MediaWiki:Gadgets-definition

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>MediaWiki:Gadgets-definition</title>
    <ns>8</ns>
    <id>831</id>
    <revision>
      <id>275056</id>
      <parentid>275000</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T22:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NguoiDungKhongDinhDanh</username>
        <id>9623</id>
      </contributor>
      <comment>Remove deprecated options: requiresES6, targets, top ([[:m:GS|global sysop]] action)</comment>
      <origin>275056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3507" sha1="tjryrijx6rh95oapwyl1zub4xwi28xz" xml:space="preserve">__NOTOC__
== Xabarlandırıwlar ==
* XTools-MaqalaMagliwmati|XTools-ArticleInfo.js
* Qisqausil|Qisqausil.js
* UTCLiveClock|UTCLiveClock.js
* LocalLiveClock|LocalLiveClock.js
* HizliBilgi[default|dependencies=mediawiki.util]|HizliBilgi.js
* markAdmins [dependencies=mediawiki.util]|markAdmins-data.js|markAdmins.js
* switcher[default]|switcher.js
* TezÓzgert|TezÓzgert.js
* whoisactive[|skins=vector,vector-2022,monobook,modern|dependencies=mediawiki.api]|whoisactive.js|whoisactive.css

== Redaktorlaw ==
* Adiutor[package|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless,minerva|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.user,oojs-ui-core,oojs-ui-windows,oojs-ui-widgets,oojs-ui.styles.icons-interactions,oojs-ui.styles.icons-movement,oojs-ui.styles.icons-content,oojs-ui.styles.icons-moderation,oojs-ui-toolbars,oojs-ui.styles.icons-editing-core,oojs-ui.styles.icons-layout,oojs-ui.styles.icons-user,oojs-ui.styles.icons-media,oojs-ui.styles.icons-editing-advanced]|Adiutor.js|Adiutor-AIL.js|Adiutor-AFD.js|Adiutor-AIV.js|Adiutor-BDM.js|Adiutor-CMR.js|Adiutor-COV.js|Adiutor-CSD.js|Adiutor-DAS.js|Adiutor-DEL.js|Adiutor-INF.js|Adiutor-OPT.js|Adiutor-PMR.js|Adiutor-PRD.js|Adiutor-RDR.js|Adiutor-RPP.js|Adiutor-SUM.js|Adiutor-TAG.js|Adiutor-UBM.js|Adiutor-UPW.js|Adiutor-WRN.js|Adiutor.js|Adiutor.css|Adiutor-AFD.json|Adiutor-AIV.json|Adiutor-CMR.json|Adiutor-CSD.json|Adiutor-DAS.json|Adiutor-PMR.json|Adiutor-PRD.json|Adiutor-RDR.json|Adiutor-RPP.json|Adiutor-SUM.json|Adiutor-TAG.json|Adiutor-UBM.json|Adiutor-WRN.json|Adiutor-i18.json
* Prosesize[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|Prosesize.js|Prosesize.css
* Navigation popups|popups.js|navpop.css
* tagadder[default|rights=autoconfirmed]|tagadder.js
* summaryButtons[default|hidden |type=general |actions=edit |dependencies=mediawiki.ui.button, mediawiki.util] |summaryButtons.js |summaryButtons.css

== Wikidata ==
* Shortdesc-helper-loader[dependencies=mediawiki.api,user.options,mediawiki.util|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|Shortdesc-helper.js
* Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css
* Label-helper-loader[skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Label-helper-pagestyles-vector]|Label-helper.js
* Label-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Label-helper-pagestyles-vector.css

== Kórinis ==
* Blackskin[skins=monobook]|Blackskin.css
* EskiPariq|EskiPariq.css
* RenliBagdarlaw|RenliBagdarlaw.css
* RenliBagdarlaw2|RenliBagdarlaw2.css
* Renlifon|Renlifon.css
* VectorClassic[skins=vector]|VectorClassic.css
* searchFocus|searchFocus.js
* DisambiguationLinks|DisambiguationLinks.css
* HideSandboxLink|HideSandboxLink.css
* Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css
* StickyTableHeaders[type=general]|StickyTableHeaders.js|StickyTableHeaders.css
* purgetab[dependencies=mediawiki.util]|purgetab.js
* LatinKirill[default|dependencies=mediawiki.util]|LatinKirill.js

== Kategoriyalar ==
* HotCat|HotCat.js
* CatImport[supportsUrlLoad|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,jquery.suggestions,ext.gadget.WikiToast]|CatImport.js|CatImport.css
* CategoryMaster[dependencies=mediawiki.util]|CategoryMaster.js
* Katalitik[dependencies=mediawiki.util|type=general]|Katalitik.js|Katalitik.css

== Úlgiler ==
* TemplateDataEditor|TemplateDataEditor.js

== test ==
* WikiToast[hidden|dependencies=mediawiki.notification,oojs-ui-widgets]|WikiToast.js|WikiToast.css</text>
      <sha1>tjryrijx6rh95oapwyl1zub4xwi28xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Microsoft</title>
    <ns>0</ns>
    <id>926</id>
    <revision>
      <id>275051</id>
      <parentid>274718</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162070" sha1="r3qz0707uafv2c91djhzxmf7ywc0ovl" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vevent&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;background:#5E5E5E; color:white; font-size:125%;&quot; |Microsoft Corporation
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Microsoft_logo_(2012).svg|220px|sürmesiz]]
&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;Microsoft logotipi, 2012-jıldan berli qollanılmaqta&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Aerial_Microsoft_West_Campus_August_2009.jpg|220px|sürmesiz]]
&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;Microsoft kompaniyasınıń Redmond qalasındaǵı (Vashington shtatı) bas keńsesi jaylasqan kampusı&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Túri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Ashıq akcionerlik jámiyet
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Birjadaǵı belgisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |NASDAQ: MSFT&lt;br&gt;NASDAQ-100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;Dow Jones Industrial Average indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 500 indeksiniń quramında
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ISIN
| class=&quot;infobox-data&quot; |US5949181045
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tarawı
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Informaciyalıq texnologiya|Informaciyalıq texnologiyalar]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Aldınǵı kompaniya
| class=&quot;infobox-data&quot; |Traf-O-Data
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykar salınǵan kúni
| class=&quot;infobox-data&quot; |4-aprel, 1975-j.&lt;br&gt;Albuquerque, Nyu-Meksiko, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykarshıları
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Bill Gates|Bill Geyts]]&lt;br&gt;Pol Allen
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Bas keńsesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Microsoft kampusı, Redmond, Vashington, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmet kórsetiw aymaǵı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Pútkil dúnya
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Basqarıwshılar
| class=&quot;infobox-data&quot; |Satya Nadella — basqarma baslıǵı hám bas direktor (CEO)&lt;br&gt;Bred Smit — vice-prezident hám prezident&lt;br&gt;Bill Geyts — texnikalıq keńes beriwshi&lt;br&gt;Emi Xus — bas finans direktorı (CFO)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ónimleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynat islep shıǵıw]]&lt;br&gt;[[Kompyuter apparatlıq támiynatı]]&lt;br&gt;[[Jasalma intellekt]]&lt;br&gt;Elektronika ónimleri&lt;br&gt;[[Sociallıq tarmaq|Sociallıq tarmaq xızmetleri]]&lt;br&gt;Bultlı esaplaw&lt;br&gt;Kompyuter oyınları&lt;br&gt;Korporativ venchurlıq investiciyalar
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Brendleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Microsoft Windows|Windows]]&lt;br&gt;Microsoft 365&lt;br&gt;Teams&lt;br&gt;Visual Studio&lt;br&gt;Azure&lt;br&gt;Xbox&lt;br&gt;Dynamics&lt;br&gt;Surface
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Edge&lt;br&gt;Azure&lt;br&gt;Bing&lt;br&gt;LinkedIn&lt;br&gt;Viva Engage&lt;br&gt;Microsoft 365&lt;br&gt;OneDrive&lt;br&gt;Dynamics 365&lt;br&gt;Outlook&lt;br&gt;[[GitHub]]&lt;br&gt;Microsoft Store&lt;br&gt;Windows Update&lt;br&gt;Game Pass&lt;br&gt;Xbox tarmaǵı
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background:#F2F2F2;&quot; |Finanslıq kórsetkishleri
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Kirisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}331,8 mlrd AQSH dolları (2026)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Operaciyalıq paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}155,2 mlrd AQSH dolları (2026)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Taza paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}133,7 mlrd AQSH dolları (2026)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma aktivleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}758,4 mlrd AQSH dolları (2026)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma kapitalı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}442,4 mlrd AQSH dolları (2026)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetkerler sanı
| class=&quot;infobox-data&quot; |223 000 (2026)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Bólimleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Xbox&lt;br&gt;Microsoft 365&lt;br&gt;Microsoft Research&lt;br&gt;Microsoft AI&lt;br&gt;Windows and Devices Group&lt;br&gt;Microsoft Cloud&lt;br&gt;Microsoft Security&lt;br&gt;Microsoft Industry&lt;br&gt;Microsoft Business Applications&lt;br&gt;Microsoft Developer
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyalar]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[GitHub]]&lt;br&gt;LinkedIn
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ASN
| class=&quot;infobox-data&quot; |8075
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Veb-sayt|Veb-saytı]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[https://www.microsoft.com microsoft.com]
|}
'''Microsoft Corporation''' — bas keńsesi Vashington shtatınıń Redmond qalasında jaylasqan AQSH kóp milletli texnologiyalıq kompaniya. Kompaniya [[Microsoft Windows|Windows]] sıyaqlı programmalıq támiynatlar arqalı [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerdiń]] rawajlanıwında úlken áhmiyetke iye boldı hám keyin [[Internet]] xızmetleri, bultlı esaplaw, [[jasalma intellekt]], video oyınlar hám basqa tarawlarǵa keńeydi. Big Tech kompaniyası retinde Microsoft kiris kólemi boyınsha dúnyadaǵı eń iri programmalıq támiynat kompaniyası, bazarda ashıq túrde satılatuǵın eń qımbat kompaniyalardıń biri hám dúnyadaǵı eń qımbat brendlerdiń biri bolıp tabıladı.

1975-jılı [[Bill Gates|Bill Geyts]] hám Pol Allen tárepinen Altair 8800 ushın BASIC interpretatorların satıw maqsetinde tiykar salınǵan Microsoft 1980-jıllardıń ortalarında [[MS-DOS]], al keyin Windows arqalı jeke kompyuterlerdiń operaciyalıq sistemaları bazarında ústemlikke eristi. Kompaniyanıń 1986-jılǵı birinshi ashıq akciyalar usınısı (IPO) hám keyin kompaniya akciyaları bahasınıń ósiwi Microsoft xızmetkerleri arasında úsh milliarderdi hám shama menen 12 000 millionerdi payda etti. 1990-jıllardan baslap kompaniya óz biznesin barǵan sayın túrli tarawlarǵa keńeytti. Stiv Ballmer 2000-jılı Geyts ornına bas direktor boldı. Ol basqarǵan dáwirde Microsoft 2011-jılı Skype Technologies kompaniyasın satıp alıp, sol waqıtqa shekemgi eń iri korporativ satıp alıwın ámelge asırdı, 2012-jılı kompaniyanıń birinshi óz ishinde islep shıǵarılǵan kompyuterler liniyası — Surface — penen apparatlıq ónimlerge kóbirek itibar qaratıldı hám [[Nokia]] arqalı Microsoft Mobile dúzildi. Satya Nadella 2014-jılı bas direktor bolǵannan berli kompaniya óz itibarın bultlı esaplawǵa burdı hám 2016-jılı LinkedIn-di satıp aldı. Onıń basqarıwı astında kompaniya Xbox brendin qollaw ushın video oyınlar biznesin keńeytti, 2022-jılı Microsoft Gaming bólimin dúzdi hám 2023-jılı Activision Blizzard kompaniyasın satıp aldı.

Microsoft 1990-jıllardan berli IBM PC-ge sáykes [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]] hám ofis programmalıq támiynat paketleri bazarlarında ústemlik etip kelmekte. Onıń eń belgili programmalıq ónimleri — [[Microsoft Windows|Windows]] operaciyalıq sistemaları liniyası hám [[Microsoft Office]] hám Microsoft 365 ónimlilik qosımshaları jıynaǵı. Olardıń eń ataqlılarınıń quramına [[Microsoft Word|Word]] tekst processorı, [[Microsoft Excel|Excel]] elektron kesteler redaktorı hám [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] prezentaciya programması kiredi. Kompaniyanıń tiykarǵı apparatlıq ónimleri — Surface kompyuterleri tarmaǵı hám Xbox video oyın konsolları brendi bolıp, sońǵısı Xbox tarmaǵın da óz ishine aladı. Kompaniya sonday-aq Bing veb-izlew xızmeti, MSN veb-portal, Outlook.com (Hotmail) elektron pochta xızmeti hám Microsoft Store sıyaqlı onlayn xızmetlerdi usınadı. Korporativ hám islep shıǵıw tarawlarında Microsoft, ásirese, Azure bultlı esaplaw platformasın, Microsoft SQL Server [[maǵlıwmatlar bazası]] programmalıq támiynatın hám Visual Studio-nı usınadı.

Microsoft 2019-jıldıń aprelinde bazardaǵı bahalanıwı 1 trillion AQSH dollarınan asqan úshinshi ashıq akciyalı AQSH kompaniyası boldı. Kompaniya monopoliyalıq ámeliyatları ushın sınǵa alındı, al onıń programmalıq támiynatı paydalanıw qolaylıǵı, isenimliligi hám qáwipsizligi menen baylanıslı máseleler ushın sınǵa alındı. 

== Tariyxı ==

=== 1972–1985: Tiykar salınıwı ===
[[File:Altair 8800 and Model 33 ASR Teletype.jpg|left|thumb|256x256px|Terminal retinde keń tarqalǵan Model 33 ASR Teletype, qaǵaz lenta oqıw qurılması hám qaǵaz lenta tesiw qurılması menen birge Altair 8800 kompyuteri (shep jaqta)]]
[[File:1981BillPaul.jpg|thumb|left|1981-jıl 19-oktyabrde áhmiyetli shártnamaǵa [[IBM]] menen qol qoyǵannan keyingi Pol Allen hám [[Bill Gates|Bill Geyts]]&lt;ref name=&quot;Allan 2001&quot;&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/A_History_of_the_Personal_Computer |title=A History of the Personal Computer |last=Allan |first=Roy A. |publisher=Allan Publishing |isbn=978-0-9689108-0-1 |year=2001 |access-date=July 17, 2010}}&lt;/ref&gt;{{Rp|228|date=November 2012}}]]
[[File:Bill_Gates_and_Paul_Allen_Business_Cards.jpg|thumb|Microsoft Visitor Center-de jaylasqan Bill Geyts hám Pol Allenniń birinshi biznes kartochkaları]]

Balalıq dáwirden doslar [[Bill Gates|Bill Geyts]] hám Pol Allen kompyuter [[Programmalastırıw|programmalastırıwındaǵı]] bilimlerin qollanıp, biznes jaratıwǵa umtıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.biography.com/people/bill-gates-9307520#early-life | bet =Bill Gates | baspaxana =Biography.com | qaralǵan sáne = 2016-jıl 8-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20161106203412/http://www.biography.com/people/bill-gates-9307520#early-life | arxivsáne = 2016-jıl 6-noyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1972-jılı olar avtomobil qatnawı haqqındaǵı maǵlıwmatlardı baqlaw hám analizlew ushın ápiwayı kompyuter satqan Traf-O-Data kompaniyasına tiykar saldı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft Company History | url =http://www.fundinguniverse.com/company-histories/microsoft-corporation-history/ | qaralǵan sáne = 2013-jıl 20-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130806021000/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/microsoft-corporation-history/ | arxivsáne = 2013-jıl 6-avgust |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1975-jıl yanvar ayındaǵı Popular Electronics jurnalında Micro Instrumentation and Telemetry Systems (MITS) kompaniyasınıń Altair 8800 mikrokompyuteri haqqında maǵlıwmat járiyalandı,&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.boston.com/news/local/breaking_news/2008/12/by_martin_finuc_2.html | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090101055041/http://www.boston.com/news/local/breaking_news/2008/12/by_martin_finuc_2.html | arxivsáne = 2009-jıl 1-yanvar | bet =Harvard Square newsstand sold the magazine that started a revolution |work=Boston.com | baspaxana =The New York Times Company | sáne = 2008-jıl 30-dekabr | familiya =Finucane | at =Martin}}&lt;/ref&gt; bul Allenge qurılma ushın [[BASIC]] [[Interpretator|interpretatorın]] programmalastırıwǵa bolatuǵının usınıwǵa sebep boldı. Geyts MITS-ke qońıraw etip, onda isleytuǵın interpretator bar ekenin ayttı, al MITS demonstraciyanı talap etti. Allen Altair ushın simulyator ústinde isleydi, Geyts bolsa interpretatordı islep shıqtı hám olar 1975-jıldıń mart ayında Albuquerque, Nyu Mexiko-da MITS-ke kórsetkende programma kemshiliksiz isledi. MITS onı tarqatıwǵa kelisti hám Altair BASIC atı menen bazarǵa shıǵardı&lt;ref name=&quot;Allan 2001&quot; /&gt;{{Rp|108, 112–114|date=November 2012}}. Geyts hám Allen 1975-jıl 4-aprelde Microsoft kompaniyasın dúzdi, Geyts bas direktor boldı,&lt;ref name=&quot;BBCTL&quot;&gt;{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5085630.stm |title=Bill Gates: A Timeline |work=BBC News Online |publisher=BBC |date=July 15, 2006 |access-date=July 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622201711/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5085630.stm |archive-date=June 22, 2006 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; al Allen «Micro-Soft» atın, yaǵnıy micro-computer software sózleriniń qısqartpasın usındı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/10/02/206528/index.htm | sáne = 1995-jıl 2-oktyabr | bet =Bill Gates &amp; Paul Allen Talk Check Out The Ultimate Buddy Act in Business History |work=Fortune | baspaxana =Time Inc. | familiya =Schlender | at =Brent | qaralǵan sáne = 2011-jıl 25-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110503155554/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/10/02/206528/index.htm | arxivsáne = 2011-jıl 3-may |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Allen |first=Paul |date=2011 |title=Paul Allen: Idea Man |publisher=Penguin Group |page=91 |url=https://books.google.com/books?isbn=0141969385 |isbn=978-0-14-196938-1}}&lt;/ref&gt;. 1977-jıldıń avgustında kompaniya Yaponiyadaǵı ASCII Magazine menen kelisim dúzdi, nátiyjede onıń ASCII Microsoft dep atalǵan birinshi xalıqaralıq keńsesi ashıldı&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=http://www.atarimagazines.com/creative/v10n8/192_Kay_Nishi_bridges_the_cul.php |title=Kay Nishi bridges the cultural gap |last=Staples |first=Betsy |journal=Creative Computing |volume=10 |issue=8 |page=192 |date=August 1984 |access-date=July 15, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511110050/http://www.atarimagazines.com/creative/v10n8/192_Kay_Nishi_bridges_the_cul.php |archive-date=May 11, 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Microsoft 1979-jıldıń yanvarında bas keńsesin Bellevue, Vashingtonǵa kóshirdi&lt;ref name=&quot;BBCTL&quot; /&gt;.

Microsoft 1980-jılı [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]] (OS) biznesine kirdi. Bir jıl aldın AT&amp;T Corporation-nan licenziya arqalı alınǵan [[Unix]]-tiń Xenix dep atalǵan óz versiyasın islep shıqtı,&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.computersourcemag.com/articles/viewer.asp?a=695 | bet =Under The Hood: Part 8 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20060901182630/http://www.computersourcemag.com/articles/viewer.asp?a=695 | arxivsáne = 2006-jıl 1-sentyabr |work=Computer Source | familiya =Dyar | at =Dafydd Neal | sáne = 2002-jıl 4-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-iyul }}&lt;/ref&gt; biraq kompaniyanıń ústemligin bekkemlegen sistema [[MS-DOS]] boldı. [[IBM]] 1980-jıl noyabr ayında Microsoftqa IBM Personal Computer (IBM PC) ushın qollanılatuǵın CP/M OS versiyasın jetkerip beriw boyınsha shártnama berdi&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Engines That Move Markets: Technology Investing from Railroads to the Internet and Beyond |url=https://books.google.com/books?id=k9xS6t4ibxoC |year=2002 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-471-20595-1 |access-date=February 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323120013/https://books.google.com/books?id=k9xS6t4ibxoC |archive-date=March 23, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul kelisim ushın Microsoft Seattle Computer Products kompaniyasınan 86-DOS dep atalǵan CP/M klonın satıp alıp, onı MS-DOS dep brendledi, al IBM onı IBM PC DOS dep qayta atadı. Microsoft 1981-jıldıń avgustında IBM PC shıǵarılǵannan keyin de MS-DOSqa iyelik etiwdi saqlap qaldı. IBM IBM PC BIOSına avtorlıq huqıq alǵan edi, sonlıqtan basqa kompaniyalar IBMge tiyisli bolmaǵan apparatlarda IBM PC-ge sáykes sistemalardı qollanıw ushın onı qayta injeneriyalawı kerek boldı, biraq bunday sheklew operaciyalıq sistemalarǵa qollanılmadı. Kompaniya 1983-jılı Microsoft Mouse tı shıǵarıw menen, sonday-aq Microsoft Press dep atalǵan baspa bólimin dúziw arqalı jańa bazarlarǵa kirdi&lt;ref name=&quot;Allan 2001&quot; /&gt;{{Rp|232|date=November 2012}}.
Pol Allen Hodgkin limfoması menen awırǵannan keyin 1983-jılı Microsofttan ketti&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2014643290_paulallen31.html |title=Paul Allen goes public with hard feelings toward Gates |work=The Seattle Times |access-date=January 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104003653/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2014643290_paulallen31.html |archive-date=November 4, 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== 1985–1994: Windows hám Office ===
[[File:Microsoft Windows 1.0 pages2 3.jpg|thumb|Windows 1.0 — Windows liniyasınıń birinshi versiyası, 1985-jıl 20-noyabrde shıǵarılǵan.]]

Microsoft Windows 1.0-di 1985-jıl 20-noyabrde MS-DOS ushın grafikalıq keńeytpe retinde shıǵardı,&lt;ref name=&quot;Allan 2001&quot; /&gt;{{Rp|242–243, 246|date=November 2012}} al sol jıldıń avgust ayında IBM menen birgelikte OS/2-ni islep shıǵıwdı baslaǵan edi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://pages.prodigy.net/michaln/history/pr/87apr_m3592.html | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100410013835/http://pages.prodigy.net/michaln/history/pr/87apr_m3592.html |url-status=dead | arxivsáne = 2010-jıl 10-aprel | bet =Microsoft OS/2 Announcement | sáne = 2010-jıl 10-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-avgust }}&lt;/ref&gt;. Microsoft 1986-jıl 26-fevralda bas keńsesin Bellevue-den Vashington shtatınıń Redmond qalasına kóshirdi hám 13-martta NASDAQ birjasında akciyaların birinshi ret ashıq satıwın (IPO) ótkerdi&lt;ref name=&quot;CBSCHRON&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.cbsnews.com/elements/2006/06/16/in_depth_business/timeline1720211.shtml | bet =Microsoft Chronology |work=CBS News | baspaxana =CBS Interactive | qaralǵan sáne = 2010-jıl 5-avgust |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081105185844/http://www.cbsnews.com/elements/2006/06/16/in_depth_business/timeline1720211.shtml | arxivsáne = 2008-jıl 5-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Nátiyjede kompaniya akciyalarınıń bahası ósiwi Microsoft xızmetkerleri arasında shama menen tórt milliarderdi hám 12 000 millionerdi payda etti&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.nytimes.com/2005/05/29/business/yourmoney/29millionaire.html?ex=1275019200&amp;en=de3d71cbbb7e06f8&amp;ei=5090&amp;partner=rssuserland&amp;emc=rss | bet =The Microsoft Millionaires Come of Age | familiya =Bick | at =Julie | sáne = 2005-jıl 29-may |work=The New York Times | qaralǵan sáne = 2006-jıl 3-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20060412145540/http://www.nytimes.com/2005/05/29/business/yourmoney/29millionaire.html?ex=1275019200&amp;en=de3d71cbbb7e06f8&amp;ei=5090&amp;partner=rssuserland&amp;emc=rss | arxivsáne = 2006-jıl 12-aprel |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Microsoft 1987-jıl 2-aprelde OS/2-niń óz versiyasın original apparat ónimlerin islep shıǵarıwshılarǵa (OEM) usındı&lt;ref name=&quot;Allan 2001&quot; /&gt;. 1990-jılı Federal Sawda Komissiyası IBM menen sheriklik sebepli Microsofttı múmkin bolǵan kelisimge keliw fakti boyınsha tekserdi. Bul kompaniyanıń mámleket penen on jıldan artıq dawam etken huqıqıy tartıslarınıń baslanıwın bildirdi&lt;ref&gt;{{Cite magazine |url=https://www.wired.com/2002/11/u-s-v-microsoft-timeline/ |title=U.S. v. Microsoft: Timeline |date=November 4, 2002 |magazine=Wired  |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419063415/http://www.wired.com/techbiz/it/news/2002/11/35212 |archive-date=April 19, 2010 |url-status=live |access-date=July 17, 2010}}&lt;/ref&gt; {{Rp|243–244|date=November 2012}}. Sol waqıtta kompaniya OS/2 kodınıń ózgerislerine kóp súyengen Microsoft Windows NT ústinde isledi. Ol 1993-jıl 21-iyulde jańa modulli yadrosı hám 32-bitli Win32 qosımsha programmalastırıw interfeysi (API) menen shıǵarıldı. Bul 16-bitli (MS-DOS negizindegi) Windows programmaların jańa platformaǵa kóshiriwdi ańsatlastırdı. Microsoft Windows NT haqqında IBM-ge maǵlıwmat berdi hám OS/2 boyınsha sheriklik nátiyjede buzıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.winsupersite.com/reviews/winserver2k3_gold1.asp | bet =Windows Server 2003: The Road To Gold | familiya =Thurrott | at =Paul |work=winsupersite.com | baspaxana =Penton Media | sáne = 2003-jıl 24-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 15-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100604082534/http://www.winsupersite.com/reviews/winserver2k3_gold1.asp | arxivsáne = 2010-jıl 4-iyun |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

1990-jılı Microsoft [[Microsoft Office]] programmalıq támiynat paketin usındı. Oǵan [[Microsoft Word]] hám [[Microsoft Excel]] sıyaqlı bólek qosımshalar biriktirilgen edi&lt;ref name=&quot;Allan 2001&quot; /&gt;{{Rp|301|date=November 2012}}. 22-mayda Microsoft Windows 3.0-di iske qostı. Onda [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysiniń]] grafikalıq kórinisi jetilistirilgen hám Intel 386 processorı ushın qorǵalǵan rejim múmkinshiligi jaqsılatılǵan edi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.itproportal.com/2010/05/22/microsoft-windows-30-20-years-today/ | bet =Microsoft Windows 3.0 Is 20 Years Old Today!!! |work=ITProPortal | familiya =Athow | at =Desire | sáne = 2010-jıl 22-may | qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120325093045/http://www.itproportal.com/2010/05/22/microsoft-windows-30-20-years-today/ | arxivsáne = 2012-jıl 25-mart |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Office hám Windows ózleriniń tiyisli tarawlarında ústemlikke iye boldı&lt;ref&gt;{{Cite magazine |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1159610,00.asp |title=OS Market Share 1993–2001 – Windows 98 Put to the Test |magazine=[[PC Magazine]] |publisher=Ziff Davis |date=August 1, 1998 |access-date=July 3, 2010 |first=Michael |last=Miller |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511141923/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1159610,00.asp |archive-date=May 11, 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |url=http://www.pcworld.com/article/18462/a_peek_at_office_upgrade.html |title=A Peek at Office Upgrade |magazine=[[PC World]] |publisher=[[IDG]] |date=September 13, 2000 |last=McCracken |first=Harry |access-date=July 4, 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506065942/http://www.pcworld.com/article/18462/a_peek_at_office_upgrade.html |archive-date=May 6, 2009 }}&lt;/ref&gt;.

1994-jıl 27-iyulde AQSH Ádillik departamentiniń Antimonopoliyalıq bólimi básekileslikke tásir haqqındaǵı protokolın berdi. Onda 1988-jıldan berli Microsoft OEM islep shıǵarıwshıların kompyuterlerinde Microsoft ónimi qollanılǵan yamasa qollanılmaǵanına qaramastan, processorǵa baylanıslı licenziya boyınsha royalti tólewge barǵan sayın kóbirek májbúrlegeni aytıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.justice.gov/atr/cases/f0000/0045.htm | bet =Competitive Impact Statement : U.S. v. Microsoft Corporation | baspaxana =Justice.gov | qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110510012902/http://www.justice.gov/atr/cases/f0000/0045.htm | arxivsáne = 2011-jıl 10-may |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== 1995–2007: Vebke kiriw, Windows 95, Windows XP hám Xbox ===
[[File:300lx.jpg|thumb|left|1996-jılı shıǵarılǵan Windows CE — HP 300LX-da kórsetilgen jeke cifrlı járdemshiler hám basqa kishi kompyuterler ushın arnalǵan operaciyalıq sistema versiyası.]]

1995-jıl 26-mayda Bill Geyts ishki kompaniyalıq «Internet Tidal Wave memo»sın jibergennen keyin, Microsoft óz usınısların qayta belgilewge hám ónim liniyasın kompyuter tarmaqları hám World Wide Web tarawlarına keńeytiwge kiristi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://news.cnet.com/2009-1032-995681.html | bet =Victor: Software empire pays high price | familiya =Borland | at =John | sáne = 2003-jıl 15-aprel |work=[[CNET]] | baspaxana =[[CBS Interactive]] | arxivurl =https://web.archive.org/web/20111116150815/http://news.cnet.com/2009-1032-995681.html | arxivsáne = 2011-jıl 16-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 16-iyul }}&lt;/ref&gt;. Netscape sıyaqlı jańa kompaniyalardan tısqarı, Microsoft World Wide Webke derlik baslanǵan máwritten-aq qatnasıw ushın jetkilikli tez háreket etken jalǵız iri hám jetilisken kompaniya boldı. Borland, WordPerfect, Novell, IBM hám Lotus sıyaqlı basqa kompaniyalar jańa jaǵdayǵa beyimlesiwde ádewir áste háreket etti, bul Microsoftqa bazarda ústemlik etiwge múmkinshilik berdi&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=qiDsEgYKXRAC&amp;q=Bill+Gates+1994+Internet+blow+over+Netscape+Borland+WordPerfect+Novell+IBM+Lotus&amp;pg=PA11 |title=Network Security Foundations: Technology Fundamentals for IT Success |access-date=March 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323120021/https://books.google.no/books?id=qiDsEgYKXRAC&amp;pg=PA11&amp;dq=Bill+Gates+1994+Internet+blow+over+Netscape+Borland+WordPerfect+Novell+IBM+Lotus&amp;hl=no&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjliaaH-IbhAhVHw4sKHRIlCnkQ6AEIKTAA#v=onepage&amp;q=Bill%20Gates%201994%20Internet%20blow%20over%20Netscape%20Borland%20WordPerfect%20Novell%20IBM%20Lotus&amp;f=false |archive-date=March 23, 2019 |url-status=live |isbn=9780782151367 |last1=Strebe |first1=Matthew |date=February 20, 2006|publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;.

Kompaniya 1995-jıl 24-avgustta Windows 95-ti shıǵardı. Onda aldınnan basqarılatuǵın kóp tapsırmalı rejim, jańa Start túymesine iye pútkilley jańa paydalanıwshı interfeysi hám 32-bitli sáykeslik bar edi; NT sıyaqlı ol da Win32 API-di usındı&lt;ref&gt;{{Cite journal |journal=Smart Computing |publisher=Sandhills Publishing Company |volume=4 |issue=3 |url=http://www.smartcomputing.com/editorial/article.asp?article=articles/archive/95win/95win02/95win02.asp&amp;guid= |archive-url=https://web.archive.org/web/20040706233547/http://www.smartcomputing.com/editorial/article.asp?article=articles%2Farchive%2F95win%2F95win02%2F95win02.asp&amp;guid= |url-status=dead |archive-date=July 6, 2004 |title=New And Improved |last=Cope |first=Jim |date=March 1996 |access-date=July 16, 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/windows95systemp00matt |title=Windows 95 Programming Secrets |last=Pietrek |first=Matt |author-link=Matt Pietrek |publisher=IDG |isbn=978-1-56884-318-6 |date=March 1996 |access-date=July 17, 2010 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{Rp|20|date=November 2012}}. Windows 95 MSN onlayn xızmeti menen bir paketke biriktirildi. MSN CompuServe hám AOL sıyaqlı xızmetlerge básekiles bolıwı kózde tutılǵan edi. Internet Explorer veb-brauzeri Windows 95-tiń dúkanlardaǵı birinshi versiyasına kirgizilmedi, al keyinirek Microsoft Plus! paketine hám Windows 95-tiń OEM versiyalarına qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://winsupersite.com/windows-live/msn-inside-story | bet =MSN: The Inside Story |work=Supersite for Windows | familiya =Thurrott | at =Paul | baspaxana =[[Penton (company)|Penton Media]] | sáne = 2005-jıl 19-may | qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-iyul |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100523202530/http://www.winsupersite.com/showcase/msn_inside_01.asp | arxivsáne = 2010-jıl 23-may }}&lt;/ref&gt;. 

Joqarı dárejeli marketing kampaniyası&lt;ref&gt;Edwards, Benj (August 24, 2020).[https://www.howtogeek.com/685668/windows-95-turns-25-heres-how-it-transformed-pcs/ &quot;Windows 95 Turns 25: When Windows Went Mainstream.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210105020917/https://www.howtogeek.com/685668/windows-95-turns-25-heres-how-it-transformed-pcs/|date=January 5, 2021}} ''How To Geek''. Retrieved November 29, 2020.&lt;/ref&gt; hám The New York Times baspasınıń «bul taraw tariyxındaǵı kompyuter óniminiń eń dawlı, eń tartıslı hám eń qımbat tanıstırılıwı» dep ataǵan prezentaciyası&lt;ref&gt;Chew, Jonathan (August 24, 2015). [https://fortune.com/2015/08/24/20-years-microsoft-windows-95/ &quot;Microsoft Launched This Product 20 Years Ago and Changed the World&quot;]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021131927/https://fortune.com/2015/08/24/20-years-microsoft-windows-95/ |date=October 21, 2020 }} ''[[Fortune (magazine)|Fortune]]''. Retrieved November 29, 2020.&lt;/ref&gt; járdeminde Windows 95 tez arada tabıslı ónimge aylandı&lt;ref&gt;Wild, Chris (August 24, 2015).[https://mashable.com/2015/08/24/windows-95-launch/?europe=true &quot;Aug. 24, 1995: Launching Windows 95.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127173449/https://mashable.com/2015/08/24/windows-95-launch/?europe=true |date=November 27, 2020 }} ''[[Mashable]]''. Retrieved November 29, 2020.&lt;/ref&gt;. 1996-jılı jańa bazarlarǵa kirip, Microsoft hám [[General Electric]] kompaniyasınıń NBC bólimi jańa 24/7 kabel jańalıqlar kanalın — MSNBC-di — dúzdi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://marketplace.publicradio.org/shows/1996/07/15_mpp.html | bet =Marketplace: News Archives |work=Marketplace | baspaxana =American Public Media | sáne = 1996-jıl 15-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20040823174040/http://marketplace.publicradio.org/shows/1996/07/15_mpp.html | arxivsáne = 2004-jıl 23-avgust }}&lt;/ref&gt;. Microsoft jeke cifrlı járdemshiler sıyaqlı yad kólemi az hám basqa sheklewleri bar qurılmalar ushın arnalǵan jańa operaciyalıq sistema — Windows CE 1.0-di jarattı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.hpcfactor.com/support/windowsce/ | familiya =Tilly | at =Chris | bet =The History of Microsoft Windows CE |work=HPC:Factor | qaralǵan sáne = 2008-jıl 18-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080921144050/http://www.hpcfactor.com/support/windowsce/ | arxivsáne = 2008-jıl 21-sentyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 1997-jıldıń oktyabr ayında Ádillik departamenti Federal District Courtqa Microsoft 1994-jılı qol qoyılǵan kelisimdi buzǵanı haqqında arız berip, sudtan Internet Explorerdi Windows penen bir paketke biriktiriwdi toqtatıwdı soradı&lt;ref name=&quot;Allan 2001&quot; /&gt;{{Rp|323–324|date=November 2012}}.

[[File:Microsoft IntelliMouse 2001.jpg|thumb|200x200px|Microsoft tiykarınan programmalıq támiynatqa itibar bergenine qaramastan, bul jerde kórsetilgen IntelliMouse kompyuter tıshqanshaları sıyaqlı birneshe tabıslı JK aksessuarların da islep shıǵardı.]]
[[File:Xbox-console.jpg|thumb|Microsoft 2001-jılı Xbox konsolları seriyasınıń birinshi ónimin shıǵardı. Básekilesleri menen salıstırǵanda grafikalıq jaqtan kúshli bolǵan Xbox ádettegi PC-degi 733 MHz Intel Pentium III processorın qollanǵan.]]

2000-jıl 13-yanvarda Bill Geyts bas direktor lawazımın 1980-jıldan berli kompaniyada islewshi hám onıń universitetten beri dostı Stiv Ballmerge tapsırdı. Sol waqıtta Geyts ózi ushın Chief Software Architect lawazımın dúzdi&lt;ref name=&quot;Allan 2001&quot; /&gt;{{Rp|111, 228|date=November 2012}}&lt;ref name=&quot;BBCTL&quot; /&gt;. Ballmerdiń basqarıwı astında kompaniya apparatlıq ónimlerge kóbirek itibar beriwdi basladı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2016-jıl 21-oktyabr | bet =Microsoft sees shares hit record high | url =https://www.bbc.co.uk/news/business-37724557 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171016012110/http://www.bbc.co.uk/news/business-37724557 | arxivsáne = 2017-jıl 16-oktyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-oktyabr |website=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2010-jıl 30-iyun | bet =Notify The Next Of Kin | url =http://www.informationweek.com/applications/notify-the-next-of-kin/d/d-id/1090416 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140424124515/http://www.informationweek.com/applications/notify-the-next-of-kin/d/d-id/1090416 | arxivsáne = 2014-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-aprel |work=[[InformationWeek]]}}&lt;/ref&gt;.

2001-jıl 25-oktyabrde Microsoft Windows XP-di shıǵardı. Ol NT kod bazası tiykarında Windows OS-tiń tiykarǵı hám NT liniyaların biriktirdi. Kompaniya sol jılı keyinirek Xbox-ti shıǵarıp, [[Sony]] hám Nintendo ústemlik etken video oyın konsolları bazarına kirdi. 2004-jıldıń martında Evropa Awqamı Microsoftqa qarsı antimonopoliyalıq huqıqıy is basladı. Onda kompaniyanıń Windows OS-tegi ústemlik jaǵdayınan unamsız paydalanǵanı aytıldı. Nátiyjede €497 million ($613 million) kóleminde shtraf salındı hám Microsoft Windows Media Player-siz Windows XP-diń jańa versiyaların — Windows XP Home Edition N hám Windows XP Professional N — shıǵarıwǵa májbúr boldı. 2005-jıldıń noyabr ayında kompaniyanıń ekinshi hám eń tabıslı video oyın konsolı [[Xbox 360]] shıǵarıldı.

Xbox shıǵarılǵannan keyin apparatlıq ónimler biznesinde kompaniyanıń qatnasıwı barǵan sayın arttı. 2006-jılı Microsoft burınǵı Portable Media Center programmalıq platformasınıń dawamı bolǵan Zune cifrlı media-pleerleri seriyasın shıǵardı.

=== 2007–2011: Microsoft Azure, Windows Vista, Windows 7 hám Microsoft Store-lar ===
[[File:Steve Ballmer - MIX 2008.jpg|thumb|left|2008-jılı MIX is-ilajındaǵı bas direktor Stiv Ballmer. 2005-jılı onıń basqarıw usılı haqqındaǵı intervyuında, delegaciya etilgen xızmetkerlerdi durıs baǵdarlaw birinshi náwbettegi wazıypası ekenin ayttı. Ballmer sonday-aq birinshi háreketler sátsiz bolǵan jaǵdayda da jańa texnologiyalardı izlewdi dawam ettiriw kerek ekenin ayttı hám bunı Windows-tıń dáslepki háreketleri menen mısal etti&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Steve Ballmer on management style |url=http://www.itworld.com/051109ballmerinterview |work=ITWorld |agency=CIO Asia |publisher=[[International Data Group|IDG]] |date=November 10, 2005 |first=Gerald |last=Wee |access-date=January 29, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514145636/http://www.itworld.com/051109ballmerinterview |archive-date=May 14, 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.]]
[[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Microsoftqa birneshe ayıppul salǵan Evropa Komissiyasınıń bas keńsesi]]
2007-jıldıń yanvar ayında shıǵarılǵan Windows-tiń keyingi versiyası — Vista — múmkinshiliklerge, qáwipsizlikke hám Aero dep atalǵan qayta dizaynlanǵan paydalanıwshı interfeysine itibar beriw menen shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://reviews.cnet.com/windows/windows-vista-ultimate/4505-3672_7-32013603.html | bet =Windows Vista Ultimate review | sáne = 2007-jıl 23-yanvar | qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-aprel | familiya =Vamosi | at =Robert |work=[[CNET]] | baspaxana =[[CBS Interactive]] | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120406015257/http://reviews.cnet.com/windows/windows-vista-ultimate/4505-3672_7-32013603.html | arxivsáne = 2012-jıl 6-aprel |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.informationweek.com/gates-says-security-is-job-one-for-vista-/d/d-id/1040561 | bet =Gates Says Security Is Job One For Vista | sáne = 2006-jıl 14-fevral | qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-aprel | familiya =Ricadela | at =Aaron |work=[[InformationWeek]] | baspaxana =UBM TechWeb |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120318064254/http://informationweek.com/news/180201580 | arxivsáne = 2012-jıl 18-mart }}&lt;/ref&gt;. Sol waqıtta shıǵarılǵan Microsoft Office 2007 «Ribbon» paydalanıwshı interfeysin engizdi, bul aldınǵı versiyalardan ádewir ózgeshe edi. Eki ónimniń de salıstırmalı túrde kúshli satılıwı 2007-jılı rekord payda alıwǵa járdem berdi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.scotsman.com/news/vista-gives-microsoft-view-of-record-profit-1-1316524 | bet =Vista gives Microsoft view of record profit |work=Edinburgh Evening News | sáne = 2007-jıl 27-aprel | baspaxana =[[Johnston Press]] | qaralǵan sáne = 2009-jıl 1-fevral | arxivsáne = 2020-jıl 4-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200804053508/https://www.scotsman.com/business/vista-gives-microsoft-view-record-profit-2512476 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 2008-jıl 27-fevralda Evropa Awqamı Microsofttıń 2004-jıldıń martındaǵı sud qararına boysınbaǵanı ushın jáne bir €899 million ($1,4 milliard) shtraf saldı. Onda kompaniya básekileslerine óziniń jumıs toparı hám backoffice serverleri haqqındaǵı tiykarǵı maǵlıwmatlar ushın aqılǵa sıymas bahalardı belgilegen dep kórsetildi&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McCormick |first=John |title=European Union Politics |url=https://archive.org/details/europeanunionpol0000mcco_x7h3 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2011 |isbn=978-0-230-57707-7 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/europeanunionpol0000mcco_x7h3/page/340 340] |language=en}}&lt;/ref&gt;. Microsoft óziniń qararǵa ámel etkenin aytıp, «bul ayıppullardıń sebebi burınǵı máseleler bolıp, olar sheshilgen» dep málimledi&lt;ref&gt;{{Cite news |title=AFP:EU hits Microsoft with record 899&amp;nbsp;million euro antitrust fine |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5iozBXlp2nzuVxnMx_SwmtKvi7C-w |agency=[[Agence France-Presse]] |work=[[Google News]] |date=February 27, 2008 |access-date=June 1, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430164250/http://afp.google.com/article/ALeqM5iozBXlp2nzuVxnMx_SwmtKvi7C-w |archive-date=April 30, 2008}}&lt;/ref&gt;. Geyts 2008-jıl 27-iyunda Chief Software Architect lawazımınan ketti. Bul qarar 2006-jıldıń iyunında járiyalanǵan edi. Ol kompaniya menen baylanıslı basqa lawazımların saqlap qaldı hám tiykarǵı joybarlar boyınsha kompaniyaǵa keńes beriwdi dawam ettirdi&lt;ref&gt;{{Cite magazine |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1977363,00.asp |title=Bill Gates Announces Resignation |author-link=Natali Morris |last=Conte |first=Natali Del |magazine=[[PC Magazine]] |publisher=[[Ziff Davis]] |date=June 15, 2006 |access-date=July 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100420070747/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1977363,00.asp |archive-date=April 20, 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/3357698/Bill-Gates-steps-down-as-Microsoft-head-to-concentrate-on-philanthropy.html |title=Bill Gates steps down as Microsoft head to concentrate on philanthropy |last=Beaumont |first=Claudine |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |date=June 27, 2008 |access-date=January 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313023003/http://www.telegraph.co.uk/technology/3357698/Bill-Gates-steps-down-as-Microsoft-head-to-concentrate-on-philanthropy.html |archive-date=March 13, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kompaniyanıń Windows ushın bultlı esaplaw bazarına kiriwi bolǵan Azure Services Platform 2008-jıl 27-oktyabrde iske túsirildi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://news.cnet.com/microsoft-launches-windows-azure/ | bet =Microsoft launches Windows Azure |work=CNET | baspaxana =CBS Interactive | at =Ina | familiya =Fried |author-link=Ina Fried | sáne = 2008-jıl 27-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110510020425/http://news.cnet.com/microsoft-launches-windows-azure/ | arxivsáne = 2011-jıl 10-may |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2009-jıl 12-fevralda Microsoft Microsoft brendi astındaǵı bólek sawda dúkanları tarmaǵın ashıw niyetin járiyaladı. 2009-jıl 22-oktyabrde Scottsdale, Arizona shtatında birinshi Microsoft Store ashıldı; sol kúni Windows 7 de rásmiy túrde kópshilikke shıǵarıldı.

2000-jıllardıń aqırında smartfonlar industriyası tez rawajlanǵan dáwirde Microsoft zamanagóy [[smartfon]] [[Mobil operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasın]] usınıwda básekileslerin quwıp jetiwde qıyınshılıqqa ushıradı hám AQSH bazarında [[Apple Inc.|Apple]] hám [[Google]] tárepinen qollanǵan [[Android|Androidtan]] artta qaldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://money.cnn.com/2010/10/11/technology/windows_phone_7/index.htm| bet =Microsoft unveils Windows Phone 7 partners – Oct. 11, 2010|website=money.cnn.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 29-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201129083750/https://money.cnn.com/2010/10/11/technology/windows_phone_7/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Sonıń nátiyjesinde 2010-jılı Microsoft eskirgen tiykarǵı [[Mobil operaciyalıq sistema|mobil operaciyalıq sisteması]] Windows Mobile-dı qayta islep shıǵıp, onı sol jıldıń oktyabrında shıǵarılǵan jańa Windows Phone OS menen almastırdı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Lecrenski |first1=Nick |title=Beginning Windows Phone 7 Application Development: Building Windows Phone Applications Using Silverlight and XNA |url=https://archive.org/details/beginningwindows0000lecr |last2=Watson |first2=Karli |last3=Fonseca-Ensor |first3=Robert |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2010 |isbn=978-0-470-91233-1 |location=Hoboken, NJ |pages=[https://archive.org/details/beginningwindows0000lecr/page/4 4] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Helal |first1=Abdelsalam A. |title=Mobile Platforms and Development Environments |last2=Helal |first2=Sumi |last3=Bose |first3=Raja |last4=Li |first4=Wendong |publisher=Morgan &amp; Claypool Publishers |year=2012 |isbn=978-1-60845-866-0 |pages=33 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Onda «Metro» kod atı menen belgili bolǵan jańa [[paydalanıwshı interfeysi]] dizayn tili qollanıldı. Bul dizayn ápiwayı formalarǵa, tipografikaǵa hám ikonografikaǵa, sonday-aq minimalizm konceptine úlken itibar beriwi menen belgili boldı. Microsoft Windows Phone OS qollanatuǵın barlıq smartfonlarda birdey paydalanıwshı tájiriybesin támiyinleytuǵın jańa programmalıq strategiyanı engizdi. 2011-jılı kompaniya Nokia menen sheriklik dúzdi hám Windows Phone-dı birgelikte islep shıǵıw ushın kompaniya menen tıǵız isledi,&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.marketingweek.com/nokia-to-partner-with-microsoft-under-new-structure/| bet =Nokia to partner with Microsoft under new structure| at =Rosie| familiya =Baker| sáne = 2011-jıl 11-fevral | qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 27-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201127141115/https://www.marketingweek.com/nokia-to-partner-with-microsoft-under-new-structure/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; biraq uzaq jıllardan beri Windows Mobile OEM-sherigi bolǵan HTC penen sheriklikti de saqlap qaldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.theverge.com/2012/9/19/3356676/htc-microsoft-windows-phone-8-marketing-partnership| bet =HTC rekindles its old Microsoft romance and bets on Windows Phone 8| at =Tom| familiya =Warren| sáne = 2012-jıl 19-sentyabr |website=The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 12-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201112031558/http://www.theverge.com/2012/9/19/3356676/htc-microsoft-windows-phone-8-marketing-partnership|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Microsoft 2011-jıl 23-martta dúzilgen Open Networking Foundationnıń tiykar salıwshı aǵzalarınıń biri boldı. Bul kommerciyalıq emes shólkem Software-Defined Networking dep atalatuǵın bultlı esaplaw baslamasına járdem beriwge baǵdarlanǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.openflow.org/wp/2011/03/open-networking-foundation-formed-to-speed-network-innovation/ | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110326044008/http://www.openflow.org/wp/2011/03/open-networking-foundation-formed-to-speed-network-innovation/ |url-status=dead | arxivsáne = 2011-jıl 26-mart | bet =Open Networking Foundation News Release | at =David | familiya =Erickson |work=Openflow.org | sáne = 2011-jıl 21-mart | qaralǵan sáne = 2011-jıl 29-may }}&lt;/ref&gt;. Baslamanıń maqseti telekommunikaciyalıq tarmaqlarda, sımsız tarmaqlarda, maǵlıwmatlar oraylarında hám basqa tarmaqlıq tarawlarda ápiwayı programmalıq ózgerisler arqalı innovaciyalardı tezletiwden ibarat&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.computerworld.com.au/article/380663/google_other_titans_form_open_networking_foundation/?fp=4&amp;fpid=78268965 | bet =&quot;Google and other titans form Open Networking Foundation.&quot; Noyes, March 23, 2011 |work=[[Computerworld]] | baspaxana =[[International Data Group|IDG]] | sáne = 2011-jıl 23-mart | qaralǵan sáne = 2011-jıl 29-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110406121956/http://www.computerworld.com.au/article/380663/google_other_titans_form_open_networking_foundation/?fp=4&amp;fpid=78268965 | arxivsáne = 2011-jıl 6-aprel |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== 2011–2014: Windows 8/8.1, Xbox One, Outlook.com hám Surface qurılmaları ===
[[File:SurfacePro3.JPG|thumb|Microsoft kompaniyasınıń 2-in-1 noutbuklerdiń Surface seriyasına kiretuǵın Surface Pro 3 qurılması]]
Windows Phone shıǵarılǵannan keyin Microsoft 2011 hám 2012-jıllar dawamında óz ónimleri tarmaǵın áste-aqırın qayta brendlewdi ámelge asırdı. Bunda kompaniyanıń logotipleri, ónimleri, xızmetleri hám veb-saytları Metro dizayn tiliniń principleri hám konceptlerine beyimlestirildi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://windowsteamblog.com/windows_phone/b/wpdev/archive/2010/03/18/windows-phone-7-series-ui-design-amp-interaction-guide.aspx | bet =Windows Phone 7 Series UI Design &amp; Interaction Guide | qaralǵan sáne = 2010-jıl 9-oktyabr | sáne = 2010-jıl 18-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130527071856/http://blogs.windows.com/windows_phone/b/wpdev/archive/2010/03/18/windows-phone-7-series-ui-design-amp-interaction-guide.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 27-may |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Microsoft 2011-jıl iyun ayında Taybeyde jeke kompyuterler hám planshet kompyuterlerde islewge arnalǵan Windows 8 operaciyalıq sistemasın tanıstırdı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/info-tech/article3479381.ece | bet =Microsoft releases final test version of Windows 8 |work=[[Business Line]] | baspaxana =Kasturi &amp; Sons | sáne = 2012-jıl 1-iyun | qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120828170727/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/info-tech/article3479381.ece | arxivsáne = 2012-jıl 28-avgust |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq 2011-jılı Microsoft Skype kompaniyasın satıp alıp, óziniń sol waqıtqa shekemgi eń iri satıp alıwın ámelge asırdı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2011-jıl 10-may | bet =Microsoft confirms takeover of Skype | url =https://www.bbc.com/news/business-13343600 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20180620073353/https://www.bbc.com/news/business-13343600 | arxivsáne = 2018-jıl 20-iyun | qaralǵan sáne = 2018-jıl 29-aprel | baspaxana =BBC}}&lt;/ref&gt;. 

Surface 2012-jıl iyun ayında tanıstırıldı hám kompaniya tariyxında apparatlıq bólegi Microsoft tárepinen islep shıǵılǵan birinshi kompyuter boldı&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Sullivan |first=Mark |url=http://www.pcworld.com/article/257840/microsoft_announces_new_surface_tablet_pc.html |title=Microsoft Announces New 'Surface' Tablet PC |magazine=PCWorld |date=June 18, 2012 |access-date=June 19, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208230356/http://www.pcworld.com/article/257840/microsoft_announces_new_surface_tablet_pc.html |archive-date=February 8, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VF2012&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Eichenwald | at =Kurt | sáne = 2012-jıl 24-iyul | bet =How Microsoft Lost Its Mojo: Steve Ballmer and Corporate America’s Most Spectacular Decline | url =https://www.vanityfair.com/news/business/2012/08/microsoft-lost-mojo-steve-ballmer | qaralǵan sáne = 2026-jıl 25-fevral |website=Vanity Fair | til =en-US | arxivsáne = 2017-jıl 13-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171113083549/https://www.vanityfair.com/news/business/2012/08/microsoft-lost-mojo-steve-ballmer |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 25-iyunda Microsoft Yammer sociallıq tarmaǵın 1,2 milliard AQSH dollarına satıp aldı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft buys Internet startup Yammer for $1.2 billion | url =https://www.usatoday.com/tech/news/story/2012-06-25/microsoft-yammer-aquisition/55811172/1 |work=[[USA Today]]  | at =Byron | familiya =Acohido | sáne = 2012-jıl 25-iyun | qaralǵan sáne = 2012-jıl 25-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120626105139/http://www.usatoday.com/tech/news/story/2012-06-25/microsoft-yammer-aquisition/55811172/1 | arxivsáne = 2012-jıl 26-iyun |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 31-iyulde kompaniya [[Gmail]] menen básekilesiw ushın Outlook.com veb-poshta xızmetin iske túsirdi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Thurrott| at =Paul| sáne = 2012-jıl 31-iyul | bet =Outlook.com Mail: Microsoft Reimagines Webmail| url =http://www.winsupersite.com/article/windows-live/outlookcom-mail-microsoft-reimagines-webmail-143877|url-status=dead| arxivurl =https://web.archive.org/web/20120803011439/http://www.winsupersite.com/article/windows-live/outlookcom-mail-microsoft-reimagines-webmail-143877| arxivsáne = 2012-jıl 3-avgust | qaralǵan sáne = 2012-jıl 1-avgust |work=Supersite for Windows| baspaxana =[[Penton (company)|Penton Media]]}}&lt;/ref&gt;. 4-sentyabrde Microsoft Windows Server 2012-ni shıǵardı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.microsoft.com/en-us/server-cloud/new.aspx | bet =Windows Server 2012 &quot;Save the Date&quot; Announcement | sáne = 2012-jıl 8-avgust | baspaxana =Microsoft |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131107032736/http://www.microsoft.com/en-us/server-cloud/new.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 7-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

2012-jıldıń iyulında Microsoft 1996-jıldan berli NBC menen birgelikte basqarıp kelgen MSNBC kompaniyasındaǵı 50% úlesin satıp jiberdi&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Venkatesan |first1=Adithya |last2=Mukherjee |first2=Supantha |last3=Leske |first3=Nicola | bet =Comcast buys Microsoft stake in MSNBC.com | url =https://www.reuters.com/article/us-msnbc-microsoft-idUSBRE86F04W20120716 | qaralǵan sáne = 2015-jıl 13-fevral |work=Reuters | sáne = 2012-jıl 16-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150213235010/http://www.reuters.com/article/2012/07/16/us-msnbc-microsoft-idUSBRE86F04W20120716 | arxivsáne = 2015-jıl 13-fevral |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2012-jıldıń oktyabr ayında Microsoft Windows 8, Microsoft Surface hám Windows Phone 8 ónimlerin iske túsirdi&lt;ref name=&quot;VF2012&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.zdnet.com/article/windows-8s-delivery-date-october-26/ | bet =Windows 8's delivery date: October 26 |newspaper=ZDNet | sáne = 2012-jıl 18-iyul | qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120919182044/http://www.zdnet.com/windows-8s-delivery-date-october-26-7000001158/ | arxivsáne = 2012-jıl 19-sentyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.liveside.net/2012/08/30/mary-jo-foley-windows-phone-8-launch-dates-revealed/ | bet =Mary Jo Foley: Windows Phone 8 launch date revealed |work=LiveSide Archive | baspaxana =LiveSide.net | sáne = 2012-jıl 30-avgust | qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20121103151119/http://www.liveside.net/2012/08/30/mary-jo-foley-windows-phone-8-launch-dates-revealed/ | arxivsáne = 2012-jıl 3-noyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ónimler hám xızmetlerge bolǵan talaptıń ósiw múmkinshiligine tayarlanıw ushın Microsoft AQSH boylap 2012-jılı ashılǵan «fizikalıq» Microsoft Store dúkanlarınıń sanın tolıqtırıw maqsetinde birneshe «bayramlıq dúkanlar» ashıwdı basladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.wpcentral.com/microsoft-prepping-everything-complete-brand-and-product-relaunch | bet =Microsoft prepping for complete brand and product line relaunch, New York store coming the 26th | baspaxana =wpcentral.com | qaralǵan sáne = 2012-jıl 3-noyabr | sáne = 2012-jıl 2-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20121102010038/http://www.wpcentral.com/microsoft-prepping-everything-complete-brand-and-product-relaunch | arxivsáne = 2012-jıl 2-noyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2013-jıl 29-martta Microsoft Patent Tracker xızmetin iske túsirdi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://thenextweb.com/microsoft/2013/03/28/microsoft-launches-patent-tracker-to-help-you-search-its-library-of-intellectual-property/ | bet =Microsoft launches 'Patent Tracker' to help you search its library of intellectual property |work=The Next Web | sáne = 2013-jıl 28-mart | qaralǵan sáne = 2013-jıl 29-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130331031250/http://thenextweb.com/microsoft/2013/03/28/microsoft-launches-patent-tracker-to-help-you-search-its-library-of-intellectual-property/ | arxivsáne = 2013-jıl 31-mart |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Xbox One Console Set.jpg|thumb|2013-jılı shıǵarılǵan Xbox One konsolı]]
2012-jıl avgustta Nyu-York qalalıq policiya departamenti Nyu-York qalasında policiyanıń baqlawı ushın qollanılatuǵın Domain Awareness System sistemasın islep shıǵıw boyınsha Microsoft penen sheriklik etetuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.nydailynews.com/new-york/nypd-unveils-new-40-million-super-computer-system-data-network-cameras-license-plate-readers-crime-reports-article-1.1132135 | bet =NYPD unveils new $40 million supercomputer system that uses data from a network of cameras, license plate readers and crime reports |last1=Parascandola |first1=Rocco |last2=Moore |first2=Tina |website=New York Daily News | sáne = 2012-jıl 8-avgust | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-iyun | arxivsáne = 2020-jıl 21-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201221205427/https://www.nydailynews.com/new-york/nypd-unveils-new-40-million-super-computer-system-data-network-cameras-license-plate-readers-crime-reports-article-1.1132135 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2010-jıl noyabrde birinshi ret tanıstırılǵan, Microsoft tárepinen islep shıǵılǵan hám video oyınları ushın basqarıw qurılması retinde jobalanǵan háreketti seziwshi Kinect kirgiziw qurılması 2013-jılı Xbox One video oyın konsolınıń shıǵarılıwına baylanıslı jańartıldı&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Yirka |first1=Bob |last2=Phys.org | bet =Microsoft applies for patent on technology to count users watching streamed content | url =https://phys.org/news/2012-11-microsoft-patent-technology-users-streamed.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 1-may |website=phys.org | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 1-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240501223437/https://phys.org/news/2012-11-microsoft-patent-technology-users-streamed.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2013-jıl 19-iyulda Microsoft akciyaları 2000-jıldan beri bir kún ishindegi procentlik kórsetkish boyınsha eń úlken satıwǵa ushıradı. Bul kompaniyanıń tórtinshi sherek boyınsha esabatı Windows 8 hám Surface planshetiniń tómen kórsetkishleri investorlardaǵı qáweterdi arttırǵannan keyin júz berdi. Microsoft 32 milliard AQSH dollarınan aslam zıyan kórdi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://news.cnet.com/8301-10805_3-57594612-75/funky-friday-more-than-$32-billion-in-microsoft-stock-value-wiped-out/ | bet =Funky Friday: More than $32 billion in Microsoft stock value wiped out &amp;#124; Microsoft—CNET News | baspaxana =News.cnet.com | qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130822073858/http://news.cnet.com/8301-10805_3-57594612-75/funky-friday-more-than-$32-billion-in-microsoft-stock-value-wiped-out/ | arxivsáne = 2013-jıl 22-avgust |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Jeke kompyuterler biznesiniń jetilisiwine sáykes, 2013-jıl iyulda Microsoft kompaniyanı tórt jańa biznes bólimine: Operating Systems, Apps, Cloud hám Devices bólimlerine qayta shólkemlestiretuǵının járiyaladı. Aldınǵı barlıq bólimler xızmetkerler sanın qısqartıwsız jańa bólimler quramına tarqatıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.fiercemobileit.com/story/microsofts-sweeping-reorganization-shifts-focus-services-devices/2013-07-11 | bet =Microsoft's sweeping reorganization shifts focus to services, devices | sáne = 2013-jıl 11-iyul | qaralǵan sáne = 2013-jıl 28-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131026191536/http://www.fiercemobileit.com/story/microsofts-sweeping-reorganization-shifts-focus-services-devices/2013-07-11 | arxivsáne = 2013-jıl 26-oktyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2013-jıl 3-sentyabrde Microsoft CFO lawazımına Emi Xud tayınlanǵannan keyin [[Nokia]] kompaniyasınıń mobil bólimin 7 milliard AQSH dollarına satıp alıwǵa kelisti&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.theverge.com/2013/9/2/4688530/microsoft-buys-nokias-devices-and-services-unit-unites-windows-phone/in/4453001 | bet =Microsoft buying Nokia's phone business in a $7.2 billion bid for its mobile future | sáne = 2013-jıl 3-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170929192139/https://www.theverge.com/2013/9/2/4688530/microsoft-buys-nokias-devices-and-services-unit-unites-windows-phone/in/4453001 | arxivsáne = 2017-jıl 29-sentyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-microsoft-cfo-idUSBRE94711Q20130508 |title=Microsoft names insider Amy Hood as CFO |agency=Reuters.com |date=May 8, 2013 |access-date=April 18, 2014 |newspaper=Reuters |archive-url=https://web.archive.org/web/20140409123351/http://www.reuters.com/article/2013/05/08/us-microsoft-cfo-idUSBRE94711Q20130508 |archive-date=April 9, 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== 2014–2020: Windows 10, Microsoft Edge hám HoloLens ===
[[File:Satya smiling-print.jpg|thumb|Satya Nadella 2014-jıl fevralda Microsoft kompaniyasınıń bas direktorı retinde Stiv Ballmerdiń ornın iyeledi.]]
2014-jıl 4-fevralda Stiv Ballmer Microsoft bas direktorı lawazımınan ketti hám onıń ornına burın Microsofttıń Cloud and Enterprise bólimin basqarǵan Satya Nadella keldi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft CEO Steve Ballmer to retire within 12 months | url =https://news.microsoft.com/2013/08/23/microsoft-ceo-steve-ballmer-to-retire-within-12-months/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130823130816/http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2013/aug13/08-23AnnouncementPR.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 23-avgust | sáne = 2013-jıl 23-avgust }}&lt;/ref&gt;. Sol kúni Djon W. Tompson Bill Geyts ornına direktorlar keńesiniń baslıǵı lawazımın iyeledi, al Geyts texnologiyalar boyınsha keńesshi retinde kompaniyaǵa qatnasıwın dawam ettirdi&lt;ref name=chairex&gt;{{web deregi |last1=David |first1=Javier E | bet =Nadella named new Microsoft CEO as Gates era ends | url =https://www.nbcnews.com/business/microsoft-names-satya-nadella-ceo-2D12054182 |website=[[NBCNews.com]] | baspaxana =[[NBCUniversal]] | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140205010025/https://www.nbcnews.com/business/microsoft-names-satya-nadella-ceo-2D12054182 | arxivsáne = 2014-jıl 5-fevral | sáne = 2014-jıl 5-fevral }}&lt;/ref&gt;. Tompson Microsoft tariyxındaǵı ekinshi direktorlar keńesi baslıǵı boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.theroot.com/john-w-thompson-to-become-1st-black-chairman-of-micros-1790874479 |title=John W. Thompson to Become 1st Black Chairman of Microsoft |last=Edwards |first=Breanna |work=The Root |access-date=February 1, 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202012807/https://www.theroot.com/john-w-thompson-to-become-1st-black-chairman-of-micros-1790874479 |archive-date=February 2, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2014-jıl 25-aprelde Microsoft Nokia Devices and Services kompaniyasın 7,2 milliard AQSH dollarına satıp aldı&lt;ref&gt;{{cite news |title=Microsoft to close its acquisition of Nokia's devices and services business on April 25 |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-22/news/49318731_1_nokia-india-nokia-corp-microsoft-corp |newspaper=The Economic Times |access-date=May 25, 2016 |date=April 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805051448/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-22/news/49318731_1_nokia-india-nokia-corp-microsoft-corp |archive-date=August 5, 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805051448/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-22/news/49318731_1_nokia-india-nokia-corp-microsoft-corp |archivedate=August 5, 2016}}&lt;/ref&gt;. Bul jańa filial Microsoft Mobile Oy dep qayta ataldı&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Borges |first1=Andre | bet =Nokia phone division to be renamed Microsoft Mobile, reveals leaked letter | url =http://www.dnaindia.com/scitech/report-nokia-phone-division-to-be-renamed-microsoft-mobile-reveals-leaked-letter-1980628 | baspaxana =dna | qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-may | sáne = 2014-jıl 21-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20161015073328/http://www.dnaindia.com/scitech/report-nokia-phone-division-to-be-renamed-microsoft-mobile-reveals-leaked-letter-1980628 | arxivsáne = 2016-jıl 15-oktyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2014-jıl 15-sentyabrde Microsoft Minecraft oyını menen belgili Mojang video oyınların islep shıǵarıw kompaniyasın 2,5 milliard AQSH dollarına satıp aldı&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Hutchinson |first1=Lee | bet =It's official: Microsoft acquires Mojang and Minecraft for $2.5 billion | url =https://arstechnica.com/gaming/2014/09/its-official-microsoft-acquires-mojang-and-minecraft-for-2-5-billion/ |website=Ars Technica | qaralǵan sáne = 2014-jıl 19-sentyabr |ref=152 | sáne = 2014-jıl 15-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140919004256/http://arstechnica.com/gaming/2014/09/its-official-microsoft-acquires-mojang-and-minecraft-for-2-5-billion/ | arxivsáne = 2014-jıl 19-sentyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Nadella bas direktor bolǵannan beri kompaniya óz itibarın bultlı esaplawǵa burdı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2016-jıl 21-oktyabr | bet =Microsoft sees shares hit record high | url =https://www.bbc.co.uk/news/business-37724557 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171016012110/http://www.bbc.co.uk/news/business-37724557 | arxivsáne = 2017-jıl 16-oktyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-oktyabr |website=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2017-jıl 3-iyul | bet =Microsoft's cloud focus could mean yet more layoffs | url =https://www.engadget.com/2017/07/03/microsofts-cloud-focus-could-mean-yet-more-layoffs/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170802164433/https://www.engadget.com/2017/07/03/microsofts-cloud-focus-could-mean-yet-more-layoffs/ | arxivsáne = 2017-jıl 2-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-oktyabr |website=Engadget}}&lt;/ref&gt;.

2015-jıl 21-yanvarda Microsoft Surface Hub dep atalǵan birinshi interaktiv taqtasın shıǵaratuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft at MWC 2015: Lumia 640 and 640 XL Announced, 4K 120Hz Surface Hub Demoed | url =http://anandtech.com/show/9030/microsoft-lumia-640-640-xl-4k-120hz-surface-hub | qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-sentyabr |first1=Ian | last1=Cutress | first2= Andrei |last2=Frumusanu | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150927230334/http://anandtech.com/show/9030/microsoft-lumia-640-640-xl-4k-120hz-surface-hub | arxivsáne = 2015-jıl 27-sentyabr |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2015-jıl 29-iyulde [[Windows 10]] shıǵarıldı,&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Howse |first1=Brett | bet =Windows 10 Launches Worldwide | url =http://www.anandtech.com/show/9471/windows-10-launches-worldwide | baspaxana =AnandTech | qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-may | sáne = 2015-jıl 29-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160624141118/http://www.anandtech.com/show/9471/windows-10-launches-worldwide | arxivsáne = 2016-jıl 24-iyun |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; al onıń serverlik versiyası Windows Server 2016 2016-jıl sentyabrde shıǵarıldı. 2016-jıl yanvarda Microsofttıń AQSH smartfonlar bazarındaǵı úlesi 2,7% boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.yahoo.com/tech/microsoft-windows-mobile-strategy-change-173738169.html | bet =Microsoft needs to change its mobile strategy or get out | familiya =Howley | at =Daniel | sáne = 2016-jıl 25-may |website=[[Yahoo! Tech]] | qaralǵan sáne = 2016-jıl 26-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160527025910/https://www.yahoo.com/tech/microsoft-windows-mobile-strategy-change-173738169.html | arxivsáne = 2016-jıl 27-may |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2015-jıldıń jazında kompaniya mobil telefon biznesi menen baylanıslı 7,6 milliard AQSH dolları kóleminde zıyan kórip, 7800 xızmetkerdi jumıstan bosattı&lt;ref name=&quot;WSJ: Microsoft to Streamline Smartphone Hardware Business&quot;&gt;{{cite news |last1=Greene |first1=Jay |title=Microsoft to Streamline Smartphone Hardware Business |url=https://www.wsj.com/articles/microsoft-to-streamline-smartphone-hardware-business-1464166803 |newspaper=The Wall Street Journal |access-date=May 25, 2016 |date=May 25, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160525095132/http://www.wsj.com/articles/microsoft-to-streamline-smartphone-hardware-business-1464166803 |archive-date=May 25, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı Virdjiniya shtatınıń Meklenburg County aymaǵında maǵlıwmatlar orayınıń qurılısı arxeologlardıń saqlap qalıw haqqındaǵı usınıslarına qaramastan, tariyxıy afroamerikalıq áwliyeniń buzılıwına alıp keldi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Wessler | at =Seth Freed | sáne = 2022-jıl 16-dekabr | bet =Developers Found Graves in the Virginia Woods. Authorities Then Helped Erase the Historic Black Cemetery. | url =https://www.propublica.org/article/how-authorities-erased-historic-black-cemetery-virginia | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-iyul |website=ProPublica | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 7-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230707162617/https://www.propublica.org/article/how-authorities-erased-historic-black-cemetery-virginia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2016-jıl 1-martta Microsoft óziniń JK hám Xbox bólimlerin birlestiretuǵının járiyaladı, al Phil Spencer Universal Windows Platform (UWP) qosımshaları Microsofttıń keleshektegi oyın biznesiniń tiykarǵı baǵdarı bolatuǵının bildirdi&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/01/microsoft-to-unify-pc-and-xbox-one-platforms-ending-fixed-console-hardware |title=Microsoft to unify PC and Xbox One platforms, ending fixed console hardware |first=Keith |last=Stuart |work=[[The Guardian]] |date=March 2016 |access-date=December 12, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161217085439/https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/01/microsoft-to-unify-pc-and-xbox-one-platforms-ending-fixed-console-hardware |archive-date=December 17, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Microsoft 2016-jılı sonday-aq LinkedIn kompaniyasın satıp aldı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2016-jıl 8-dekabr | bet =U.S. Securities and Exchange Commission{{Snd}} Linkedin | url =https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1271024/000110465916161289/a16-22816_18k.htm |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171018154931/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1271024/000110465916161289/a16-22816_18k.htm | arxivsáne = 2017-jıl 18-oktyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 29-aprel |work=US SEC |quote=As a result of the Merger, a change in control of [Linkedin] occurred and [Linkedin] became a wholly-owned subsidiary of [Microsoft]. The transaction resulted in the payment of approximately $26.4 billion in cash merger consideration.}}&lt;/ref&gt;. 2017-jıl 24-yanvarda Microsoft [[London|Londondaǵı]] BETT 2017 bilimlendiriw texnologiyaları konferenciyasında Intune for Education sistemasın kórsetti&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Mehdi |first1=Yusuf | bet =Announcing Intune for Education &amp; new Windows 10 PCs for school starting at $189 | url =https://blogs.windows.com/windowsexperience/2017/01/24/announcing-intune-education-new-windows-10-pcs-school-starting-189/#bdsoyDTQ4EQqK1Lg.97 |website=The Official Microsoft Blog | qaralǵan sáne = 2017-jıl 25-yanvar | sáne = 2017-jıl 24-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170125192422/https://blogs.windows.com/windowsexperience/2017/01/24/announcing-intune-education-new-windows-10-pcs-school-starting-189/#bdsoyDTQ4EQqK1Lg.97 | arxivsáne = 2017-jıl 25-yanvar |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Intune for Education — bilimlendiriw tarawına arnalǵan bultqa tiykarlanǵan jańa qosımsha hám qurılmalardı basqarıw xızmeti&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://techcrunch.com/2017/01/24/microsoft-launches-intune-for-education-to-counter-googles-chromebooks-in-schools/ |title=Microsoft launches Intune for Education to counter Google's Chromebooks in schools |work=TechCrunch |author=Frederic Lardinois |date=January 24, 2017 |access-date=January 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125065925/https://techcrunch.com/2017/01/24/microsoft-launches-intune-for-education-to-counter-googles-chromebooks-in-schools/ |archive-date=January 25, 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2016-jıldıń may ayında kompaniya 1850 xızmetkerdi jumıstan bosatatuǵının hám 950 million AQSH dolları kóleminde tómenlewi hám qayta shólkemlestiriw shıǵınların qabıl etetuǵının járiyaladı&lt;ref name=&quot;WSJ: Microsoft to Streamline Smartphone Hardware Business&quot; /&gt;.

2016-jıl iyunda Microsoft Microsoft Azure Information Protection dep atalǵan joybardı járiyaladı. Onıń maqseti kárxanalardıń serverler hám qurılmalar arasında jiberilip atırǵan waqıtta óz maǵlıwmatların qorǵawına járdem beriwden ibarat edi&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://techcrunch.com/2016/06/22/microsoft-announces-new-data-protection-tool-to-help-enterprises-secure-their-data/ |title=Microsoft announces new data protection tool to help enterprises secure their data |work=Tech Crunch |date=June 22, 2016 |access-date=June 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160622190324/https://techcrunch.com/2016/06/22/microsoft-announces-new-data-protection-tool-to-help-enterprises-secure-their-data/ |archive-date=June 22, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2016-jıl noyabrde Microsoft Nyu Yorkta ótkerilgen Connect(); islep shıǵıwshılar is-ilajında Linux Foundation shólkemine Platinum aǵza retinde qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft has joined the Linux Foundation | url =https://www.linuxfoundation.org/announcements/microsoft-fortifies-commitment-to-open-source-becomes-linux-foundation-platinum | qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20161125174704/https://www.linuxfoundation.org/announcements/microsoft-fortifies-commitment-to-open-source-becomes-linux-foundation-platinum | arxivsáne = 2016-jıl 25-noyabr |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Platinum aǵzalıǵınıń bahası jılına 500 000 AQSH dolların quraydı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft joined linux foundation with yearly platinum membership | url =https://www.lockssl.com/microsoft-joins-linux-foundation/ | baspaxana =Lock SSL | qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-noyabr |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170202005415/https://www.lockssl.com/microsoft-joins-linux-foundation/ | arxivsáne = 2017-jıl 2-fevral }}&lt;/ref&gt;. Birneshe analitikler on jıl burın bunday háreketti ilajı joq dep esaplaǵan edi, sebebi 2001-jılı sol waqıttaǵı bas direktor Stiv Ballmer Linux-tı «rak» dep ataǵan edi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.theverge.com/2016/11/16/13651940/microsoft-linux-foundation-membership | bet =Microsoft joins the Linux Foundation, 15 years after Ballmer called it 'cancer' | familiya =Warren | at =Tom | sáne = 2016-jıl 11-noyabr |work=[[The Verge]] | baspaxana =[[Vox Media]] | qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170816110931/https://www.theverge.com/2016/11/16/13651940/microsoft-linux-foundation-membership | arxivsáne = 2017-jıl 16-avgust |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Nokia &amp; Microsoft Lumia devices.png|thumb|Nokia Lumia 1320, Microsoft Lumia 535 hám Nokia Lumia 530 — házirgi waqıtta qollanıwdan shıǵarılǵan Windows Phone operaciyalıq sistemalarınıń biri menen islegen qurılmalar.]]
2018-jıl yanvarda Microsoft Intel kompaniyasınıń Meltdown qáwipsizlik buzıwına baylanıslı CPU máselelerin esapqa alıw ushın [[Windows 10]] ǵa dúzetiw kirgizdi. Bul dúzetiw Intel CPU arxitekturasına súyengen Microsoft Azure virtual mashinalarında máselelerdi payda etti. 12-yanvarda Microsoft macOS hám [[Linux]] operaciyalıq sistemaları ushın PowerShell Core 6.0-nı shıǵardı&lt;ref name=&quot;TheRegister2018&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.theregister.co.uk/2018/12/25/microsoft_year_in_review_2018/ | bet =Microsoft's 2018, part 1: Open source, wobbly Windows and everyone's going to the cloud |website=[[The Register]] | qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190103060059/https://www.theregister.co.uk/2018/12/25/microsoft_year_in_review_2018/ | arxivsáne = 2019-jıl 3-yanvar |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2018-jıl fevralda Microsoft Windows Phone qurılmaları ushın xabarlaw xızmetin toqtattı, bul qollanılmaytuǵın qurılmalarǵa firmware jańalanıwlarınıń ámelde toqtawına alıp keldi&lt;ref name=&quot;TheRegister2018&quot; /&gt;. Mart ayında Microsoft Windows 10 S-ti bólek hám ózine tán operaciyalıq sistema emes, Windows operaciyalıq sistemasınıń bir rejimi etip ózgertiw ushın qayta shıǵardı. Sol ayda kompaniya Office 365 paydalanıwshılarınıń jeke hújjetlerde sógis sózlerdi qollanıwın sheklew boyınsha qaǵıydalardı da engizdi&lt;ref name=&quot;TheRegister2018&quot; /&gt;.

2018-jıl aprelde Microsoft programması jaratılǵanına 20 jıl tolıwın belgilew ushın Windows File Managerdiń derek kodın MIT License licenziyası astında ashıq kod túrinde járiyaladı. Sol ayda kompaniya [[Linux]] operaciyalıq sistemasınıń óz versiyası Azure Sphere-ti járiyalaw arqalı ashıq kodlı baslamalardı qollawǵa tayar ekenin jáne bir ret málimledi&lt;ref name=&quot;TheRegister2018&quot; /&gt;. 2018-jıldıń may ayında Microsoft suw basqarıwına baylanıslı bultlı esaplaw ónimlerin islep shıǵıw ushın AQSHtıń 17 barlaw agentligi menen sheriklik etti. Bul joybar «Azure Government» dep ataldı hám Joint Enterprise Defense Infrastructure (JEDI) baqlaw programması menen baylanısqa iye edi&lt;ref name=&quot;TheRegister2018&quot; /&gt;. 2018-jıldıń 4-iyunında Microsoft [[GitHub]] kompaniyasın 7,5 milliard AQSH dollarına satıp alıwdı rásmiy túrde járiyaladı, kelisim 26-oktyabrde tamamlandı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://news.microsoft.com/2018/06/04/microsoft-to-acquire-github-for-7-5-billion/ | bet =Microsoft to acquire GitHub for $7.5 billion | sáne = 2018-jıl 4-iyun |website=Microsoft | arxivurl =https://web.archive.org/web/20180604142244/https://news.microsoft.com/2018/06/04/microsoft-to-acquire-github-for-7-5-billion/ | arxivsáne = 2018-jıl 4-iyun |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.msn.com/en-us/news/technology/microsoft-completes-github-acquisition/ar-BBOVVOT | bet =Microsoft completes GitHub acquisition |website=www.msn.com | qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190112212059/https://www.msn.com/en-us/news/technology/microsoft-completes-github-acquisition/ar-BBOVVOT | arxivsáne = 2019-jıl 12-yanvar |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 2018-jıl 10-iyulda Microsoft Surface Go platformasın kópshilikke tanıstırdı&lt;ref name=&quot;GoMicrosoft&quot;&gt;[https://blogs.windows.com/devices/2018/07/09/meet-surface-go-starting-at-399-msrp-its-the-smallest-and-most-affordable-surface-yet/ Microsoft Devices Blog Surface Go article]&lt;/ref&gt;. Teams-tiń biypul versiyası 12-iyulde shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 12, 2018 |title=Microsoft launches free version of Teams |url=https://venturebeat.com/2018/07/12/microsoft-launches-free-version-of-teams/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716224312/https://venturebeat.com/2018/07/12/microsoft-launches-free-version-of-teams/ |archive-date=July 16, 2018 |access-date=July 16, 2018 |work=VentureBeat |language=en-US |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180716224312/https://venturebeat.com/2018/07/12/microsoft-launches-free-version-of-teams/ |archivedate=July 16, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2018-07-12 |title=Microsoft debuts free tier in competitive workplace chat app market |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-microsoft-teams-idUSKBN1K22U0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123164510/https://www.reuters.com/article/us-usa-microsoft-teams-idUSKBN1K22U0 |archive-date=November 23, 2022 |access-date=2022-11-23 |work=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt;. 2018-jıl avgustta Microsoft Microsoft AccountGuard hám Defending Democracy dep atalǵan eki joybardı shıǵardı. Sonday-aq [[Windows 10]]-nıń ARM arxitekturasında Snapdragon 850 menen sáykesligin járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Hackett |first1=Robert |title=Microsoft Offers Free Cybersecurity Tools to Political Candidates—But You've Got to Be a Microsoft Customer |url=http://fortune.com/2018/08/21/microsoft-free-cybersecurity-tools-midterm-election-facebook-google/ |access-date=August 24, 2018 |date=August 21, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822112819/http://fortune.com/2018/08/21/microsoft-free-cybersecurity-tools-midterm-election-facebook-google/ |archive-date=August 22, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lerman |first1=Rachel |title=Microsoft releases new security tools for political campaigns to combat hacking attempts |url=https://www.seattletimes.com/business/microsoft/microsoft-releases-new-security-tools-for-political-campaigns-to-combat-hacking-attempts/ |access-date=August 24, 2018 |newspaper=The Seattle Times |date=August 20, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824102040/https://www.seattletimes.com/business/microsoft/microsoft-releases-new-security-tools-for-political-campaigns-to-combat-hacking-attempts/ |archive-date=August 24, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheRegister2018&quot; /&gt;.

[[File:Apollo 11 astronaut Buzz Aldrin tries out Microsoft HoloLens (29794543715).jpg|thumb|upright|Apollo 11 astronautı Buzz Aldrin 2016-jıl sentyabrde Microsoft HoloLens aralas reallıq garniturasın paydalanıp atır.]]
2018-jıl avgustta Toyota Tsusho Microsoft penen suw resursların basqarıwǵa baylanıslı Internet of Things (IoT) texnologiyaları ushın Microsoft Azure qosımshalar jıynaǵınan paydalanıp, balıq ósiriw quralların islep shıǵıw boyınsha sheriklikti basladı. Birli yarımlı Kindai University izertlewshileri tárepinen islep shıǵılǵan suw nasosı mexanizmleri konveyer lentasındaǵı balıqlardıń sanın esaplaydı, balıqlar sanın analiz etedi hám balıqlar usınǵan maǵlıwmatlar tiykarında suw aǵısınıń ónimliligin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.theregister.co.uk/2018/09/01/ai_roundup_310818/ | bet =Google goes bilingual, Facebook fleshes out translation and TensorFlow is dope—And, Microsoft is assisting fish farmers in Japan |website=[[The Register]] | qaralǵan sáne = 2018-jıl 2-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20180902114415/https://www.theregister.co.uk/2018/09/01/ai_roundup_310818/ | arxivsáne = 2018-jıl 2-sentyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2018-jıl sentyabrde Microsoft [[Skype|Skype Classi]]&lt;nowiki/&gt;c xızmetin toqtattı&lt;ref name=&quot;TheRegister2018&quot; /&gt;. 10-oktyabrde Microsoft 60 000-nan aslam patentke iye bolıwına qaramastan Open Invention Network jámáátine qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.theregister.co.uk/2018/10/10/microsoft_open_invention_network/ | bet =Microsoft has signed up to the Open Invention Network. We repeat. Microsoft has signed up to the OIN |website=[[The Register]] | qaralǵan sáne = 2018-jıl 14-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181011123124/https://www.theregister.co.uk/2018/10/10/microsoft_open_invention_network/ | arxivsáne = 2018-jıl 11-oktyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2018-jıl noyabrde Microsoft AQSH áskeriylerine 100 000 Microsoft HoloLens garniturasın jetkerip beriwge kelisti&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.theregister.co.uk/2018/11/29/microsoft_military_money/ | bet =See this, Google? Microsoft happy to take a half-billion in sweet, sweet US military money to 'increase lethality' |website=[[The Register]] | qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181130140427/https://www.theregister.co.uk/2018/11/29/microsoft_military_money/ | arxivsáne = 2018-jıl 30-noyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Sol ayda Microsoft Microsoft Azure ushın Azure Multi-Factor Authentication xızmetin tanıstırdı&lt;ref name=&quot;R1BDM&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.theregister.co.uk/2018/12/28/microsoft_2018_in_review_part_2/ | bet =Microsoft's 2018, part 2: Azure data centers heat up and Windows 10? It burns! It burns! |website=[[The Register]] | qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190104072728/https://www.theregister.co.uk/2018/12/28/microsoft_2018_in_review_part_2/ | arxivsáne = 2019-jıl 4-yanvar |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2018-jıl dekabrde Microsoft Microsoft Surface hám Hyper-V ónimlerinde qollanılatuǵın Unified Extensible Firmware Interface (UEFI) yadrosınıń ashıq kodlı versiyası bolǵan Project Mu-dı járiyaladı. Joybar Firmware as a Service ideyasın rawajlandıradı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://betanews.com/2018/12/20/microsoft-project-mu/ | bet =Microsoft announces Project Mu, an open-source release of the UEFI core | sáne = 2018-jıl 20-dekabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 22-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181221230714/https://betanews.com/2018/12/20/microsoft-project-mu/ | arxivsáne = 2018-jıl 21-dekabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Sol ayda Microsoft Windows Forms hám Windows Presentation Foundation (WPF) ushın ashıq kodlı iske asırıwdı járiyaladı. Bul kompaniyanıń Windows stol ústi (desktop) qosımshaları hám programmalıq támiynatın islep shıǵıwda qollanılatuǵın tiykarǵı freymvorklerdi ashıq túrde járiyalawǵa ótiwin dawam ettiriwine múmkinshilik berdi. Dekabr ayında kompaniya Microsoft Edge [Legacy] brauzerin islep shıǵıwdı toqtatıp, Chromium tiykarındaǵı backendke iye «New Edge» brauzerin islep shıǵıw joybarına ótti&lt;ref name=&quot;R1BDM&quot; /&gt;.

2019-jıldıń fevralında Microsofttıń júzlegen xızmetkeri AQSH armiyası ushın virtual reallıq garnituraların islep shıǵıwǵa arnalǵan 480 million AQSH dolları kólemindegi shártnamadan kompaniyanıń urıstan payda tabıwı dep ataǵan háreketlerine narazılıq bildirdi&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/22/microsoft-protest-us-army-augmented-reality-headsets |title='We won't be war profiteers': Microsoft workers protest $480m army contract |newspaper=The Guardian |date=February 22, 2019 |last1=Wong |first1=Julia Carrie |author-link=Julia Carrie Wong |access-date=February 23, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190223133132/https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/22/microsoft-protest-us-army-augmented-reality-headsets |archive-date=February 23, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== 2020–házirgi waqıtqa shekem: Satıp alıwlar, Xbox Series X/S hám Windows 11 ===
2020-jıl 5-avgustta Microsoft [[iOS]] qurılmaları ushın xCloud oyınlardı striming arqalı beriw testlerin toqtattı. [[Apple Inc.|Apple]] «aralıqtan basqarıw klientlerine» qatań sheklewler engizgen, yaǵnıy qosımshalar tek paydalanıwshıǵa tiyisli host qurılmasına yamasa paydalanıwshıǵa tiyisli oyın konsolına ǵana baylanısa alatuǵın boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.theverge.com/2020/8/5/21356274/microsoft-xcloud-ios-apple-iphone-ipad-testing-ends-apple-app-store-policies| bet =Microsoft cuts xCloud iOS testing early as its future on Apple devices remains unclear| qaralǵan sáne = 2020-jıl 5-avgust |website=The Verge| sáne = 2020-jıl 5-avgust | arxivsáne = 2020-jıl 11-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201211055300/https://www.theverge.com/2020/8/5/21356274/microsoft-xcloud-ios-apple-iphone-ipad-testing-ends-apple-app-store-policies|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2020-jıl 21-sentyabrde Microsoft Bethesda Softworks kompaniyasınıń bas kompaniyası ZeniMax Media video oyınlar kompaniyasın satıp alıw niyetin járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite magazine|first=Liana|last=Ruppert|url=https://www.gameinformer.com/2020/09/21/microsoft-acquires-bethesda-the-studio-behind-fallout-the-elder-scrolls-doom-and-more|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921142458/https://www.gameinformer.com/2020/09/21/microsoft-acquires-bethesda-the-studio-behind-fallout-the-elder-scrolls-doom-and-more|url-status=live|archive-date=September 21, 2020|title=Microsoft Acquires Bethesda, The Studio Behind Fallout, The Elder Scrolls, Doom, And More|magazine=Game Informer|date=September 21, 2020|access-date=September 22, 2020}}&lt;/ref&gt;. 2021-jıl 9-martta 8,1 milliard AQSH dolları kólemindegi satıp alıw tamamlandı hám ZeniMax Media Microsofttıń Xbox Game Studios bóliminiń quramına kirdi&lt;ref&gt;{{web deregi | at =Matt T.M.| familiya =Kim| url =https://www.ign.com/articles/microsofts-zenimax-acquisition-officially-complete-bethesda-now-a-part-of-xbox| bet =Microsoft's ZeniMax Acquisition Officially Complete, Bethesda Now a Part of Xbox|website=IGN| sáne = 2021-jıl 10-mart | qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-mart | arxivsáne = 2021-jıl 9-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210309211927/https://www.ign.com/articles/microsofts-zenimax-acquisition-officially-complete-bethesda-now-a-part-of-xbox|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://microsoft.gcs-web.com/static-files/0a2b8528-fb8b-4d11-8da2-fd9fa988a155| bet =Form 10-K|page=39|website=[[U.S. Securities and Exchange Commission|SEC]]| sáne = 2021-jıl 30-iyun | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 6-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210806183040/https://microsoft.gcs-web.com/static-files/0a2b8528-fb8b-4d11-8da2-fd9fa988a155|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2020-jıl 10-noyabrde Microsoft Xbox Series X hám Xbox Series S video oyın konsolların shıǵardı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =The all-new Xbox Series X {{!}} Xbox| url =https://www.xbox.com/en-US/consoles/xbox-series-x| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-dekabr |website=Xbox.com| til =en| arxivsáne = 2020-jıl 13-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200913193828/https://www.xbox.com/en-US/consoles/xbox-series-x|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2021-jıl fevralda Microsoft Azure Quantum platformasın kópshilik aldında sınaw ushın shıǵardı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft's quantum cloud computing plans take another big step forward | url =https://www.zdnet.com/article/microsofts-quantum-cloud-computing-plans-take-another-big-step-forward/ | sáne = 2021-jıl 1-fevral |last1=Leprince-Ringuet |first1=Daphne | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-sentyabr |website=ZDNet | til =en-US | arxivsáne = 2024-jıl 28-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240828002638/https://www.zdnet.com/article/microsofts-quantum-cloud-computing-plans-take-another-big-step-forward/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul ashıq bultlı esaplaw platforması kvantlıq programmalıq támiynatqa hám kvantlıq apparatqa, sonıń ishinde uslap turılǵan ionlar, neytral atomlar hám ótkizgishligi artıq sistemalarǵa kiriwdi támiyinleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is Azure Quantum? | url =https://www.techtarget.com/whatis/definition/Azure-Quantum |last1=Gillis |first1=Alexander |website=Tech Target | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-sentyabr | arxivsáne = 2024-jıl 24-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240724005211/https://www.techtarget.com/whatis/definition/Azure-Quantum |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft says it's cracked the code on an important quantum computing problem | url =https://www.theverge.com/2024/4/8/24120103/microsoft-says-its-cracked-the-code-on-an-important-quantum-computing-problem | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-sentyabr | sáne = 2024-jıl 8-aprel |last1=David |first1=Emilia |website=The Verge | til =en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft adds Pasqal's neutral-atom processors to its Azure Quantum cloud computing lineup | url =https://www.geekwire.com/2022/microsoft-adds-pasqals-neutral-atom-processors-to-its-azure-quantum-cloud-computing-lineup/#:~:text=Microsoft's%20Azure%20Quantum%20cloud%20computing%20service%20will%20be | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-sentyabr | sáne = 2024-jıl 21-mart |last1=Boyle |first1=Alan |website=GeekWire | til =en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft adds Rigetti quantum computing to Azure cloud | url =https://www.datacenterdynamics.com/en/news/microsoft-adds-rigetti-quantum-computing-to-azure-cloud/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-sentyabr | sáne = 2021-jıl 7-dekabr |last1=Moss |first1=Sebastian |website=Data Center Dynamics | til =en-US | arxivsáne = 2024-jıl 18-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240918154031/https://www.datacenterdynamics.com/en/news/microsoft-adds-rigetti-quantum-computing-to-azure-cloud/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2021-jıl aprelde Microsoft Nuance Communications kompaniyasın shama menen 16 milliard AQSH dollarına satıp alatuǵının járiyaladı, satıp alıw 2022-jıldıń martında tamamlandı&lt;ref&gt;{{Cite news|date=April 12, 2021|title=Microsoft to buy AI firm Nuance Communications for about $16 billion in healthcare push|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-nuance-commns-m-a-microsoft-idUSKBN2BZ1FS|access-date=April 12, 2021|archive-date=April 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412142753/https://www.reuters.com/article/us-nuance-commns-m-a-microsoft-idUSKBN2BZ1FS|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2022-jıl 5-mart | bet =Microsoft Completes Acquisition of Nuance | url =https://www.finsmes.com/2022/03/microsoft-completes-acquisition-of-nuance.html | qaralǵan sáne = 2022-jıl 6-mart |website=FinSMEs | til =en-US | arxivsáne = 2022-jıl 5-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220305234310/https://www.finsmes.com/2022/03/microsoft-completes-acquisition-of-nuance.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2021-jılı, [[COVID-19 pandemiyası]] sebebinen kvartallıq kiristiń joqarı bolıwı menen birge, Microsofttıń bazardaǵı bahalanıwı 2 trillion AQSH dollarına jaqınlastı. Uzaqtan islew hám aralıqtan bilim alıwǵa bolǵan zárúrliktiń artıwı bultlı esaplawǵa bolǵan talaptı arttırdı hám kompaniyanıń oyın biznesindegi satıwların ósirdi&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Tilley|first=Aaron|date=April 27, 2021|title=Microsoft Sales Show Strong Growth in Gaming, Cloud|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/microsoft-msft-3q-earnings-report-2021-11619475788|access-date=April 29, 2021|issn=0099-9660|archive-date=April 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429041041/https://www.wsj.com/articles/microsoft-msft-3q-earnings-report-2021-11619475788|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Tilley|first=Aaron|date=March 27, 2020|title=One Business Winner Amid Coronavirus Lockdowns: the Cloud|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/one-business-winner-amid-coronavirus-lockdowns-the-cloud-11585327905|access-date=April 29, 2021|issn=0099-9660|archive-date=April 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428195002/https://www.wsj.com/articles/one-business-winner-amid-coronavirus-lockdowns-the-cloud-11585327905|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =FY21 Q2 – Press Releases – Investor Relations – Microsoft| url =https://www.microsoft.com/en-us/Investor/earnings/FY-2021-Q2/press-release-webcast| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-aprel |website=www.microsoft.com| arxivsáne = 2021-jıl 29-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210429122745/https://www.microsoft.com/en-us/Investor/earnings/FY-2021-Q2/press-release-webcast|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2021-jıl 24-iyunda Microsoft tikkeley efirde ótkerilgen is-ilaj waqtında [[Windows 11]]-di járiyaladı. Bul járiyalaw Microsoft burın Windows 10 operaciyalıq sistemasınıń sońǵı versiyası boladı dep málimlegeninen keyin túsinbewshiliklerge sebep boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2021-jıl 24-iyun | bet =Microsoft has officially announced Windows 11!| url =https://www.windowscentral.com/windows-11-announcement| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-iyun |website=Windows Central| arxivsáne = 2021-jıl 24-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210624150923/https://www.windowscentral.com/windows-11-announcement|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ol 2021-jıl 5-oktyabrde kópshilikke shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{cite news |title=Windows 11 available on October 5 |url=https://blogs.windows.com/windowsexperience/2021/08/31/windows-11-available-on-october-5/ |website=Windows Experience Blog |access-date=October 20, 2021 |date=August 31, 2021 |last1=Blog |first1=Windows Experience |archive-date=December 29, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229225521/https://blogs.windows.com/windowsexperience/2021/08/31/windows-11-available-on-october-5/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2021-jıl sentyabrde kompaniyanıń túrli pánler boyınsha studentler menen oqıtıwshılardı baylanıstıratuǵın onlayn platforma — TakeLessons-ti satıp alǵanı járiyalandı. Bul satıp alıw Microsoftqa kóp sandaǵı adamlarǵa onlayn bilim beriw bazarındaǵı qatnasıwın keńeytiw múmkinshiligin berdi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft acquires TakeLessons, an online and in-person tutoring platform, to ramp up its edtech play | url =https://www.techcrunch.com/2021/09/10/microsoft-acquires-takelessons-an-online-and-in-person-tutoring-platform-to-ramp-up-its-edtech-play |website=TechCrunch | sáne = 2021-jıl 10-sentyabr | familiya =Lundun | at =Ingrid | qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-dekabr | arxivsáne = 2022-jıl 19-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20221219003127/https://techcrunch.com/2021/09/10/microsoft-acquires-takelessons-an-online-and-in-person-tutoring-platform-to-ramp-up-its-edtech-play/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sol ayda Microsoft Avstraliyada jaylasqan video redaktor programmalıq támiynatı kompaniyası Clipchamp-tı da satıp aldı&lt;ref&gt;{{cite news|title=Microsoft acquires video creation and editing software maker Clipchamp|url=https://techcrunch.com/2021/09/08/microsoft-acquires-video-creation-and-editing-software-maker-clipchamp/|last=Perez|first=Sarah|website=TechCrunch|date=September 8, 2021|access-date=January 5, 2023|archive-date=April 5, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405154055/https://techcrunch.com/2021/09/08/microsoft-acquires-video-creation-and-editing-software-maker-clipchamp/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2021-jıl oktyabrde Microsoft video konferenciya programmalıq támiynatınan paydalanǵan waqıtta biznes kommunikaciyasın qáwipsizlendiriw maqsetinde Microsoft Teams qońırawları ushın ushınan-ushına shekem cifrlawdı (E2EE) qollawdı engize baslaǵanın járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.techradar.com/news/microsoft-teams-calls-are-getting-a-major-security-upgrade| bet =Microsoft Teams calls are getting a major security upgrade|website=Tech Radar| sáne = 2021-jıl 22-oktyabr | avtor =Anthony Spadafora| qaralǵan sáne = 2021-jıl 22-oktyabr | arxivsáne = 2021-jıl 22-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211022180524/https://www.techradar.com/news/microsoft-teams-calls-are-getting-a-major-security-upgrade|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 7-oktyabrde Microsoft kompaniyalardıń OKR boyınshaǵı ilgerilewin ólsheytuǵın programmalıq xızmet — Ally.io-nı satıp aldı hám onı xızmetkerler tájiriybesine baǵdarlanǵan Viva ónimleri jıynaǵına qosıwdı jobalastırdı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://techcrunch.com/2021/10/07/microsoft-acquires-ally-io-okr-startup-that-raised-76-million/| bet =Microsoft acquires Ally.io, OKR startup that raised $76 million|website=Tech Crunch| sáne = 2021-jıl 7-oktyabr |author1=Ron Miller|author2=Alex Wilhelm| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-noyabr | arxivsáne = 2021-jıl 12-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211112200742/https://techcrunch.com/2021/10/07/microsoft-acquires-ally-io-okr-startup-that-raised-76-million/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022-jıl 18-yanvarda Microsoft amerikalı video oyınlar islep shıǵıwshısı hám xolding kompaniyası Activision Blizzard-tı 68,7 milliard AQSH dollarına pútkilley naq aqsha menen tólew arqalı satıp alatuǵının járiyaladı,&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Tedder|first=Michael|title=Microsoft Purchases Activision Blizzard; Plans To Dominates The Metaverse|url=https://www.thestreet.com/investing/microsoft-wants-to-be-the-disney-of-video-games-metaverse|access-date=January 20, 2022|website=TheStreet|date=January 18, 2022|language=en-us|archive-date=January 20, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120130519/https://www.thestreet.com/investing/microsoft-wants-to-be-the-disney-of-video-games-metaverse|url-status=live}}&lt;/ref&gt; bul satıp alıw 2023-jılı tamamlandı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Warren | at =Tom | sáne = 2023-jıl 13-oktyabr | bet =Microsoft completes Activision Blizzard acquisition, Call of Duty now part of Xbox | url =https://www.theverge.com/2023/10/13/23791235/microsoft-activision-blizzard-acquisition-complete-finalized | qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-noyabr |website=The Verge | til =en | arxivsáne = 2025-jıl 23-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250523014257/https://www.theverge.com/2023/10/13/23791235/microsoft-activision-blizzard-acquisition-complete-finalized |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Microsoft sonday-aq 2014-jıldan berli Xbox brendiniń basshısı bolıp kelgen Fil Spenserdi jańadan dúzilgen Microsoft Gaming bóliminiń birinshi bas direktorı etip tayınladı; bul bólim házir Xbox operaciyaları toparın hám kompaniya portfelindegi úsh baspa islep shıǵarıwshını (Xbox Game Studios, ZeniMax Media, Activision Blizzard) óz ishine aladı. Microsoft Activision kompaniyasınıń xızmetkerlerdi qıynaw menen baylanıslı jaqındaǵı huqıqıy dawları haqqında bayanat bermedi, biraq xabarlarda dawǵa sebep bolǵan tiykarǵı tulǵa — Activision bas direktorı Bobbi Kotick — satıp alıw tamamlanǵannan keyin kompaniyadan ketetuǵını aytılǵan&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Tilley|first2=Cara|last2=Lombardo|first3=Kirsten|last3=Grind|first1=Aaron|date=January 18, 2022|title=WSJ News Exclusive {{!}} Microsoft to Buy Activision Blizzard in All-Cash Deal Valued at $75 Billion|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/microsoft-to-buy-activision-blizzard-games-11642512435|access-date=January 20, 2022|issn=0099-9660|archive-date=January 19, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119174036/https://www.wsj.com/articles/microsoft-to-buy-activision-blizzard-games-11642512435|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kelisim 2023-jıl 13-oktyabrde juwmaqlandı&lt;ref&gt;{{web deregi | url = https://www.videogameschronicle.com/news/microsoft-has-officially-completed-its-acquisition-of-activision-blizzard/ | bet = Microsoft has officially completed its acquisition of Activision Blizzard | at = Tom | familiya = Ivan | sáne = 2023-jıl 13-oktyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-oktyabr | work = [[Video Games Chronicle]] | arxivsáne = 2023-jıl 13-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231013193432/https://www.videogameschronicle.com/news/microsoft-has-officially-completed-its-acquisition-of-activision-blizzard/ | url-status = live }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıl yanvarda bas direktor Satya Nadella Microsofttıń 10 000 xızmetkerdi jumıstan bosatatuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Weise |first1=Karen |title=Microsoft to Lay Off 10,000 Workers as It Looks to Trim Costs |url=https://www.nytimes.com/2023/01/18/business/microsoft-layoffs.html |access-date=January 18, 2023 |work=The New York Times |date=January 18, 2023 |archive-date=January 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230118141751/https://www.nytimes.com/2023/01/18/business/microsoft-layoffs.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul járiyalaw Microsoft basshıların qosqanda 50 adam ushın Shveycariyanıń Davos qalasında Sting koncertin ótkeriwinen bir kún keyin ámelge asırıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Taylor | at =Chloe | sáne = 2023-jıl 20-yanvar | bet =Microsoft under fire for hosting private Sting concert for its execs in Davos the night before announcing mass layoffs | url =https://fortune.com/2023/01/20/microsoft-under-fire-hosting-private-sting-concert-execs-davos-night-before-announcing-mass-layoffs/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-yanvar |website=Fortune | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 23-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230123115317/https://fortune.com/2023/01/20/microsoft-under-fire-hosting-private-sting-concert-execs-davos-night-before-announcing-mass-layoffs/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıl 23-yanvarda Microsoft [[ChatGPT]] islep shıǵıwshısı [[OpenAI]] menen jańa birneshe jıllıq, birneshe milliard dollar kólemindegi investiciyalıq kelisimdi járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Capoot | at =Ashley | bet =Microsoft announces multibillion-dollar investment in ChatGPT-maker OpenAI | url =https://www.cnbc.com/2023/01/23/microsoft-announces-multibillion-dollar-investment-in-chatgpt-maker-openai.html | qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-yanvar |website=CNBC | sáne = 2023-jıl 23-yanvar | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 23-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230123154020/https://www.cnbc.com/2023/01/23/microsoft-announces-multibillion-dollar-investment-in-chatgpt-maker-openai.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıldıń iyunında Microsoft jasalma intellekt, joqarı ónimli esaplaw hám kvantlıq esaplawdı birlestirip, esaplaw ximiyasında hám materialtanıwda molekulalıq simulaciyalar hám esaplawlardı orınlawǵa arnalǵan Azure Quantum Elements xızmetin shıǵardı&lt;ref name=&quot;AQE&quot;&gt;{{web deregi | bet =Microsoft Debuts Azure Quantum Elements and Azure Quantum Copilot LLM | url =https://www.hpcwire.com/2023/06/22/microsoft-debuts-azure-quantum-elements-and-azure-quantum-copilot-llm/| sáne = 2023-jıl 22-iyun |last1=Russell |first1=John | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-sentyabr |website=HPCwire | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Xızmet quramına maǵlıwmatlardı soraw hám vizuallastırıw, kod jazıw, simulaciyalardı baslaw hám izertlewshilerdi oqıtıw ushın qollanılatuǵın GPT-4 tiykarındaǵı úlken til modeli quralı Copilot kiredi&lt;ref name=&quot;AQE&quot; /&gt;.

2023-jıl noyabrde ótkerilgen islep shıǵıwshılar konferenciyasında Microsoft eki jańa, arnawlı jobalanǵan esaplaw chipin járiyaladı: úlken til modellerin qollanıw ushın jobalanǵan Maia chipi hám Azure-de ulıwma bultlı xızmetlerdi qollanıw ushın jobalanǵan Cobalt CPU&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft introduces its own chips for AI, with eye on cost |work=Reuters | sáne = 2023-jıl 15-noyabr | url =https://www.reuters.com/technology/microsoft-introduces-its-own-chips-ai-with-eye-cost-2023-11-15/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-dekabr |last1=Nellis |first1=Stephen }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft is finally making custom chips — and they're all about AI | sáne = 2023-jıl 15-noyabr | url =https://www.theverge.com/2023/11/15/23960345/microsoft-cpu-gpu-ai-chips-azure-maia-cobalt-specifications-cloud-infrastructure | baspaxana =The Verge | qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 14-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231214021632/https://www.theverge.com/2023/11/15/23960345/microsoft-cpu-gpu-ai-chips-azure-maia-cobalt-specifications-cloud-infrastructure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıl 20-noyabrde Satya Nadella birneshe kún burın OpenAI bas direktorı lawazımınan alınǵan Sem Altman hám prezident lawazımınan islep ketken Greg Brokmandı Microsoftqa qosılıp, jańa aldınǵı dárejeli jasalma intellekt izertlew toparına basshılıq etetuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =	https://twitter.com/satyanadella/status/1726509045803336122 | bet =	Satyan Adella on X |website=	X | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231120082141/https://twitter.com/satyanadella/status/1726509045803336122 | arxivsáne = 2023-jıl 20-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =	https://www.cnbc.com/2023/11/20/ousted-openai-head-sam-altman-to-lead-microsofts-new-ai-team-ceo-nadella-says.html | bet =	Ousted OpenAI head Sam Altman to lead Microsoft's new AI team |website=CNBC | sáne = 2023-jıl 20-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231120084752/https://www.cnbc.com/2023/11/20/ousted-openai-head-sam-altman-to-lead-microsofts-new-ai-team-ceo-nadella-says.html | arxivsáne = 2023-jıl 20-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Biraq bul joba uzaqqa sozılmadı, sebebi OpenAI xızmetkerleri hám investorlarınıń direktorlar keńesine kórsetken qısımınan keyin Altman keyinirek OpenAI bas direktorı lawazımına qaytarıldı, al Brokman da kompaniyaǵa qaytıp keldi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.nytimes.com/2023/11/22/business/dealbook/openai-altman-microsoft-board.html | bet =The Fallout From Sam Altman's Return to OpenAI | sáne = 2023-jıl 22-noyabr |last1=Ross Sorkin |first1=Andrew |last2=Mattu |first2=Ravi |last3=Warner |first3=Bernhard |last4=Kessler |first4=Sarah |last5=de la Merced |first5=Michael |last6=Hirsch |first6=Lauren |last7=Livni |first7=Ephrat |work=[[The New York Times]] | qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-noyabr | arxivsáne = 2023-jıl 17-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231217010304/https://www.nytimes.com/2023/11/22/business/dealbook/openai-altman-microsoft-board.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2024-jıldıń martında Inflection AI kompaniyasınıń birge tiykar salıwshıları Mustafa Suleyman hám Karen Simonyan kompaniyadan ketip, Microsoft AI-di dúziw ushın Microsoftqa qosılatuǵının járiyaladı; Microsoft kompaniyanıń 70 adamnan ibarat xızmetkerler toparınıń derlik barlıǵı menen birge xızmetkerlerdi jumısqa alıw arqalı óz quramına aldı. Kelisimniń bir bólegi retinde Microsoft Inflection kompaniyasına onıń texnologiyasına licenziya alıw ushın 650 million AQSH dolların tóledi&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Weise |first1=Karen |last2=Metz |first2=Cade |date=March 19, 2024 |title=Microsoft Hires DeepMind Co-Founder to Run Consumer A.I. |url=https://www.nytimes.com/2024/03/19/technology/mustafa-suleyman-google-gemini.html |work=The New York Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429163253/https://www.nytimes.com/2024/03/19/technology/mustafa-suleyman-google-gemini.html |archive-date=April 29, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Griffith |first1=Erin |last2=Metz |first2=Cade |date=August 8, 2024 |title=The New A.I. Deal: Buy Everything but the Company |url=https://www.nytimes.com/2024/08/08/technology/ai-start-ups-google-microsoft-amazon.html |work=The New York Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907221045/https://www.nytimes.com/2024/08/08/technology/ai-start-ups-google-microsoft-amazon.html |archive-date=September 7, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2024-jıl yanvarda Microsoft ashıq bazardaǵı eń joqarı bahalanǵan kompaniyaǵa aylandı. Sol ayda kompaniya Copilot Pro arqalı kishi biznesler ushın jasalma intellekt xızmetine jazılıw usınısın járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Novet | at =Jordan | sáne = 2024-jıl 12-yanvar | bet =Microsoft tops Apple as world's most valuable public company | url =https://www.cnbc.com/2024/01/12/microsoft-tops-apple-in-market-cap-at-fridays-close.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-yanvar |website=CNBC | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 14-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240114003102/https://www.cnbc.com/2024/01/12/microsoft-tops-apple-in-market-cap-at-fridays-close.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Novet | at =Jordan | sáne = 2024-jıl 15-yanvar | bet =Microsoft brings Copilot AI assistant to small businesses and launches a premium tier for individuals | url =https://www.cnbc.com/2024/01/15/microsoft-brings-copilot-to-small-businesses-launches-copilot-pro.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-yanvar |website=CNBC | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 15-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240115221751/https://www.cnbc.com/2024/01/15/microsoft-brings-copilot-to-small-businesses-launches-copilot-pro.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2024-jıldıń iyunında Microsoft kompaniyanıń aralas reallıq hám Azure bultlı esaplaw bólimlerinen 1 000 xızmetkerdi jumıstan bosatatuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Novet | at =Jordan | sáne = 2024-jıl 3-iyun | bet =Microsoft confirms layoffs in mixed reality but will keep selling HoloLens 2 headsets | url =https://www.cnbc.com/2024/06/03/microsoft-confirms-mixed-reality-layoffs-will-keep-selling-hololens-2.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-iyun |website=CNBC | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Stewart | at =Ashley | sáne = 2024-jıl 3-iyun | bet =Microsoft is laying off hundreds in its Azure cloud business, sources say | url =https://www.businessinsider.com/microsoft-cuts-azure-jobs-cloud-2024-6 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-iyun |website=Business Insider | til =en-US | arxivsáne = 2024-jıl 3-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240603235116/https://www.businessinsider.com/microsoft-cuts-azure-jobs-cloud-2024-6 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sol ayda Microsoft Qubla-Shıǵıs Leeds aymaǵında «giperkólemli maǵlıwmatlar orayın» qurıp atırǵanın járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2024-jıl 28-iyun | bet =Microsoft to build 'hyperscale data centre' near Leeds | url =https://www.bbc.com/news/articles/cy79eww4g8go | qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-iyun |website=BBC News | til =en-GB | arxivsáne = 2024-jıl 28-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240628203615/https://www.bbc.com/news/articles/cy79eww4g8go |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 

2024-jıl iyulda kompaniyanıń hár túrlilik, teńlik hám inklyuziya (DEI) toparın tarqatıp jiberetuǵını haqqında xabar berildi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Stewart | at =Ashley | bet =Microsoft laid off a DEI team, and its lead wrote an internal email blasting how DEI is 'no longer business critical' | url =https://www.businessinsider.com/microsoft-layoffs-dei-leader-email-2024-7 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyul |website=Business Insider | til =en-US | arxivsáne = 2024-jıl 16-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240716020404/https://www.businessinsider.com/microsoft-layoffs-dei-leader-email-2024-7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Valentine | at =Rebekah | sáne = 2024-jıl 16-iyul | bet =Microsoft DEI Lead Blasts Company in Internal Email After Team Is Reportedly Laid Off | url =https://www.ign.com/articles/microsoft-dei-lead-blasts-company-in-internal-email-after-team-is-reportedly-laid-off | qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyul |website=IGN | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 16-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240716191901/https://www.ign.com/articles/microsoft-dei-lead-blasts-company-in-internal-email-after-team-is-reportedly-laid-off |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 19-iyulda dúnya júzilik IT úzilisi Microsoft xızmetlerine tásir etti hám pútkil dúnyadaǵı bizneslerge, aviakompaniyalarǵa hám finanslıq mákemelerge tásir kórsetti. Úzilistiń sebebi Microsoft sistemalarınıń isten shıǵıwına hám túrli tarawlarda úzilislerge alıp kelgen CrowdStrike kiberqáwipsizlik programmalıq támiynatınıń qáte jańalanıwına baylanıslı boldı. CrowdStrike bas direktorı Djordj Kurc másele kiberhújim emes ekenin túsindirse de, bul waqıya keń kólemli aqıbetlerge, sonıń ishinde pútkil dúnyadaǵı hawa qatnasıwlarındaǵı keshigiwlerge, finanslıq operaciyalardaǵı úzilislerge hám medicina xızmetlerindegi máselelerge alıp keldi. Microsoft tiykarǵı sebep dúzetilgenin málimledi, biraq ayırım Microsoft 365 qosımshaları hám xızmetlerindegi qalǵan tásirlerdiń dawam etip atırǵanın moyınladı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2024-jıl 19-iyul | bet =Microsoft Cloud Technical Outage Updates | url =https://www.bloomberg.com/news/live-blog/2024-07-19/microsoft-cloud-technical-outage-updates?sref=JTShqBgB | qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-iyul | baspaxana =Bloomberg}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2024-jıl 19-iyul | bet =Internet Global Outage: CrowdStrike and Microsoft Downtime | url =https://apnews.com/live/internet-global-outage-crowdstrike-microsoft-downtime | qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-iyul | baspaxana =Associated Press}}&lt;/ref&gt;.

2024-jıl sentyabrde BlackRock hám Microsoft maǵlıwmatlar orayları hám energiya joybarları sıyaqlı jasalma intellekt infrastrukturasına investiciya salıw ushın 30 milliard AQSH dolları kólemindegi Global AI Infrastructure Investment Partnership qorın járiyaladı. Sherikler arasında Abu Dabi tárepinen qollanılatuǵın MGX hám jasalma intellekt boyınsha tájiriybe beretuǵın Nvidia da bar. Investiciyalar tiykarınan AQSHqa, al ayırım bólegi sherik mámleketlerge baǵdarlanadı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=September 18, 2024 |title=Microsoft, BlackRock to launch $30 billion fund for AI infrastructure |url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/microsoft-blackrock-plan-30-bln-fund-invest-ai-infrastructure-ft-reports-2024-09-17/ |work=Reuters |archive-date=November 2, 2024 |access-date=September 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102083227/https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/microsoft-blackrock-plan-30-bln-fund-invest-ai-infrastructure-ft-reports-2024-09-17/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Microsoft sonday-aq qupıyalılıqqa baylanıslı máselelerdi sheshkennen keyin 2024-jıl noyabrde dawlı Recall quralın qayta iske túsiriwin járiyaladı. Dáslep paydalanıwshınıń kelisimin almay turıp úziliksiz ekran súwretlerin túsirgeni ushın sınǵa alınǵan Recall endi ádettegi túrde qosılatuǵın emes, paydalanıwshı ózi tańlap qosatuǵın funkciyaǵa ózgertildi. Birlesken Korolliktiń Information Commissioner's Office mákemesi jaǵdaydı baqlap, cifrlaw hám biometrikalıq kiriw sıyaqlı kúsheytirilgen qáwipsizlik sharaların da óz ishine alǵan ózgerislerdi atap ótti. Ekspertler bul ózgerislerdi jaqsılanıw dep bahalaǵanı menen, abaylı bolıwdı usındı; geybirewleri paydalanıwshılar Recall-dı qosıwdan aldın jáne de sınaqtan ótkeriwdi usındı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kleinman |first=Zoe |title=Microsoft re-launches 'privacy nightmare' AI screenshot tool |date=September 27, 2024 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c869glx8endo |access-date=September 29, 2024 |archive-date=September 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928211325/https://www.bbc.com/news/articles/c869glx8endo |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2025-jıl 28-fevralda Microsoft Microsoft Teams-ke itibarın awdarıw maqsetinde Skype xızmetiniń 2025-jıl 5-mayda toqtatılatuǵının járiyaladı. Kompaniya xızmettiń toqtatılıwı sebepli xızmetkerler qısqartılmaytuǵının málimledi&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bhuiyan |first=Johana |title=Microsoft is shutting down Skype after over two decades |date=February 28, 2025 |url=https://www.theguardian.com/technology/2025/feb/28/microsoft-skype |website=The Guardian |access-date=March 1, 2025}}&lt;/ref&gt;.

2025-jıl 23-mayda Europol-dıń European Cybercrime Centre bólimi Microsoft penen birgelikte áhmiyetli maǵlıwmat urlaw qáwpi bolǵan Lumma Stealer programmasın isten shıǵarıw boyınsha operaciya ótkergeni haqqında xabar berildi. Birgeliktegi operaciya kriminal toparlarǵa urlanǵan maǵlıwmatlardan keń kólemde paydalanıwǵa múmkinshilik bergen quramalı ekosistemaǵa baǵdarlanǵan edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wenzel |first=Esther |date=23 May 2025 |title=Europol helps disrupt malware threat Lumma |url=https://euronewsweek.co.uk/tech/europol-helps-disrupt-malware-threat-lumma/ |access-date=1 November 2025 |work=Euronewsweek |archive-date=November 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112112959/https://euronewsweek.co.uk/tech/europol-helps-disrupt-malware-threat-lumma/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2025-jıl 2-iyulda Microsoft jasalma intellekt infrastrukturasına salınatuǵın iri shıǵınlar jaǵdayında shıǵınlardı baqlaw maqsetinde xızmetkerleriniń derlik 4%-in, yaǵnıy shama menen 9 000 jumıs ornın qısqartatuǵının járiyaladı. Sonday-aq kompaniya basqarıw sistemasın qayta shólkemlestiriw hám operaciyalardı ápiwayılastırıw jumısların da ámelge asıratuǵının málimledi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 2, 2025 |title=Microsoft to cut about 4% of jobs amid hefty AI bets |url=https://www.reuters.com/business/world-at-work/microsoft-lay-off-many-9000-employees-seattle-times-reports-2025-07-02/}}&lt;/ref&gt;.

Bridgewater Associates tárepinen ótkerilgen analizge muwapıq, Microsoft Amazon, [[Alphabet Inc.|Alphabet]] hám [[Meta Platforms|Meta]] kompaniyaları menen birge 2026-jılı jasalma intellektke baylanıslı infrastrukturanı keńeytiw ushın barlıǵı shama menen 650 milliard AQSH dollar investiciya salıwı kútilmekte&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Big Tech to invest about $650 billion in AI in 2026, Bridgewater says | url =https://www.channelnewsasia.com/business/big-tech-invest-about-650-billion-in-ai-in-2026-bridgewater-says-5947656 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 27-fevral |website=CNA | til =en | arxivsáne = 2026-jıl 1-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260301195457/https://www.channelnewsasia.com/business/big-tech-invest-about-650-billion-in-ai-in-2026-bridgewater-says-5947656 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2026-jıl martta Microsoft Aq úyde energiya boyınsha kelisimge qol qoydı. Bul kelisim kompaniyadan óz maǵlıwmatlar orayların elektr energiyası menen támiyinlew ushın jańa elektr energiyası óndiriwin jaratıw shıǵınların óz moynına alıwdı talap etti&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Renshaw and Kearney | at =Jarrett and Laila | sáne = 2026-jıl 4-mart | bet =Tech Giants sign energy pledge at white house ahead of midterms | url =https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/trump-meet-tech-giants-energy-pledge-ahead-midterms-2026-03-04/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;.

2026-jıl 9-martta Microsoft ósip baratırǵan avtonom agentlerge bolǵan talaptan paydalanatuǵın, Claude Cowork tiykarında islengen Copilot Cowork quralın tanıstırdı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft taps Anthropic for Copilot Cowork in push for AI agents | url =https://www.channelnewsasia.com/business/microsoft-taps-anthropic-copilot-cowork-in-push-ai-agents-5981801 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 12-mart |website=CNA | til =en}}&lt;/ref&gt;.

2026-jıldıń iyunında ótkerilgen Microsoft Build 2026 konferenciyasında Microsoft Azure Cobalt 200 virtual mashinalarınıń aldınnan kóriw ushın qoljetimli bolǵanın járiyaladı. Bul kompaniyanıń Arm tiykarındaǵı ekinshi áwlad arnawlı CPU-sı bolıp, bultlı maǵlıwmatlar bazası jumısları ushın aldınǵı áwlad Cobalt 100 benen salıstırǵanda 135%-ke shekem jaqsıraq ónimlilikti hám ulıwma CPU ónimliligin 50%-ke arttırıwdı usınadı. Microsoft sonday-aq 2026-jıl yanvarda birinshi ret tanıstırılǵan Maia 200 jasalma intellekt akseleratorı Iowa hám Arizona shtatlarındaǵı maǵlıwmatlar oraylarında ónimli qollanıwǵa kirgizilgenin tastıyıqladı; ol Microsoft 365 Copilot hám OpenAI GPT-5.2 modelleri sıyaqlı jumıs júklemelerin qollanadı&lt;ref&gt;{{cite news |title=Microsoft launches VMs based on Cobalt 200 chip in preview, Maia 200 already in production |url=https://www.datacenterdynamics.com/en/news/microsoft-launches-vms-based-on-cobalt-200-chip-in-preview-maia-200-already-in-production/ |work=Data Center Dynamics |date=3 June 2026 |access-date=7 July 2026}}&lt;/ref&gt;.

==Korporativ isler==
Microsoft 2022-jılǵı ''Fortune'' 500 reytinginde ulıwma tabısı boyınsha AQSH korporaciyaları arasında 14-orında turdı;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Fortune 500 Companies 2019: Who Made the List | url =https://fortune.com/fortune500/2022/search/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-iyul | baspaxana =[[Fortune (magazine)|Fortune]] | arxivsáne = 2022-jıl 3-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220703101801/https://fortune.com/fortune500/2022/search/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; al 2022-jılı ''Forbes'' Global 2000 maǵlıwmatlarına sáykes, kirisi boyınsha dúnyadaǵı eń iri [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynat islep shıǵıwshısı]] boldı. 2018-jılı Microsoft dúnyadaǵı bazarda akciyaları ashıq túrde satılatuǵın eń qımbat kompaniyaǵa aylandı,&lt;ref&gt;{{Cite news |title=How did Microsoft just overtake Apple as the world's most valuable company? |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/how-did-microsoft-just-overtake-apple-world-s-most-valuable-n940751 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129112846/https://www.nbcnews.com/business/business-news/how-did-microsoft-just-overtake-apple-world-s-most-valuable-n940751 |archive-date=November 29, 2018 |access-date=November 28, 2018 |work=NBC News |language=en-US}}&lt;/ref&gt; keyingi jıllarda bul orındı [[Apple Inc.|Apple]] menen birneshe márte almastırıp turdı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Marino-Nachison | at =David | sáne = 2024-jıl 12-iyun | bet =Apple, Microsoft Battle to Be Most Valuable U.S. Company | url =https://www.wsj.com/livecoverage/fed-meeting-fomc-interest-rate-decision-cpi-inflation-june-2024/card/apple-overtakes-microsoft-as-most-valuable-u-s-company-UyhqB7MKWc5LFbLiQMah | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-sentyabr |website=[[Wall Street Journal]] | arxivsáne = 2024-jıl 24-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240924052747/https://www.wsj.com/livecoverage/fed-meeting-fomc-interest-rate-decision-cpi-inflation-june-2024/card/apple-overtakes-microsoft-as-most-valuable-u-s-company-UyhqB7MKWc5LFbLiQMah |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2019-jıl aprelde Microsoft bahası 1 trillion AQSH dollarınan aslam úshinshi AQSH ashıq kompaniyasına aylandı. Microsoft dúnyadaǵı eń joqarı úshinshi brend bahalanıwına iye. Microsoft AQSHta jaylasqan hám AAA dárejesindegi kredit reytingine iye bolǵan eki kompaniyanıń biri&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2023-jıl 3-avgust | bet =Looking to Bet On Perfect AAA Credit Ratings? Play These ETFs | url =https://finance.yahoo.com/news/looking-bet-perfect-aaa-credit-171500242.html |website=Yahoo Finance}}&lt;/ref&gt;. Ol Big Tech kompaniyası&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2018-jıl 29-mart | bet =The Economics of Big Tech | url =https://www.ft.com/content/82dff4a4-3283-11e8-ac48-10c6fdc22f03 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220401141245/https://web.archive.org/web/20220401141245/https://www.ft.com/economics-of-big-tech | arxivsáne = 2022-jıl 1-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-iyun |website=Financial Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2019-jıl 13-noyabr | bet =We're Stuck With the Tech Giants. But They're Stuck With Each Other. | url =https://www.nytimes.com/interactive/2019/11/13/magazine/internet-platform.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201101122456/https://www.nytimes.com/interactive/2019/11/13/magazine/internet-platform.html | arxivsáne = 2020-jıl 1-noyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 22-aprel |website=New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Birch |first1=Kean |last2=Bronson |first2=Kelly |date=2022 |title=Big Tech |journal=Science as Culture |volume=31 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1080/09505431.2022.2036118 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;.

===Direktorlar keńesi===
Kompaniyanı, ashıq túrde satılatuǵın kompaniyalar ushın ádettegidey, kóbinese kompaniyadan tısqarı adamlardan dúzilgen direktorlar keńesi basqaradı. 2023-jıl dekabr ayına kelip direktorlar keńesiniń aǵzaları Satya Nadella, Rid Xoffman, Xyu Djonston, Teri List, Sendi Piterson, Penni Pricker, Karlos Rodriges, Charlz Sharf, Djon U. Stenton, Djon U. Tompson, Emma Uolmsli hám Padmashri Uorrior boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://news.microsoft.com/leadership/?section=board-members | bet =Microsoft Leadership | sáne = 2017-jıl 20-mart | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul | arxivsáne = 2021-jıl 19-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210119154836/https://news.microsoft.com/leadership/?section=board-members |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Direktorlar keńesiniń aǵzaları hár jılı akcionerlerdiń jıllıq jıynalısında kópshilik dawıs beriw sistemasınıń járdeminde saylanadı. Keńes quramında anıǵıraq máselelerdi baqlaytuǵın tórt komitet bar. Bul komitetlerge kompaniyadaǵı buxgalteriyalıq máselelerdi, sonıń ishinde audit hám esabat beriwdi basqaratuǵın Audit komiteti; bas direktor hám kompaniyanıń basqa xızmetkerleriniń miynet haqısın maqullaytuǵın Kompensaciya komiteti; direktorlar keńesine talabandı usınıwdı qosqanda, túrli korporativ máseleler menen shuǵıllanatuǵın Basqarıw hám talabandı kórsetiw komiteti; sonday-aq huqıqıy/antimonopollıq máseleler menen birge qupıyalılıq, sawda, cifrlı qáwipsizlik, [[jasalma intellekt]] hám qorshaǵan ortalıqtıń turaqlılıǵı máselelerin qamtıytuǵın Normativlik hám jámiyetlik siyasat komiteti kiredi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft Corporation Corporate Governance | url =https://www.microsoft.com/en-us/Investor/corporate-governance/board-of-directors.aspx | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-iyul | arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210126204403/https://www.microsoft.com/en-us/Investor/corporate-governance/board-of-directors.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2020-jıl 13-martta Geyts qáwenderlik jumıslarına kóbirek itibar beriw ushın Microsoft hám Berkshire Hathaway kompaniyalarınıń direktorlar keńesinen ketetuǵının járiyaladı. ''The Wall Street Journal'' gazetasına Aron Tilleydiń jazǵanına sáykes, bul «&lt;nowiki/&gt;[[Apple Inc.]] kompaniyasınıń uzaq waqıtlıq básekilesi hám birge tiykar salıwshısı [[Stiv Djobs]] qaytıs bolǵannan berli texnologiya tarawındaǵı direktorlar keńesinen bolǵan eń iri ketiw» boldı&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/bill-gates-to-leave-boards-of-microsoft-and-berkshire-hathaway-11584135172|title=Bill Gates to Leave Boards of Microsoft and Berkshire Hathaway|first=Aaron|last=Tilley|newspaper=Wall Street Journal|date=March 13, 2020|via=www.wsj.com|archive-date=December 24, 2020|access-date=March 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224100624/https://www.wsj.com/articles/bill-gates-to-leave-boards-of-microsoft-and-berkshire-hathaway-11584135172|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

===Bas direktorlar===
# [[Bill Gates]] (1975–2000)
# Stiv Ballmer (2000–2014)
# Satya Nadella (2014–házirgi waqıtqa shekem)

==Qarjı==
[[File:Microsoft 5-Year Stock History.svg|upright=1.6|thumb|2013-jıl 17-iyuldaǵı NASDAQ akciyasınıń bes jıllıq tariyxı grafigi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://zenobank.com/index.php?symbol=MSFT&amp;page=quotesearch | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081030114740/http://zenobank.com/index.php?symbol=MSFT&amp;page=quotesearch |url-status=dead | arxivsáne = 2008-jıl 30-oktyabr | bet =Five year history graph of (NASDAQ:MSFT) stock |work=ZenoBank | baspaxana =AlphaTrade | sáne = 2009-jıl 29-sentyabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.]]
Microsoft 1986-jılı ashıq kompaniyaǵa aylanıp, birinshi akciyaǵa ashıq usınıwın (IPO) ótkergеnde, akciyanıń ashılıw bahası 21 dollar boldı; sawda kúni juwmaqlanǵanda, baha 27,75 dollarǵa jetti. 2010-jıldıń iyul ayına kelip, kompaniyanıń toǵız akciya bóliwi nátiyjesinde IPO waqtında alınǵan hárbir akciya 288 akciyaǵa kóbeygen bolar edi; eger IPO waqtındaǵı akciyalardı bugin satıp alǵanda, bóliwler hám basqa faktorlar esapqa alınǵanda, onıń bahası shama menen 9 cent bolǵan bolar edi&lt;ref name=&quot;Allan 2001&quot; /&gt;{{Rp|235–236|date=November 2012}}&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/102018.asp |work=Seattle Post-Intelligencer | sáne = 1986-jıl 14-mart | bet =Microsoft stock is red hot on first trading day | familiya =Monkman | at =Carol Smith |page=B9 | qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100221224106/http://blog.seattlepi.com/microsoft/archives/102018.asp | arxivsáne = 2010-jıl 21-fevral |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://performance.morningstar.com/stock/performance-return.action?p=dividend_split_page&amp;t=MSFT&amp;region=USA&amp;culture=en-US&amp;s=SPYZ | bet =MSFT stock performance and split info | baspaxana =Morningstar, Inc. | qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110510012046/http://performance.morningstar.com/stock/performance-return.action?p=dividend_split_page&amp;t=MSFT&amp;region=USA&amp;culture=en-US&amp;s=SPYZ | arxivsáne = 2011-jıl 10-may |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Akciya bahası 1999-jılı shama menen 119 dollarǵa jetip, eń joqarı kórsetkishke eristi (bóliwler esapqa alınǵanda 60,928 dollar)&lt;ref name=&quot;stocksheet&quot;&gt;{{web deregi | bet =Microsoft stock price spreadsheet from Microsoft investor relations | url =http://download.microsoft.com/download/d/a/7/da7e8eca-4410-4475-a211-03327408b655/msftpricehist.xls |format=xls | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2008-jıl 18-avgust |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20091010091835/http://download.microsoft.com/download/d/a/7/da7e8eca-4410-4475-a211-03327408b655/msftpricehist.xls | arxivsáne = 2009-jıl 10-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Microsoft 2003-jıl 16-yanvarda [[dividend|dividend]] tólewdi basladı; qarjılıq jıl ushın hárbir akciyaǵa 8 centten baslanıp, keyingi jılı hárbir akciyaǵa 16 cent tólengen, al 2005-jılı jıllıq dividendten shereklik dividendke ótip, hár sherekte hárbir akciyaǵa 8 centten tóledi hám qarjılıq jıldıń ekinshi sheregi ushın hárbir akciyaǵa 3 dollar kóleminde arnawlı bir mártelik tólem ámelge asırdı&lt;ref name=&quot;stocksheet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dividendfaq&quot;&gt;{{web deregi | bet =Dividend Frequently Asked Questions | url =https://www.microsoft.com/msft/FAQ/dividend.mspx | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2008-jıl 18-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080720122305/http://www.microsoft.com/msft/FAQ/dividend.mspx | arxivsáne = 2008-jıl 20-iyul |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Kompaniya keyingi jıllarda dividend tólemlerin arttırǵanına qaramastan, Microsoft akciyalarınıń bahası birneshe jıl dawamında turaqlı boldı&lt;ref name=&quot;dividendfaq&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Yahoo MSFT stock chart | url =https://finance.yahoo.com/q/bc?s=MSFT&amp;t=my | baspaxana =Yahoo Finance | qaralǵan sáne = 2008-jıl 13-dekabr |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080123064835/https://finance.yahoo.com/q/bc?s=MSFT&amp;t=my | arxivsáne = 2008-jıl 23-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

Standard &amp; Poor's hám Moody's Investors Service kompaniyaları Microsoftqa AAA reytingin berdi; kompaniyanıń aktivleri 41 milliard dollarǵa bahalanǵan bolsa, kepillendirilmegen qarızı tek 8,5 milliard dollar boldı. Sonıń nátiyjesinde, 2011-jıl fevralda Microsoft húkimet obligaciyaları menen salıstırǵanda salıstırmalı túrde tómen qarız alıw stavkaları menen 2,25 milliard dollar kóleminde korporativ obligaciyalar shıǵardı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-microsoft-bonds-idUSTRE7128EZ20110204 |title=Microsoft sells $2.25&amp;nbsp;billion of debt at low rates |work=Reuters |date=February 4, 2011 |access-date=July 1, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107042216/http://www.reuters.com/article/2011/02/04/us-microsoft-bonds-idUSTRE7128EZ20110204 |archive-date=November 7, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 20 jıl ishinde birinshi márte [[Apple Inc.]] 2011-jıldıń birinshi shereginde shereklik payda hám kiris boyınsha Microsofttan ozıp ketti. Bunıń sebebi JK satıwlarınıń páseyiwi hám Microsofttıń izlew sistemasın da qamtıytuǵın Online Services Division bólimindegi úlken zıyanlardıń dawam etiwi edi. Microsofttıń paydası 5,2 milliard dollar, al Apple Inc. kompaniyasınıń paydası 6 milliard dollar boldı; olardıń kirisleri tiyisli túrde 14,5 milliard hám 24,7 milliard dollar boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | at =Charles | familiya =Arthur | url =https://www.theguardian.com/technology/2011/apr/28/microsoft-falls-behind-apple | bet =Microsoft falls behind Apple for the first time in 20 years |website=[[The Guardian]] | sáne = 2011-jıl 28-aprel | qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-may |location=London | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131019115501/http://www.theguardian.com/technology/2011/apr/28/microsoft-falls-behind-apple | arxivsáne = 2013-jıl 19-oktyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Microsofttıń Online Services Division bólimi 2006-jıldan berli úziliksiz zıyan menen islep keledi hám 2011-jıldıń birinshi shereginde 726 million dollar zıyan kórdi. Bul 2010-jılǵı 2,5 milliard dollar zıyannan keyin boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://techcrunch.com/2011/04/29/microsoft-internet-bloodbath | bet =When Will Microsoft's Internet Bloodbath End? | baspaxana =Techcrunch.com | sáne = 2011-jıl 29-aprel | qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110510073301/http://techcrunch.com/2011/04/29/microsoft-internet-bloodbath/ | arxivsáne = 2011-jıl 10-may |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable floatright&quot;
|+Aymaqlar boyınsha satıwlar (2023)&lt;ref name=&quot;MarketScreener.com&quot;&gt;{{web deregi | bet =Microsoft Corporation: Shareholders Board Members Managers and Company Profile {{!}} US5949181045 {{!}} MarketScreener | url =https://www.marketscreener.com/quote/stock/MICROSOFT-CORPORATION-4835/company/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-mart |website=www.marketscreener.com | til =en}}&lt;/ref&gt;
!Aymaq
!Satıwlar, milliard dollar
!Úlesi
|-
|Amerika Qurama Shtatları
|106.7
|50.4%
|-
|Basqa mámleketler
|105.2
|49.6%
|}

2012-jıl 20-iyulda Microsoft shereklik hám qarjılıq jıl ushın rekordlıq tabıs alǵanına qaramastan, óz tariyxındaǵı birinshi shereklik zıyanın járiyaladı. Taza zıyan 492 million dollar boldı hám 2007-jılı 6,2 milliard dollarǵa satıp alınǵan reklama kompaniyası aQuantive penen baylanıslı aktiv bahasın tómenletiw sebepli payda boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =White | at =Martha | bet =Microsoft reports first quarterly loss ever | url =http://marketday.msnbc.msn.com/_news/2012/07/19/12837611-microsoft-reports-first-quarterly-loss-ever?lite | qaralǵan sáne = 2012-jıl 20-iyul |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120720121702/http://marketday.msnbc.msn.com/_news/2012/07/19/12837611-microsoft-reports-first-quarterly-loss-ever?lite | arxivsáne = 2012-jıl 20-iyul }}&lt;/ref&gt;. 2014-jıldıń yanvarına kelip, Microsofttıń bazar kapitalizaciyası 314 milliard dollar boldı,&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft Overview | url =http://www.marketwatch.com/investing/stock/msft/ | baspaxana =Marketwatch | qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140202080137/http://www.marketwatch.com/investing/stock/msft | arxivsáne = 2014-jıl 2-fevral |url-status=live}}&lt;/ref&gt; sol arqalı ol bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı 8-iri kompaniyaǵa aylandı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Global Top 100 Companies | url =http://www.pwc.com/gx/en/audit-services/capital-market/publications/top100-market-capitalisation.jhtml | baspaxana =PWC | qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140212041605/http://www.pwc.com/gx/en/audit-services/capital-market/publications/top100-market-capitalisation.jhtml | arxivsáne = 2014-jıl 12-fevral |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2014-jıl noyabrde Microsoft ExxonMobil kompaniyasınan ozıp, Apple Inc.-ten keyingi bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı ekinshi eń qımbat kompaniyaǵa aylandı. Onıń ulıwma bazar bahası 410 milliard dollardan astı, al akciya bahası hárbir akciya ushın 50,04 dollarǵa jetti; bul 2000-jıldıń basınan beri eń joqarı kórsetkish edi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft Surpasses Exxon as 2nd Most Valuable Co. | url =https://www.nytimes.com/aponline/2014/11/14/business/ap-us-microsoft-no-2.html | baspaxana =Associated Press | qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150502160225/http://www.nytimes.com/aponline/2014/11/14/business/ap-us-microsoft-no-2.html | arxivsáne = 2015-jıl 2-may |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2015-jılı Reuters Microsofttıń shet elde 76,4 milliard dollar kóleminde, Internal Revenue Service tárepinen salıqqa tartılmaǵan kiriske iye bolǵanın xabarladı. AQSH nızamlarına muwapıq, korporaciyalar shet eldegi paydaların AQSHqa alıp kelgenge shekem ol paydadan AQSH kiris salıǵın tólemeydi.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-tax-offshore-idUSBREA3729V20140409 |title=Untaxed U.S. corporate profits held overseas top $2.1 trillion: study |newspaper=Reuters |date=April 9, 2014 |access-date=July 1, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114065547/http://www.reuters.com/article/2014/04/09/us-usa-tax-offshore-idUSBREA3729V20140409 |archive-date=November 14, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Microsofttıń tiykarǵı qarjılıq kórsetkishleri 30-iyunda juwmaqlanatuǵın qarjılıq jıl boyınsha tómendegishe:&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft Fundamentalanalyse {{!}} KGV {{!}} Kennzahlen | url =https://www.boerse.de/fundamental-analyse/Microsoft-Aktie/US5949181045 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-aprel |website=boerse.de | til =de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Microsoft 2008-2016 | url =https://www.boerse.de/fundamental-analyse/Microsoft-Aktie/US5949181045 |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170309232944/https://www.boerse.de/fundamental-analyse/Microsoft-Aktie/US5949181045 | arxivsáne = 2017-jıl 9-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-aprel |website=boerse.de | til =de}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable float-left&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!Jıl
!Kiris&lt;br /&gt;milliard AQSH dolları&lt;ref name=&quot;microsoft.com&quot;&gt;{{web deregi | bet =FY23 Q4 - Press Releases - Investor Relations - Microsoft | url =https://www.microsoft.com/en-us/investor/earnings/fy-2023-q4/press-release-webcast | qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-iyul |website=www.microsoft.com | arxivsáne = 2023-jıl 25-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230725201359/https://www.microsoft.com/en-us/investor/earnings/fy-2023-q4/press-release-webcast |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
!Taza kiris&lt;br /&gt;milliard AQSH dolları&lt;ref name=&quot;microsoft.com&quot; /&gt;
!Ulıwma aktivler&lt;br /&gt;milliard AQSH dolları&lt;ref name=&quot;microsoft.com&quot; /&gt;
!Xızmetkerler&lt;ref name=&quot;MicrosoftAnnualReports&quot;&gt;{{web deregi | bet =Microsoft Investor Relations—Annual Reports | url =https://www.microsoft.com/en-us/Investor/annual-reports.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181107145159/https://www.microsoft.com/en-us/Investor/annual-reports.aspx | arxivsáne = 2018-jıl 7-noyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-noyabr |website=www.microsoft.com | til =en}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2005
| 39.7
| 12.2
| 70.8
| 61,000
|-
| 2006
| 44.2
| 12.5
| 69.5
| 71,000
|-
| 2007
| 51.1
| 14.0
| 63.1
| 79,000
|-
| 2008
| 60.4
| 17.6
| 72.7
| 91,000
|-
| 2009
| 58.4
| 14.5
| 77.8
| 93,000
|-
| 2010
| 62.4
| 18.7
| 86.1
| 89,000
|-
| 2011
| 69.9
| 23.1
| 108
| 90,000
|-
| 2012
| 73.7
| 16.9
| 121
| 94,000
|-
| 2013
| 77.8
| 21.8
| 142
| 99,000
|-
| 2014
| 86.8
| 22.0
| 172
| 128,000
|-
| 2015
| 93.5
| 12.1
| 174
| 118,000
|-
| 2016
| 91.1
| 20.5
| 193
| 114,000
|-
| 2017
| 96.5
| 21.2
| 250
| 124,000
|-
| 2018
| 110
| 16.5
| 258
| 131,000
|-
| 2019
| 125
| 39.2
| 286
| 144,106
|-
|2020
|143
|44.2
|301
|163,000
|-
|2021
|168
|61.2
|333
|181,000
|-
|2022
|198
|72.7
|364
|221,000
|-
|2023
|211
|72.3
|411
|238,000
|-
|2024
|245
|88.1
|512
|228,000
|-
|2025
|282
|101.8
|619
|228,000
|}

===Sıńar kompaniyalar===
Microsoft — xalıqaralıq kompaniya. Sonlıqtan ol payda alıwdı kózlegen hárbir mámleketlik bazarda sıńar kompaniyalarǵa iye bolıwı kerek. Bunday kompaniyalardıń biri — Microsoft Canada, ol 1985-jılı dúzilgen&lt;ref name=&quot;mcan&quot;&gt;{{web deregi | bet =Welcome to Microsoft Canada | url =https://www.microsoft.com/en-ca/about/ | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-sentyabr | arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210126223538/https://www.microsoft.com/en-ca/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Basqa mámleketlerde de usınday kompaniyalar bar, olar paydanı Redmondqa qaytarıwdı hám MSFT akciyalarınıń iyelerine dividendlerdi bólistiriwdi támiyinleydi.

===Marketing===
[[File:Windows 8 Launch Event in Akihabara, Tokyo.jpg|thumb|Windows 8 di iske túsiriw is-ilajı, Akihabara, Tokio, 2012-jıl, 25-oktyabr]]

2025-qarjılıq jılında Microsoft marketingke 25 milliard dollardan artıq qarjı jumsadı, bul onıń shıǵınlarınıń 15 procentinen aslam bólegin quradı, al izertlew hám rawajlandırıwǵa 30 milliard dollardan artıq qarjı jumsaldı. Microsoft marketing hám satıw tarawlarında 40 mıńnan aslam adamdı jumıs penen támiyinledi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://microsoft.gcs-web.com/static-files/9640e86d-a99f-4502-934d-1d3c883fa786| bet =Annual report for the fiscal year ended June 30, 2025}}&lt;/ref&gt;.

2004-jılı Microsoft izertlew kompaniyalarına iye bolıwdıń ulıwma bahasın (TCO) Windows Server 2003 hám [[Linux]] penen salıstırǵan ǵárezsiz izertlewler ótkeriwdi tapsırdı; bul kompaniyalar Windowstı Linuxqa qaraǵanda basqarıw ańsat ekenin, sonlıqtan Windows qollanatuǵın kompaniyalar basqarıwdı tezirek ámelge asırıp, nátiyjede óz kompaniyaları ushın tómenirek shıǵınlarǵa, yaǵnıy tómenirek TCOǵa iye bolatuǵının juwmaqladı. Bul usıǵan baylanıslı birneshe izertlewlerdiń ótkeriliwine sebep boldı; Yankee Group tárepinen ótkerilgen izertlew Windows Serverdiń bir versiyasınan ekinshisine jańalaw Windows Serverden Linuxqa ótiwdegi almastırıw shıǵınlarınıń bir bólegine ǵana túsetinin anıqladı, al soraw alınǵan kompaniyalar Linux serverleriniń qáwipsizligi hám isenimliligi artqanına hám Microsoft ónimlerin qollanıwǵa baylanıp qalıw máselelerine alańlaytuǵının bildirdi. Open Source Development Labs tárepinen járiyalanǵan basqa bir izertlew Microsoft izertlewlerin «tek eskirgen hám bir tárepleme» dep atap, óz sorawnamasında Linux basqarıwshıları ortasha esap penen kóbirek serverlerdi basqarǵanı hám basqa sebeplerge baylanıslı Linuxtıń TCOsı tómen degen juwmaqqa keldi.

===Qısqartıwlar===
2014-jıldıń iyul ayında Microsoft 18 mıń xızmetkerdi jumıstan bosatıw jobaların járiyaladı. 2014-jıl 5-iyunǵa kelip Microsoftta 127 104 adam jumıs islegen, sonlıqtan bul xızmetkerler sanınıń shama menen 14 procentke qısqarıwın bildirdi hám Microsoft tariyxındaǵı eń iri jumıstan bosatıw boldı. Bunda 12 500 kásiplik hám zavod xızmetkerleri bar edi. Bunnan aldın Microsoft 2008–2017-jıllardaǵı Ullı ekonomikalıq daǵdarıs penen baylanıslı 2009-jılı 5 800 jumıs ornın qısqartqan edi. 2014-jıl sentyabrde Microsoft 2 100 adamdı, sonıń ishinde kompaniyanıń bas keńsesi jaylasqan Sietl–Redmond aymaǵındaǵı 747 adamdı jumıstan bosattı. Bul bunnan aldın járiyalanǵan qısqartıwlardıń ekinshi tolqını boldı. Nátiyjede kútilgen 18 mıń qısqartıwdıń ishinen ulıwma 15 mıńnan aslam jumıs ornı qısqartıldı&lt;ref&gt;Alex Wilhelm, TechCrunch. &quot;Microsoft Lays Off 2,100 More Employees.&quot; 18-sentyabr 2014. 18-sentyabr 2014.&lt;/ref&gt;. 2014-jıl oktyabrde Microsoft 18 mıń xızmetkerdi jumıstan bosatıwdıń derlik tamamlanǵanın, bul kompaniya tariyxındaǵı eń iri qısqartıw bolǵanın járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Perez |first1=Juan Carlos | bet =Microsoft is 'almost' done with its largest-ever layoff sweep | url =http://www.computerworld.com/article/2840872/microsoft-is-almost-done-with-its-largest-ever-layoff-sweep.html |website=Computerworld | baspaxana =International Data Group | sáne = 2014-jıl 29-oktyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141104135846/http://www.computerworld.com/article/2840872/microsoft-is-almost-done-with-its-largest-ever-layoff-sweep.html | arxivsáne = 2014-jıl 4-noyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2015-jıl iyulda Microsoft keyingi birneshe ay ishinde jáne 7 800 jumıs ornın qısqartıwın járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.engadget.com/2015/07/08/microsoft-job-cuts-2015/ | bet =Microsoft plans 7,800 layoffs, $7.8 billion Nokia write-down | at =Aaron | familiya =Souppouris | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150711025745/http://www.engadget.com/2015/07/08/microsoft-job-cuts-2015/ | arxivsáne = 2015-jıl 11-iyul |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2016-jıldıń may ayında Microsoft kóbinese onıń Nokia mobil telefon bóliminde jáne 1 850 jumıs ornın qısqartıwdı járiyaladı. Nátiyjede kompaniya shama menen 950 million dollar kóleminde qunın tómenletiw hám qayta qurıw shıǵınların esapqa aladı, onıń shama menen 200 million dolları jumıstan bosatılǵan xızmetkerlerge tólewge tiyisli boladı&lt;ref&gt;{{Cite press release |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/microsoft-announces-streamlining-of-smartphone-hardware-business-300274560.html |title=Microsoft announces streamlining of smartphone hardware business |access-date=November 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202052847/http://www.prnewswire.com/news-releases/microsoft-announces-streamlining-of-smartphone-hardware-business-300274560.html |archive-date=December 2, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Microsoft 2024-jıl yanvarda óziniń oyınlar bóliminde 1 900 xızmetkerdi jumıstan bosattı. Qısqartıwlar tiykarınan Activision Blizzard xızmetkerlerine tásir etti, biraq Xbox hám ZeniMax xızmetkerleriniń de ayırımları jumıstan bosatıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | til =en| url =https://www.theverge.com/2024/1/25/24049050/microsoft-activision-blizzard-layoffs| bet =Microsoft lays off 1,900 Activision Blizzard and Xbox employees|website=The Verge| sáne = 2024-jıl 25-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-yanvar | arxivsáne = 2024-jıl 25-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240125153932/https://www.theverge.com/2024/1/25/24049050/microsoft-activision-blizzard-layoffs}}&lt;/ref&gt;. Blizzard prezidenti Mayk Ybarra hám bas dizayn direktorı Allen Adham da lawazımlarınan ketti&lt;ref&gt;{{web deregi | til =en| url =https://www.nbcnews.com/tech/video-games/microsoft-lay-1900-employees-gaming-division-rcna135652| bet =Microsoft to lay off 1,900 employees in its gaming division|website=NBC News| sáne = 2024-jıl 25-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-yanvar | arxivsáne = 2024-jıl 26-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240126082142/https://www.nbcnews.com/tech/video-games/microsoft-lay-1900-employees-gaming-division-rcna135652}}&lt;/ref&gt;.

2025-jıldıń may ayında Microsoft 6 000-nan aslam xızmetkerdi, yaǵnıy kompaniyanıń pútkil xızmetkerler sanınıń shama menen úsh procentin jumıstan bosatatugının járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Warren | at =Tom | sáne = 2025-jıl 13-may | bet =Microsoft is laying off more than 6,000 employees | url =https://www.theverge.com/news/659401/microsoft-layoffs-three-percent-workforce | qaralǵan sáne = 2025-jıl 17-may |website=The Verge | til =en-US | arxivsáne = 2025-jıl 17-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250517174943/https://www.theverge.com/news/659401/microsoft-layoffs-three-percent-workforce |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2025-jıldıń iyulında Microsoft jáne bir qısqartıw tolqının járiyalap, eki jıldan aslam waqıt ishindegi eń iri xızmetkerler sanın qısqartıw nátiyjesinde shama menen 9 000 xızmetkerdi bosattı. Qısqartıwlar birneshe bólimge, sonıń ishinde Xboxqa da tásir etti; Vashington shtatınıń Redmond qalasındaǵı bas keńsede 830 lawazım joq etildi&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2025-jıl 2-iyul | bet =Microsoft's largest layoff in years hits Xbox, sales and other divisions | url =https://apnews.com/article/microsoft-layoffs-xbox-f44079957b12370f72e24edebe9fcc6b | qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-iyul |website=AP News | til =en | arxivsáne = 2025-jıl 8-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250708111524/https://apnews.com/article/microsoft-layoffs-xbox-f44079957b12370f72e24edebe9fcc6b |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2025-jıl 3-iyul | bet =Microsoft to cut up to 9,000 jobs as it invests in AI | url =https://www.bbc.com/news/articles/cdxl0w1w394o | qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-iyul |website=www.bbc.com | til =en-GB | arxivsáne = 2025-jıl 7-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250707170636/https://www.bbc.com/news/articles/cdxl0w1w394o |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Qısqartıwlar dawamında Microsoft Pákistandaǵı keńsesin de japtı hám software-as-a-service hám jasalma intellektke tiykarlanǵan jumıs modeline ótiw bólegi retinde ol jerdegi xızmetkerlerin jumıstan bosattı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Malik | at =Abdul Moiz | sáne = 2025-jıl 5-iyul | bet =Microsoft closes office in Pakistan, lays off staff | url =https://www.dawn.com/news/1922163 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-fevral |website=Dawn | til =en | arxivsáne = 2025-jıl 7-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250707074510/https://www.dawn.com/news/1922163 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2026-jıldıń iyulında Microsoft 4 800 jumıs ornın saplastırıwın járiyaladı, bul onıń xızmetkerler sanınıń shama menen 2,1 procentin quraydı hám tiykarınan Commercial hám Xbox bólimlerine tásir etti. Microsofttıń atqarıwshı vice-prezidenti hám bas xızmetkerler direktorı Eymi Koumen qısqartıwlar xızmetkerlerdiń [[jasalma intellekt]] penen almastırılıwı nátiyjesi emes ekenin ayttı, biraq jasalma intellekttiń jumıstıń atqarılıw usılın ózgertip atırǵanın moyınladı. Ulıwma qısqartılǵan jumıslarınıń 1 600-i Xbox bólimine tiyisli boldı. Xbox bas direktorı Asha Sharma bólim qarjılıq 2027-jılǵa shekem xızmetkerler sanın 3 200 lawazımǵa qısqartatuǵının, qalǵan qısqartıwlar bolsa keyingi jıl dawamında ámelge asırılatuǵının ayttı. Qayta qurıw Compulsion Games, Double Fine Productions, Ninja Theory hám Undead Labs atlı tórt Xbox oyın studiyasınıń ǵárezsiz yamasa jańa menshikke beriliwin qamtıdı, al Arkane Studios studiyasınıń Franciyadaǵı keleshegi qaralıp atırǵan edi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =The latest in our company transformation | url =https://blogs.microsoft.com/blog/2026/07/06/the-latest-in-our-company-transformation/ |website=Microsoft | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2026-jıl 7-iyul }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Resetting XBOX | url =https://news.xbox.com/en-us/2026/07/06/resetting-xbox/ |website=XBOX Wire | baspaxana =XBOX Wire | qaralǵan sáne = 2026-jıl 7-iyul }}&lt;/ref&gt;.

===Kásiplik awqamlar===
Microsoft óziniń Game Workers Alliance (Raven Software), Game Workers Alliance Albany, Activision Quality Assurance United-CWA, ZeniMax Workers United/CWA, OneBGS (Bethesda Game Studios), World of Warcraft hám Texas Blizzard QA United-CWA sıyaqlı jeti kásiplik awqamın moyınlaydı. Olar Amerika Qurama Shtatlarındaǵı Activision Blizzard hám ZeniMax Media sıńar kompaniyalarında 1 750 jumısshıǵa wákillik etedi&lt;ref name=&quot;wow-union&quot;&gt;{{Cite news |last=Eidelson |first=Josh |date=July 24, 2024 |title=Microsoft's 'World of Warcraft' Gaming Staff Votes to Unionize |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-24/world-of-warcraft-unionizes-growing-foothold-at-microsoft-s-activision-blizzard |access-date=July 24, 2024 |work=Bloomberg.com |language=en |archive-date=July 24, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724224238/https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-24/world-of-warcraft-unionizes-growing-foothold-at-microsoft-s-activision-blizzard |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. AQSHtaǵı jumısshılar Microsoft penen áskeriy hám huqıq qorǵaw tarawındaǵı shártnamalarǵa qarsı pikirlerin ashıq bildirdi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Birnbaum | at =Emily | sáne = 2020-jıl 10-iyun | bet =Microsoft employees are pushing for change. Will it matter? | url =https://www.protocol.com/microsoft-employee-protest-police-contracts | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231002171913/https://www.protocol.com/microsoft-employee-protest-police-contracts | arxivsáne = 2023-jıl 2-oktyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-iyun |website=Protocol (news) | til =en}}&lt;/ref&gt;. Bethesda Game Studios Kanadada kásiplik awqamına birikken&lt;ref name=&quot;CWACanada2024&quot;&gt;{{web deregi | sáne = 2024-jıl 16-avgust | bet =Bethesda Game Studios Workers Win Labour Board Certification, Officially Join CWA Canada | url =https://cwacanada.ca/2024/08/16/bethesda-game-studios-workers-win-labour-board-certification-officially-join-cwa-canada/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240816130635/https://cwacanada.ca/2024/08/16/bethesda-game-studios-workers-win-labour-board-certification-officially-join-cwa-canada/ | arxivsáne = 2024-jıl 16-avgust | qaralǵan sáne = 2024-jıl 19-avgust |website=Communications Workers of America | til =en}}&lt;/ref&gt;. Microsofttıń Qubla Koreyadaǵı kásiplik awqamın 2017-jıldan berli moyınlaǵan&lt;ref name=&quot;UNI Global Union&quot;&gt;{{web deregi | bet =Microsoft Korea Workers' Union votes to strike over wages and disregard for workers' sacrifice during pandemic | url =https://uniglobalunion.org/news/microsoft-korea-workers-union-votes-to-strike-over-wages-and-disregard-for-workers-sacrifice-during-pandemic/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-iyun |website=UNI Global Union | til =en-GB | arxivsáne = 2022-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220627032351/https://uniglobalunion.org/news/microsoft-korea-workers-union-votes-to-strike-over-wages-and-disregard-for-workers-sacrifice-during-pandemic/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Kim | at =Jiseon | sáne = 2017-jıl 17-oktyabr | bet =South Korea Oracle Establishes Its First Labor Union | url =https://english.etnews.com/20171017200001?SNS=00002 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-iyun |website=ETNEWS | til =en | arxivsáne = 2021-jıl 15-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210515115638/https://english.etnews.com/20171017200001?SNS=00002 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Germaniyadaǵı xızmetkerler 1998-jıldan beri jumıs keńeslerin saylap kelmekte.

===Logotip===
Microsoft 1987-jıl 26-fevralda Skott Beyker tárepinen dizayn etilgen «''Pac-Man'' logotipin» qabıl etti. Koncepciya bir jıl aldın, 1986-jılı beyimlengen InFocus Corporation kompaniyasınıń logotipine uqsas edi. Beyker bılay dep ayttı: «Jańa logotipte Helvetica kursiv shriftinde ''o'' hám ''s'' háripleriniń arasında atamanıń “soft” bólegin ayqınlastırıw hám háreket penen tezlikti bildiriw ushın qıya sızıq bar»&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jha |first=Lakshman |date=2008 |title=Customer Relationship Management: A Strategic Approach |url=https://books.google.com/books?id=NbnZwhUjlF0C |publisher=Global India Publications |page=218 |isbn=978-81-907211-2-7 |access-date=May 1, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323120123/https://books.google.com/books?id=NbnZwhUjlF0C |archive-date=March 23, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Deyv Norris jasıl reńli, tolıǵı menen bas háripler menen jazılǵan hám ózgeshe ''O'' háribi súwretlengen eski logotipti saqlap qalıw ushın kompaniya ishinde házil túrindegi kampaniya alıp bardı, biraq ol qabıl etilmedi.

Microsoft kompaniyasınıń tiykarǵı korporativ atamasınıń astında jaylasqan «Your potential. Our passion.» («Siziń múmkinshiligińiz. Biziń qızıǵıwshılıǵımız.») uranı bar logotipi kompaniyanıń 2008-jılı qollanǵan uranına tiykarlanǵan. 2002-jılı kompaniya bul logotipti Amerika Qurama Shtatlarında qollana basladı hám aqırında «Where do you want to go today?» degen aldıńǵı uran ornına jańa uran menen televidenie kampaniyasın basladı&lt;ref name=&quot;wherego1&quot;&gt;{{Cite magazine |url=https://www.wired.com/wired/archive/6.12/redmond.html |title=The Rise and Rise of the Redmond Empire |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]  |date=December 1998 |access-date=August 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106035359/http://www.wired.com/wired/archive/6.12/redmond.html |archive-date=November 6, 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://arstechnica.com/news.ars/post/20060123-6031.html | bet =Microsoft set to launch new marketing campaign |work=Ars Technica Digital | familiya =Reimer | at =Jeremy | sáne = 2006-jıl 23-yanvar | qaralǵan sáne = 2008-jıl 18-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080918080347/http://arstechnica.com/news.ars/post/20060123-6031.html | arxivsáne = 2008-jıl 18-sentyabr |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2010-jılı jeke túrde ótkerilgen MGX (Microsoft Global Exchange) konferenciyasında Microsoft kompaniyanıń keyingi uranın — «Be What's Next.» («Keyin ne bolatuǵının anıqla.») — járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.engadget.com/2010/07/22/new-microsoft-brand-logos-company-tagline-revealed-at-mgx-event/ | bet =New Microsoft brand logos, company tagline revealed at MGX event? (update: no new logos, the tagline is a go) | at =Joshua | familiya =Topolsky |author-link=Joshua Topolsky |work=[[Engadget]] | baspaxana =[[AOL]] | sáne = 2010-jıl 22-iyul | qaralǵan sáne = 2012-jıl 2-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120816001625/http://www.engadget.com/2010/07/22/new-microsoft-brand-logos-company-tagline-revealed-at-mgx-event | arxivsáne = 2012-jıl 16-avgust |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kompaniya sonıń menen birge «Making it all make sense.» («Barlıǵın máńili etiw.») degen urandı da qollanǵan&lt;ref&gt;{{Cite book |author=InfoWorld Media Group, Inc. |title=InfoWorld |url=https://books.google.com/books?id=4FAEAAAAMBAJ&amp;pg=PT26 |year=1991 |publisher=InfoWorld Media Group, Inc. |page=26 |access-date=September 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323120125/https://books.google.com/books?id=4FAEAAAAMBAJ&amp;pg=PT26 |archive-date=March 23, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Microsofttıń ''Pac-Man'' logotipi 2012-jıl 23-avgustqa shekem 25 jıl, 5 ay hám 28 kún dawamında qollanıldı hám kompaniya qollanǵan eń uzaq múddetli logotip boldı.

2012-jıl 23-avgustta Microsoft Bostondaǵı 23-Microsoft dúkanınıń ashılıwında jańa korporativ logotipin járiyaladı. Bul kompaniyanıń klassikalıq stilden Windows Phone platformasında, Xbox 360-ta, Windows 8-de hám keleshektegi Office paketlerinde qollanılatuǵın yamasa qollanılǵan plitkaǵa tiykarlanǵan zamanagóy interfeyske baǵdarın ózgertkenin bildirdi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Meisner | at =Jeffrey | url =http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx | bet =Microsoft Unveils a New Look | baspaxana =The Official Microsoft Blog | sáne = 2012-jıl 23-avgust | qaralǵan sáne = 2012-jıl 23-avgust |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120825012157/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx | arxivsáne = 2012-jıl 25-avgust }}&lt;/ref&gt;. Jańa logotip sol waqıttaǵı Windows logotipiniń reńlerin saqlaytuǵın tórt kvadrattan turadı. Olar Microsofttıń tórt tiykarǵı ónimin bildiriw ushın qollanıladı: Windows (kók), Office (qızǵılt-sarı), Xbox (jasıl) hám Bing (sarı)&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Eric | at =Steven H. | url =http://flapship.com/new-microsoft-logo-revealed/ | bet =NEW MICROSOFT LOGO REVEALED | baspaxana =Flapship.com | sáne = 2012-jıl 23-avgust | qaralǵan sáne = 2012-jıl 23-avgust |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120825174050/http://flapship.com/new-microsoft-logo-revealed/ | arxivsáne = 2012-jıl 25-avgust }}&lt;/ref&gt;. Logotip [[Windows 95]] reklamalarınıń biriniń baslanıwına da uqsaydı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.wpcentral.com/microsofts-new-logo-has-ties-past | bet =Microsoft's new logo has ties to the past | sáne = 2012-jıl 23-avgust | qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130921053328/http://www.wpcentral.com/microsofts-new-logo-has-ties-past | arxivsáne = 2013-jıl 21-sentyabr |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.neowin.net/news/microsoft039s-logo-is-not-new-it039s-from-1995 | bet =Microsoft's logo is not new, it's from 1995 | qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130728155634/http://www.neowin.net/news/microsoft039s-logo-is-not-new-it039s-from-1995 | arxivsáne = 2013-jıl 28-iyul |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; caption=&quot;Microsoft logotipiniń tariyxı&quot;&gt;
File:Microsoft logo (1975).svg|{{Circa|1975}} – 1980: Microsofttıń birinshi logotipi.
File:Microsoft logo (1980).svg|1980 – 1982-jıl 25-iyun: Microsofttıń ekinshi logotipi.
File:Microsoft Logo Historical.svg|1982-jıl 25-iyun – 1987-jıl 26-fevral: Microsofttıń úshinshi logotipi.
File:Microsoft logo (1987).svg|1987-jıl 26-fevral – 2012-jıl 23-avgust: Skott Beyker dizayn etken Microsoft logotipi.&lt;ref name=&quot;wherego1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;potentialpassion1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.adweek.com/news/advertising/mccann-thinks-local-global-microsoft-83426 |title=McCann Thinks Local for Global Microsoft |last=Schmelzer |first=Randi |work=Adweek |date=January 9, 2006 |access-date=August 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828202545/http://www.adweek.com/news/advertising/mccann-thinks-local-global-microsoft-83426 |archive-date=August 28, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Microsoft logo and wordmark.svg|2012-jıl 23-avgust – házirgi waqıt: Microsofttıń besinshi hám házirgi logotipi.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx |title=Microsoft Unveils a New Look |work=Microsoft |date=August 2012 |access-date=August 23, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825012157/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx |archive-date=August 25, 2012}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Microsoft| ]]
[[Kategoriya:Bultlı esaplaw provayderleri]]</text>
      <sha1>r3qz0707uafv2c91djhzxmf7ywc0ovl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Operaciyalıq sistema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1225</id>
    <revision>
      <id>275053</id>
      <parentid>274917</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 17 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75804" sha1="l3cahnsh6oumsr07p0txbxx70c60qsv" xml:space="preserve">'''Operaciyalıq sistema''' — [[sistemalı programmalıq támiynat]] bolıp, [[kompyuter apparatlıq támiynatı]] hám [[programmalıq támiynat]] resursların basqaradı hám [[kompyuter programması]] ushın ulıwmalıq xızmetlerdi usınadı.

Waqıt bólistiriw operaciyalıq sistemaları sistemadan ónimli paydalanıw ushın wazıypalardı jobalastıradı hám processordıń islew waqıtı, massalıq saqlaw quralları, periferiya quralları hám basqa resurslarǵa ketetuǵın shıǵınlardı bólistiriw ushın esap alıp barıw programmalıq támiynatın da qamtıwı múmkin.

[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw hám shıǵarıw]] hám yadtı bólistiriw sıyaqlı apparatlıq támiynat funkciyaları ushın operaciyalıq sistema programmalardıń hám kompyuter apparatınıń arasındaǵı aralıq qatlam retinde xızmet etedi,&lt;ref&gt;{{cite book | last = Stallings | title = Operating Systems, Internals and Design Principles | url = https://archive.org/details/operatingsystems0000stal_05ed | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | location = Pearson |page=[https://archive.org/details/operatingsystems0000stal_05ed/page/6 6]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Dhotre| first = I.A.| title = Operating Systems. | publisher = Technical Publications | year = 2009 |page=1}}&lt;/ref&gt; biraq qosımsha kodı ádette apparatlıq támiynat tárepinen tikkeley orınlanadı hám kóbinese OS funkciyasına sistemalıq shaqırıwlardı ámelge asıradı yamasa onıń tárepinen úziledi. Operaciyalıq sistemalar kompyuter bar bolǵan kóp qurılmalarda — uyalı telefonlar hám video oyın konsollarınan baslap [[web server|veb-serverler]] hám superkompyuterlerge shekem — ushırasadı.

2025-jıldıń noyabr ayına kelip, [[Android]] eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema bolıp, bazardıń 38%-in iyeleydi. Onnan keyin [[Microsoft Windows]] — 33%, [[iOS]] hám [[iPadOS]] — 15%, [[macOS]] — 4% hám [[Linux]] — 1% úleske iye. Android, iOS hám iPadOS — smartfonlar sıyaqlı mobil qurılmalar ushın arnalǵan operaciyalıq sistemalar, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterler ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot;&gt;{{web deregi | bet =Operating System Market Share Worldwide | url =https://gs.statcounter.com/os-market-share | qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-dekabr |website=StatCounter Global Stats | til =en}}&lt;/ref&gt;. Linux distributivleri serverler hám superkompyuterler tarawlarında ústemlik etedi hám olardıń sanı mıńlaǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Major Distributions An overview of major Linux distributions and FreeBSD| url =https://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|website=Distrowatch| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-noyabr | arxivsáne = 2013-jıl 2-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130402195650/http://distrowatch.com/dwres.php?resource=major|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Andrus| at =Brian| sáne = 2024-jıl 8-iyul | bet =Top 12 Most Popular Linux Distros| url =https://www.dreamhost.com/blog/linux-distros/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-noyabr |website=DreamHost Blog| til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistemalardıń basqa arnawlı klassları (arnawlı maqsetke arnalǵan operaciyalıq sistemalar)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book|last1=Silberschatz |first1=Abraham |last2=Galvin |first2=Peter B. |last3=Gagne |first3=Greg |chapter-url=https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|chapter=VII. Special-Purpose Systems |title=Operating System Concepts |edition=Seventh |date=2005 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-69466-3 |access-date=8 February 2021|archive-date=13 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613190049/https://www.oreilly.com/library/view/operating-system-concepts/9780471694663/pt07.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1| bet =Special-Purpose Operating Systems - RWTH AACHEN UNIVERSITY Institute for Automation of Complex Power Systems - English|website=www.acs.eonerc.rwth-aachen.de| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 14-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210614034001/https://www.acs.eonerc.rwth-aachen.de/cms/E-ON-ERC-ACS/Studium/Lehrveranstaltungen/~lrhs/Spezial-Betriebssysteme/?lidx=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; sıpatındaǵı engizilgen hám real waqıt sistemaları sıyaqlı sistemalar kóp qollanılıwlar ushın bar. Qáwipsizlikke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemalar da bar. Geybir operaciyalıq sistemalar tómen sistemalıq talaplarǵa iye (mısalı, jeńil Linux distributivleri). Basqalarınıń sistemalıq talapları joqarı bolıwı múmkin.

Geypara operaciyalıq sistemalardı ornatıw talap etiledi yamasa olar satıp alınǵan kompyuterler menen birge aldın ala ornatılǵan bolıwı múmkin (OEM-ornatıw), al basqaları tikkeley tasıwshı ortalıqtan (mısalı, Live CD) yamasa flesh-yadtan (mısalı, [[USB flesh disk|USB]] fleshkaǵa jazılǵan LiveUSB) isley aladı.

==Anıqlaması hám maqseti==
Operaciyalıq sistemanıń anıqlamasın beriw qıyın,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}} biraq ol «kompyuter resursların paydalanıwshıları hám olardıń qosımshaları ushın basqaratuǵın programmalıq támiynat qatlamı» dep atalǵan{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=6}}. Operaciyalıq sistemalar úziliksiz islep turatuǵın programmalıq támiynattı, yaǵnıy yadronı qamtıydı, biraq basqa programmalıq támiynatlar da kire aladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=4}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}. Kompyuterde orınlanıwı múmkin bolǵan programmalardıń qalǵan eki túri — operaciyalıq sistema menen baylanıslı, biraq yadronıń bólegi bolmawı múmkin bolǵan sistemalıq programmalar hám qalǵan barlıq programmalıq támiynattan turatuǵın qosımshalar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=6}}.

Operaciyalıq sistema orınlaytuǵın úsh tiykarǵı maqset bar:{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}

*Operaciyalıq sistemalar resurslardı túrli qosımshalar arasında bólistiredi, olardıń [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) waqıtın yamasa [[Kompyuter yadı|yadtaǵı]] orındı qashan alatuǵının belgileydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}. Házirgi [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerde]] paydalanıwshılar kóbinese bir waqıtta birneshe qosımshanı qollanıwdı qáleydi. Bir programmanıń kompyuterdiń sheklengen apparat resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın operaciyalıq sistema hárbir qosımshaǵa resurstıń belgili bir bólegin waqıt (CPU) yamasa keńislik (yad) túrinde beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=9–10}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=6-7}}. Operaciyalıq sistema, sonday-aq, bir qosımshanı ekinshi qosımshadaǵı kodtaǵı qátelerden hám qáwipsizlik hálsizliklerinen qorǵaw ushın qosımshalardı bir-birinen ajıratıwı, biraq túrli qosımshalar arasındaǵı baylanısqa múmkinshilik beriwi kerek{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=10}}.

*Operaciyalıq sistemalar programmistler ushın jumıslardı ańsatlastırıw maqsetinde [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatqa]] kiriwdiń, mısalı, fizikalıq yadqa kiriwdiń, detalların abstrakciyalaytuǵın interfeysti usınadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=7}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=5}}. Virtualizaciya da operaciyalıq sistemaǵa sheklengen apparat resursların jasırıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, virtual yad programmaǵa kompyuterdiń haqıyqıy yadınan artıq bolǵan derlik sheksiz yad bar sıyaqlı kórinis beriwi múmkin{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

*Operaciyalıq sistemalar ulıwmalıq xızmetlerdi, mısalı, tarmaq hám disk qurılmalarına kiriw interfeysin usınadı. Bul qosımshanı qayta jazıw zárúr bolmay onı túrli apparatlarda qollanıwǵa múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=7, 9, 13}}. Operaciyalıq sistemaǵa qaysı xızmetlerdi kirgiziw kerek ekeni úlken dárejede ózgerip turadı, al bul funkcionallıq kóp operaciyalıq sistemalardaǵı kodtıń basım bólegin quraydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=12–13}}.

== Operaciyalıq sistemalardıń túrleri ==
=== Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar ===
Kóp processorlı sistemalarda birneshe CPU yadın birgelikte paydalanadı. [[Multicomputer|Multikompyuter]] yamasa klaster kompyuter birneshe CPUǵa iye bolıp, olardıń hár biriniń óz yadı bar. Multikompyuterler úlken multiprocessorlardı injeneriyalaw qıyın hám júdá qımbat bolǵanı ushın islep shıǵılǵan;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=557}} olar bultlı esaplawda kerek bolatuǵın mashinanıń ólshemi sebepli keńnen qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=558}}. Hár túrli CPUlar kóbinese bir-birine xabar jiberiwi hám qabıllawı kerek;{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}} joqarı ónimlilikti támiyinlew ushın bul mashinalardıń operaciyalıq sistemaları paketlerdiń kóshirmelerin azaytıwı kerek{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=562}}. Jańaraq sistemalar kóbinese kóp náwbettegi bolıp, paketlerdi nusqalawǵa bolǵan zárúrlikti azaytıw hám bir waqıtta kóbirek paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw ushın paydalanıwshılar toparların bólek gezeklerge ajıratadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=563}}. Taǵı bir texnika — aralıqtan tikkeley yadqa kiriw, ol hárbir CPUǵa basqa CPUlarǵa tiyisli yadqa kiriw múmkinshiligin beredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=565}}. Multikompyuterlik operaciyalıq sistemalar kóbinese aralıqtan procedura shaqırıwların qollaydı, bunda CPU basqa CPUdaǵı proceduranı shaqıra aladı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=569}} yamasa bólistirilgen (ortaq) ulıwmalıq yadtı qollaydı, bunda operaciyalıq sistema fizikalıq túrde bolmaǵan ulıwmalıq yad jaratıw ushın virtualizaciyanı paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=571}}.

=== Bólistirilgen sistemalar ===
Bólistirilgen sistema — hár biri óz operaciyalıq sistemasına hám fayl sistemasına iye bolıwı múmkin bolǵan, bir-birinen bólek, tarmaq arqalı baylanısqan kompyuterler toparı. Multikompyuterlerden ayırmashılıǵı, olar dúnyanıń qálegen jerine jaylastırılıwı múmkin{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=579}}. Aralıq programmalıq támiynat — operaciyalıq sistema menen qosımshalar arasındaǵı qosımsha programmalıq támiynat qatlamı bolıp, kóbinese izbe-izlikti jaqsılaw ushın qollanıladı. Ol operaciyalıq sistemaǵa uqsas túrde xızmet atqarǵanı menen, haqıyqıy operaciyalıq sistema emes{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=581}}.

=== Engizilgen sistemalar ===
Engizilgen operaciyalıq sistemalar engizilgen kompyuter sistemalarında, olar zatlar interneti obekti bolsa da, tarmaqqa qosılmaǵan bolsa da, qollanıw ushın islep shıǵılǵan. Engizilgen sistemalarǵa kóplegen úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi. Olardıń ózgesheligi — olar paydalanıwshı ornatqan programmalıq támiynattı júklemeydi. Sonlıqtan hár túrli qosımshalar arasındaǵı qorǵanıwǵa zárúrlik joq, bul ápiwayıraq dizaynlardı qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Júdá kishi operaciyalıq sistemalar 10 kilobayttan da az yadta islewi múmkin,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=37-38}} al eń kishkene sistemalar aqıllı kartalar ushın arnalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=39}}. Mısallarǵa Embedded Linux, QNX, VxWorks, sonday-aq júdá kishi RIOT hám TinyOS sistemaları kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Real waqıt sistemaları ===
Real waqıt operaciyalıq sisteması — waqıyalar yamasa maǵlıwmatlardı belgili bir waqıtqa shekem yamasa dál sol waqıtta qayta islewdi kepillendiretuǵın operaciyalıq sistema. Qattı real waqıt sistemaları dál waqıt belgilewdi talap etedi hám islep shıǵarıw, avionika, áskeriy hám usıǵan uqsas basqa tarawlarda keń qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Jumsaq real waqıt sistemalarında waqtı-waqtı menen waqıyanı ótkerip alıwǵa jol qoyıladı; bul kategoriyaǵa kóbinese audio yamasa multimedia sistemaları, sonday-aq smartfonlar kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}. Qatań real waqıt sistemalarında waqıt belgilew jetkilikli dárejede dál bolıwı ushın, olar kóbinese qosımshalar arasında qorǵanıwı joq ápiwayı kitapxana túrinde boladı, mısalı eCos{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=38}}.

=== Gipervizor ===
Gipervizor — virtual mashinanı basqaratuǵın operaciyalıq sistema. Virtual mashina — apparatlıq támiynattı imitaciya etetuǵın qosımsha, basqasha aytqanda, operaciyalıq sistema isleytuǵın anıq apparatlıq támiynat sıyaqlı múmkin bolǵanınsha isleydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=701}}. Virtual mashinalardı toqtatıwǵa, saqlawǵa hám qayta dawam etiwge boladı, sonlıqtan olar operaciyalıq sistemalardı izertlew, islep shıǵıw{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=705}} hám qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın paydalı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=12}}. Olar qosımshalardı tiykarǵı operaciyalıq sistema menen sáykes kelmese de, kompyuterde isletiw múmkinshiligin berip, olardıń portativligin de arttıradı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=11}}.

=== Kitapxana ===
''Kitapxana operaciyalıq sisteması'' (libOS) — ádette operaciyalıq sistema tárepinen beriletuǵın xızmetler, mısalı tarmaqlaw, [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalar]] túrinde berilip, bir qosımsha hám konfiguraciya kodı menen birlestirilip, unikernel jasalatuǵın sistema:&lt;ref name=&quot;Unikernels&quot;&gt;{{cite magazine
 |last1=Madhavapeddy |first1=Anil
 |last2=Scott |first2=David J
 |date=November 2013
 |title=Unikernels: Rise of the Virtual Library Operating System: What if all the software layers in a virtual appliance were compiled within the same safe, high-level language framework?
 |magazine=ACM Queue |volume=11 |issue=11
 |pages=30–44
 |location=New York, NY, USA
 |publisher=ACM
 |issn=1542-7730
 |url=https\://doi.org/10.1145/2557963.2566628
 |doi=10.1145/2557963.2566628
 |access-date=2024-08-07
}}&lt;/ref&gt; arnawlı sistema bolıp, bunda tek kitapxanalardan zárúr bolǵan kod bólekleri ajıratılıp, bir-birine baylanıstırıladı&lt;ref name=&quot;Unikraft-Build-Process&quot;&gt;{{web deregi | url =https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 8-avgust | bet =Build Process - Unikraft
 | arxivsáne = 2024-jıl 22-aprel | arxivurl =https\://web.archive.org/web/20240422183734/https\://unikraft.org/docs/concepts/build-process
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;, hám bul bultlı yamasa engizilgen ortalıqlarda jaylastırıwǵa bolatuǵın bir adres keńisligindegi, mashina obrazın payda etedi.

Operaciyalıq sistema kodı hám qosımsha kodı bólek qorǵanıw domenlerinde orınlanbaydı (teoriyalıq jaqtan tek bir qosımsha islep turǵanlıqtan, qosımshalar arasındaǵı aralasıwdıń aldın alıwǵa zárúrlik joq) hám operaciyalıq sistema xızmetlerine ápiwayı kitapxana shaqırıwları arqalı kiriw múmkin (kompilyator shegaralarına tiykarlanıp, olardı inline túrde keńeytiw múmkin), ádettegi kontekstti almastrıw shıǵınlarısız,&lt;ref name=&quot;rise-of-libOS&quot;&gt;{{web deregi | url =https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-avgust | bet =Leave your OS at home: the rise of library operating systems
 | sáne = 2017-jıl 14-sentyabr | baspaxana =ACM SIGARCH
 | arxivsáne = 2024-jıl 1-mart | arxivurl =https\://web.archive.org/web/20240301072916/https\://www\.sigarch.org/leave-your-os-at-home-the-rise-of-library-operating-systems/
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt; engizilgen hám real waqıt operaciyalıq sistemalarına uqsas túrde isleydi. Bul shıǵın áhmiyetsiz emes: rejimlerdi almastrıwdıń tikkeley shıǵınına processordıń áhmiyetli strukturalarınıń (mısalı, CPU kesh-yadları, instrukciyalar konveyeri hám basqalar) janapay búliniwin qosıw kerek, bul paydalanıwshı rejiminiń de, yadro rejiminiń de ónimliligine tásir etedi.

== Tariyx ==
[[File:IBM system 360-50 console - MfK Bern.jpg|thumb|IBM System/360 Model 50 operator konsolı hám CPU; operator konsolı — operaciyalıq sistemanıń operator menen baylanısıwı ushın qollanılatuǵın kompyuter terminalı.]]

1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardaǵı birinshi kompyuterler kommutaciyalıq paneller yamasa [[mashina kodı]] arqalı, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] yamasa operaciyalıq sistemalarsız, perfokartalar sıyaqlı tasıwshı ortalıqlarǵa kirgizilgen kod járdeminde tikkeley programmalastırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}}. 1950-jıllardıń ortalarında tranzistor engizilgennen keyin meynfreymler islep shıǵarıla basladı. Bularǵa házirgi operaciyalıq sistema atqaratuǵın, mısalı, programmalar orınlanıwın jobalastırıw sıyaqlı wazıypalardı qolda atqaratuǵın kásiplik operatorlar ele de kerek boldı,{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=8}} biraq meynfreymlerde ele de Fortran Monitor System (FMS) hám IBSYS sıyaqlı ápiwayı operaciyalıq sistemalar bar edi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=10}}. 1960-jıllarda [[IBM]] bir-biri menen sáykes keletuǵın kompyuterlerdiń birinshi seriyasın (System/360) usındı. Olardıń barlıǵı millionlaǵan assembler tilinde jazılǵan hám mıńlaǵan qáteleri bolǵan birdey operaciyalıq sistema — OS/360 menen isledi. OS/360 sonday-aq kóp programmalastırıwdı qollaytuǵın birinshi keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı, yaǵnıy bir wazıypa [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) ámeliniń tamamlanıwın kútip bloklanǵanda, basqa wazıypa CPUdan paydalana alatuǵın boldı. Birneshe wazıypanı [[Kompyuter yadı|yadda]] saqlaw yad bólimlerin ajıratıwdı hám bir wazıypanıń basqa wazıypaǵa ajıratılǵan yadqa kiriwine jol qoymaytuǵın qorǵanıw mexanizmlerin talap etti{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=11–12}}.

Sol waqıtta teleprinterler terminallar retinde qollanıla basladı, sonıń arqasında birneshe paydalanıwshı kompyuterden bir waqıtta paydalana alatuǵın boldı. MULTICS operaciyalıq sisteması júzlegen paydalanıwshıǵa úlken kompyuterden paydalanıw múmkinshiligin beriw maqsetinde islep shıǵıldı. Onıń qollanılıwı sheklengen bolsa da, onı bultlı esaplawdıń aldın ala jaratılǵan úlgisi dep esaplawǵa boladı. UNIX operaciyalıq sisteması MULTICS sisteması tiykarında bir paydalanıwshı ushın islep shıǵıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=13–14}}. UNIXtiń [[derek kodı]] ashıq bolǵanı ushın, ol bir-birine sáykes kelmeytuǵın basqa operaciyalıq sistemalardıń tiykarına aylandı. Olardıń ishindegi eń tabıslıları AT&amp;T kompaniyasınıń System V hám Kaliforniya universitetiniń Berkeley Software Distribution (BSD) sistemaları boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=14–15}}. Úylesimlilikti arttırıw ushın IEEE operaciyalıq sistemalardıń qosımsha programmalastırıw interfeysleri (API) ushın POSIX standartın shıǵardı. Bul standarttı UNIX sistemalarınıń kópshiligi qollaydı. MINIX — 1987-jılı bilimlendiriw maqsetinde islep shıǵarılǵan, UNIXtiń jeńillestirilgen versiyası bolıp, ol kommerciyalıq túrde tarqalǵan biypul programmalıq támiynat [[Linux]] sistemasınıń payda bolıwına tásir etti. 2008-jıldan beri MINIX [[Intel]] mikrosxemalarınıń kópshiligi basqarıwshılarında qollanıladı, al Linux maǵlıwmat oraylarında hám [[Android]] smartfonlarında keń tarqalǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=15}}.

===Mikrokompyuterler===
[[File:MS-Dos screenshot.png|thumb|[[MS-DOS]] operaciyalıq sistemasınıń [[komanda qatarı interfeysi]]]]
[[File:System 1 File Edit.png|thumb|Macintosh kompyuteriniń [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]]]]
Úlken masshtablı integraciyanıń oylap tabılıwı 1980-jıllar shamasınan baslap [[Jeke kompyuter|jeke kompyuterlerdiń]] (dáslep mikrokompyuterler dep atalǵan) islep shıǵarılıwına múmkinshilik berdi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=15–16}}. Shama menen bes jıl dawamında CP/M (Control Program for Microcomputers) mikrokompyuterler ushın eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema boldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}. Keyin IBM [[Microsoft]] kompaniyasınan disk operaciyalıq sistemasın satıp aldı. IBM onı IBM PC DOS sıpatında satıwǵa shıǵardı, al Microsoft onı [[MS-DOS]] (MicroSoft Disk Operating System) dep atadı hám ol IBM PC menen sáykes keletuǵın mikrokompyuterlerde keń qollanıldı. Keyingi versiyalarında UNIXten alınǵan ayırım funkciyalar esabına, basqa qatarlarda, sistemanıń múmkinshilikleri arttırıldı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=16}}.

[[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin]] (GUI) qollanǵan birinshi keń tarqalǵan kompyuter [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń Macintosh kompyuteri boldı. GUI aldınǵı operaciyalıq sistemalardıń tek tekstke tiykarlanǵan [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı interfeysine]] qaraǵanda paydalanıwshı ushın aytarlıqtay qolaylı ekeni dálillendi. Bul tabıs Microsofttı MS-DOSqa [[Microsoft Windows|Windows]] dep atalǵan GUI qatlamın qosıwǵa túrtki boldı. Keyin Windows bólek operaciyalıq sistema — Windows NT retinde qayta jazıldı. Bunda basqa operaciyalıq sistemadan (VAX/VMS) sonsha kóp funkciya alınǵan edi, nátiyjede úlken huqıqlıq kelisim ushın tólem tólenedi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=17}}. XXI ásirde Windows jeke kompyuterlerde óziniń keń tarqalıwın dawam ettirip atır, biraq serverler bazarındaǵı úlesi tómenirek. UNIX operaciyalıq sistemaları, ásirese Linux, korporativ sistemalar hám serverlerde eń keń tarqalǵan sistemalar bolıp, sonday-aq mobil qurılmalarda hám kóplegen basqa kompyuter sistemalarında qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=18}}.

Mobil qurılmalarda dáslep Symbian OS ústemlik etti, keyin onı BlackBerry OS (2002-jılı engizilgen) hám [[iPhone]]lar ushın [[iOS]] (2007-jıldan baslap) almastırdı. Keyin ashıq kodlı [[Android]] operaciyalıq sisteması (2008-jılı engizilgen), Linux yadrosı hám BSD kodına tiykarınan qurılǵan C kitapxanası (Bionic) menen birge, eń keń tarqalǵan sistemaǵa aylandı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=19–20}}.

==Komponentler==
Operaciyalıq sistemanıń komponentleri kompyuterdiń túrli bólimleriniń bir-biri menen úylesimli islewin támiyinlew ushın islep shıǵılǵan. DOS ámelde eskirgennen keyin, paydalanıwshınıń barlıq [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]] apparatlıq támiynatqa kiriw ushın operaciyalıq sistema menen óz-ara baylanısıwı kerek.

===Yadro===
Yadro — túrli qosımshalar hám paydalanıwshılar arasında qorǵanıwdı támiyinleytuǵın operaciyalıq sistemasınıń bólegi. Bul qorǵanıw qátelerdi tek bir programmanıń ishinde sheklew arqalı isenimlilikti arttırıw, zıyanlı programmalıq támiynattıń múmkinshiliklerin sheklew hám jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw arqalı qáwipsizlikti támiyinlew, sonday-aq bir programmanıń kompyuter resursların tolıq iyelep alıwına jol qoymaw ushın áhmiyetli{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=39–40}}. Operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi eki islew rejimine iye:{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=2}} paydalanıwshı rejiminde apparatlıq támiynat programmalıq támiynattıń tek ruqsat etilgen instrukciyalardı orınlap atırǵanın tekseredi, al yadro sheklenbegen múmkinshiliklerge iye bolıp, bul tekseriwlerge baǵınbaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=41, 45}}. Yadro sonday-aq basqa procesler ushın yadtı basqaradı hám [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriwdi baqlaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=52-53}}.

====Programmanı orınlaw====
[[File:Kernel Layout.svg|thumb|Yadro qosımsha programmalıq támiynattı kompyuterdiń apparatlıq támiynatı menen baylanıstıradı.]]

Operaciyalıq sistema qosımsha programması menen kompyuter apparatlıq támiynatı arasında interfeys beredi, sonlıqtan qosımsha programması apparatlıq támiynat penen tek operaciyalıq sistemaǵa programmalastırılǵan qaǵıydalar hám proceduralarǵa ámel etiw arqalı óz-ara baylanısa aladı. Operaciyalıq sistema sonday-aq qosımsha programmalardı islep shıǵıw hám orınlawdı jeńillestiretuǵın xızmetler jıynaǵı bolıp tabıladı. Qosımsha programmasın orınlaw ádette operaciyalıq sistemanıń yadrosı tárepinen processtiń jaratılıwın óz ishine aladı. Yadro proceske yad keńisligin hám basqa resurslardı bólistiredi, kóp wazıypalı sistemalarda proces ushın ústemlikti belgileydi, programmanıń ekilik kodın yadta júkleydi hám paydalanıwshı hám apparatlıq qurılmalar menen óz-ara baylanısatuǵın qosımsha programmasınıń orınlanıwın baslaydı. Biraq ayırım sistemalarda qosımsha bir proces ishinde basqa qosımshanı orınlawdı operaciyalıq sistemadan soray aladı. Bul, mısalı, OS/360 hám onıń miyrasxorlarındaǵı LINK hám ATTACH funkciyaları sıyaqlı, yamasa bólek tarmaqtaǵı kishi programma retinde orınlanıwı múmkin.

====Úziliwler====
Úziliw (sonday-aq abort, ózgeshelik, ''qátelik'', signal,&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | url = https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = [https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr/page/388 388]
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = A signal is a notification to a process that an event has occurred. Signals are sometimes described as software interrupts.
}}&lt;/ref&gt; yamasa ''trap'' dep ataladı)&lt;ref name=&quot;Hyde_1996&quot;&gt;{{cite book
 |last1        = Hyde
 |first1       = Randall
 |chapter-url  = https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |access-date  = 22 December 2021
 |date         = 1996
 |title        = The Art Of Assembly Language Programming
 |chapter      = Chapter Seventeen: Interrupts, Traps and Exceptions (Part 1)
 |publisher    = No Starch Press
 |quote        = The concept of an interrupt is something that has expanded in scope over the years. The 80x86 family has only added to the confusion surrounding interrupts by introducing the int (software interrupt) instruction. Indeed, different manufacturers have used terms like exceptions, faults, aborts, traps and interrupts to describe the phenomena this chapter discusses. Unfortunately there is no clear consensus as to the exact meaning of these terms. Different authors adopt different terms to their own use.
 |archive-date = 22 December 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20211222205623/https://www.plantation-productions.com/Webster/www.artofasm.com/DOS/ch17/CH17-1.html#HEADING1-0
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; — kópshilik operaciyalıq sistemalarǵa sırtqı ortalıqqa nátiyjeli túrde juwap beriw múmkinshiligin beretuǵın mexanizm. Úziliwler [[Oraylıq processor|oraylıq processorǵa]] (CPU) házir orınlanıp atırǵan programmadıń basqarıw aǵımın úziliwdi qayta islewshige ózgertiwine alıp keledi. Ol úziliw xızmet kórsetiw procedurası (ISR) dep te ataladı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
  | quote = Like the trap, the interrupt stops the running program and transfers control to an interrupt handler, which performs some appropriate action. When finished, the interrupt handler returns control to the interrupted program.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_a&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | url = https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = [https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9/page/32 32]
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = When an interrupt (or trap) occurs, the hardware transfers control to the operating system. First, the operating system preserves the state of the CPU by storing registers and the program counter. Then, it determines which type of interrupt has occurred. For each type of interrupt, separate segments of code in the operating system determine what action should be taken.}}&lt;/ref&gt;. Úziliw xızmet kórsetiw procedurası oraylıq processorǵa (CPU) kontekstti almastrıwdı ámelge asırıwına sebep bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;osc-ch4-p105&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | url = https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = [https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9/page/105 105]
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Switching the CPU to another process requires saving the state of the old process and loading the saved state for the new process. This task is known as a context switch.}}&lt;/ref&gt;. Kompyuterdiń úziliwdi qayta islew usılına tiyisli detallar arxitekturadan arxitekturaǵa ózgeredi, al úziliw xızmet kórsetiw proceduralarınıń islew detalları operaciyalıq sistemadan operaciyalıq sistemaǵa ózgeredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | url = https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = [https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9/page/31 31]
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Biraq birneshe úziliw funkciyaları ortaq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;. Arxitektura hám operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlawı kerek:&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;
# úziliw xızmet kórsetiw procedurasına basqarıwdı beriw.
# házir orınlanıp atırǵan processtiń jaǵdayın saqlaw.
# úziliwge xızmet kórsetilgeninen keyin processtiń jaǵdayın tiklew.

=====Programmalıq úziliw=====
Programmalıq úziliw — waqıyanıń bolǵanı haqqında proceske jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote1&quot;/&gt;. Bul ''apparatlıq úziliwden'' ayırmashılıǵı — apparatlıq úziliw waqıyanıń bolǵanı haqqında oraylıq processorǵa (CPU) jiberiletuǵın xabar&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p30&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | url = https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = [https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9/page/30 30]
  | isbn = 978-0-201-50480-4
  | quote = Hardware may trigger an interrupt at any time by sending a signal to the CPU, usually by way of the system bus.
}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq úziliwler apparatlıq úziliwlerge uqsas — házir orınlanıp atırǵan processten basqa baǵıtqa ózgeriw júz beredi&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote2&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | url = https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = [https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr/page/388 388]
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Signals are analogous to hardware interrupts in that they interrupt the normal flow of execution of a program; in most cases, it is not possible to predict exactly when a signal will arrive.
}}&lt;/ref&gt;. Sol sıyaqlı, apparatlıq hám programmalıq úziliwlerdiń ekewi de úziliw xızmet kórsetiw procedurasın orınlaydı.

Programmalıq úziliwler ádette bolıp turatuǵın waqıyalar bolıwı múmkin. Waqıt bóliminiń tamamlanıwı kútilgen waqıya bolǵanlıqtan, yadro kontekstti almastrıwdı orınlawı kerek&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388_quote3&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | url = https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = [https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr/page/388 388]
  | isbn = 978-1-59327-220-3
  | quote = Among the types of events that cause the kernel to generate a signal for a process are the following: A software event occurred. For example, ... the process's CPU time limit was exceeded[.]
}}&lt;/ref&gt;. [[Kompyuter programması]] birneshe sekundtan keyin iske túsetuǵın taymerdi ornata aladı, bunıń járdeminde júdá kóp maǵlıwmat algoritmniń artıqsha uzaq waqıt orınlanıwına sebep bolsa, waqıt shegarasın belgilew múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | url = https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = [https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr/page/388 388]
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Programmalıq úziliwler qáte jaǵdayları, mısalı, qáte dúzilgen [[Mashina kodı|mashina kórsetpesi]] sebebinen payda bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Biraq eń kóp ushırasatuǵın qáte jaǵdayları nolge bóliw hám qáte yad adresine kiriw bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

[[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılar]] házir orınlanıp atırǵan procestiń minez-qulqın ózgertiw ushın yadroǵa xabar jiberiwi múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;. Mısalı, [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı ortalıǵında]] ''úziliw belgisin'' (ádette Control-C) basıw aǵımdaǵı orınlanıp atırǵan processti toqtatıwı múmkin&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p388&quot;/&gt;.

x86 CPUlarında ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın INT assembler tili instrukciyası qollanıladı&lt;ref name=&quot;intel-developer&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-may | bet =Intel® 64 and IA-32 Architectures Software Developer's Manual
 |volume=2
 | sáne = September 2016 | baspaxana =Intel Corporation
 |page=610
 | arxivsáne = 2022-jıl 23-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220323231921/https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/manuals/64-ia-32-architectures-software-developer-instruction-set-reference-manual-325383.pdf
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;. Sintaksisi &lt;code&gt;INT X&lt;/code&gt; túrinde bolıp, bunda &lt;code&gt;X&lt;/code&gt; on altılıq formattaǵı úziliw vektorları kestesine silteme sanı bolıp tabıladı.

=====Signal=====
Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etiw ushın &lt;code&gt;kill(pid,signum)&lt;/code&gt; sistemalıq shaqırıwı basqa proceske signal jiberedi&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;&gt;{{cite book
  | last = Bach
  | first = Maurice J.
  | title = The Design of the UNIX Operating System
  | url = https://archive.org/details/designofunixoper00bach
  | publisher = Prentice-Hall
  | year = 1986
  | page = [https://archive.org/details/designofunixoper00bach/page/200 200]
  | isbn = 0-13-201799-7
}}&lt;/ref&gt;. &lt;code&gt;pid&lt;/code&gt; — signal qabıllaytuǵın processtiń process identifikatorı. &lt;code&gt;signum&lt;/code&gt; — jiberiletuǵın signal sanı (mnemonikalıq formatta). &lt;code&gt;kill&lt;/code&gt; atamasınıń qattı túri tańlanıwına sebep — dáslepki ámelge asırıwlarda bul komanda tek processti toqtatqan&lt;ref name=&quot;lpi-ch20-p400&quot;&gt;{{cite book
  | last = Kerrisk
  | first = Michael
  | title = The Linux Programming Interface
  | url = https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr
  | publisher = No Starch Press
  | year = 2010
  | page = [https://archive.org/details/linuxprogramming0000kerr/page/400 400]
  | isbn = 978-1-59327-220-3
}}&lt;/ref&gt;.

Unix sıyaqlı operaciyalıq sistemalarda ''signallar'' proceslerge sinxron emes waqıyalardıń júz bergenin xabarlaydı&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Sinxron emes baylanıstı támiyinlew ushın úziliwler kerek&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308 308]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/308
}}&lt;/ref&gt;. Bir processtiń basqa proces penen sinxron emes baylanısıwınıń sebepleriniń biri — klassikalıq oqıwshı/jazıwshı máseleleriniń bir túrin sheshiw&lt;ref name=&quot;osc-p182&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | url = https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = [https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9/page/182 182]
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Jazıwshı qabıqshadan oqıwshınıń kiris aǵımına jiberiliwi ushın óz shıǵısına arnalǵan kanal aladı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p153&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | url = https://archive.org/details/unixsystemprogra0000havi_n2j0
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = [https://archive.org/details/unixsystemprogra0000havi_n2j0/page/153 153]
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. [[Komanda qatarı interfeysi|Komanda qatarı]] sintaksisi &lt;code&gt;alpha | bravo&lt;/code&gt; túrinde boladı. &lt;code&gt;alpha&lt;/code&gt; esaplawı tayar bolǵanda kanalǵa jazadı hám keyin kútiw gezeginde uyqılaydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p148&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | url = https://archive.org/details/unixsystemprogra0000havi_n2j0
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = [https://archive.org/details/unixsystemprogra0000havi_n2j0/page/148 148]
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Soń &lt;code&gt;bravo&lt;/code&gt; tayar gezekke ótkeriledi hám tez arada óziniń kiris aǵımınan oqıydı&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;&gt;{{cite book
  | last1 = Haviland
  | first1 = Keith
  | last2 = Salama
  | first2 = Ben
  | title = UNIX System Programming
  | url = https://archive.org/details/unixsystemprogra0000havi_n2j0
  | publisher = Addison-Wesley Publishing Company
  | year = 1987
  | page = [https://archive.org/details/unixsystemprogra0000havi_n2j0/page/149 149]
  | isbn = 0-201-12919-1
}}&lt;/ref&gt;. Yadro kanal arqalı maǵlıwmat jiberiwdi úylestiriw ushın ''programmalıq úziliwlerdi'' payda etedi&lt;ref name=&quot;usp-ch6-p149&quot;/&gt;.

''Signallar'' 7 kategoriyaǵa bóliniwi múmkin&lt;ref name=&quot;duos-p200&quot;/&gt;. Kategoriyalar:
# processtiń ádettegi túrde orınlanıp bolǵanında.
# processte ózgeshelik túrindegi qáte payda bolǵanında.
# processtiń sistemalıq resursı tawsılǵanında.
# processtiń nızamsız instrukciyanı orınlaǵanında.
# processtiń alarm waqıyasın belgilegeninde.
# processtiń klaviatura arqalı toqtatılǵanında.
# processte qátelerdi izlew hám dúzetiw ushın izlew eskertpesi payda bolǵanında.

=====Apparatlıq úziliw=====
[[Kirgiziw/shıǵarıw|Kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) periferiya qurılmaları CPUdan ásten isleydi. Sonlıqtan CPU hárbir I/O ámeliniń tamamlanıwın kútiwi kerek bolsa, kompyuterdiń islewi ásteleydi. Onıń ornına kompyuterde I/O operaciyasınıń tamamlanǵanı haqqında úziliwlerdi qollanıw múmkin, bul sorawdı qaytalap tekseriw yamasa bos kútiw zárúrligin joq etedi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p292&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292 292]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/292
}}&lt;/ref&gt;.

Geypara kompyuterler hárbir belgige yamasa sózge úziliwdi talap etedi, bul CPU waqıtınıń aytarlıqtay bólegin jumsawına alıp keledi. Tikkeley yadqa kiriw (DMA) — qurılmalardıń CPUdı aynalıp ótip, tiykarǵı yadqa tikkeley kiriwine múmkinshilik beretuǵın arxitekturalıq funkciya&lt;ref name=A22-6821-7-storage&gt;{{cite book
 |author       = IBM
 |title        = IBM System/360 Principles of Operation
 |date         = September 1968
 |version      = Eighth Edition
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |section      = Main Storage
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf#page=8
 |mode         = cs2
 |page         = 7
 |access-date  = 13 April 2022
 |archive-date = 19 March 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220319083255/http://bitsavers.org/pdf/ibm/360/princOps/A22-6821-7_360PrincOpsDec67.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;. (Arxitekturadan bólek túrde, qurılma tikkeley yamasa magistral arqalı tiykarǵı yadqa hám onnan tikkeley yadqa kiriwdi orınlay aladı.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;&gt;
{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294 294]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/294
}}&lt;/ref&gt;

====Kirgiziw-shıǵarıw====

=====Drayverler=====
Operaciyalıq sistema [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] qurılmalarına kiriw ushın qurılma drayverlerin óz ishine aladı.

=====Úziliw menen basqarılatuǵın I/O=====
Kompyuter [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshısı]] [[Klaviatura|klaviaturadaǵı]] klavishti basqanda, ádette belgi ekranda birden payda boladı. Sol sıyaqlı, paydalanıwshı tıshqanshanı jıljıtqanda, kursordıń ekrannan jıljıwı da birden júz beredi. Hárbir klavish basıw hám tıshqansha háreketi ''Úziliw menen basqarılatuǵın I/O'' dep atalatuǵın ''úziliwdi'' payda etedi. Úziliw menen basqarılatuǵın I/O proces hárbir belgi&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p294&quot;/&gt; yamasa sóz&lt;ref&gt;{{cite book
 |title        = Users Handbook - PDP-7
 |id           = F-75
 |year         = 1965
 |url          = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |section      = Program Interrupt Controller (PIC)
 |section-url  = http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=62
 |pages        = [http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf#page=63 48]
 |publisher    = Digital Equipment Corporation
 |access-date  = April 20, 2022
 |archive-date = 10 May 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220510164742/http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp7/F-75_PDP-7userHbk_Jun65.pdf
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt; jiberilgen sayın úziliw payda bolǵanda júz beredi.

=====Tikkeley yadqa kiriw=====
Qattı diskler, qattı halatlı diskler hám magnit lentası sıyaqlı qurılmalar maǵlıwmatlardı sonshelli joqarı tezlikte jiberiwi múmkin, sonlıqtan hárbir jiberilgen bayt yamasa sóz ushın CPUǵa úziliw jiberiw hám bayt yamasa sózdi qurılma menen yad arasında CPU arqalı tasıw CPU waqıtın artıqsha jumsawdı talap etedi. Onıń ornına maǵlıwmat qurılma menen yad arasında CPUdan ǵárezsiz túrde kanal yamasa tikkeley yadqa kiriw basqarıwshısı sıyaqlı apparat arqalı beriledi; úziliw tek barlıq maǵlıwmat berilip bolǵanında jiberiledi&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|title=PDP-1 Input-Output Systems Manual|publisher=Digital Equipment Corporation|pages=19–20|access-date=16 August 2022|archive-date=25 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125050839/https://bitsavers.org/pdf/dec/pdp1/F25_PDP1_IO.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Eger [[kompyuter programması]] bloklanatuǵın [[Kirgiziw/shıǵarıw|I/O]] ''jazıw'' operaciyasın orınlaw ushın sistemalıq shaqırıwdı atqarsa, onda sistemalıq shaqırıw tómendegi instrukciyalardı orınlawı múmkin:
* CPUdıń registrleri mazmunın (sonıń ishinde programma esaplaǵıshın) processti basqarıw blogına jaylastırıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p32_b&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | url = https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = [https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9/page/32 32]
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;.
* Qurılma jaǵdayı kestesine jańa jazba jaratıw&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p34&quot;&gt;{{cite book
  | last = Silberschatz
  | first = Abraham
  | title = Operating System Concepts, Fourth Edition
  | url = https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9
  | publisher = Addison-Wesley
  | year = 1994
  | page = [https://archive.org/details/operatingsystemc0000silb_t8s9/page/34 34]
  | isbn = 978-0-201-50480-4
}}&lt;/ref&gt;. Operaciyalıq sistema qaysı procesler qaysı qurılmalardı kútip atırǵanın baqlaw ushın bul kesteni saqlaydı. Kestedegi maydanlardıń biri — processti basqarıw blogınıń yad adresi.
* Qurılmaǵa jiberiletuǵın barlıq belgilerdi yad buferine jaylastırıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p308_b&quot;/&gt;.
* Yad buferiniń yad adresin aldın ala belgilengen qurılma registrine ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295 295]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/295
}}&lt;/ref&gt;.
* Bufer ólshemin (pútin san) basqa aldın ala belgilengen registrge ornatıw&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p295&quot;/&gt;.
* Jazıwdı baslaw ushın [[Mashina kodı|mashinalıq instrukciyanı]] orınlaw.
* tayar gezektegi keyingi proceske kontekstti almastrıwdı orınlaw.

Jazıw ámeli orınlanıp atırǵanda, operaciyalıq sistema ádettegidey basqa proceslerge kontekstti almastırıw arqalı ótedi. Qurılma jazıwdı tamamlaǵanda, ol úziliw sorawın ''belgilew'' arqalı házir orınlanıp atırǵan proceske ''úziliw'' jiberedi. Qurılma sonday-aq maǵlıwmat magistralına pútin san jaylastıradı&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309 309]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/309
}}&lt;/ref&gt;. Úziliw sorawın qabıl etkennen keyin operaciyalıq sistema:
* programma esaplaǵıshınıń (registr) mazmunın, keyin jaǵday registriniń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.
* Basqa registrlerdiń mazmunın shaqırıw stegine iyteredi. (Alternativ túrde, registrlerdiń mazmunı sistemalıq kestеgе jaylastırılıwı múmkin.)&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p309&quot;/&gt;
* Maǵlıwmat magistralınan pútin sandı oqıydı. Bul pútin san úziliw vektorları kestesine silteme bolıp tabıladı. Vektor kestesindegi instrukciyalar keyin:
:* Qurılma jaǵdayı kestesine kiriw.
:* Processti basqarıw blogın ajıratıp alıw.
:* Jazıw procesine qayta kontekst almastırıwdı orınlaw.

Jazıw procesiniń waqıt bólegi tamamlanǵanda, operaciyalıq sistema tómendegilerdi orınlaydı:&lt;ref name=&quot;sco-ch5-p310&quot;&gt;{{cite book
  | last = Tanenbaum
  | first = Andrew S.
  | title = Structured Computer Organization, Third Edition
  | publisher = Prentice Hall
  | year = 1990
  | page = [https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310 310]
  | isbn = 978-0-13-854662-5
  | url = https://archive.org/details/structuredcomput00tane/page/310
}}&lt;/ref&gt;
* Jaǵday registri hám programma esaplaǵıshınan basqa registrlerdi shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Jaǵday registrin shaqırıw steginеn alıp taslaw.
* Kelesi instrukciyanıń adresin shaqırıw steginеn alıp, onı programma esaplaǵıshına qayta ornatıw.

Programma esaplaǵıshı endi qayta ornatılǵannan keyin, úzilgen processtiń waqıt bólegi dawam etedi&lt;ref name=&quot;osc-ch2-p31&quot;/&gt;.

====Yadtı basqarıw====
Kóp programmalı operaciyalıq sistemanıń yadrosı, basqa wazıypalar menen bir qatarda, programmalarda házir paydalanılıp atırǵan barlıq sistemalıq yadtı basqarıwǵa juwapker bolıwı kerek. Bul bir programmanıń basqa programma tárepinen álleqashan paydalanılıp atırǵan yadqa aralasıp ketiwin boldırmaydı. Programmalar waqıttı bólistirip islegeni sebepli, hárbir programma yadqa ǵárezsiz kiriw múmkinshiligine iye bolıwı kerek.

Birlesken yadtı basqarıw kóplegen erte dáwirdegi operaciyalıq sistemalarda qollanılǵan bolıp, barlıq programmalar yadronıń yad basqarıwshısın erikli túrde paydalanadı hám olarǵa bólistirilgen (ortaq) yad kóleminen aspaydı dep esaplaydı. Yadtı basqarıwdıń bul túri házirgi waqıtta derlik qollanılmaydı, sebebi programmalarda kóbinese olarǵa bólistirilgen yad kóleminen asıp ketiwine sebep bolatuǵın qáteler boladı. Eger programma isten shıqsa, ol bir yamasa birneshe basqa programma paydalanıp atırǵan yadtıń ózgeriwine yamasa ústinen jazılıwına alıp keliwi múmkin. Zıyanlı programmalar yamasa viruslar basqa programmanıń yadın qasaqana ózgertiwi yamasa operaciyalıq sistemanıń óziniń islewine tásir etiwi múmkin. Birlesken yadtı basqarıwda sistemanıń isten shıǵıwı ushın tek bir durıs islemeytuǵın programma jetkilikli.

Yadtı qorǵaw yadroǵa processtiń kompyuter yadına kiriwin sheklew múmkinshiligin beredi. Yadtı qorǵawdıń túrli usılları bar, olardıń ishinde yadtı segmentlew hám betlew de bar. Barlıq usıllar apparatlıq támiynattıń belgili bir dárejede qollawın talap etedi, mısalı, 80286 MMU. Bunday qollaw barlıq kompyuterlerde bola bermeydi.

Segmentlewde de, betlewde de belgili qorǵalǵan rejim registrleri CPUǵa orınlanıp atırǵan programmaǵa qaysı yad adreslerine kiriwge ruqsat beriliwin anıqlap beredi. Basqa adreslerge kiriwge urınıw úziliwdi payda etedi. Bul CPUdı qaytadan baqlawshı rejimge ótiwine hám yadronıń basqarıwdı óz qolına alıwına sebep boladı. Bul segmentlew qaǵıydasınıń buzılıwı yamasa qısqasha Seg-V dep ataladı. Bunday ámelge mazmunlı nátiyjeni belgilew qıyın bolǵanlıǵı hám ádette ol durıs islemeytuǵın programmanıń belgisi bolǵanı sebepli, yadro kóbinese qátege sebep bolǵan programmanı toqtatadı hám qáte haqqında xabar beredi.

Windows 3.1-den ME-ge shekemgi versiyalarda yadtı qorǵawdıń belgili bir dárejesi bolǵan, biraq programmalarda onı qollanıw zárúrligin aylanıp ótiw ańsat bolǵan. Ulıwmalıq qorǵaw qáteligi payda bolıp, segmentlew qaǵıydasınıń buzılǵanı kórsetilgen. Biraq sistemanıń ózi de kóbinese isten shıqqan.

====Virtual yad====
[[File:Virtual memory.svg|thumb|250px|Kóplegen operaciyalıq sistemalar programmalarǵa qattı disk hám RAM boyınsha shashırap jaylasqan yad bólimlerin «virtual yad» dep atalatuǵın bir tutas yad bólegi sıyaqlı paydalanıwına «aldawı» múmkin.]]

Virtual yad adreslewdiń qollanılıwı, mısalı, betlew yamasa segmentlew, yadronıń hárbir waqıtta hárbir programma qaysı yadtı paydalanıwı múmkin ekenin tańlawına múmkinshilik beredi. Bul operaciyalıq sistemanıń birdey yad orınların birneshe wazıypa ushın paydalanıwına jol ashadi.

Eger programma kiriwge bolmaytuǵın yadqa kiriwge háreket etse, biraq sol yad programmaǵa bólistirilgen bolsa, yadronıń ózine úziliw beriledi. Úziliwdiń bul túri ádette bet qátesi dep ataladı.

Yadro bet qátesin anıqlaǵanda, ádette onı payda etken programmaǵa tiyisli virtual yad aralıǵın ózgertedi hám soralǵan yadqa kiriwge ruqsat beredi. Bul yadronıń belgili bir qosımshanıń yadınıń qayerde saqlanatuǵının, yamasa onıń ele bólistirilgen yamasa bólistirilmegenin tańlaw boyınsha basqarıwına múmkinshilik beredi.

Zamanagóy operaciyalıq sistemalarda siyrek paydalanılatuǵın yad basqa programmalar paydalanıwı ushın bos orın jaratıw maqsetinde waqıtsha diskke yamasa basqa tasıwshıǵa saqlanıwı múmkin. Bul swap etiw dep ataladı, sebebi yadtıń belgili bir aymaǵı birneshe programma tárepinen paydalanılıwı múmkin hám sol yad aymaǵındaǵı mazmun talapqa qaray almastırılıwı yamasa awıstırılıwı múmkin.

Virtual yad programmistke yamasa paydalanıwshıǵa kompyuterde shınında bar bolǵan RAM kólemine salıstırǵanda anaǵurlım úlken RAM kólemi bar degen túsinikti beredi&lt;ref name=&quot;Operating System&quot;&gt;{{cite book|last=Stallings|first=William|title=Computer Organization &amp; Architecture|year=2008|publisher=Prentice-Hall of India Private Limited|location=New Delhi|isbn=978-81-203-2962-1|page=267}}&lt;/ref&gt;.

===Bir waqıtta orınlanıw===
Bir waqıtta orınlanıw operaciyalıq sistemanıń birneshe wazıypanı bir waqıtta orınlay alıw múmkinshiligin bildiredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=129}}. Házirgi zamanagóy operaciyalıq sistemalardıń derlik bári bir waqıtta orınlanıwdı qollaydı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=159}}.

Aǵımlar processtiń jumısın bir waqıtta orınlanıwı múmkin bolǵan birneshe bólimge bóliwge múmkinshilik beredi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=130}}. Aǵımlardıń sanı bar bolǵan processorlar sanı menen sheklenbeydi. Eger aǵımlar processorlar sanınan kóp bolsa, operaciyalıq sistemanıń yadrosı aǵımlardı jobalastıradı, waqıtsha toqtatadı hám qayta dawam ettiredi, yaǵnıy hárbir aǵımnıń qashan orınlanatuǵının hám oǵan CPU waqıtınıń qansha bólegi beriletuǵının basqaradı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=131}}. Kontekstti almastırıw waqtında orınlanıp atırǵan aǵım waqıtsha toqtatıladı, onıń jaǵdayı aǵımdı basqarıw blogına hám stekke saqlanadı, al jańa aǵımnıń jaǵdayı júklenedi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=157, 159}}. Tariyxta kóplegen sistemalarda aǵım basqarıwdı ózi bosatqansha (kooperativ kóp wazıypalılıq) orınlanıwın dawam ettire alǵan. Bul model bir aǵımǵa processordıń barlıq waqıtın iyelep alıwǵa múmkinshilik beretuǵını sebepli, házirgi operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi aǵımdı úziw múmkinshiligine iye (aldın ala alıwǵa tiykarlanǵan kóp wazıypalılıq){{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=139}}.

Aǵımlardıń ózleriniń aǵım identifikatorı, programma sanaǵıshı (PC), registrler jıynaǵı hám stek bar, biraq olar bir processtiń basqa aǵımları menen kodtı, dinamikalıq yad maǵlıwmatların hám basqa resurslardı bólistiredi{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=160}}{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=183}}. Sonlıqtan jańa processti jaratıwǵa qaraǵanda aǵım jaratıw ushın azıraq artıqsha shıǵın ketedi{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=162}}. Bir processorlı sistemalarda bir waqıtta orınlanıw procesler arasındaǵı almastırıw arqalı júz beredi. Kóp kompyuterlerde birneshe processor bar{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=162–163}}. Túrli processorlаrda orınlanatuǵın birneshe aǵımnıń parallel orınlanıwı programmanıń islewin tezletiwi múmkin, bul programmanıń qansha bólegi bir waqıtta orınlay alatuǵınına baylanıslı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=164}}.

====Fayl sisteması====
[[File:Dolphin FileManager.png|thumb|Fayl sistemaları paydalanıwshılarǵa hám programmalarǵa kompyuterdegi fayllardı, kóbinese kataloglar (yamasa papkalar) járdeminde, shólkemlestiriw hám retlestiriw múmkinshiligin beredi.]]

Jigirma birinshi ásirdegi kompyuterlerde qollanılatuǵın turaqlı saqlaw qurılmaları, ózgeriwsheń yad — dinamikalıq erkin kiriw yadınan (DRAM) ayırmashılıǵı, kompyuter isten shıqqannan yamasa elektr energiyası úzilip qalǵannan keyin de maǵlıwmatlardı saqlap qaladı. Turaqlı (ózgeriwsheń emes) saqlaw qurılmaları bayt esabında ádewir arzan, biraq olardan maǵlıwmatqa kiriw, oqıw hám jazıw ushın birneshe dárejede kóbirek waqıt ketedi. Tiykarǵı eki texnologiya bar: magnit disklerden turatuǵın qattı disk hám [[Flesh yad|flesh-yad]] (maǵlıwmatlardı elektr sxemalarında saqlaytuǵın qattı halatlı disk). Sońǵısı qımbatıraq bolsa da, tezirek isleydi hám shıdamlılıǵı joqarı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=492, 517}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=259–260}}{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=517, 530}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=260}}.

Fayl sistemaları — operaciyalıq sistema turaqlı saqlaw qurılmalarına kiriwdi ańsatlastırıw ushın qollanatuǵın abstrakciya. Olar adam oqıy alatuǵın fayl atların hám basqa metamaǵlıwmatlardı usınadı, kiriw ámellerin amortizaciyalaw arqalı ónimlilikti arttıradı, birneshe aǵımnıń yadtaǵı birdey bólimge kiriwine jol qoymaydı hám maǵlıwmatlardıń buzılǵanın anıqlaw ushın tekseriw qosındıların óz ishine aladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=492–493}}. Fayl sistemaları fayllardan (ólshemi hár túrli bolıwı múmkin bolǵan, at berilgen maǵlıwmatlar jıynaǵı) hám adam oqıy alatuǵın fayl atları menen basqa kataloglardıń dizimin saqlaytuǵın kataloglardan (papkalardan) turadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=496}}. Absolyut fayl jolı túbir katalogtan baslanıp, punktuaciya belgileri menen ajıratılǵan ishki kataloglardıń atların kórsetedi, al salıstırmalı jol fayldıń katalogqa salıstırǵandaǵı jaylasqan ornın anıqlaydı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=496–497}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=274–275}}.

Sistemalıq shaqırıwlar (geyde kitapxanalar arqalı qaplanadı) qosımshalarǵa fayllardı jaratıw, óshiriw, ashıw hám jabıw, sonday-aq olardı baylanıstırıw, oqıw hám jazıw múmkinshiligin beredi. Bul ámellerdiń hámmesi operaciyalıq sistema tárepinen qosımsha atınan orınlanadı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=502–504}}. Operaciyalıq sistemanıń keshigiwdi azaytıwǵa baǵdarlanǵan jumısları jaqında soralǵan yad blokların keshte saqlawdı hám qosımsha ele soramaǵan, biraq keyin kerek bolıwı múmkin bolǵan maǵlıwmatlardı aldın ala júklewdi óz ishine aladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=507}}. Qurılma drayverleri — hárbir [[Kirgiziw/shıǵarıw|kirgiziw-shıǵarıw]] (I/O) qurılmasına arnawlı islep shıǵılǵan hám operaciyalıq sistemanıń túrli apparatlıq támiynatlarda ózgertiw kiritilmesten islewine múmkinshilik beretuǵın programmalıq támiynat{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=508}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=359}}.

Fayl sistemalarınıń jáne bir komponenti — fayldıń atı hám metamaǵlıwmatların onıń mazmunı saqlanatuǵın maǵlıwmat blogı menen sáykeslestiretuǵın sózlik{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=545}}. Kóplegen fayl sistemaları fayl atların fayl nomerlerine aylandırıw ushın kataloglardan paydalanadı. Blok nomerin tabıw ushın operaciyalıq sistema indeks qollanadı, ol kóbinese terek túrinde ámelge asırıladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=546}}. Bunnan bólek, bos bloklardı baqlap barıw ushın bos orın kartası boladı; ol ádette bit kartası túrinde ámelge asırıladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=546}}. Jańa fayldı saqlaw ushın hár qanday bos bloktan paydalanıw múmkin bolsa da, kóplegen operaciyalıq sistemalar ónimlilikti arttırıw ushın bir katalogtaǵı fayllardı bir jerge jámlewge yamasa fragmentaciyanı azaytıw maqsetinde fayllardı dáwirli túrde qayta jaylastırıwǵa háreket etedi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=547}}.

Kompyuter isten shıqqan yamasa apparatlıq támiynat buzılǵan jaǵdayda maǵlıwmatlardıń isenimliligin saqlaw da áhmiyetli másele bolıp tabıladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=589, 591}}. Fayl jazıw protokolları atomlıq ámeller tiykarında joybarlanadı, sonlıqtan jazıw barısındaǵı hár qanday waqıtta kompyuter isten shıqqan jaǵdayda turaqlı saqlaw qurılmasındaǵı maǵlıwmatlar tolıq jazılmaǵan yamasa sáykes kelmeytuǵın jaǵdayda qalıp ketpeydi{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|pp=591–592}}. Maǵlıwmatlardıń buzılıwı artıqsha saqlaw (mısalı, RAID — arzan disklerdiń artıqsha massivleri) hám maǵlıwmatlardıń buzılǵanın anıqlaytuǵın tekseriw qosındıları járdeminde sheshiledi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=385–386}}{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=592}}. Fayldıń birneshe tekseriw qosındısı hám rezerv kóshirmesi saqlanǵan jaǵdayda, sistema apparatlıq támiynattıń birneshe ret isten shıǵıwınan keyin de tiklene aladı. Maǵlıwmatlardıń buzılıwın anıqlaw hám tiklew ushın kóbinese fon procesleri qollanıladı{{sfn|Anderson|Dahlin|2014|p=592}}.

===Tarmaqlanıw===
Zamanagóy operaciyalıq sistemalar ádette TCP/IP protokollar stegi sıyaqlı tarmaq stegin óz ishine aladı.

===Qáwipsizlik===
{{Main|Kompyuter qáwipsizligi}}

Qáwipsizlik — bir kompyuterdi paydalanatuǵın basqa paydalanıwshılardan, sonday-aq tarmaq arqalı oǵan aralıqtan kiriwge urınıwshılardan paydalanıwshılardı qorǵawdı bildiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=605-606}}. Operaciyalıq sistemanıń qáwipsizligi CIA úshligin támiyinlewge tiykarlanadı: qupıyalıq (ruqsatsız paydalanıwshılar maǵlıwmatlarǵa kiriwge múmkinshilik almaydı), pútinlik (ruqsatsız paydalanıwshılar maǵlıwmatlardı ózgertе almaydı) hám qoljetimlilik (xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimine ushıraǵan jaǵdayda da sistemanıń ruqsat berilgen paydalanıwshılar ushın qoljetimli bolıp qalıwın támiyinlew){{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=608}}. Basqa kompyuter sistemalarındaǵı sıyaqlı, qáwipsizlikti támiyinlew ushın qáwipsizlik domenlerin — operaciyalıq sistemalarda yadro, procesler hám virtual mashinalardı — bir-birinen ajıratıw tiykarǵı áhmiyetke iye{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=609}}. Qáwipsizlikti arttırıwdıń basqa usıllarına hújim betin kishireytiw ushın sistemanı ańsatlastırıw, resurslarǵa kiriwdi dáslepki jaǵdayda sheklew, barlıq sorawlardıń ruqsatın tekseriw, eń az huqıq principin qollanıw (wazıypanı orınlaw ushın zárúr bolǵan eń az huqıqlardı beriw), huqıqlardı ajıratıw hám ulıwmalıq maǵlıwmatlardı azaytıw kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=609–610}}.

Operaciyalıq sistemalardıń geybir dizaynları basqalarına qaraǵanda qáwipsizirek boladı. Yadro menen qosımshalar arasında ajıratıw bolmaǵan sistemalar eń qáwipsiz emes bolıp esaplanadı. Kóp maqsetli operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi sıyaqlı monolit yadrolı sistemalar da yadronıń qanday da bir bólimi buzılǵan jaǵdayda hálsiz bolıp qaladı. Qáwipsizirek dizayn mikro-yadrolardı qollanadı: olar yadronıń huqıqların birneshe bólek qáwipsizlik domenlerine ajıratıp, yadronıń bir ret buzılıwınıń aqıbetlerin azaytadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=612}}. Uniyadrolar da yadronıń kólemin azaytıw hám operaciyalıq sistemanıń basqa funkciyaların qosımshalar boyınsha ajıratıw arqalı qáwipsizlikti jaqsılaytuǵın taǵı bir usıl bolıp tabıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=612}}.

Operaciyalıq sistemalardıń kópshiligi [[C (programmalastırıw tili)|C]] yamasa [[C++]] tillerinde jazıladı. Bul tiller qáwipli paydalanıw múmkin bolǵan hálsizliklerdiń payda bolıwına sebep bolıwı múmkin. Olarǵa qarsı qorǵanıwǵa háreketler jasalǵanına qaramastan, shegara tekseriwiniń joqlıǵı sebepli buferdiń tolıp ketiwi hújimleri hálsizliklerdi payda etedi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=648, 657}}. CPU optimizaciyaları sebepli payda bolatuǵın geybir hálsizliklerdi qosqanda, apparatlıq támiynattaǵı hálsizlikler de operaciyalıq sistemanı buzıw ushın qollanılıwı múmkin{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=668–669, 674}}. Operaciyalıq sistema programmistleriniń hálsizliklerdi qasaqana engizgen jaǵdayları da belgili, mısalı, jasırın kiriw esikleri{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=679–680}}.

Operaciyalıq sistemalardıń qáwipsizligi olardıń barǵan sayın quramalasıwı hám sonıń nátiyjesinde qátelerdiń payda bolıwı menen qıyınlasadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=605, 617–618}}. Operaciyalıq sistemalardı formal tekseriw ámelde múmkin bolmaǵanlıqtan, islep shıǵıwshılar hálsizliklerdi azaytıw ushın operaciyalıq sistemanı bekkemlew usılların qollanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=681–682}}. Mısalı, adres keńisliginiń jaylasıwın tosınnan ózgertiw, basqarıw aǵımınıń pútinligin támiyinlew, kiriwdi sheklew dizimleri hám basqa texnikalar qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=683}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=685}}{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=689}}. Ashıq kodlı operaciyalıq sistemalarǵa kimniń kod qosıwına bolmasın, sheklew joq. Bunday sistemalarda ózgerisler tariyxı ashıq boladı hám basqarıw wazıypaları bólistirilgen túrde ámelge asırıladı{{sfn|Richet|Bouaynaya|2023|p=92}}. Ashıq kodlı programmistler qáwipsizlik hálsizliklerin tabıw hám joq etiw ushın birgelikte islewge umtıladı. Bunda kodtı qayta kóriw hám túrlerdi tekseriw arqalı zıyanlı kod alıp taslanadı{{sfn|Richet|Bouaynaya|2023|pp=92–93}}{{sfn|Berntsson|Strandén|Warg|2017|pp=130–131}}. Endryu S. Tanenbaum barlıq operaciyalıq sistemalardıń [[Derek kodı|derek kodın]] járiyalawdı usınıs etedi. Onıń pikirinshe, bul islep shıǵıwshılardıń qupıyalıqqa isenip qalıwınıń aldın aladı hám qáwipsizlikti jasırıw arqalı támiyinlew sıyaqlı isenimsiz usılǵa súyeniwdi azaytadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=611}}.

===Paydalanıwshı interfeysi===
[[Paydalanıwshı interfeysi]] (UI) adam menen kompyuter arasındaǵı óz-ara baylanıstı támiyinlew ushın zárúr. Hár qanday kompyuter ushın paydalanıwshı interfeysiniń eń kóp ushırasatuǵın eki túri bar:

* [[Komanda qatarı interfeysi]] — kompyuter komandaları qatarma-qatar jazıladı.
* [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] (GUI) — kórnekli ortalıqtan paydalanadı. Kóbinese bul ayna, belgi, menyu hám kórsetkish elementleriniń birikpesinen turadı; bul WIMP dep te ataladı.

[[Jeke kompyuter|Jeke kompyuterlerde]], sonıń ishinde [[Smartfon|smartfonlar]] hám planshetlerde, sonday-aq jumıs stanciyalarında paydalanıwshı kirgizetuǵın maǵlıwmat ádette [[klaviatura]], [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]], trekpad yamasa sensorlı ekran arqalı beriledi. Olardıń hámmesi operaciyalıq sistema menen arnawlı programmalıq támiynat arqalı baylanısadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=396, 402}}. Programmalıq támiynat islep shıǵıwshılar yamasa kod jazıwshılar bolmaǵan jeke kompyuter paydalanıwshıları kirgiziw hám shıǵarıw ushın kóbinese grafikalıq interfeyslerdi tańlaydı. Grafikalıq interfeysler jeke kompyuterlerdiń kópshiligi tárepinen qollanıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=395, 408}}. Grafikalıq interfeyslerdi qollaytuǵın programmalıq támiynat komanda qatarı hám ápiwayı tekstli shıǵarıwǵa qaraǵanda quramalıraq. Ápiwayı tekstli shıǵarıw kóbinese baǵdarlamashılar tárepinen maqullanadı hám onı qollap-quwatlaw ańsat{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=402}}.

==Hobbi retinde operaciyalıq sistemanı islep shıǵıw==
Hobbi retindegi operaciyalıq sistema — kodı bar bolǵan operaciyalıq sistemadan tikkeley alınbaǵan, paydalanıwshıları hám belsendi islep shıǵıwshıları az bolǵan sistema.

Ayırım jaǵdaylarda hobbi retindegi islep shıǵıw jumısı «homebrew» dep atalatuǵın kompyuter qurılmasın qollap-quwatlawǵa arnaladı. Mısalı, MOS Technology 6502 mikroprocessorı menen isleytuǵın ápiwayı bir plataǵa ornatılǵan kompyuter. Basqa jaǵdaylarda islep shıǵıw keń tarqalǵan arxitektura ushın alıp barılıwı múmkin. Operaciyalıq sistemanı islep shıǵıw pútkilley jańa ideyalardan baslanıwı yamasa bar bolǵan operaciyalıq sistemanı úlgi etip alıw arqalı ámelge asırılıwı múmkin. Hár eki jaǵdayda da hobbi retinde islep shıǵıwshı jumıstı ózi orınlaydı yamasa uqsas qızıǵıwshılıqları bar kishkene, geyde rásmiy emes topar menen birgelikte isleydi.

Hobbi retindegi operaciyalıq sistemalarǵa Syllable hám TempleOS mısal bola aladı.

==Operaciyalıq sistemalardıń hár túrliligi hám portativligi==

Eger qosımsha belgili bir operaciyalıq sistema ushın jazılıp, basqa operaciyalıq sistemaǵa kóshiriletuǵın bolsa, qosımshaǵa kerek bolǵan funkcionallıq jańa sistemada basqasha ámelge asırılıwı múmkin. Mısalı, funkciyalardıń atları hám argumentlerdiń mánileri ózgeshe bolıwı múmkin. Bul qosımshanı beyimlewdi, ózgertiwdi yamasa basqa túrde qollap-quwatlawdı talap etedi.

Operaciyalıq sistemalardıń hártúrliligin qollap-quwatlawǵa ketetuǵın bul shıǵındı Java yamasa Qt sıyaqlı programmalıq platformalar ushın qosımshalar jazıw arqalı azaytıwǵa boladı. Bul abstrakciyalar belgili bir operaciyalıq sistemalarǵa hám olardıń sistemalıq kitapxanalarına beyimleniw shıǵınların aldın ala óz moynına alǵan.

Taǵı bir usıl — operaciyalıq sistemalardı islep shıǵarıwshılardıń standartlardı qabıl etiwi. Mısalı, POSIX hám operaciyalıq sistemanı abstrakciyalaw qatlamları ulıwmalıq ózgesheliklerdi támiyinlep, bir sistemadan ekinshisine kóshiriw shıǵınların azaytadı.

==Keń tarqalǵan operaciyalıq sistemalar==

2025-jıl oktyabr ayına kelip, veb-trafik kórsetkishleri Androidtiń pútkil Dúnya júzi torına kiriw ushın qollanılatuǵın eń keń tarqalǵan operaciyalıq sistema ekenin kórsetedi. Onıń úlesi 38%-ti quraydı. Keyingi orınlarda [[Microsoft Windows]] — 31%, [[iOS]] hám [[iPadOS]] — 15%, macOS — 7% hám [[Linux]] — 1% úles penen turadı&lt;ref name=&quot;gs.statcounter.com&quot; /&gt;. [[Android]], iOS hám iPadOS [[Mobil operaciyalıq sistema|mobil operaciyalıq sistemalar]] bolıp tabıladı, al Windows, macOS hám Linux stol kompyuterlerge arnalǵan operaciyalıq sistemalar bolıp esaplanadı.

===Linux===
{{Main|Linux}}

[[File:Layers of a Linux system.png|thumb|upright=1.7|Linux sistemasınıń qatlamları]]

[[Linux]] — GNU ulıwmalıq jámiyetlik licenziyası (GPL) boyınsha tarqatılatuǵın erkin programmalıq támiynat. Bul licenziyaǵa muwapıq, onıń barlıq tuwındı versiyaları [[Derek kodı|derek kodın]] járiyalawı nızam boyınsha talap etiledi{{sfn|Silberschatz et al.|2018|pp=779–780}}. Linux programmistler tárepinen ózleri paydalanıw ushın islep shıǵılǵan. Sonlıqtan onda ápiwayılıq hám izbe-izlikke ayrıqsha itibar berilgen: sheksiz derlik usıllar menen biriktiriwge bolatuǵın az sandaǵı tiykarǵı elementler qollanıladı hám artıqsha qaytalanıwdan qashıladı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=713–714}}.

Onıń dizaynı mikro-yadrodan paydalanbaytuǵın basqa UNIX sistemalarına uqsaydı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=780}}. Linux C tilinde jazılǵan&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Vaughan-Nichols |first1=Steven |title=Linus Torvalds prepares to move the Linux kernel to modern C |url=https://www.zdnet.com/article/linus-torvalds-prepares-to-move-the-linux-kernel-to-modern-c/ |access-date=7 February 2024 |work=ZDNET |date=2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ol UNIX System V [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisin]] qollanadı, biraq BSD sintaksisin de qollap-quwatlaydı. Linux standart UNIX tarmaqlıq funkciyaların hám UNIX qurallarınıń tolıq jıynaǵın qollaydı. Sonıń menen birge, birneshe paydalanıwshını qollap-quwatlaydı hám aldın ala alıwǵa tiykarlanǵan kóp wazıypalılıqtan paydalanadı. Dáslep minimalistlik dizaynǵa iye bolǵan Linux 16 megabayttan (MB) az RAM menen de isley alatuǵın iykemli sistema bolıp tabıladı, biraq ol házirgi waqıtta kóp processorlı úlken sistemalarda qollanıladı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=780}}. Basqa UNIX sistemalarına uqsas túrde, Linux distributivleri yadrodan, sistemalıq kitapxanalardan hám sistemalıq utilitalardan turadı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=781}}. Linuxta jumıs stolı, papka hám fayl belgileri bar grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI) bar. Sonday-aq operaciyalıq sistemaǵa komanda qatarı arqalı kiriw múmkinshiligi de bar{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=715–716}}.

[[Android]] — Linuxqa tıǵız tiykarlanǵan, biraq tek bir bólegi ashıq kodlı operaciyalıq sistema. Ol smartfonlarda keń tarqalǵanlıǵı sebepli paydalanıwshılar arasında eń kóp qollanılatuǵın operaciyalıq sistemaǵa aylandı. Android, sonday-aq grafikalıq interfeys talap etiletuǵın engizilgen sistemalarda da qollanıladı, biraq bul tarawda onıń úlesi salıstırmalı túrde az. Bunday qurılmalarǵa aqıllı saatlar, avtomobillerdiń basqarıw panelleri, samolyot orınlıqlarınıń artına ornatılǵan ekranlar, medicina qurılmaları hám úy turmısında qollanılatuǵın ásbaplar kiredi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=793–794}}. Linuxtan ayırmashılıǵı, Androidtıń úlken bólegi [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] tilinde jazılǵan hám obektke baǵdarlanǵan dizaynnan paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=793}}.

===Microsoft Windows===
{{Main|Microsoft Windows}}

[[File:Diagram of a security descriptor for a file on Windows.png|thumb|upright=1.3|Fayl ushın qáwipsizlik deskriptorı: dáslep tek oqıwǵa ruqsat berilgen, Elvis ushın kiriw sheklengen, Keti ushın oqıw hám jazıw ruqsatı, al fayldıń iyesi Ida ushın tolıq kiriw ruqsatı belgilengen{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|pp=1021-1022}}.]]

[[Microsoft Windows|Windows]] — stol kompyuterlerinde, noutbuklarda, planshetlerde, telefonlarda, jumıs stanciyalarında, korporativ serverlerde hám Xbox konsollarında keń qollanılatuǵın menshikli operaciyalıq sistema{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=871}}. Sistema dáslep «qáwipsizlik, isenimlilik, sáykeslik, joqarı ónimlilik, keńeytiw múmkinshiligi, portativlik hám xalıqaralıq qollap-quwatlaw» talapların támiyinlew ushın joybarlanǵan. Keyin ala energiya únemlew hám dinamikalıq qurılmalardı qollap-quwatlaw da tiykarǵı ústemliklerge aylandı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=826}}.

Windows Executive procesler, aǵımlar hám bólimler (mısalı, fayllar sıyaqlı yad obektleri) ushın áhmiyetli maǵlıwmat strukturaların basqarıwda yadro rejimindegi obektlerden paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=1035}}. Operaciyalıq sistema virtual yad ushın talap boyınsha betlewdi qollaydı, bul kóplegen qosımshalarda kirgiziw-shıǵarıw ámellerin tezletedi. Kirgiziw-shıǵarıw qurılmalarınıń drayverleri Windows Driver Model modelinen paydalanadı{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=1035}}. NTFS fayl sistemasında tiykarǵı kestе bar bolıp, hárbir fayl metamaǵlıwmatları bar jazba túrinde kórsetiledi{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=1036}}. Wazıypalardı jobalastırıw aldın ala alıwǵa tiykarlanǵan kóp wazıypalılıqtı óz ishine aladı{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=821}}. Windows kóp sanlı qáwipsizlik funkciyalarına iye{{sfn|Silberschatz et al.|2018|p=827}}. Olardıń ishinde kiriwdi basqarıw dizimleri hám pútinlik dárejelerin qollanıw ayrıqsha áhmiyetke iye. Hárbir processte autentifikaciyalaw tokeni boladı, al hárbir obektke qáwipsizlik deskriptorı beriledi. Keyingi versiyalarǵa jáne de kóbirek qáwipsizlik funkciyaları qosılǵan{{sfn|Tanenbaum|Bos|2023|p=1036}}.
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Operaciyalıq sistemalar| ]]</text>
      <sha1>l3cahnsh6oumsr07p0txbxx70c60qsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qallı Ayımbetov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5741</id>
    <revision>
      <id>275069</id>
      <parentid>274098</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ qosımshalar</comment>
      <origin>275069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4743" sha1="kjgtdn919qbk39wmna58v110gvsh7e6" xml:space="preserve">{{Alım infoqutısı|atı=Qallı Ayımbetov|súwret=Qalliay.jpg|eni=200px|milleti=[[Qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]]|ilimiy tarawı=[[folkloristika]], [[etnografiya]]|tuwılǵan jeri=[[Shımbay uezdi]], [[Ámiwdárya bólimi]] (házirgi [[Shımbay rayonı]])|perzentleri=Klim Ayımbetov (ulı)&lt;br/&gt;
Maxset Ayımbetov (ulı)&lt;br/&gt;
Naǵmet Ayımbetov (ulı)&lt;br/&gt;
Izzet Ayımbetov (ulı)|ilimiy dárejesi=filologiya ilimleri doktorı|ilimiy ataǵı=[[professor]]|sıylıqları=«Húrmet belgisi» ordeni [[Fayl:Znakpocheta 2.png|10px]]|qaytıs bolǵan jeri=[[Nókis]]|belgili isleri=Qaraqalpaq folkloristikasınıń tiykarın salıwshı}}
'''Qallı Ayımbetov''' ([[1908|1908-jıl]] [[20-mart]]-[[1973|1973-jıl]] [[9-aprel]]) — ataqlı aǵartıwshı, jámiyetlik ǵayratker, filologiya ilimleri doktorı, professor, dilmash, qaraqalpaq folkloristikasınıń tiykarın salıwshılarınıń biri.

== Ómirbayanı ==
Qallı Ayımbetov 1908-jılı[https://web.archive.org/web/20090207064007/http://www.centrasia.ru/person.php] Ámiwdárya wálayatı Shımbay uezdiniń Jalpaq shek awılında (házirgi [[Shımbay rayonı]]nıń Baxıtlı APJ) ápiwayı diyqan shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Alım bes jasqa tolǵanda 1913-jılı ákesi dúnyadan ótedi. Ákesiniń óliminen keyin, awıl aqsaqalları oylasıp anasın kúyewiniń aǵası Óteniyazǵa nekesin qıyadı. 1923-jılı anası qaytıs bolıp, Q.Ayımbetov pútkilley Óteniyaz aǵasınıń qolında tárbiyalanadı. Onıń jaslıq dáwiri alaǵat zamanlarǵa, «Márdikar jılı», «Aq qapshıq» jıllarına tuwra keledi, sonlıqtan bolajaq alım jaslayınan kóp qıyınshılıqlardı basınan keshirgen. Ol balalıǵınan júdá qızıǵıwshań, qatıqulaq bolıp ósedi. Ol áwele [[Shımbay rayonı|Shımbaydaǵı]] mektep internatta, sońınan 1929-jılı Tórtkúl ped.texnikumında, al 1930-1933-jıllarda [[Qazaqstan]]nıń [[Almatı|Almatı]] qalasındaǵı pedagogika institutında (házirgi Abay atındaǵı Qazaq Milliy pedagogika universtiteti) oqıp tálim aladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://kk.wikipedia.org/wiki/Абай_атындағы_Қазақ_Ұлттық_педагогикалық_университеті| bet = Abay atındaǵı Qazaq Milliy pedagogika universtiteti}}&lt;/ref&gt;. Ol KazPide akademik Evgeniy Viktorivich Tarle, [[Sáken Seyfullin]], Sanjar Japbar ulı Aspandiyarov, [[Muxtar Áwezov]] uqsaǵan jetekshi alımlardan sabaq aladı.

Ayımbetov 1926-jılı N.A.Baskakov, 1929-jılı A.L.Melkov, 1933-jılı А.А.Sokolov, 1939-jılı S.G.Malovlar basshılıq etken rus ilimiy ekspediciyalarında qatnasıp, qaraqalpaq xalqınıń tariyxı, etnografiyası hám ádebiyatı tuwralı bahalı maǵlıwmatlar jıynaǵan. 1929-jılı [[Tórtkúl rayonı|Tórtkúlde]] oqıp júrgeninde [[Tórtkúl rayonı|Tórtkúl]] qalasınan ashılǵan Qaraqalpaqstan tariyxı hám [[Úlke tanıw muzeyi]] másláhátshisi, al 1930-jılı muzey baslıǵı lawazımında islegen.

== Shańaraǵı ==
Ákesi:
* Izeke ulı Aymuxammed (?-1913)
Anası:
* Ádil qızı Palzada (?-1923)
Balaları:
* Klim Ayımbetov Qallıyevich (1937) — [[Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri|Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat ǵayratkeri]];
*Maxset Ayımbetov Qallıyevich — filologiya ilimleri doktorı&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://www.ndpi.uz/ru/content/kafedries/| bet = Filologiya ilimleri doktorı (kafedralar)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180324223758/http://www.ndpi.uz/ru/content/kafedries/| arxivsáne = 2018-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 20-oktyabr }}&lt;/ref&gt;;
* Naǵmet Ayımbetov Qallıyevich (1955) — Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi baslıǵı&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://www.centrasia.ru/person.php| bet = Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi baslıǵı| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090207064007/http://www.centrasia.ru/person.php| arxivsáne = 2009-jıl 7-fevral | qaralǵan sáne = 2022-jıl 14-oktyabr }}&lt;/ref&gt;;
* Izzet Ayımbetov Qallıyevich (1957) — ilim kandidatı&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://nauka.e-edu.uz/Home/More?teacherId=5262| bet = Ilim kandidatı| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180324162626/https://nauka.e-edu.uz/Home/More?teacherId=5262| arxivsáne = 2018-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 20-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları|1934-1950}}

[[Kategoriya:Filologlar]]
[[Kategoriya:Qaraqalpaq ádebiyatshıları]]
[[Kategoriya:Shımbay rayonında tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Shorsha baba qoyımshılıǵına jerlengenler]]
[[Kategoriya:Qaraqalpaq professorları]]
[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları]]</text>
      <sha1>kjgtdn919qbk39wmna58v110gvsh7e6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı:Qareken Balasi</title>
    <ns>2</ns>
    <id>6163</id>
    <revision>
      <id>275077</id>
      <parentid>73980</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>8937</id>
      </contributor>
      <comment>Profile: same structure as on ru.wikipedia (info, statistics, created articles)</comment>
      <origin>275077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1980" sha1="2qfqp8doaldege22z6un0w1ujeafnjz" xml:space="preserve">[[File:New-Bouncywikilogo.gif|140px|centre]]
Assalawmagaleykum! Qaraqalpaq Wikipediasina oz ulesinizdi qosiwga jardem beruwden tartinbanlar.

{{#babel:kaa-N|kk-1|uz-3|en-3|tr-3|ru-2}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto 1em auto; max-width:60em&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Qareken Balasi
|-
! full name
| Qareken Balasi
|-
! job title
| Wikimedian
|-
! about me
| Hi everyone! I have been contributing to Wikimedia projects since 2019. I love editing in Wikipedia and Wikimedia other projects. I am primarily active on the [[:en:User:Qareken Balasi|English]], [[:ru:User:Qareken Balasi|Russian]], [[:kk:User:Qareken Balasi|Kazakh]], [[:kaa:User:Qareken Balasi|Qaraqalpaq]] and [[:uz:Foydalanuvchi:Qareken Balasi|Uzbek]] Wikipedias, as well as on [[commons:User:Qareken Balasi|Wikimedia Commons]] and ''Meta-Wiki''. My goal is to contribute to the development of Wikimedia projects.
|-
! about my work
| From August 2019, I began to work actively in Qaraqalpaq Wikipedia, where my area of work until today is creating articles on different topics. Join the Qarakalpaq Wikipedia group in [https://t.me/joinchat/SHh7shVs0e1yOVBUCm3f6A telegram].
|-
! contact me
| On my talk pages
|}

== Paydalanıwshı úlesi ==
{{userlinks-rights|Qareken Balasi}}

== Statistika (18.10.2026) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Wiki !! Redaktorlawlar
|-
| Wikidata || 988
|-
| ru.wikipedia || 635
|-
| kaa.wikipedia || 285
|-
| Wikimedia Commons || 197
|-
| Meta-Wiki || 73
|-
| uz.wikipedia || 66
|-
| Basqalar || 22
|-
! Jámi !! 2266
|}
Paydalanıwshı úlesi: [[Special:Contributions/Qareken Balasi|kaa.wikipedia]], [https://xtools.wmcloud.org/globalcontribs/Qareken_Balasi global].

== Jaratqan maqalalarım ==
* [[Azizbek Aitjanov]]
* [[Baxıtbek Elmanov]]
* [[Begis Temirbaev]]
* [[Jaslar TV]]
* [[Jeńisbek Piyazov]]
* [[Nókis FM]]
* [[Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı]]
* [[Qaraqalpaq mámleketlik universiteti]]
* [[Qaraqalpaqstan tеlеvideniesi]]
* [[Qayrat Nurtas]]
* [[Televideniye]]</text>
      <sha1>2qfqp8doaldege22z6un0w1ujeafnjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bourg-en-Bresse</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20686</id>
    <revision>
      <id>275060</id>
      <parentid>238859</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T06:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Culex</username>
        <id>6148</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Geografiyası */ + map</comment>
      <origin>275060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1019" sha1="67ox6hlojpee9h063xmurnegwgawz7p" xml:space="preserve">{{Xalıq punkti infoqutısı
| qaraqalpaqsha atı = Bourg-en-Bresse
| súwret = [[Fayl:Hôtel Ville Bourg Bresse 2.jpg|300px]]
| mámleket = {{bayraq|Franciya}} [[Franciya]] 
| region túri = Franciya departamentleri{{!}}Departament
| region = Ain
| kestede region = Ain
| jer maydanı = 23.99
| xalıq sanı = 41.525
| sanalǵan jıl = 1999
| waqıt zonası = +1
| DST = bar
}}
'''Bourg-en-Bresse''' — [[Franciya]]nıń [[Ain]] departamentinde jaylasqan kommuna.

== Xalqı ==
Kommuna xalqı 1999-jılı 41.525 adamdı quraǵan&lt;ref&gt;[https://www.insee.fr/fr/statistiques/7725600?geo=COM-30353 Populations légales 1999]&lt;/ref&gt;.

== Geografiyası ==
Kommunanıń ulıwma jer maydanı — 23.99&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

[[File:Map commune FR insee code 01053.png|thumb|center]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
{{commons kategoriya|Bourg-en-Bresse}}
* {{OSM baylanıs|140253}}

{{Ain departamenti kommunaları}}
{{Sırtqı siltemeler}}
{{Ain-geo-stub}}

[[Kategoriya:Ain departamenti kommunaları]]</text>
      <sha1>67ox6hlojpee9h063xmurnegwgawz7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informaciya qáwipsizligi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21061</id>
    <revision>
      <id>275023</id>
      <parentid>273945</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bekan88 atlı paydalanıwshı [[Informaсiya qáwipsizligi]] betin [[Informaciya qáwipsizligi]] betine kóshirdi: «Informaсiya qáwipsizligi» — «с» háribi kirill jazıwında bolǵan, sol latınsha c ǵa ózgertildi.</comment>
      <origin>273945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110232" sha1="fl5ptkxf0z8tnk7dcdoya4mub4pnvn4" xml:space="preserve">'''Informaсiya qáwipsizligi''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Information security)'' — bul [[Informaciya túsinigi|informaсiya]] qáwip-qáterlerin azaytıw arqalı [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] qorǵaw tájiriybesi. Bul informaсiya qáwip-qáterlerin basqarıwdıń bir bólegi bolıp tabıladı. Ádette bul maǵlıwmatlarǵa ruxsatsız yamasa orınsız kiriwdiń, nızamsız paydalanıwdıń, ashıp taslawdıń, buzıwdıń, óshirip taslawdıń, buzıp kórsetiwdiń, ózgertiwdiń, tekseriwdiń, jazıp alıwdıń yamasa qádirin túsiriwdiń aldın alıw yamasa itimallıǵın tómenletiwdi óz ishine aladı. Sonday-aq, bunday waqıyalardıń jaman tásirlerin azaytıwǵa baǵdarlanǵan is-háreketlerdi de óz ishine qamtıydı. Qorǵalatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] hár qanday formada bolıwı múmkin, mısalı, elektron yamasa fizikalıq, materiallıq (mısalı, qaǵaz jumısları) yamasa materiallıq emes (mısalı, [[bilim]]). Informaсiya qáwipsizliginiń tiykarǵı dıqqat orayı — shólkemniń ónimdarlıǵına kesent etpey, nátiyjeli siyasattı ámelge asırıw ústinde dıqqat qoyıp, maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin (&quot;CIA&quot; úshligi dep te ataladı) teń qorǵawdan ibarat&lt;ref&gt;{{Citation |last=Keyser |first=Tobias |title=Security policy |date=2018-04-19 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315385488-13 |work=The Information Governance Toolkit |pages=57–62 |access-date=2021-05-28 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315385488-13 |isbn=978-1-315-38548-8}}&lt;/ref&gt;. Buǵan tiykarınan sistemalı qáwip-qáterlerdi basqarıw proсessi arqalı erisiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA421883| bet = The big three: Our greatest security risks and how to address them| avtor = Danzig| at = Richard| jıl = 1995}}&lt;/ref&gt;.

Bul tarawdı standartlastırıw ushın ilimpazlar hám kásip iyeleri [[Parol|paroller]], antivirus baǵdarlamaları, brandmauerler, shifrlaw baǵdarlamaları, nızamlı juwapkershilik, qáwipsizlik boyınsha xabardarlıq hám oqıtıw hám taǵı basqalar boyınsha usınıslar, siyasatlar hám taraw standartların usınıw ushın birgelikte isleydi. Bul standartlastırıw maǵlıwmatlarǵa kiriw, olardı qayta islew, saqlaw, jiberiw hám joq etiw usıllarına tásir etetuǵın kóplegen nızamlar hám qaǵıydalar tárepinen jáne de kúsheytiliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=How the Lack of Data Standardization Impedes Data-Driven Healthcare | sáne =2015-10-17 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119205012.ch3 |work=Data-Driven Healthcare |pages=29 |access-date=2021-05-28 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119205012.ch3 |isbn=978-1-119-20501-2}}&lt;/ref&gt;. 

== Anıqlama ==
[[Fayl:CIAJMK1209-en.svg|alt=vectorial version|nobaý|'''Informaсiya qáwipsizliginiń qásiyetleri''': yamasa sıpatları, yaǵnıy Qupıyalılıq, Pútinlik hám Qoletimlilik (CIA). Informaсiyalıq sistemalar qorǵaw hám aldın alıw mexanizmleri sıpatında informaсiya qáwipsizligi boyınsha taraw standartların úsh dárejede yamasa qatlamda anıqlaw hám qollanıwǵa járdem beriw maqsetinde úsh tiykarǵı bólimnen: [[apparatlıq támiynat]], [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] hám baylanıslardan turadı: fizikalıq, jeke hám shólkemlestiriwshilik. Tiykarınan, shólkemler ishinde informaсiya qáwipsizligin támiyinlew ushın ónimlerdi qalay qollanıw kerekligi haqqında administratorlarǵa, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] hám operatorlarǵa aytıp beriw ushın proсeduralar yamasa siyasatlar ámelge asırıladı.]]
Tómendegi túrli dereklerden jıynaqlanǵan informaсiya qáwipsizliginiń hár qıylı anıqlamaları usınılǵan:

# &quot;Maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin saqlaw. Eskertiw: Oǵan qosımsha, túpnusqalıq, esap beriwshilik, bas tartpawshılıq hám isenimlilik sıyaqlı basqa qásiyetler de qatnasıwı múmkin.&quot; (ISO/IEC 27000:2018)
# &quot;Qupıyalılıq, pútinlik hám qoljetimlilikti támiyinlew maqsetinde maǵlıwmatlar hám informaсiyalıq sistemalardı ruqsatsız kiriwden, paydalanıwdan, ashıp taslawdan, buzıwdan, ózgertiwden yamasa joq etiwden qorǵaw.&quot; (CNSS, 2010)
# &quot;Tek ruqsat etilgen [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] (qupıyalılıq) zárúr bolǵan waqıtta (qoljetimlilik) dál hám tolıq maǵlıwmatlarǵa (pútinlik) kire alıwın támiyinleydi.&quot; (ISACA, 2008) 
# &quot;Informaсiya qáwipsizligi — bul shólkemniń intellektual múlkin qorǵaw proсessi.&quot; (Pipkin, 2000)
# &quot;...informaсiya qáwipsizligi — bul biznes ushın informaсiya qáwip-qáterleriniń bahasın basqarıw minneti bolǵan qáwip-qáterlerdi basqarıw páni.&quot; (McDermott and Geer, 2001)
# &quot;Informaсiya qáwip-qáterleri hám basqarıw quralları teń salmaqta ekenligi haqqındaǵı jaqsı xabardar bolǵan isenim sezimi.&quot; (Anderson, J., 2003)&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Anderson|first1=J. M.|year=2003|title=Why we need a new definition of information security|url=https://archive.org/details/sim_computers-security_2003_22_4/page/308|journal=Computers &amp; Security|volume=22|issue=4|pages=308–313|doi=10.1016/S0167-4048(03)00407-3}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Informaсiya qáwipsizligi — bul maǵlıwmatlardı qorǵaw hám maǵlıwmatlardı ruqsatsız táreplerge ashıp taslaw qáwpin minimumǵa túsiriw.&quot; (Venter and Eloff, 2003)&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Venter|first1=H. S.|year=2003|title=A taxonomy for information security technologies|url=https://archive.org/details/sim_computers-security_2003_22_4/page/299|journal=Computers &amp; Security|volume=22|issue=4|pages=299–307|doi=10.1016/S0167-4048(03)00406-1}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Informaсiya qáwipsizligi — bul maǵlıwmatlardı barlıq jaylasqan orınlarında (shólkem shegarasınıń ishinde hám sırtında) hám, nátiyjede, maǵlıwmatlar jaratılatuǵın, qayta islenetuǵın, saqlanatuǵın, jiberiletuǵın hám joq etiletuǵın informaсiyalıq sistemalardı qáwip-qáterlerden azat etiw ushın bar bolǵan barlıq túrdegi (texnikalıq, shólkemlestiriwshilik, adamǵa baǵdarlanǵan hám nızamlı) qáwipsizlik mexanizmlerin rawajlandırıw hám ámelge asırıw menen baylanıslı kóp tarawlı izertlew hám kásiplik iskerlik tarawı.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Gold|first1=S|title=Threats looming beyond the perimeter|journal=Information Security Technical Report|volume=9|issue=4|pages=12–14|doi=10.1016/s1363-4127(04)00047-0}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Telekommunikaсiya sisteması yamasa qurılmaların paydalanıp informaсiya hám informaсiya resurslarınıń qáwipsizligin támiyinlew maǵlıwmatlardı, informaсiyalıq sistemalardı yamasa kitaplardı ruqsatsız kiriwden, zıyan keltiriwden, urlawdan yamasa joq etiwden qorǵawdı ańlatadı (Kurose and Ross, 2010).&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Бучик|first1=С. С.|title=The analysis of methods of determination of functional types of security of the information-telecommunication system from an unauthorized access|journal=Problems of Informatization and Management|volume=4|issue=56|doi=10.18372/2073-4751.4.13135}}&lt;/ref&gt;

== Sholıw ==
Informaсiya qáwipsizliginiń negizinde informaсiya isenimliligi, yaǵnıy kritikalıq máseleler payda bolǵanda maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin (CIA) saqlaw, [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardıń]] hesh qanday jol menen buzılmawın támiyinlew turadı&lt;ref name=&quot;SamonasTheCIA14&quot;&gt;{{cite journal|title=The CIA Strikes Back: Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security|journal=Journal of Information System Security|author1=Samonas, S.|author2=Coss, D.|volume=10|issue=3|pages=21–45|year=2014|url=http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|access-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922115139/http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|archive-date=2018-09-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Bul máselelerge tábiyiy apatshılıqlar, kompyuter/server kemshiligi hám fizikalıq urlaw kiredi, biraq bular menen sheklenbeydi. Qaǵaz tiykarındaǵı biznes operaсiyaları ele de keń tarqalǵan bolıp, ózleriniń informaсiya qáwipsizligi ámeliyatlar toplamın talap etse de, kárxana [[Cifrlı|сifrlı]] baslamalarına kóbirek itibar qaratılmaqta&lt;ref name=&quot;GartnerSays17&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2017-10-02-gartner-says-digital-disruptors-are-impacting-all-industries-digital-kpis-are-crucial-to-measuring-success| bet = Gartner Says Digital Disruptors Are Impacting All Industries; Digital KPIs Are Crucial to Measuring Success| sáne = 2017-jıl 2-oktyabr | baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GartnerSurvey17&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2017-04-24-gartner-survey-shows-42-percent-of-ceos-have-begun-digital-business-transformation| bet = Gartner Survey Shows 42 Percent of CEOs Have Begun Digital Business Transformation| sáne = 2017-jıl 24-aprel | baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}&lt;/ref&gt;, házirgi waqıtta informaсiya isenimliligi ádette [[Informaciyalıq texnologiya|informaсiyalıq texnologiyalar (IT)]] qáwipsizligi boyınsha qánigeler tárepinen ámelge asırılmaqta. Bul qánigeler informaсiya qáwipsizligin texnologiyaǵa (kóbinese qanday da bir kompyuter sistemasına) qollanadı. Kompyuter minnetli túrde úy kompyuteri degendi ańlatpaytuǵının atap ótiw áhmiyetli&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Forte|first1=Dario|last2=Power|first2=Richard|date=December 2007|title=Baseline controls in some vital but often-overlooked areas of your information protection programme|url=http://dx.doi.org/10.1016/s1361-3723(07)70170-7|journal=Computer Fraud &amp; Security|volume=2007|issue=12|pages=17–20|doi=10.1016/s1361-3723(07)70170-7|issn=1361-3723}}&lt;/ref&gt;. [[Kompyuter]] — bul [[Processor|proсessorı]] hám bazı bir yadı bar hár qanday qurılma. Bunday qurılmalar kalkulyator sıyaqlı ápiwayı tarmaqlaspaǵan avtonom qurılmalardan baslap, smartfonlar hám planshet kompyuterleri sıyaqlı tarmaqlasqan mobil esaplaw qurılmalarına shekem bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=Low-voltage switchgear and controlgear. Device profiles for networked industrial devices |url=http://dx.doi.org/10.3403/bsen61915 |access-date=2021-05-28 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/bsen61915}}&lt;/ref&gt;. IT qáwipsizligi boyınsha qánigeler iri kárxanalardaǵı maǵlıwmatlardıń tábiyatı hám qádiri sebepli derlik hár qanday iri kárxana/mekemede tabıladı&lt;ref name=&quot;AFH_1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.nber.org/papers/w25249| bet = Accounting for Firm Heterogeneity within U.S. Industries: Extended Supply-Use Tables and Trade in Value Added using Enterprise and Establishment Level Data| sáne = November 2018 | baspaxana = [[National Bureau of Economic Research]]| doi = 10.3386/w25249| last1 = Fetzer| first1 = James| last2 = Highfill| first2 = Tina| last3 = Hossiso| first3 = Kassu| last4 = Howells| first4 = Thomas| last5 = Strassner| first5 = Erich| last6 = Young| first6 = Jeffrey| series = Working Paper Series| s2cid = 169324096}}&lt;/ref&gt;. Olar kóbinese kritikalıq jeke maǵlıwmatlardı alıwǵa yamasa ishki sistemalardı basqarıwǵa urınatuǵın zıyanlı kiber hújimlerden kompaniyanıń barlıq texnologiyalarınıń qáwipsizligin támiyinlewge juwapker boladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Secure estimation subject to cyber stochastic attacks |date=2020 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-818701-2.00021-4 |journal=Cloud Control Systems |pages=373–404 |access-date=2021-05-28 |series=Emerging Methodologies and Applications in Modelling |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-818701-2.00021-4 |isbn=978-0-12-818701-2 |s2cid=240746156}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nijmeijer|first=H.|title=Synchronization of mechanical systems|url=https://archive.org/details/synchronizationo0000nijm|date=2003|publisher=World Scientific|isbn=978-981-279-497-0|oclc=262846185}}&lt;/ref&gt;.

Informaciya qáwipsizliginde tarmaqlardı hám buǵan baylanıslı infrastrukturanı qorǵaw, qollanbalar hám [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaların]] qorǵaw, qáwipsizlikti tekseriw, informaciyalıq sistemalardı auditlew, biznesti úzliksiz jobalastırıw, elektron jazbalardı izlew hám cifrlı kriminalistika sıyaqlı kóplegen qánige lawazımları bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://learn.org/articles/types_of_cybersecurity_specializations.html| bet = 9 Types of Cybersecurity Specializations}}&lt;/ref&gt;.

=== Qáwip-qáterler ===
Informaciya qáwipsizligine qáwip-qáterler hár qıylı formalarda keledi&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Rahim|first=Noor H.|title=Human Rights and Internal Security in Malaysia: Rhetoric and Reality.| sáne =March 2006|publisher=Defense Technical Information Center|oclc=74288358}}&lt;/ref&gt;. Búgingi kúndegi eń keń tarqalǵan qáwip-qáterlerdiń geyparaları — bul baǵdarlamalıq hújimler, intellektual múlkti urlaw, jeke tulǵanı urlaw, úskene yamasa maǵlıwmatlardı urlaw, diversiya hám informaciya arqalı qorqıtıp pul alıw&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2018-09-14|title=Nuclear theft and sabotage threats remain high, report warns|last=Kramer|first=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Edward|last=Wilding|title=Information risk and security : preventing and investigating workplace computer crime|date=2 March 2017|publisher=Routledge|oclc=1052118207}}&lt;/ref&gt;. Viruslar&lt;ref&gt;{{Cite book|title=CISSP Study Guide|last=Stewart|first=James|publisher=John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;, qurtlar, fishing hújimleri hám Troyan atları — baǵdarlamalıq hújimlerdiń bir neshe ulıwma mısalları. Intellektual múlkti urlaw da kóplegen biznesler ushın keń kólemli másele bolıp kelgen&lt;ref name=&quot;WHP_1&quot;&gt;{{Cite book|publisher=[[OECD]]|date=2009|title=OECD Economic Surveys: Denmark 2009}}&lt;/ref&gt;. Jeke tulǵanı urlaw — bul ádette sol adamnıń jeke maǵlıwmatların alıw yamasa sociallıq injeneriya arqalı áhmiyetli maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiliginen paydalanıw ushın basqa birew sıpatında háreket etiw urınıwı&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2007|title=Identity Theft: The Newest Digital Attackking Industry Must Take Seriously}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Anna|last=Wendel-Persson|title=IT-säkerhet och människan : De har världens starkaste mur men porten står alltid på glänt|date=2017|publisher=Umeå universitet, Institutionen för informatik|oclc=1233659973}}&lt;/ref&gt;. Diversiya ádette klientlerdiń isenimin joǵaltıwǵa sebep bolıw maqsetinde shólkemniń veb-saytın joq etiwden ibarat&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Shao|first=Ruodan|date=2014|title=Sabotage toward the Customers who Mistreated Employees Scale}}&lt;/ref&gt;. Informaciya arqalı qorqıtıp pul alıw tólem baǵdarlaması jaǵdayındaǵı sıyaqlı maǵlıwmatlardı yamasa múlkti iyesine qaytarıw ornına tólem alıw maqsetinde kompaniyanıń múlki yamasa maǵlıwmatların urlawdan ibarat&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kitchen|first=Julie|date=June 2008|title=7side — Company Information, Company Formations and Property Searches}}&lt;/ref&gt;. Bunday hújimlerge qarsı eń funkcional saqlanıw ilajlarınıń biri — dáwirli túrde [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] xabardar etiw bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Young |first=Courtenay |title=Working with panic attacks |date=2018-05-08 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429475474-32 |work=Help Yourself Towards Mental Health |pages=209–214 |access-date=2021-05-28 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429475474-32 |isbn=978-0-429-47547-4}}&lt;/ref&gt;.

Húkimetler, áskeriy mekemeler, korporaciyalar, qarjı institutları, [[Emlewxana|emlewxanalar]], kommerciyalıq emes shólkemler hám jeke biznesler ózleriniń xızmetkerleri, klientleri, ónimleri, izertlewleri hám qarjılıq jaǵdayı haqqında kóp muǵdarda qupıya maǵlıwmatlardı toplaydı. Eger biznestiń klientleri yamasa qarjısı yamasa jańa ónim qatarı haqqındaǵı qupıya maǵlıwmatlar básekiles yamasa xakerdiń qolına túsip qalsa, biznes hám onıń klientleri keń kólemli, ornı tolmas qarjılıq zıyan, sonday-aq kompaniyanıń abırayına zıyan kóriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=How Did it All Come About? |work=The Compliance Business and Its Customers |year=2012 |place=Basingstoke |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/9781137271150.0007 |isbn=978-1-137-27115-0}}&lt;/ref&gt;. Biznes kóz-qarasınan, informaciya qáwipsizligi baha menen teń salmaqta bolıwı kerek; Gordon-Loeb Modeli bul máseleni sheshiw ushın matematikalıq ekonomikalıq usıldı usınadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|first1=Lawrence A.|last1=Gordon|first2=Martin P.|last2=Loeb|journal=ACM Transactions on Information and System Security|volume=5|issue=4|pages=438–457|doi=10.1145/581271.581274|title=The Economics of Information Security Investment|url=http://tissec.acm.org/|date=November 2002}}&lt;/ref&gt;.

Jeke adam ushın informaciya qáwipsizligi jeke ómirge úlken tásir kórsetedi, bul hár qıylı mádeniyatlarda hár qıylı túrde qabıllanadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cho Kim|first1=Byung|last2=Khansa|first2=Lara|last3=James|first3=Tabitha|date=July 2011|title=Individual Trust and Consumer Risk Perception|journal=Journal of Information Privacy and Security|volume=7|issue=3|pages=3–22|doi=10.1080/15536548.2011.10855915|url=http://dx.doi.org/10.1080/15536548.2011.10855915|issn=1553-6548}}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
Baylanıstıń dáslepki kúnlerinen baslap, diplomatlar hám áskeriy komandirler xat almasıwdıń qupıyalılıǵın qorǵaw ushın qanday da bir mexanizmdi támiyinlew hám buzıp kiriwdi anıqlawdıń bazı bir usıllarına iye bolıw zárúr ekenligin túsingen&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Larsen|first1=Daniel|date=2019-10-31|title=Creating An American Culture Of Secrecy: Cryptography In Wilson-Era Diplomacy|url=https://doi.org/10.1093/dh/dhz046|journal=Diplomatic History|doi=10.1093/dh/dhz046}}&lt;/ref&gt;. [[Julius Caesar|Yuliy Cezar]] óziniń qupıya xabarları nadurıs qollarǵa túsip qalǵan jaǵdayda oqılmawı ushın dóretilgen [[Cezar shifri|Cezar shifrin]] b.e.sh. 50-jıllarda oylap tapqanı menen belgili&lt;ref&gt;{{Citation |title=Introduction : Caesar Is Dead. Long Live Caesar! |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781474245784.0005 |work=Julius Caesar's Self-Created Image and Its Dramatic Afterlife |year=2018 |access-date=2021-05-29 |publisher=Bloomsbury Academic |doi=10.5040/9781474245784.0005 |isbn=978-1-4742-4578-4}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, kópshilik jaǵdayda qorǵaw proceduralıq basqarıw ilajların qollanıw arqalı ámelge asırılǵan. Sezgir maǵlıwmatlar qorǵalıwı hám isenimli adamlar tárepinen tasılıwı, qorǵalıwı hám qáwipsiz ortalıqta yamasa bekkem qutıda saqlanıwı kerekligin kórsetiw ushın belgilengen. Pochta xızmetleri keńeygen sayın, húkimetler xatlardı uslap alıw, shifrin sheshiw, oqıw hám qayta mórlew ushın rásmiy shólkemler dúzgen (mısalı, 1653-jılı dúzilgen Ulıwma Britaniyanıń Qupıya Keńsesi).

XIX ásirdiń ortasında húkimetlerge óz maǵlıwmatların sezgirlik dárejesine qarap basqarıw múmkinshiligin beriw ushın quramalıraq klassifikaciya sistemaları rawajlandırıldı&lt;ref name=&quot;WBS_1&quot;&gt;{{Cite journal|title=Were Banks Special? Contrasting Viewpoints in Mid-Nineteenth Century Britain|last1=Willison, M.|url=https://ssrn.com/abstract=3249510|journal=Monetary Economics: International Financial Flows|date=21 September 2018|doi=10.2139/ssrn.3249510}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, Britaniya Húkimeti bunı 1889-jılı Rásmiy Sırlar Nızamın járiyalaw menen belgili bir dárejede kodifikaciyaladı. Nızamnıń 1-bólimi tıńshılıq hám maǵlıwmatlardı nızamsız ashıp taslaw máselelerin qamtısa, 2-bólim rásmiy isenimdi buzıw máselelerin qamtıdı. Mámleket mápi jolındaǵı ashıp taslawlardı qorǵaw ushın tez arada jámiyetlik máp qorǵawı qosıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://fas.org/irp/world/uk/secrecy.pdf| bet = Official Secrecy| avtor = Maer| at = Lucinda| sáne = 2008-jıl 30-dekabr | jumıs = Federation of American Scientists}}&lt;/ref&gt;. Usıǵan uqsas nızam 1889-jılı Hindstanda qabıl etildi, Hindstan Rásmiy Sırlar Nızamı Britaniya kolonial dáwiri menen baylanıslı bolıp, Rajdıń siyasatına qarsı shıqqan gazetalardı basıp taslaw ushın qollanılǵan&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Official Secrets Act 1989 which replaced section 2 of the 1911 Act | sáne =2016-06-10 |work=Espionage and Secrecy (Routledge Revivals) |pages=267–282 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315542515-21 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-1-315-54251-5}}&lt;/ref&gt;. 1923-jılı basqarıwdıń barlıq qupıya yamasa sırlı maǵlıwmatlarına tarqalǵan jańaraq versiyası qabıl etildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://indianexpress.com/article/explained/official-secrets-act-what-it-covers-when-it-has-been-used-questioned-rafale-deal-5616457/| bet = Official Secrets Act: what it covers; when it has been used, questioned| sáne = 2019-jıl 8-mart | til = en| jumıs = The Indian Express| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-avgust }}&lt;/ref&gt;. [[Birinshi jáhán urısı]] dáwirine kelip, hár qıylı maydanlarǵa hám maydanlardan maǵlıwmat jiberiw ushın kóp qatlamlı klassifikaciya sistemaları qollanıldı, bul diplomatiyalıq hám áskeriy shtablarda kod jasaw hám sheshiw bólimlerin kóbirek paydalanıwǵa túrtki boldı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Singh|first1=Gajendra| sáne =November 2015|title=&quot;Breaking the Chains with Which We were Bound&quot;: The Interrogation Chamber, the Indian National Army and the Negation of Military Identities, 1941–1947|url=http://dx.doi.org/10.1163/2352-3786_dlws1_b9789004211452_019|journal=Brill's Digital Library of World War I|doi=10.1163/2352-3786_dlws1_b9789004211452_019}}&lt;/ref&gt;. Urıslar aralıǵında maǵlıwmatlardı shifrlaw hám deshifrlaw ushın mashinalar qollanılıp, kodlaw processi jáne de quramalastı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Duncanson|first1=Dennis|date=June 1982|title=The scramble to unscramble French Indochina|url=http://dx.doi.org/10.1080/03068378208730070|journal=Asian Affairs|volume=13|issue=2|pages=161–170|doi=10.1080/03068378208730070|issn=0306-8374}}&lt;/ref&gt;.

Kompyuter qáwipsizliginiń payda bolıwı informaciya qáwipsizligi tariyxın baslap berdi. Buǵan zárúrlik [[Ekinshi jáhán urısı]] waqtında payda boldı. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Awqamlas mámleketler arasında bólisilgen maǵlıwmatlardıń kólemi klassifikaciya sistemaları menen proceduralıq basqarıwlardı rásmiy sáykeslestiriwdi talap etti.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=|pp=3}} Hújjetlerdi kim qolǵa alıwı múmkinligin (ádette áskeriy xızmetkerlerden góre oficerler) hám olardı qay jerde saqlaw kerekligin kórsetiw ushın belgilerdiń sırlı sisteması rawajlandı, sebebi barǵan sayın quramalı seyfler hám saqlaw obyektleri rawajlanıp bardı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Allied Power. Mobilizing Hydro-Electricity During Canada'S Second World War |date=2015-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.3138/9781442617117-003 |work=Allied Power |pages=1–2 |access-date=2021-05-29 |publisher=University of Toronto Press |doi=10.3138/9781442617117-003 |isbn=978-1-4426-1711-7}}&lt;/ref&gt;. Nemisler tárepinen urıs maǵlıwmatların shifrlaw ushın qollanılǵan hám [[Alan Turing|Alan Tyuring]] tárepinen tabıslı deshifrovka etilgen Enigma mashinası qáwipsiz maǵlıwmatlardı jaratıw hám qollanıwdıń ayqın mısalı bolıp esaplanadı. Hújjetlerdiń durıs joq etiliwin támiyinlew ushın proceduralar rawajlandı, hám usı proceduralardı orınlamaw urıstaǵı eń úlken barlaw tabıslarınıń ayırımlarına alıp keldi (mısalı, U-570 submarinasınıń qolǵa alınıwı&lt;ref name=&quot;Sebag-MontefioreEnigma11&quot; /&gt;).

[[Salqın urıs]] dáwirinde hár qıylı úlken kompyuterler kompyuter orayları arasında magnitli lenta jiberiw processinen ańsatıraq bolǵan baylanıs processinde kóbirek quramalı wazıypalardı orınlaw ushın onlayn tarmaqqa qosıldı. Sonlıqtan, [[AQSh qorǵanıw ministrligi|AQSH Qorǵanıw ministrliginiń]] Aldıńǵı qatar izertlew joybarları agentligi (ARPA) [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Qurallı kúshleri ishinde informaciya almasıw ushın tarmaqlastırılǵan baylanıs sistemasınıń múmkinshiliklerin izertley basladı. 1968-jılı Larri Roberts tárepinen ARPANET joybarı dúzildi, ol keyinirek házirgi [[Internet|internet]] dep atalatuǵın sistemaǵa aylandı.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|pp=4-5}}

1973-jılı internet pioneri Robert Metkalf ARPANET qáwipsizliginiń áhmiyetli elementlerinde kóplegen kemshilikler bar ekenligin anıqladı, mısalı: &quot;parollerdiń dúzilisi hám formatlarınıń kemshiligi; telefon arqalı qosılıwlar ushın qáwipsizlik proceduralarınıń joqlıǵı; hám paydalanıwshılardı identifikaciyalaw hám avtorizaciyalawdıń joqlıǵı&quot;, bunnan tısqarı, ruqsatsız kiriwden maǵlıwmatlardı qorǵaw ushın basqarıw hám qorǵanıs qurallarınıń jetispewshiligi. Xakerler ARPANET ke ańsat kire alatuǵın edi, sebebi telefon nomerleri xalıqqa belgili edi.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=5}} Usı mashqalalar, kompyuter qáwipsizliginiń úzliksiz buzılıwı, sonday-aq sistema xostları menen paydalanıwshıları sanınıń eksponencial ósiwi sebepli, &quot;tarmaq qáwipsizligi&quot; kóbinese &quot;tarmaq qáwipsizsizligi&quot; sıpatında tilge alınatuǵın edi.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=5}}
[[Fayl:Posters_for_information_security_for_the_Ministry_of_Defense_of_the_Russian_Federation.jpg|nobaý|Rossiya Qorǵanıw ministrliginiń informaciya qáwipsizligin úgitlewshi plakatı]]
XX ásirdiń aqırı hám XXI ásirdiń baslarında telekommunikaciya, kompyuter qurılmaları hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]], sonday-aq maǵlıwmatlardı shifrlawda tez rawajlanıw júz berdi. Kishirek, kúshlirek hám arzanıraq kompyuter qurılmalarınıń qoljetimli bolıwı kishi biznes hám úy paydalanıwshılarına elektron maǵlıwmatlardı qayta islew múmkinshiligin berdi. 1980-jıllardıń basında Maǵlıwmat jiberiwdi basqarıw protokolı/Internet tarmaq protokolınıń (TCP/IP) ornatılıwı hár qıylı tiptegi kompyuterlerge óz-ara baylanısıw múmkinshiligin berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://www.usg.edu/galileo/skills/unit07/internet07_02.phtml| bet = A Brief History of the Internet| jumıs = www.usg.edu| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20020218221559/https://www.usg.edu/galileo/skills/unit07/internet07_02.phtml| arxivsáne = 2002-jıl 18-fevral }}&lt;/ref&gt;. Bul kompyuterler tez arada [[Internet|internet]] arqalı óz-ara bir-birine jalǵandı.

Internet arqalı ámelge asırılatuǵın elektron maǵlıwmatlardı qayta islew hám elektron biznestiń tez ósiwi hám keń qollanılıwı, sonday-aq xalıqaralıq [[Terrorizm|terrorizmniń]] kóp sanlı waqıyaları menen birge kompyuterlerdi hám olar saqlaytuǵın, qayta isleytuǵın hám jiberetuǵın informaciyanı qorǵawdıń jaqsıraq usıllarına bolǵan zárúrlikti kúsheytti&lt;ref name=&quot;DeLeeuwTheHist07&quot;&gt;{{Cite book|chapter=Chapter 24: A History of Internet Security|title=The History of Information Security: A Comprehensive Handbook|url=https://archive.org/details/historyinformati00leeu|author=DeNardis, L.|publisher=Elsevier|pages=[https://archive.org/details/historyinformati00leeu/page/n661 681]–704|year=2007|isbn=9780080550589}}&lt;/ref&gt;. Kompyuter qáwipsizligi hám informaciyanı támiyinlew boyınsha akademiyalıq pánler kóp sanlı kásiplik shólkemler menen birge payda boldı, olardıń barlıǵı informaciyalıq sistemalardıń qáwipsizligi hám isenimliligin támiyinlew ulıwma maqsetlerin bólisti&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Parrish|chapter=Global perspectives on cybersecurity education for 2030: A case for a meta-discipline|title=Proceedings Companion of the 23rd Annual ACM Conference on Innovation and Technology in Computer Science Education|publisher=ACM|pages=36–54|isbn=978-1-4503-6223-8}}&lt;/ref&gt;.

== Tiykarǵı principler ==

=== CIA triadası ===
Qupıyalılıq, pútinlik hám qoljetimlilik &quot;CIA triadası&quot; informaciya qáwipsizliginiń negizi bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.techrepublic.com/blog/security/the-cia-triad/488| bet = The CIA Triad| avtor = Perrin| at = Chad| sáne = 2008-jıl 30-iyun | qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-may }}&lt;/ref&gt; hám birinshi ret 1977-jılı NIST baspasında aytılǵan. (Klassikalıq &quot;CIA triadası&quot;nıń aǵzaları ádebiyatlarda qáwipsizlik atributları, qásiyetleri, qáwipsizlik maqsetleri, tiykarǵı aspektleri, informaciya kriteriyleri yamasa áhmiyetli informaciya sıpatlamaları dep te ataladı.)&lt;ref&gt;{{Citation |last=Sandhu |first=Ravi |title=Relational Database Security | sáne =2000-10-20 |work=Information Security Management Handbook, Four Volume Set |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9780203325438.ch120 |isbn=978-0-8493-1068-3 |last2=Jajodia |first2=Sushil}}&lt;/ref&gt;

Bul triadanıń tez ózgerip atırǵan texnologiya hám biznes talapların qanaatlandırıw ushın jetkilikli me yamasa joq pa degen másele boyınsha talas-tartıslar dawam etpekte. Qoljetimlilik penen qupıyalılıq arasındaǵı baylanıslardı, sonday-aq qáwipsizlik penen jeke ómir arasındaǵı qatnastı keńeytiwdi qarap shıǵıw usınıs etilmekte&lt;ref name=&quot;SamonasTheCIA14&quot;/&gt;. &quot;Juwapkershilik&quot; sıyaqlı basqa principler de geyde usınıs etilgen; bas tartpawshılıq sıyaqlı máselelerdiń úsh tiykarǵı túsinikke jaqsı sáykes kelmeytuǵını atap ótilgen&lt;ref name=&quot;NIST&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| bet = Engineering Principles for Information Technology Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110815124528/http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 15-avgust | avtor = Stoneburner| at = G.| jıl = 2004| baspaxana = csrc.nist.gov| doi = 10.6028/NIST.SP.800-27rA| qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-avgust }}&lt;/ref&gt;.

==== Qupıyalılıq ====
Informaciya qáwipsizliginde qupıyalılıq &quot;informaciyanıń ruqsat etilmegen jeke tulǵalar, subyektler yamasa processlerge qoljetimli bolmawı yamasa ashılmawı qásiyeti&quot; bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;BeckersPattern15&quot;&gt;{{Cite book|last=Beckers, K.|url=https://books.google.com/books?id=DvdICAAAQBAJ&amp;pg=PA100|title=Pattern and Security Requirements: Engineering-Based Establishment of Security Standards}}&lt;/ref&gt;. &quot;Jeke ómir&quot; túsinigi menen uqsas bolsa da, bul eki sóz bir-birin almastıra almaydı. Kerisinshe, qupıyalılıq — biziń maǵlıwmatlarımızdı ruqsatsız kóriwshilerden qorǵaw ushın qollanılatuǵın jeke ómirdiń bir bólegi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Fienberg |first=Stephen E. |title=International Encyclopedia of Statistical Science | sáne =2011 |pages=342–345 |chapter=Data Privacy and Confidentiality |doi=10.1007/978-3-642-04898-2_202 |isbn=978-3-642-04897-5 |last2=Slavković |first2=Aleksandra B.}}&lt;/ref&gt;. Elektron maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵınıń buzılıwına mısallar — noutbuk urlaw, paroldi urlaw yamasa sezimtal elektron xatlardıń nadurıs adamlarǵa jiberiwi&lt;ref name=&quot;AndressTheBasics14&quot;&gt;{{Cite book|last=Andress, J.|url=https://books.google.com/books?id=9NI0AwAAQBAJ&amp;pg=PA6|title=The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice}}&lt;/ref&gt;.

==== Pútinlik ====
IT qáwipsizliginde, maǵlıwmatlar pútinligi maǵlıwmatlardıń pútkil ómir dáwiri dawamında dálligin hám tolıqlıǵın saqlaw hám támiyinlewdi ańlatadı. Bul maǵlıwmatlardıń ruqsatsız yamasa sezilmeytuǵın túrde ózgertilmewi kerek degendi bildiredi. Bul [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazalarındaǵı]] referencial pútinlik penen birdey emes, biraq onı tranzakciyalardı qauya islewdiń klassikalıq ACID modelinde túsinilgendey izbe-izlik jaǵdayınıń ayrıqsha bir túri sıpatında qarawǵa boladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kim |first=Bonn-Oh |title=Referential Integrity for Database Design |date=2000-09-21 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781420031560-34 |work=High-Performance Web Databases |pages=427–434 |access-date=2021-05-29 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781420031560-34 |isbn=978-0-429-11600-1}}&lt;/ref&gt;. Informaciya qáwipsizligi sistemaları ádette óz pútinligin támiyinlew ushın baqlawlardı kirgizedi, ásirese yadro yamasa tiykarǵı funkciyalardı bilip turıp hám tosınnan qáwip-qáterlerden qorǵaydı. Kóp maqsetli hám kóp paydalanıwshılı kompyuter sistemaları maǵlıwmatlardı hám qayta islewdi bólip taslawǵa umtıladı, sonda hesh bir paydalanıwshı yamasa process basqasına unamsız tásir etpeydi: biraq, zıyanlı baǵdarlama juqtırıwı, xakerlik hújimler, maǵlıwmat urlaw, aldaw hám jeke maǵlıwmatlardıń buzılıwı sıyaqlı waqıyalarda kórgenimizdey, baqlawlar sátli bolmawı múmkin.

Keńirek mániste, pútinlik — bul adam/sociallıq, process hám kommerciyalıq pútinlikti, sonday-aq maǵlıwmatlar pútinligin óz ishine alatuǵın informaciyalıq qáwipsizlik principi. Usılayınsha, ol isenimlilik, izbe-izlik, haqıyqatlılıq, tolıqlıq, dállik, óz waqtındalıq hám isenimlilik sıyaqlı aspektlerge tiyisli boladı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Measuring Data Quality for Ongoing Improvement|date=2013|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-397033-6|pages=e11–e19|doi=10.1016/b978-0-12-397033-6.00030-4}}&lt;/ref&gt;.

==== Qoljetimlilik ====
Hár qanday informaciyalıq sistemanıń óz maqsetine xızmet etiwi ushın, informaciya kerek bolǵan waqıtta qol jeterli bolıwı kerek. Bul maǵlıwmatlardı saqlaw hám qayta islew ushın paydalanılatuǵın esaplaw sistemaları, onı qorǵaw ushın paydalanılatuǵın qáwipsizlik baqlawları hám oǵan kiriw ushın paydalanılatuǵın baylanıs kanalları durıs islewi kerek degendi ańlatadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2005|title=Communication Skills Used by Information Systems Graduates|journal=Issues in Information Systems|doi=10.48009/1_iis_2005_311-317|issn=1529-7314}}&lt;/ref&gt;. Joqarı qol jeterlilikke iye sistemalar hár waqıtta qol jeterli bolıwǵa umtıladı, elektr quwatı óshiriliwi, apparatlıq buzılıwlar hám sistema jańalanıwları sebepli xızmet kórsetiwdiń buzılıwınıń aldın aladı. Qol jeterlilikti támiyinlew, sonday-aq, maqsetli sistemaǵa kelip túsetuǵın xabarlardıń aǵımı sıyaqlı xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimleriniń aldın alıwdı óz ishine aladı, bul sistemanı tiykarınan óshirip taslawǵa májbúrleydi&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=September 2010|title=Protection Against Denial of Service Attacks: A Survey|journal=[[The Computer Journal|Comput. J.]]|doi=10.1093/comjnl/bxp078}}&lt;/ref&gt;.

Informaciyalıq qáwipsizlik tarawında, qoljetimlilik kóbinese tabıslı informaciyalıq qáwipsizlik baǵdarlamasınıń eń áhmiyetli bólimleriniń biri sıpatında qaralıwı múmkin. Aqır-aqıbetinde, aqırǵı paydalanıwshılar óz xızmet wazıypaların orınlay alıwı kerek; qol jeterlilikti támiyinlew arqalı shólkem óz múddeli tárepleri kútetuǵın standartlarǵa say jumıs isley aladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Be Able To Perform a Clinical Activity |date=2020-02-02 |url=http://dx.doi.org/10.32388/dine5x |work=Definitions |access-date=2021-05-29 |publisher=Qeios |doi=10.32388/dine5x |s2cid=241238722}}&lt;/ref&gt;. Bul proksi konfiguraciyaları, sırttan veb-resurslarǵa kiriw, ulıwma paydalanılatuǵın disklerge kiriw hám elektron xat jiberiw múmkinshiligi sıyaqlı máselelerdi óz ishine alıwı múmkin. Basshılar kóbinese informaciyalıq qáwipsizliktiń texnikalıq tárepin túsinbeydi hám qol jeterlilikti ańsat sheshim sıpatında kóredi, biraq bul kóbinese tarmaq operaciyaları, rawajlandırıw operaciyaları, waqıyalarǵa juwap beriw hám siyasat/ózgerislerdi basqarıw sıyaqlı kóplegen hár qıylı shólkemlestiriw toparlarınıń birge islesiwin talap etedi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Information security incident management |url=http://dx.doi.org/10.3403/30387743 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30387743}}&lt;/ref&gt;. Tabıslı informaciyalıq qáwipsizlik komandası &quot;CIA&quot; triadasın nátiyjeli túrde támiyinlew ushın kóplegen hár qıylı áhmiyetli wazıypalardı birlestiriw hám úylestiriwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Blum |first=Dan |title=Identify and Align Security-Related Roles |date=2020 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-5952-8_2 |work=Rational Cybersecurity for Business |pages=31–60 |access-date=2021-05-29 |place=Berkeley, CA |publisher=Apress |doi=10.1007/978-1-4842-5952-8_2 |isbn=978-1-4842-5951-1 |s2cid=226626983}}&lt;/ref&gt;.

=== Qosımsha qáwipsizlik maqsetleri ===
Klassikalıq CIA triadası qáwipsizlik maqsetlerinen tısqarı, ayırım shólkemler túpnusqalıq, juwapkershilik, biykarlamaw hám isenimlilik sıyaqlı qáwipsizlik maqsetlerin de kirgizgisi keliwi múmkin.

==== Biykarlamaw ====
Nızamda bas tartpawshılıq (biykarlamaw) adamnıń shártnama boyınsha óz minnetlemelerin orınlaw niyetin ańlatadı. Sonday-aq, bul operaciyanıń bir tárepi operaciyanı alǵanın biykarlay almaytuǵının, al ekinshi tárep operaciyanı jibergenin biykarlay almaytuǵının bildiredi&lt;ref name=&quot;BidgoliHandbook06&quot;&gt;{{Cite book|author=McCarthy, C.|title=Handbook of Information Security, Threats, Vulnerabilities, Prevention, Detection, and Management|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2006|isbn=9780470051214|editor=Bidgoli, H.|pages=49–76|chapter=Digital Libraries: Security and Preservation Considerations}}&lt;/ref&gt;.

Este saqlaw kerek, kriptografiyalıq sistemalar sıyaqlı texnologiyalar bas tartpawshılıq háreketlerine járdem bere alsa da, bul túsinik tiykarınan texnologiya shegarasınan asıp ótetuǵın nızamlıq túsinik bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Open systems interconnection. Security frameworks for open systems |url=http://dx.doi.org/10.3403/01110206u |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/01110206u}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, xabardıń jiberwshiniń jeke gilti menen qol qoyılǵan cirlı qoltańbaǵa sáykes keletuǵının hám sonlıqtan tek jiberiwshi ǵana xabardı jibere alatuǵının hám onı qápelimde hesh kim ózgerte almaytuǵının (maǵlıwmatlar pútinligi) kórsetiw jetkiliksiz&lt;ref&gt;{{Citation |last=Christofori |first=Ralf |title=Thus could it have been |date=2014-01-01 |work=Julio Rondo — O.k., Meta Memory |publisher=Wilhelm Fink Verlag |doi=10.30965/9783846757673_003 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-3-7705-5767-7}}&lt;/ref&gt;. Ayıplanıwshı jiberiwshi óz gezeginde cifrlı qoltańba algoritminiń hálsiz yamasa kemshilikli ekenin kórsete aladı yamasa onıń qoltańba giltiniń buzılǵanın aytıwı ya dálillewi múmkin. Bul buzıwshılıqlar ushın ayıp jiberiwshide bolıwı ya bolmawı múmkin, hám bunday tastıyıqlawlar jiberiwshini juwapkershilikten azat etiwi ya etpewi múmkin, biraq bul tastıyıqlaw qoltańbanıń sózsiz túrde túpnusqalıqtı hám pútinlikti dálilleydi degen pikirdi biykarlaydı. Solay etip, jiberiwshi xabardan bas tartıwı múmkin (sebebi túpnusqalıq hám pútinlik biykarlaw ushın aldın ala shártler bolıp tabıladı)&lt;ref&gt;{{Citation |last=Le May |first=I. |title=Structural Integrity in the Petrochemical Industry |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b0-08-043749-4/01001-6 |work=Comprehensive Structural Integrity |pages=125–149 |access-date=2021-05-29 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b0-08-043749-4/01001-6 |isbn=978-0-08-043749-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Basqa Modeller ===
1992-jılı dúzilip, 2002-jılı qayta kórip shıǵılǵan OECD-niń Informaciya Sistemaları hám Tarmaqlarınıń Qáwipsizligi boyınsha Kórsetpeleri&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.oecd.org/dataoecd/16/22/15582260.pdf| bet = oecd.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110516085505/http://www.oecd.org/dataoecd/16/22/15582260.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 16-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 17-yanvar }}&lt;/ref&gt; ulıwma qabıl etilgen toǵız principti usındı: xabardarlıq, juwapkershilik, juwap qaytarıw, etika, demokratiya, qáwip-qáterdi bahalaw, qáwipsizlikti joybarlaw hám ámelge asırıw, qáwipsizlikti basqarıw hám qayta bahalaw. Bularǵa tiykarlanıp, 2004-jılı NIST-tiń Informaciyalıq Texnologiyalar Qáwipsizligi boyınsha Injenerlik Principleri&lt;ref name=&quot;NIST&quot;/&gt; 33 principti usındı. 

1998-jılı Donn Parker klassikalıq &quot;CIA&quot; triadasına alternativ model usındı, ol onı informaciyanıń altı atomlıq elementi dep atadı. Bul elementler: qupıyalılıq, iyelik, pútinlik, [[Autentifikaciya|túpnusqalıq]], qoljeterlilik hám paydalılıq. Parker Geksadasınıń artıqmashlıqları qáwipsizlik qánigeleri arasında talqılaw teması bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://blog.isc2.org/isc2_blog/2008/12/cia-triad-versus-parkerian-hexad.html| bet = (ICS)2 Blog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171117003743/http://blog.isc2.org/isc2_blog/2008/12/cia-triad-versus-parkerian-hexad.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-noyabr | avtor = Slade| at = Rob| qaralǵan sáne = 2017-jıl 17-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

2011-jılı The Open Group informaciya qáwipsizligin basqarıw standartı O-ISM3-ti járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://www.ism3.com/node/39| bet = Open Information Security Maturity Model| avtor = Aceituno| at = Vicente| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170216125457/http://www.ism3.com/node/39| arxivsáne = 2017-jıl 16-fevral }}&lt;/ref&gt;. Bul standart qáwipsizliktiń tiykarǵı túsinikleriniń operaciyalıq anıqlamasın usındı, &quot;qáwipsizlik maqsetleri&quot; dep atalatuǵın elementler menen, olar kiriw múmkinshiligin basqarıw (9), qoljeterlilik (3), informaciya sapası (1), sáykeslik hám texnikalıq (4) máselelerge baylanıslı.

== Qáwip-qáterdi basqarıw ==
Qáwip — bul informaciyalıq aktivke zıyan keltiretuǵın yamasa onıń joǵalıwına alıp keletuǵın jaman nárseniń júz beriw itimallıǵı. Qáte kemshilik — bul informaciyalıq aktivke qáwip keltiriw yamasa zıyan keltiriw ushın paydalanılıwı múmkin bolǵan kemshilik. Qáwip-qáter — bul zıyan keltiriw potencialına iye hár qanday nárse (adam qolı menen jasalǵan yamasa tábiyǵıy hádiyse). Qáwip-qáterdiń qáte kemshilikten paydalanıp zıyan keltiriw itimallıǵı qáwipti payda etedi. Qáwip-qáter kemshilikten paydalanıp zıyan keltirgende, ol tásir etedi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Randall |first=Alan |title=Harm, risk, and threat |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511974557.003 |work=Risk and Precaution |pages=31–42 |year=2011 |access-date=2021-05-29 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511974557.003 |isbn=978-0-511-97455-7}}&lt;/ref&gt;. Informaciya qáwipsizligi kontekstinde, tásir — bul qoljeterlilik, pútinlik hám qupıyalılıqtıń joǵalıwı, hám múmkin basqa da joǵaltıwlar (tabıstıń joǵalıwı, ómirdiń joǵalıwı, múlktiń joǵalıwı).

2006-jılǵı Sertifikatlanǵan Informaciyalıq Sistemalar Auditorı (CISA) Kórip shıǵıw Qollanbası qáwip-qáterdi basqarıwdı bılay anıqlaydı: &quot;shólkemniń biznes maqsetlerine erisiwde paydalanılatuǵın informaciya resurslarına qáwip-qáterler hám kemshiliklerdi anıqlaw, hám shólkem ushın [[Informaciya túsinigi|informaciya]] resursınıń qunına tiykarlanıp, qáwipti qabıl etiwge bolatuǵın dárejege shekem tómenletiw ushın qanday qarsı ilajlar&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cannon|first=David L.|title=CISA: Certified Information Systems Auditor Study Guide|year=2008|url=https://archive.org/details/cisacertifiedinf0000cann_g4i8}}&lt;/ref&gt;, qollanıw kerek ekenligi haqqında sheshim qabıllaw processi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=CISA Review Manual 2006}}&lt;/ref&gt;.

Bul anıqlamada eki nárse anıqlawdı talap etiwi múmkin. Birinshi, qáwip-qáterdi basqarıw processi úziliksiz, qaytalanatuǵın process. Ol sheksiz qaytalanıwı kerek. Biznes ortalıq úziliksiz ózgerip turadı hám hár kúni jańa qáwip-qáterler hám kemshilikler payda boladı. Ekinshi, qáwip-qáterlerdi basqarıw ushın qollanılatuǵın qarsı ilajlardı (baqlawlardı) tańlaw ónimdarlıq, qárejet, qarsı ilajlardıń nátiyjeliligi hám qorǵalıp atırǵan informaciyalıq aktivtiń qunı arasında teńsalmaqlılıqtı saqlawı kerek&lt;ref&gt;{{Citation |title=All Countermeasures Have Some Value, But No Countermeasure Is Perfect |url=http://dx.doi.org/10.1007/0-387-21712-6_14 |work=Beyond Fear |pages=207–232 |year=2003 |access-date=2021-05-29 |place=New York |publisher=Springer-Verlag |doi=10.1007/0-387-21712-6_14 |isbn=0-387-02620-7}}&lt;/ref&gt;. Bunnan tısqarı, bul processlerdiń sheklewleri bar, sebebi qáwipsizlik buzılıwları ádette siyrek júz beredi hám belgili bir kontekstte payda boladı, onı ańsat qaytalaw múmkin emes. Solay etip, hár qanday process hám qarsı ilaj ózi de kemshilikler ushın bahalanıwı kerek. Barlıq qáwip-qáterlerdi anıqlaw múmkin emes, sonday-aq barlıq qáwip-qáterlerdi saplastırıw da múmkin emes. Qalǵan qáwip-qáter &quot;qaldıq qáwip-qáter&quot; dep ataladı.

Qáwip-qáterdi bahalaw biznestiń belgili tarawları boyınsha bilimge iye adamlar toparı tárepinen ámelge asırıladı. Topar aǵzalıǵı biznestiń hár qıylı bólimleri bahalanǵanda waqıt ótiwi menen ózgeriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.3386/w18137| bet = Does Mutual Fund Performance Vary over the Business Cycle?| avtor = de Souza| at = André| sáne = June 2012 | doi = 10.3386/w18137}}&lt;/ref&gt;. Bahalaw xabardar pikirge tiykarlanǵan subyektiv sapalıq analizdi qollanıwı múmkin, yamasa isenimli dollar kórsetkishleri hám tariyxıy maǵlıwmatlar bar bolǵan jaǵdayda, analiz san jaǵınan analizdi qollanıwı múmkin.

Izertlewler kórsetkenindey, kópshilik informaciyalıq sistemalardaǵı eń hálsiz noqat — bul adam paydalanıwshı, operator, dizayner yamasa basqa adam&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Kiountouzis|first1=E.A.|last2=Kokolakis|first2=S.A.|title=Information systems security: facing the information society of the 21st century|year=1996|url=https://archive.org/details/informationsyste0000unse_m5j6|publisher=Chapman &amp; Hall, Ltd.|location=London|isbn=978-0-412-78120-9| sáne =1996-05-31}}&lt;/ref&gt;. ISO/IEC 27002:2005 Informaciyalıq qáwipsizlikti basqarıw boyınsha ámeliy kodeksi qáwip-qáterdi bahalaw waqtında tómendegilerdi úyreniwdi usınıs etedi:

* qáwipsizlik siyasatı,
* informaciyalıq qáwipsizlikti shólkemlestiriw,
* aktivlerdi basqarıw,
* adam resursları qáwipsizligi,
* fizikalıq hám átirap ortalıq qáwipsizligi,
* [[kommunikaciya]] hám operaciyalardı basqarıw,
* kiriw múmkinshiligin basqarıw,
* informaciyalıq sistemalardı satıp alıw, rawajlandırıw hám texnikalıq xızmet kórsetiw,
* informaciyalıq qáwipsizlik waqıyaların basqarıw,
* biznestiń úziliksizligin basqarıw,
* normativlik talaplarǵa sáykeslik.

Keń mániste, qáwip-qáterlerdi basqarıw processi tómendegilerden ibarat&lt;ref name=&quot;NewsomeAPract13&quot;&gt;{{Cite book|title=A Practical Introduction to Security and Risk Management|author=Newsome, B.|publisher=SAGE Publications|pages=208|year=2013|isbn=9781483324852}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WhitmanManage16&quot;&gt;{{Cite book|title=Management of Information Security|url=https://archive.org/details/managementofinfo0000whit_d6l6_5thedi|author=Whitman, M.E.|publisher=Cengage Learning|pages=[https://archive.org/details/managementofinfo0000whit_d6l6_5thedi/page/592 592]|year=2016|isbn=9781305501256}}&lt;/ref&gt;:

# Aktivlerdi anıqlaw hám olardıń qunın bahalaw. Buǵan kiredi: adamlar, imaratlar, [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]], [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]], [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar]] (elektron, baspa, basqa), resurslar&lt;ref&gt;{{Citation |title=Hardware, Fabrics, Adhesives, and Other Theatrical Supplies |date=2013-03-20 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080958392-20 |work=Illustrated Theatre Production Guide |pages=203–232 |access-date=2021-05-29 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780080958392-20 |isbn=978-0-08-095839-2}}&lt;/ref&gt;.
# Qáwip-qáter bahalawın ótkeriw. Buǵan kiredi: tábiyiy hádiyseler, urıs háreketleri, baxıtsız waqıyalar, shólkem ishinen yamasa sırtınan kelip shıǵatuǵın zıyanlı háreketler&lt;ref&gt;{{Citation |last=Reason |first=James |title=Perceptions of Unsafe Acts |date=2017-03-02 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315239125-7 |work=The Human Contribution |pages=69–103 |access-date=2021-05-29 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315239125-7 |isbn=978-1-315-23912-5}}&lt;/ref&gt;.
# Hálsizlikti (kemshilikti) bahalawdı ótkeriw hám hárbir kemshilik ushın onıń paydalanılıw itimallıǵın esaplaw. Siyasatlardı, proceduralardı, standartlardı, oqıtıwdı, fizikalıq qáwipsizlikti, sapanı baqlawdı, texnikalıq qáwipsizlikti bahalaw&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information Security Procedures and Standards |date=2017-03-27 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315372785-5 |work=Information Security Policies, Procedures, and Standards |pages=81–92 |access-date=2021-05-29 |place=Boca Raton, FL |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781315372785-5 |isbn=978-1-315-37278-5}}&lt;/ref&gt;.
# Hárbir qáwip-qáterdiń hárbir aktivke tásirin esaplaw. Sapalıq analiz yamasa sanlıq analizdi qollanıw&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Figure S1: Analysis of the prognostic impact of each single signature gene|pages=e9437|author=Zhuang}}&lt;/ref&gt;.
# Sáykes basqarıw ilajların anıqlaw, tańlaw hám ámelge asırıw. Proporcional juwap beriw. Ónimdarlıqtı, qárejetlerdiń nátiyjeliligin hám aktivtiń qunın esapqa alıw&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Standaert|title=CO4 Cost-Effectiveness Analysis — Appropriate for All Situations?|pages=A2}}&lt;/ref&gt;.
# Basqarıw ilajlarınıń nátiyjeliligin bahalaw. Basqarıw ilajları ónimdarlıqtıń aytarlıqtay joǵaltıwlarısız talap etiletuǵın qárejet nátiyjeli qorǵawdı támiyinlewin támiyinlew&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=GRP canopies provide cost-effective over-door protection|pages=8}}&lt;/ref&gt;.

Hár qanday berilgen qáwip ushın, basqarıw aktivtiń salıstırmalı tómen bahası, júz beriw jiyiliginiń salıstırmalı tómenligi hám bizneske tásiriniń salıstırmalı tómenligi tiykarında qáwipti qabıl etiwdi tańlawı múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933171410| bet = Figure 2.3. Relative risk of being a low performer depending on personal circumstances (2012)| doi = 10.1787/888933171410| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-may }}&lt;/ref&gt;. Yamasa, basshılıq qáwipti azaytıw ushın sáykes basqarıw ilajların tańlaw hám ámelge asırıw arqalı qáwipti jumsartıwdı tańlawı múmkin. Ayırım jaǵdaylarda, qáwipti qamsızlandırıw satıp alıw yamasa basqa bizneske tapsırıw arqalı basqa bizneske ótkeriwge boladı&lt;ref name=&quot;SP80030&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://csrc.nist.gov/publications/detail/sp/800-30/archive/2002-07-01| bet = NIST SP 800-30 Risk Management Guide for Information Technology Systems| avtor = Stoneburner| at = Gary| jıl = 2002| doi = 10.6028/NIST.SP.800-30| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Ayırım qáwiplerdiń haqıyqıylıǵı dawlı bolıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda basshılıq qáwipti biykarlawdı tańlawı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=May I Choose? Can I Choose? Oppression and Choice |work=A Theory of Freedom |year=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/9781137295026.0007 |isbn=978-1-137-29502-6}}&lt;/ref&gt;.

=== Qáwipsizlik basqarıw ilajları ===
Sáykes qáwipsizlik basqarıw ilajların tańlaw hám ámelge asırıw dáslep shólkemge qáwipti qabıl etiwge bolatuǵın dárejege shekem tómenletiwge járdem beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Parker|first1=Donn B.| sáne =January 1994|title=A Guide to Selecting and Implementing Security Controls|url=http://dx.doi.org/10.1080/10658989409342459|doi=10.1080/10658989409342459}}&lt;/ref&gt;. Basqarıw ilajların tańlaw qáwip bahalawına tiykarlanıwı hám onnan keyin ámelge asırılıwı kerek&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Zoccali|first1=Carmine|last2=Mallamaci|first2=Francesca|date=2007-09-25|title=Guest Editor: Rajiv Agarwal: Cardiovascular Risk Profile Assessment and Medication Control Should Come First|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1525-139x.2007.00317.x|doi=10.1111/j.1525-139x.2007.00317.x}}&lt;/ref&gt;. Basqarıw ilajları tábiyatına qaray hár qıylı bolıwı múmkin, biraq tiykarınan olar maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin yamasa qol jeterliligin qorǵaw usılları bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.3403/9780580829109|title=Guide to the Implementation and Auditing of ISMS Controls based on ISO/IEC 27001|date=2013-11-01|location=London|doi=10.3403/9780580829109}}&lt;/ref&gt;. ISO/IEC 27001 hár qıylı tarawlarda basqarıw ilajların anıqlaǵan&lt;ref name=&quot;JohnsonSecurity15&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X7SYBAAAQBAJ&amp;pg=PA9|title=Security Controls Evaluation, Testing, and Assessment Handbook|last1=Johnson, L.}}&lt;/ref&gt;. Shólkemler shólkemniń talaplarına muwapıq qosımsha basqarıw ilajların ámelge asıra aladı. ISO/IEC 27002 shólkemlik maǵlıwmat qáwipsizligi standartları boyınsha kórsetpe usınadı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Security techniques. Mapping the revised editions of ISO/IEC 27001 and ISO/IEC 27002 |url=http://dx.doi.org/10.3403/30310928 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30310928}}&lt;/ref&gt;.

== Tereń qorǵanıw ==
[[Fayl:Defense_In_Depth_-_Onion_Model.svg|oñğa|nobaý|Tereń qorǵanıwdıń piyaz modeli]]
Tereń qorǵanıw — bul ayırım komponentler islemey qalǵan jaǵdayda da qorǵanıwdı saqlap qalıwǵa mólsherlengen bir-birin qaplaytuǵın qáwipsizlik sistemalarına tiykarlanǵan tiykarǵı qáwipsizlik filosofiyası. Bul usıl bir ǵana qáwipsizlik ilajına iseniw ornına, bult hám tarmaq noqatlarında qáwipsizlik basqarıwdıń bir neshe qatlamların birgelikte qollanadı. Bul usıl kirgiziw anıqlaw sistemaları menen birge fayrvollardı, jumıs stolı antivirusı menen birge elektron pochta filtrlew xızmetlerin hám dástúriy tarmaq qorǵanıwı menen birge bult tiykarındaǵı qáwipsizlikti óz ishine aladı.
Bul koncepciyanı administrativlik, logikalıq hám fizikalıq basqarıwdıń úsh ayrıqsha qatlamı arqalı ámelge asırıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;Administrative Controls&quot;&gt;{{Citation |title=Administrative Controls |date=2003-03-26 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9780203507933-6 |work=Occupational Ergonomics |pages=443–666 |access-date=2021-05-29 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9780203507933-6 |isbn=978-0-429-21155-3}}&lt;/ref&gt;, yamasa onı orayında maǵlıwmatlar bolǵan, átirapında adamlar, tarmaq qáwipsizligi, xost tiykarındaǵı qáwipsizlik hám qollanba qáwipsizligi qatlamları menen qorshalǵan piyaz modeli sıpatında kóz aldımızǵa keltiriwge boladı. Bul strategiya qáwipsizlik tek texnologiyanı emes, sonday-aq birgelikte isleytuǵın adamlar menen processlerdi de óz ishine alatuǵının ayrıqsha kórsetedi, bunda haqıyqıy waqıt rejiminde monitoring hám juwap qaytarıw áhmiyetli komponentler bolıp tabıladı.&lt;ref name=&quot;schneier2006&quot; /&gt;

== Klassifikaciya ==
Informaciya qáwipsizligi hám qáwip-qáterdi basqarıwdıń áhmiyetli aspekti — informaciyanıń qádirin túsiniw hám informaciya ushın sáykes proceduralar menen qorǵaw talapların belgilew&lt;ref&gt;{{Citation |title=Overview |date=2001-12-20 |work=Information Security Policies, Procedures, and Standards |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9780849390326.ch1 |isbn=978-0-8493-1137-6}}&lt;/ref&gt;. Barlıq informaciyalar birdey emes, sonlıqtan barlıq informaciyalar birdey dárejede qorǵawdı talap etpeydi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Electrical protection relays. Information and requirements for all protection relays |url=http://dx.doi.org/10.3403/bs142-1 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/bs142-1}}&lt;/ref&gt;. Bul informaciyaǵa qáwipsizlik klassifikaciyasın beriwdi talap etedi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Supplemental Information 4: List of all combined families in alphabetical order assigned in MEGAN vers. 5.11.3.|journal=PeerJ|date=6 February 2019|volume=7|pages=e6379|doi=10.7717/peerj.6379/supp-4|last1=Dibattista|first1=Joseph D.|last2=Reimer|first2=James D.|last3=Stat|first3=Michael|last4=Masucci|first4=Giovanni D.|last5=Biondi|first5=Piera|last6=Brauwer|first6=Maarten De|last7=Bunce|first7=Michael}}&lt;/ref&gt;. Informaciyalardı klassifikaciyalawdaǵı birinshi qádem — joqarı basshılıq aǵzasın klassifikaciyalanıwı kerek bolǵan belgili bir informaciyanıń iyesi sıpatında anıqlaw. Keyin klassifikaciya siyasatın islep shıǵıw kerek&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kim|first1=Sung-Won|date=2006-03-31|title=A Quantitative Analysis of Classification Classes and Classified Information Resources of Directory|journal=Journal of Information Management&lt;!--This is not the predatory journal of the same name--&gt;|volume=37|pages=83–103|doi=10.1633/jim.2006.37.1.083}}&lt;/ref&gt;. Siyasat hár qıylı klassifikaciya belgilerin súwretlewi, informaciyaǵa belgili bir belgi beriw kriteriylerin anıqlawı hám hárbir klassifikaciya ushın zárúr qáwipsizlik basqarıwların dizimge alıwı kerek.

Informaciyaǵa qanday klassifikaciya beriliwi kerek ekenligine tásir etetuǵın ayırım faktorlarǵa informaciyanıń shólkem ushın qanshelli qádirli ekenligi, informaciyanıń qanshelli eski ekenligi hám informaciyanıń eskirgen-eskirmegenligi kiredi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Welcome to the Information Age |date=2015-09-11 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119200642.ch5 |work=Overload! |pages=43–65 |access-date=2021-05-29 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119200642.ch5 |isbn=978-1-119-20064-2}}&lt;/ref&gt;. Informaciyanı klassifikaciyalawda nızamlar hám basqa da regulyatorlıq talaplar da áhmiyetli esaplanadı. Informaciyalıq Sistemalardı Audit hám Baqlaw Associaciyası (ISACA) hám onıń Informaciya Qáwipsizligi ushın Biznes Modeli de qáwipsizlik qánigeleri ushın qáwipsizlikti sistemalı kózqarastan izertlew quralı bolıp xızmet etedi, bul qáwipsizlikti ulıwma basqarıwǵa bolatuǵın ortalıqtı jaratıp, haqıyqıy qáwip-qáterlerdi sheshiwge múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;ISACA-BMIS&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.isaca.org/KNOWLEDGE-CENTER/BMIS/Pages/Business-Model-for-Information-Security.aspx| bet = Business Model for Information Security (BMIS)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180126072505/https://www.isaca.org/KNOWLEDGE-CENTER/BMIS/Pages/Business-Model-for-Information-Security.aspx| arxivsáne = 2018-jıl 26-yanvar | baspaxana = ISACA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

Tańlanǵan hám qollanılǵan informaciya qáwipsizligi klassifikaciya belgileriniń túri shólkemniń tábiyatına baylanıslı boladı, mısallar tómendegishe:

* Biznes tarawında, belgiler: Jámiyetlik, Sezgir, Jeke, Qupıya.
* Húkimet tarawında, belgiler: Klassifikaciyalanbaǵan, Rásmiy emes, Qorǵalǵan, Qupıya, Sır, Joqarı dárejeli sır, hám olardıń inglis tilinde emes alternativleri&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McAuliffe|first=Leo| sáne =January 1987|title=Top secret/trade secret: Accessing and safeguarding restricted information|url=http://dx.doi.org/10.1016/0740-624x(87)90068-2|journal=Government Information Quarterly|volume=4|issue=1|pages=123–124|doi=10.1016/0740-624x(87)90068-2|issn=0740-624X}}&lt;/ref&gt;.
* Tarawlar aralıq strukturalarda, Svetofor Protokolı, ol tómendegilerden ibarat: Aq, Jasıl, Sarı, hám Qızıl.
* Jeke tarawda, Finanslıq sıyaqlı bir belgi. Buǵan onlayn bank operaciyaları sıyaqlı aqsha basqarıwǵa baylanıslı iskerlikler kiredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Iqbal|first=Javaid|date=2023-01-05|title=Financial information security behavior in online banking|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02666669221149346|journal=Information Development|volume=40|issue=4|pages=550–565|doi=10.1177/02666669221149346|issn=0266-6669}}&lt;/ref&gt;.

Shólkemdegi barlıq xızmetkerler, sonday-aq biznes sherikler klassifikaciya sxeması boyınsha oqıtılıwı kerek hám hárbir klassifikaciya ushın talap etiletuǵın qáwipsizlik baqlawları hám jumıs alıp barıw proceduraların túsiniwi kerek&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=25 February 2021|title=Figure 7: Classification accuracy for each model for all features.|pages=e379|doi=10.7717/peerj-cs.379/fig-7}}&lt;/ref&gt;. Belgilengen belgili bir informaciya aktiviniń klassifikaciyası dáwirli túrde qayta kórip shıǵılıwı kerek, bul klassifikaciyanıń ele de sol informaciya ushın sáykes ekenligin tekseriw hám klassifikaciya talap etetuǵın qáwipsizlik baqlawlarınıń ornında ekenligin hám olardıń durıs proceduralar menen orınlanıp atırǵanlıǵın támiyinlew ushın zárúr&lt;ref&gt;{{Citation |title=Asset Classification |date=2013-10-16 |url=http://dx.doi.org/10.1201/b15573-18 |work=Information Security Fundamentals |pages=327–356 |access-date=2021-06-01 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/b15573-18 |isbn=978-0-429-13028-1}}&lt;/ref&gt;.

== Kiriw múmkinshiligin baqlaw ==
Qorǵalǵan informaciyaǵa kiriw múmkinshiligi tek usı informaciyaǵa kiriwge ruqsat etilgen adamlar menen sheklengen bolıwı kerek&lt;ref name=&quot;ACM Press&quot;&gt;{{Cite book|last1=Almehmadi|first1=Abdulaziz|last2=El-Khatib|first2=Khalil|title=Proceedings of the 6th International Conference on Security of Information and Networks|chapter=Authorized! Access denied, unauthorized! Access granted|date=2013|series=Sin '13|pages=363–367|location=New York, New York, US|publisher=ACM Press|doi=10.1145/2523514.2523612|isbn=978-1-4503-2498-4}}&lt;/ref&gt;. Informaciyanı qayta isleytuǵın kompyuter baǵdarlamaları, hám kóp jaǵdaylarda kompyuterler de ruqsat etilgen bolıwı kerek&lt;ref name=&quot;Peiss 2020 16–39&quot;&gt;{{Citation |last=Peiss |first=Kathy |title=The Country of the Mind Must Also Attack |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780190944612.003.0003 |work=Information Hunters |pages=16–39 |year=2020 |access-date=2021-06-01 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190944612.003.0003 |isbn=978-0-19-094461-2}}&lt;/ref&gt;. Bul qorǵalǵan informaciyaǵa kiriwdi baqlaw ushın mexanizmlerdiń ornatılıwın talap etedi&lt;ref name=&quot;Peiss 2020 16–39&quot; /&gt; Kiriwdi baqlaw mexanizmleriniń quramalılıǵı qorǵalıp atırǵan informaciyanıń qádiri menen teń bolıwı kerek; informaciya qanshelli sezgir yamasa qádirli bolsa, baqlaw mexanizmleri de sonshelli kúshli bolıwı kerek. Kiriwdi baqlaw mexanizmleri qurılatuǵın tiykar identifikaciyalaw hám [[Autentifikaciya|autentifikaciyalawdan]] baslanadı.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Personal identification. ISO-compliant driving licence |url=http://dx.doi.org/10.3403/30170670u |access-date=2021-06-01 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30170670u}}&lt;/ref&gt;.

Kiriwdi baqlaw ulıwma úsh basqıshta qaraladı: identifikaciyalaw, [[Autentifikaciya|autentifikaciyalaw]] hám [[Avtorizatsiya|avtorizaciyalaw]]&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Omar|last=Santos|title=Ccna security 210-260 official cert guide.|url=https://archive.org/details/ccnasecurity21020000sant|date=2015|publisher=Cisco press|isbn=978-1-58720-566-8|oclc=951897116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AndressTheBasics14&quot;/&gt;.

=== Identifikaciyalaw ===
Identifikaciyalaw — bul birewdiń kim ekenligi yamasa bir nárseniń ne ekenligi haqqındaǵı tastıyıqlaw. Eger adam &quot;Sálem, meniń atım Djon Dou&quot; degen tastıyıqlawdı berse, ol óziniń kim ekenligi haqqında talap etip atır&lt;ref&gt;{{Citation |title=What is Assertion? |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203169186_chapter_one |work=ASSERTION TRAINING |pages=1–7 |year=1991 |access-date=2021-06-01 |place=Abingdon, UK |publisher=Taylor &amp; Francis |doi=10.4324/9780203169186_chapter_one |isbn=978-0-203-28556-5}}&lt;/ref&gt;. Biraq, onıń talabı haqıyqıy bolıwı da, bolmawı da múmkin. Djon Douǵa qorǵalǵan informaciyaǵa kiriw múmkinshiligi berilmesten aldın, Djon Dou bolıwǵa talap etip atırǵan adamnıń haqıyqattan da Djon Dou ekenligin tekseriw zárúr boladı. Ádette talap paydalanıwshı atı túrinde boladı. Sol paydalanıwshı atın kirgiziw arqalı siz &quot;Men usı paydalanıwshı atı tiyisli bolǵan adamman&quot; dep talap etesiz&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.rfc-editor.org/info/rfc1929| bet = Username/Password Authentication for SOCKS V5| avtor = Leech| at = M.| sáne = March 1996 | doi = 10.17487/rfc1929| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

=== Autentifikaciyalaw ===
Autentifikaciyalaw — bul identifikaciya talabın tekseriw háreketi. Djon Dou bankke aqsha alıw ushın kirgende, ol bank xızmetkerine óziniń Djon Dou ekenligin aytadı, yaǵnıy identifikaciya talabın beredi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kirk |first=John |title=Teller, Seller, Union Activist: Class Formation and Changing Bank Worker Identities | sáne =2011 |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230305625_6 |work=Work and Identity |pages=124–148 |access-date=2021-06-01 |place=London |publisher=Palgrave Macmillan UK |doi=10.1057/9780230305625_6 |isbn=978-1-349-36871-6 |last2=Wall |first2=Christine}}&lt;/ref&gt;. Bank xızmetkeri onnan fotosúwreti bar hújjetti kórsetiwdi soraydı, sonda ol xızmetkerge óziniń transport basqarıwshı gúwalıǵın beredi. Bank xızmetkeri gúwalıqta Djon Dou dep jazılǵanın tekseredi hám gúwalıqtaǵı fotosúwretti Djon Dou bolıwǵa talap etip turǵan adam menen salıstıradı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Vile |first=John |title=License Checks |url=http://dx.doi.org/10.4135/9781452234243.n462 |work=Encyclopedia of the Fourth Amendment |year=2013 |access-date=2021-06-01 |place=Washington DC |publisher=CQ Press |doi=10.4135/9781452234243.n462 |isbn=978-1-60426-589-7}}&lt;/ref&gt;. Eger fotosúwret hám atı sol adamǵa sáykes kelse, onda xızmetker Djon Doudıń ózi talap etken adam ekenligin tastıyıqlaǵan boladı. Usıǵan uqsas, tuwrı paroldi kirgiziw arqalı paydalanıwshı óziniń paydalanıwshı atı tiyisli bolǵan adam ekenligine dálil keltiredi&lt;ref&gt;{{Citation |title=He Said/She Said |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6wgjjv.6 |work=My Ghost Has a Name |pages=17–32 |access-date=2021-05-29 |publisher=University of South Carolina Press |doi=10.2307/j.ctv6wgjjv.6 |isbn=978-1-61117-827-2}}&lt;/ref&gt;.

Autentifikaciya ushın qollanılatuǵın úsh túrli informaciya bar&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Supplemental Information 8: Methods used to monitor different types of contact|journal=PeerJ|date=26 October 2020|volume=8|pages=e10221|doi=10.7717/peerj.10221/supp-8|last1=Bacigalupo|first1=Sonny A.|last2=Dixon|first2=Linda K.|last3=Gubbins|first3=Simon|last4=Kucharski|first4=Adam J.|last5=Drewe|first5=Julian A.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Igelnik|first1=Boris M.|last2=Zurada|first2=Jacek|title=Efficiency and scalability methods for computational intellect}}&lt;/ref&gt;:

* Siz biletuǵın nárse: PIN-kod, parol yamasa anańızdıń qızlıq familiyası sıyaqlı nárseler&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Insurance Superbill Must Have Your Name as the Provider |date=2005-01-01 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203020289-11 |work=Before You See Your First Client |pages=37–38 |access-date=2021-06-01 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203020289-11 |isbn=978-0-203-02028-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Joe|last=Kissell|title=Take Control of Your Passwords|isbn=978-1-4920-6638-5|oclc=1029606129}}&lt;/ref&gt;
* Sizde bar nárse: transport basqarıwshı gúwalıǵı yamasa magnitli karta&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 2009|title=New smart Queensland driver license announced}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lawrence Livermore National Laboratory. United States. Department of Energy. Office of Scientific and Technical Information|title=A human engineering and ergonomic evaluation of the security access panel interface.|date=1995|publisher=United States. Dept. of Energy|oclc=727181384}}&lt;/ref&gt;
* Siz bolǵan nárse: biometrika, sonıń ishinde alaqan izi, barmaq izi, dawıs úlgisi hám kóz torı skaneri&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lee|first=Paul|date=April 2017|title=Prints charming: how fingerprints are trailblazing mainstream biometrics}}&lt;/ref&gt;

Kúshli autentifikaciya birden artıq autentifikaciya informaciyasın beriwdi talap etedi (eki faktorlı autentifikaciya). Búgingi kúnde kompyuter sistemalarında paydalanıwshı atı — eń keń tarqalǵan identifikaciya forması, al parol — eń keń tarqalǵan autentifikaciya forması bolıp esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888932392533| bet = Figure 1.5. Marriage remains the most common form of partnership among couples, 2000-07| doi = 10.1787/888932392533| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-iyun }}&lt;/ref&gt;. Paydalanıwshı atları hám paroller óz wazıypasın atqardı, biraq olar barǵan sayın jetkiliksiz bolıp barmaqta&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Modern Concepts of Security|url=https://books.google.com/books?isbn=1481782320}}&lt;/ref&gt;. Paydalanıwshı atları hám paroller áste-aqırın waqıtqa tiykarlanǵan bir mártelik parol algoritmleri sıyaqlı quramalıraq autentifikaciya mexanizmleri menen almastırılmaqta yamasa tolıqtırılmaqta&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.17487/rfc6560| bet = One-Time Password (OTP) Pre-Authentication| avtor = Richards| at = G.| sáne = April 2012 | doi = 10.17487/rfc6560}}&lt;/ref&gt;.

=== Avtorizaciya ===
Adam, programma yamasa kompyuter sátli identifikaciyalanıp hám autentifikaciyalanǵannan keyin, olardıń qanday informaciyalıq resurslarǵa kiriw huqıqı bar ekenligi hám qanday háreketlerdi orınlawǵa ruqsat etilgenligi (isletiw, kóriw, jaratıw, óshiriw yamasa ózgertiw) anıqlanıwı kerek. Bunı [[Avtorizatsiya|avtorizaciya]] dep ataydı. Informaciyaǵa hám basqa esaplaw xızmetlerine kiriw huqıqın beriw administrativlik siyasat hám proceduralardan baslanadı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Authorization And Approval Program | sáne =2015-10-23 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119203964.ch10 |work=Internal Controls Policies and Procedures |pages=69–72 |access-date=2021-06-01 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119203964.ch10 |isbn=978-1-119-20396-4}}&lt;/ref&gt;. Bul siyasatlar qanday informaciya hám esaplaw xızmetlerine kim tárepinen hám qanday shártler astında kiriw múmkinligin belgileydi. Sońınan kiriwdi basqarıw mexanizmleri usı siyasatlardı ámelge asırıw ushın konfiguraciyalanadı&lt;ref&gt;{{Citation |title=What responses under what conditions? |date=2019-10-02 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvqc6hn1.12 |work=Local Policies and the European Social Fund |pages=81–102 |access-date=2021-06-01 |publisher=Policy Press |doi=10.2307/j.ctvqc6hn1.12 |isbn=978-1-4473-4652-4 |s2cid=241438707}}&lt;/ref&gt;. Hár qıylı esaplaw sistemaları hár qıylı kiriwdi basqarıw mexanizmleri menen támiyinlengen. Ayırımları hátte hár qıylı kiriwdi basqarıw mexanizmlerin tańlaw imkaniyatın beriwi múmkin. Sistema usınatuǵın kiriwdi basqarıw mexanizmi kiriwdi basqarıwdıń úsh usılınıń birewine tiykarlanǵan boladı yamasa úsh usıldıń kombinaciyasınan kelip shıǵıwı múmkin.

Diskreciyalıq emes usıl barlıq kiriwdi basqarıwdı oraylastırılǵan basqarıw astına biriktiredi&lt;ref name=&quot;discretionary access control&quot;&gt;{{Citation |last=Weik |first=Martin H. |title=Computer Science and Communications Dictionary |date=2000 |page=426 |chapter=discretionary access control |doi=10.1007/1-4020-0613-6_5225 |isbn=978-0-7923-8425-0}}&lt;/ref&gt;. Informaciya hám basqa resurslarǵa kiriw ádette shólkemdegi adamnıń funkciyasına (roline) yamasa ol orınlawı kerek bolǵan wazıypalarǵa tiykarlanǵan. Diskreciyalıq usıl informaciya resursınıń jaratıwshısına yamasa iyesine sol resurslarǵa kiriwdi basqarıw imkaniyatın beredi.&lt;ref name=&quot;discretionary access control&quot; /&gt; Májbúriy kiriwdi basqarıw usılında, informaciya resursına berilgen qáwipsizlik klassifikaciyasına tiykarlanıp kiriw huqıqı beriledi yamasa biykarlanadı.

Búgingi kúnde qollanılıp atırǵan ulıwmalıq kiriwdi basqarıw mexanizmleriniń mısallarına tómendegiler kiredi: kóplegen rawajlanǵan [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları|maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarında]] bar bolǵan rolge tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw; [[Unix|UNIX]] hám [[Windows]] operaciyalıq sistemalarında berilgen ápiwayı fayl ruqsatnamaları; Windows tarmaq sistemalarında berilgen Topar Siyasatı Obyektleri; hám kóplegen fayrvollar hám marshrutizatorlarda qollanılatuǵın Kerberos, RADIUS, TACACS hám ápiwayı kiriw dizimleri&lt;ref&gt;{{Citation |title=Configuring TACACS and Extended TACACS |date=2002-05-15 |work=Securing and Controlling Cisco Routers |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781420031454.ch11 |isbn=978-0-8493-1290-8}}&lt;/ref&gt;.

Nátiyjeli bolıwı ushın, siyasatlar hám basqa qáwipsizlik sharaları ámelge asırılıwı hám saqlanıwı kerek. Nátiyjeli siyasatlar adamlardıń óz háreketleri ushın juwapker bolıwın támiyinleydi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Developing Effective Security Policies |date=2009-12-18 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781420078718-18 |work=Risk Analysis and Security Countermeasure Selection |pages=261–274 |access-date=2021-06-01 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781420078718-18 |isbn=978-0-429-24979-2}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, AQSH Ǵaznashılıǵınıń sezgir yamasa jeke múlk informaciyaların qayta islew sistemaları ushın nızamlarında, barlıq sátsiz hám tabıslı autentifikaciya hám kiriw háreketleri jazıp alınıwı kerek, hám barlıq informaciyaǵa kiriwler qanday da bir audit izlerin qaldırıwı kerek dep kórsetilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.treasury.gov/tigta/auditreports/2004reports/200420131fr.html| bet = The Use of Audit Trails to Monitor Key Networks and Systems Should Remain Part of the Computer Security Material Weakness| jumıs = www.treasury.gov| qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Sonıń menen birge, kiriwdi basqarıw haqqında sóz etkende, biliwi-kerek principi ámelde bolıwı kerek. Bul princip adamǵa óz jumıs funkciyaların orınlawı ushın kiriw huqıqların beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=fixing-canadas-access-to-medicines-regime-what-you-need-to-know-about-bill-c398|url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9902-0152|access-date=2021-06-01|doi=10.1163/2210-7975_hrd-9902-0152}}&lt;/ref&gt;. Bul princip húkimette hár qıylı ruqsatnamalar menen islegende qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Dealing with Uncertain Risks—When to Apply the Precautionary Principle|url=http://dx.doi.org/10.1177/216507990605400102|doi=10.1177/216507990605400102}}&lt;/ref&gt;. Hátteki eki bólimdegi eki xızmetkerdiń joqarı dárejeli qupıya ruqsatnaması bolsa da, informaciya almasıw ushın olarda biliwi-kerek zárúrligi bolıwı kerek. Biliwi-kerek principi sheńberinde, tarmaq administratorları xızmetkerlerdiń kereginen artıq informaciyaǵa kiriwiniń aldın alıw ushın olarǵa eń az jeńilliklerdi beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=We Need to Know More About How the Government Censors Its Employees|url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9970-2016117|access-date=2021-06-01|doi=10.1163/2210-7975_hrd-9970-2016117}}&lt;/ref&gt;. Biliwi-kerek principi qupıyalıq-pútinlik-qoljetimlilik triadasın ámelge asırıwǵa járdem beredi. Biliwi-kerek principi triadanıń qupıyalıq bólimine tuwrıdan-tuwrı tásir etedi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Pournelle |first=Jerry |title=1001 Computer Words You Need to Know: The Ultimate Guide To The Language Of Computers | sáne =2004-04-22 |access-date=2021-07-30 |series=Oxford Scholarship Online |chapter=1001 Computer Words You Need to Know |chapter-url=https://academic.oup.com/book/40772/chapter-abstract/348693201 |publisher=Oxford University Press | til =en |doi=10.1093/oso/9780195167757.003.0007 |isbn=978-0-19-516775-7}}&lt;/ref&gt;.

== Kriptografiya ==
Informaciya qáwipsizligi paydalanıwǵa jaramlı informaciyanı ruqsat etilgen paydalanıwshıdan basqa hesh kim paydalana almaytuǵın formaǵa aylandırıw ushın kriptografiyanı qollanadı; bul process shifrlaw dep ataladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Easttom |first=William |title=Elliptic Curve Cryptography |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-030-63115-4_11 |work=Modern Cryptography |pages=245–256 |year=2021 |access-date=2021-06-01 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-63115-4_11 |isbn=978-3-030-63114-7 |s2cid=234106555}}&lt;/ref&gt;. Shifrlanǵan (paydalanıwǵa jaramsız etilgen) informaciya kriptografiyalıq giltke iye bolǵan ruqsat etilgen paydalanıwshı tárepinen shifrdı sheshiw procesi arqalı dáslepki paydalanıwǵa jaramlı formasına qayta aylandırılıwı múmkin. Kriptografiya informaciya qáwipsizliginde [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] jiberilip atırǵan waqıtta (elektron túrde yamasa fizikalıq túrde) hám saqlanıp turǵan waqıtta ruqsatsız yamasa tosattan ashılıp qalıwdan qorǵaw ushın qollanıladı.

Kriptografiya informaciya qáwipsizligine basqa da paydalı qollanıwlardı usınadı, sonıń ishinde jetilistirilgen autentifikaciya usılları, xabar daydjestleri, cifrlı qoltańbalar, biykarlawǵa bolmaytuǵınlıq hám shifrlanǵan tarmaq baylanısları bar&lt;ref&gt;{{Citation |last=Weiss |first=Jason |title=Message Digests, Message Authentication Codes, and Digital Signatures |date=2004 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-012742751-5/50012-8 |work=Java Cryptography Extensions |pages=101–118 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-012742751-5/50012-8 |isbn=978-0-12-742751-5}}&lt;/ref&gt;. Telnet hám File Transfer Protocol (FTP) sıyaqlı eski, qáwipsizligi tómenirek qollanbalar áste-aqırın shifrlanǵan tarmaq baylanısların paydalanatuǵın Secure Shell (SSH) sıyaqlı qáwipsizligi joqarıraq qollanbalar menen almastırılmaqta&lt;ref name=&quot;URK_1&quot;&gt;{{Web deregi| url = https://www.rfc-editor.org/rfc/pdfrfc/rfc8332.txt.pdf| bet = Use of RSA Keys with SHA-256 and SHA-512 in the Secure Shell (SSH) Protocol| avtor = Bider, D.| sáne = March 2018 | baspaxana = The RFC Series| doi = 10.17487/RFC8332| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20241110164300/https://www.rfc-editor.org/rfc/pdfrfc/rfc8332.txt.pdf| arxivsáne = 2024-jıl 10-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Sımsız baylanıslar WPA/WPA2 yamasa eskirek (hám qáwipsizligi tómenirek) WEP protokolları arqalı shifrlanıwı múmkin. Sımlı baylanıslar (mısalı, ITU‑T G.hn) shifrlaw ushın AES hám autentifikaciya hám gilt almasıw ushın X.1035 ti paydalanıp qáwipsizlendiriledi. GnuPG yamasa PGP sıyaqlı programmalıq qollanbalar maǵlıwmat faylların hám elektron poshtanı shifrlaw ushın paydalanılıwı múmkin.

Kriptografiya durıs ámelge asırılmaǵan jaǵdayda qáwipsizlik máselelerin keltirip shıǵarıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |last=Bonneau |first=Joseph |title=Why Buy when You Can Rent? | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-662-53357-4_2 |work=Financial Cryptography and Data Security |volume=9604 |pages=19–26 |access-date=2021-06-05 |series=Lecture Notes in Computer Science |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-662-53357-4_2 |isbn=978-3-662-53356-7 |s2cid=18122687}}&lt;/ref&gt;. Kriptografiyalıq sheshimler kriptografiya boyınsha ǵárezsiz ekspertler tárepinen qatań qayta kórip shıǵılǵan industriya tárepinen qabıl etilgen sheshimler tiykarında ámelge asırılıwı kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Coleman |first=Heather |title=What GIS Experts and Policy Professionals Need to Know about Using Marxan in Multiobjective Planning Processes |date=2015-08-01 |url=http://dx.doi.org/10.17128/9781589483651_2 |work=Ocean Solutions, Earth Solutions |access-date=2021-06-05 |publisher=Esri Press |doi=10.17128/9781589483651_2 |isbn=978-1-58948-365-1 |last2=Andron |first2=Jeff}}&lt;/ref&gt;. Shifrlaw giltiniń uzınlıǵı hám kúshi de áhmiyetli faktor bolıp esaplanadı&lt;ref name=&quot;Key Encryption Key&quot;&gt;{{Citation |last=Landrock |first=Peter |title=Encyclopedia of Cryptography and Security |date=2005 |pages=326–327 |chapter=Key Encryption Key |doi=10.1007/0-387-23483-7_220 |isbn=978-0-387-23473-1}}&lt;/ref&gt;. Hálsiz yamasa júdá qısqa gilt hálsiz shifrlawdı payda etedi&lt;ref name=&quot;Key Encryption Key&quot; /&gt; Shifrlaw hám shifrdı sheshiw ushın paydalanılatuǵın giltler basqa da qupıya maǵlıwmatlar sıyaqlı birdey dárejede qatań qorǵalıwı kerek.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Giri |first=Debasis |title=Information Security and Assurance |date=2010 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-642-13365-7_9 |volume=76 |pages=86–96 |access-date=2021-06-05 |series=Communications in Computer and Information Science |chapter=A Cryptosystem for Encryption and Decryption of Long Confidential Messages |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |bibcode=2010isa..conf...86G |doi=10.1007/978-3-642-13365-7_9 |isbn=978-3-642-13364-0 |last2=Barua |first2=Prithayan |last3=Srivastava |first3=P. D. |last4=Jana |first4=Biswapati}}&lt;/ref&gt;. Olar ruqsatsız ashılıp qalıwdan hám joq etiliwden qorǵalıwı kerek, sonday-aq kerek bolǵan waqıtta qoljetimli bolıwı kerek. Ashıq giltli infrastruktura (PKI) sheshimleri giltlerdi basqarıw átirapındaǵı kóplegen máselelerdi sheshedi.

== Process ==
&quot;Aqılǵa muwapıq hám abaylı adam&quot;, &quot;tiyisli itibar&quot; hám &quot;tiyisli zeyin&quot; terminleri finans, bahalı qaǵazlar hám huqıq tarawlarında kóp jıllar dawamında qollanılıp kelgen. Sońǵı jıllarda bul terminler [[esaplaw texnikası]] hám maǵlıwmat qáwipsizligi tarawlarına da enip keldi&lt;ref name=&quot;WhitmanManage16&quot;/&gt;. AQSH Federal jaza qollanıw nızamları endi korporativ lawazımlı jeke tulǵalardı óz maǵlıwmat sistemaların basqarıwda tiyisli itibar hám tiyisli zeyin kórsetpegeni ushın juwapkershilikke tartıw múmkinshiligin beredi&lt;ref name=&quot;VallabhaneniCorporate08&quot;&gt;{{Cite book|title=Corporate Management, Governance, and Ethics Best Practices|url=https://archive.org/details/corporatemanagem0000vall|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2008|isbn=9780470255803}}&lt;/ref&gt;.

Biznes dúnyasında, akcionerler, klientler, biznes sherikler hám húkimetler korporativ lawazımlı tulǵalardıń biznesti qabıl etilgen biznes ámeliyatlarına muwapıq hám nızamlar hám basqa da normativlik talaplarǵa sáykes júrgiziwin kútedi. Bul kóbinese &quot;aqılǵa muwapıq hám abaylı adam&quot; qaǵıydası dep ataladı. Abaylı adam biznesti durıs biznes principleri tiykarında hám nızamlı, etikalıq tárizde júrgiziw ushın zárúr bolǵan hámme nárseniń islengenine isenim payda etiw ushın tiyisli itibar kórsetedi. Abaylı adam sonday-aq bizneske tiyisli itibar kórsetiwde zeyinli (dıqqatlı, itibarlı, úziliksiz) boladı.

Informaciya qáwipsizligi tarawında Xarris&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Shon Harris|title=All-in-one CISSP Certification Exam Guide|edition=2nd|publisher=[[McGraw-Hill]]/Osborne|year=2003|location=[[Emeryville, California]]|isbn=978-0-07-222966-0}}&lt;/ref&gt;
tiyisli itibar hám tiyisli zeyinniń tómendegi anıqlamaların usınadı:&lt;blockquote&gt;''&quot;Tiyisli itibar — bul kompaniyanıń korporaciya ishinde júz beretuǵın háreketler ushın juwapkershilikti óz moynına alǵanın hám kompaniyanı, onıń resursların hám xızmetkerlerin qorǵawǵa járdem beriw ushın zárúr qádemlerdi qollanǵanın kórsetiw ushın islengen qádemler.'' &quot;Hám, [Tiyisli zeyin bolsa] &quot;qorǵaw mexanizmleriniń úziliksiz saqlanıp turıwın hám jumıs islewin támiyinleytuǵın úziliksiz háreketler.&quot;&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Importance of Operational Due Diligence |date=2015-10-16 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119197485.ch2 |work=Hedge Fund Operational Due Diligence |pages=49–67 |access-date=2021-06-05 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119197485.ch2 |isbn=978-1-119-19748-5}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;Bul anıqlamalardaǵı eki áhmiyetli noqatqa dıqqat awdarıw kerek. Birinshi, tiyisli itibarda, kórsetiw ushın qádemler qoyıladı; bul qádemlerdiń tekseriliwi, ólsheniwi, hátte materiallıq nátiyjeler beriwi múmkin ekenin ańlatadı. Ekinshi, tiyisli zeyinde úziliksiz háreketler bar; bul adamlardıń qorǵaw mexanizmlerin baqlaw hám saqlaw ushın haqıyqatında bir nárseler islep atırǵanın hám bul háreketlerdiń dawamlı ekenin ańlatadı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Jensen |first=Eric Talbot |title=Due Diligence in Cyber Activities |date=2020-12-03 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780198869900.003.0015 |work=Due Diligence in the International Legal Order |pages=252–270 |access-date=2021-06-05 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780198869900.003.0015 |isbn=978-0-19-886990-0}}&lt;/ref&gt;.

Shólkemler informaciya qáwipsizligin qollanǵanda itibar beriw minnetin orınlawǵa juwapkershilikli. Itibar beriw wazıypası boyınsha qáwip-qáterdi analizlew standartı (DoCRA)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://docra.org/| bet = The Duty of Care Risk Analysis Standard| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180814170112/https://docra.org/| arxivsáne = 2018-jıl 14-avgust | jumıs = DoCRA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-avgust }}&lt;/ref&gt; qáwip-qáterdi bahalaw ushın principler hám ámeliyatlardı usınadı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Sutton |first=Adam |title=Evaluating crime prevention |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511804601.006 |work=Crime Prevention |pages=70–90 |year=2008 |access-date=2021-06-05 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511804601.006 |isbn=978-0-511-80460-1 |last2=Cherney |first2=Adrian |last3=White |first3=Rob}}&lt;/ref&gt;. Ol usı qáwip-qáterlerden tásirleniwi múmkin bolǵan barlıq táreplerdi esapqa aladı. DoCRA basqalardı zıyannan qorǵawda sáykes keletuǵın hám aqılǵa muwapıq júk júkleytuǵın qorǵanıw sharaların bahalawǵa járdem beredi. Maǵlıwmatlardıń buzılıwına baylanıslı dawlardıń kóbeyiwi menen kompaniyalar qáwipsizlik sharaları, nızamlarǵa sáykeslik hám óz missiyası arasında teńsalmaqlılıqtı saqlawı kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Takach |first=George S. |title=Preparing for Breach Litigation | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-803451-4.00009-5 |work=Data Breach Preparation and Response |pages=217–230 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-803451-4.00009-5 |isbn=978-0-12-803451-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Waqıyalarǵa juwap beriw jobaları ===
Kompyuter qáwipsizligi waqıyaların basqarıw — bul kompyuterler hám tarmaqlarda qáwipsizlik waqıyaların aldın ala boljaw múmkin bolǵan usılda baqılaw, anıqlaw hám olarǵa juwap beriwge baǵdarlanǵan arnawlı waqıyalardı basqarıw túri&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.iso.org| bet = ISO 17799{{!}}ISO/IEC 17799:2005(E)| sáne = 2005-jıl 15-iyun | jumıs = Information technology — Security techniques — Code of practice for information security management| betler = 90–94| baspaxana = ISO copyright office}}&lt;/ref&gt;.

Shólkemler bunı qáwipsizlik buzılıwları anıqlanǵanda iske túsiriletuǵın waqıyalarǵa juwap beriw jobaları (IRPs) arqalı ámelge asıradı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Fowler |first=Kevvie |title=Developing a Computer Security Incident Response Plan | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-803451-4.00003-4 |work=Data Breach Preparation and Response |pages=49–77 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-803451-4.00003-4 |isbn=978-0-12-803451-4}}&lt;/ref&gt;. Bul jobalar ádette hújimlerdi sınaw, kompyuter kriminalistikası hám tarmaq qáwipsizligi sıyaqlı tarawlarda arnawlı bilimlerge iye bolǵan waqıyalarǵa juwap beriw toparın (IRT) óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Johnson |first=Leighton R. |title=Part 1. Incident Response Team |date=2014 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-1-59749-996-5.00038-8 |work=Computer Incident Response and Forensics Team Management |pages=17–19 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-1-59749-996-5.00038-8 |isbn=978-1-59749-996-5}}&lt;/ref&gt;.

=== Ózgerislerdi basqarıw ===
Ózgerislerdi basqarıw — bul maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵındaǵı ózgerislerdi basqarıw hám baqlaw ushın rásmiy process&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Assessment of ecotoxicological risks of element leaching from pulverized coal ashes|date=1995|publisher=s.n.]}}&lt;/ref&gt;. Oǵan stol kompyuterleri, tarmaq, serverler hám programmalıq támiynatqa kirgizilgen ózgerisler kiredi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Practical Pathology Informatics|year=2006|url=https://archive.org/details/practicalpatholo0000sina|pages=[https://archive.org/details/practicalpatholo0000sina/page/51 51]–82|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/0-387-28058-8_3|isbn=0-387-28057-X}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi basqarıwdıń maqseti — maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵındaǵı ózgerisler sebepli payda bolatuǵın qáwip-qáterlerdi azaytıw hám ózgerisler kirgizilgende qayta islew ortalıǵınıń turaqlılıǵı menen isenimliligin jaqsılaw. Ózgerislerdi basqarıwdıń maqseti zárúr ózgerislerdiń ámelge asırılıwına kesent etiw yaki onı toqtatıw emes&lt;ref name=&quot;CampbellPractical16&quot;&gt;{{Cite book|title=Practical Information Security Management: A Complete Guide to Planning and Implementation|year=2016|url=https://archive.org/details/practicalinforma0000tony|publisher=Apress|isbn=9781484216859}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Understanding human differences : multicultural education for a diverse America|url=https://archive.org/details/understandinghum0000kopp_p8h1|date=2011|publisher=Pearson/Allyn &amp; Bacon}}&lt;/ref&gt;.

Maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵına kirgizilgen hár qanday ózgeris qáwip elementin payda etedi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Simple Scene, Sensational Shot}}&lt;/ref&gt;. Hátte ápiwayı kóringen ózgerislerdiń de kútilmegen nátiyjeleri bolıwı múmkin. Basqarıwdıń kóp sanlı juwapkershilikleriniń biri — qáwip-qáterdi basqarıw&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Audit Report, &quot;Fire Protection Deficiencies at Los Alamos National Laboratory.&quot;}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi basqarıw — bul maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵına kirgizilgen ózgerisler sebepli payda bolǵan qáwip-qáterlerdi basqarıw quralı. Ózgerislerdi basqarıw processiniń bir bólegi ózgerislerdiń áhmiyetli biznes processlerine kesent etiwi yaki basqa kirgizilip atırǵan ózgerislerge tásir etiwi múmkin bolǵan qolaysız waqıtlarda ámelge asırılmawın támiyinleydi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Business Process Change Management}}&lt;/ref&gt;.

Hárbir ózgeristi basqarıwdıń zárúrligi joq&lt;ref&gt;{{Cite book|date=2020-07-01|title=Leading Culture Change|url=http://dx.doi.org/10.1515/9780804774673|doi=10.1515/9780804774673|isbn=9780804774673}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Family Inc. : using business principles to maximize your family's wealth|date=22 March 2016|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-119-21976-7}}&lt;/ref&gt;. Ayırım ózgerisler maǵlıwmatlardı qayta islewdiń kúndelikli ádettegi bólegi bolıp, aldın ala belgilengen proceduraǵa ámel qıladı, bul qayta islew ortalıǵı ushın ulıwma qáwip dárejesin tómenletedi. Jańa paydalanıwshı akkauntın jaratıw yamasa jańa stol kompyuterin ornatıw — olar ulıwma ózgerislerdi basqarıwdı talap etpeytuǵın ózgerislerge mısal bola aladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933881610| bet = Figure 12.2. Share of own-account workers who generally do not have more than one client| format = Excel| doi = 10.1787/888933881610| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-iyun }}&lt;/ref&gt;. Biraq, paydalanıwshılardıń fayl bólisiwlerin qayta jaylastırıw yaki elektron pochta serverin jańalaw qayta islew ortalıǵı ushın ádewir joqarı qáwip dárejesin payda etedi hám ádettegi kúndelikli iskerlik emes. Ózgerislerdi basqarıwdaǵı áhmiyetli dáslepki qádemler — (a) ózgeristi anıqlaw (hám sol anıqlamanı xabarlaw) hám (b) ózgeris sistemasınıń kólemin belgilew&lt;ref&gt;{{Citation |title=Defining Organizational Change | sáne =2011-04-19 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781444340372.ch1 |work=Organizational Change |pages=21–51 |access-date=2021-06-05 |place=Oxford, UK |publisher=Wiley-Blackwell |doi=10.1002/9781444340372.ch1 |isbn=978-1-4443-4037-2}}&lt;/ref&gt;.

Ózgerislerdi basqarıw ádette tiykarǵı biznes tarawlarınıń, qáwipsizlik, tarmaq, sistema administratorları, maǵlıwmatlar bazasın basqarıw, qollanba dúziwshiler, kompyuter qollaw xızmeti hám járdem beriw bólimi wákillerinen quralǵan ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesi tárepinen qadaǵalanadı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kirchmer |first=Mathias |title=Change Management — Key for Business Process Excellence |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-540-24703-6_1 |work=Business Process Change Management |pages=1–14 |access-date=2021-06-05 |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-540-24703-6_1 |isbn=978-3-642-05532-4 |last2=Scheer |first2=August-Wilhelm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=More |first=Josh |title=Tier 2—Advanced Help Desk—Help Desk Supervisor |date=2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-800783-9.00029-x |work=Breaking Into Information Security |pages=111–113 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-800783-9.00029-x |isbn=978-0-12-800783-9 |last2=Stieber |first2=Anthony J. |last3=Liu |first3=Chris}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń wazıypaları avtomatlastırılǵan jumıs aǵımı qollanbasın paydalanıw arqalı jeńillestiriliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=An Application of Bayesian Networks in Automated Scoring of Computerized Simulation Tasks |date=2006-04-04 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780415963572-10 |work=Automated Scoring of Complex Tasks in Computer-Based Testing |pages=212–264 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415963572-10 |isbn=978-0-415-96357-2}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń juwapkershiligi shólkemniń hújjetlestirilgen ózgerislerdi basqarıw proceduralarınıń orınlanıwın támiyinlewden ibarat. Ózgerislerdi basqarıw processi tómendegishe&lt;ref name=&quot;TaylorProject08&quot;&gt;{{Cite book|chapter=Chapter 10: Understanding the Project Change Process|title=Project Scheduling and Cost Control: Planning, Monitoring and Controlling the Baseline|url=https://archive.org/details/projectschedulin0000tayl|author=Taylor, J.|publisher=J. Ross Publishing|year=2008|pages=[https://archive.org/details/projectschedulin0000tayl/page/187 187]–214|isbn=9781932159110}}&lt;/ref&gt;:

* '''Soraw''': Hár kim ózgeris kirgiziwdi sorawı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=17. Innovation and Change: Can Anyone Do This? |date=2017-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9780824860936-019 |work=Backstage in a Bureaucracy |pages=87–96 |access-date=2021-06-05 |publisher=University of Hawaii Press |doi=10.1515/9780824860936-019 |isbn=978-0-8248-6093-6}}&lt;/ref&gt;. Ózgeris kirgiziwdi soraǵan adam analiz etetuǵın yamasa ózgeristi ámelge asıratuǵın adam menen birdey bolıwı da, bolmawı da múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=Describing Within-Person Change Over Time |date=2015-01-30 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315744094-14 |work=Longitudinal Analysis |pages=235–306 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315744094-14 |isbn=978-1-315-74409-4}}&lt;/ref&gt;. Ózgeris kirgiziw haqqında soraw alınǵanda, ol dáslepki kórip shıǵıwdan ótiwi múmkin. Bunda usınılǵan ózgeristiń shólkemniń biznes modeli hám ámeliyatına sáykes keletuǵını hám ózgeristi ámelge asırıw ushın zárúr bolǵan resurslar muǵdarı anıqlanadı.
* '''Maqullaw''': Basqarıw biznesti ámelge asıradı hám resurslardı bólistiriwdi qadaǵalaydı, sonlıqtan basqarıw ózgeris kirgiziw sorawların maqullawı hám hárbir ózgeriske basımlılıq beriwi kerek. Eger ózgeris biznes modeli, industriya standartları yamasa eń jaqsı ámeliyatlarǵa sáykes kelmese, basqarıw ózgeris kirgiziw sorawın biykarlawdı tańlawı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=Change risks and best practices in Business Change Management Unmanaged change risk leads to problems for change management |date=2013-07-18 |work=Leading and Implementing Business Change Management |pages=32–74 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203073957-9 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-0-203-07395-7}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, eger ózgeris oǵan ajıratılıwı múmkin bolǵannan kóbirek resurslardı talap etse, basqarıw ózgeris kirgiziw sorawın biykarlawdı tańlawı múmkin.
* '''Jobalastırıw''': Ózgeristi jobalastırıw usınılǵan ózgeristiń kólemi hám tásirin anıqlawdı; ózgeristiń quramalılıǵın analizlewdi; resurslardı bólistiriwdi hám ámelge asırıw hám artqa qaytıw jobaların islep shıǵıw, sınaqtan ótkeriw hám hújjetlestiriwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Planning for water resources under climate change |date=2010-09-13 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203846537-20 |work=Spatial Planning and Climate Change |pages=287–313 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203846537-20 |isbn=978-0-203-84653-7}}&lt;/ref&gt;. Artqa qaytıw haqqında sheshim qabıl etiw kriteriylerin anıqlaw kerek.
* '''Sınaqtan ótkeriw''': Ózgeris óndiris ortalıǵına engizilmesten aldın, hárbir ózgeris haqıyqıy óndiris ortalıǵın jaqınnan sáwlelendiretuǵın qáwipsiz sınaq ortalıǵında sınalıwı kerek. Artqa qaytıw jobası da sınaqtan ótkeriliwi kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Weik |first=Martin H. |title=Computer Science and Communications Dictionary |date=2000 |page=96 |chapter=backout |doi=10.1007/1-4020-0613-6_1259 |isbn=978-0-7923-8425-0}}&lt;/ref&gt;.
* '''Kestelestiriw''': Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi — usınılǵan ámelge asırıw sánesin basqa jobalastırılǵan ózgerisler yaki áhmiyetli biznes iskerlikleri menen potencial qarama-qarsılıqlar ushın kórip shıǵıw arqalı ózgerislerdi kestelestiriwge járdem beriw&lt;ref&gt;{{Citation |title=Editorial Advisory and Review Board |date=2011-12-06 |url=http://dx.doi.org/10.1108/s2043-9059(2011)0000003005 |work=Business and Sustainability: Concepts, Strategies and Changes |volume=3 |pages=xv–xvii |access-date=2021-06-05 |series=Critical Studies on Corporate Responsibility, Governance and Sustainability |publisher=Emerald Group Publishing Limited |doi=10.1108/s2043-9059(2011)0000003005 |isbn=978-1-78052-438-2}}&lt;/ref&gt;.
* '''Xabarlaw''': Ózgeris jobalastırılǵannan keyin ol haqqında xabar beriliwi kerek&lt;ref&gt;{{Citation |title=Where a Mirage Has Once Been, Life Must Be |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6sj8d1.65 |work=New and Selected Poems |pages=103 |year=2014 |access-date=2021-06-05 |publisher=University of South Carolina Press |doi=10.2307/j.ctv6sj8d1.65 |isbn=978-1-61117-323-9}}&lt;/ref&gt;. Bul xabarlaw basqalarǵa ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesine ózgerislerdi jobalastırıw waqtında itibardan tıs qalǵan basqa ózgerisler yamasa áhmiyetli biznes iskerlikleri haqqında esletiw múmkinshiligin beredi. Sonday-aq, bul xabarlaw járdem beriw xızmeti hám paydalanıwshılarǵa ózgeris bolıwı aldınan turǵanın bildiriw ushın xızmet etedi. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń jáne bir juwapkershiligi — jobalastırılǵan ózgerisler haqqında ózgeristen tásirlenetuǵın yamasa ózgeriske qızıǵıwshılıǵı bar adamlarǵa durıs túrde xabar berilgenin támiyinlew.
* '''Ámelge asırıw''': Belgilengen sáne hám waqıtta ózgerisler ámelge asırılıwı kerek. Jobalastırıw processiniń bir bólegi ámelge asırıw jobasın, sınaqtan ótkeriw jobasın hám artqa qaytıw jobasın islep shıǵıw edi. Eger ózgeristi ámelge asırıw sátsiz bolsa yamasa ámelge asırılǵannan keyingi sınaqtan ótpese yaki basqa &quot;toqtatıw&quot; kriteriyleri orınlansa, artqa qaytıw jobası ámelge asırılıwı kerek&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933323735| bet = Figure 1.3. About 50 percent of the Going for Growth recommendations have been implemented or are in process of implementation| doi = 10.1787/888933323735| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-iyun }}&lt;/ref&gt;.
* '''Hújjetlestiriw''': Barlıq ózgerisler hújjetlestiriliwi kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kekes |first=John |title=Must Justice Be Done at All Costs? | sáne =2019-02-21 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780190919986.003.0005 |work=Hard Questions |pages=98–126 |access-date=2021-06-05 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190919986.003.0005 |isbn=978-0-19-091998-6}}&lt;/ref&gt;. Hújjetlestiriwge dáslepki ózgeris sorawı, onıń maqullanıwı, oǵan berilgen áhmiyetlilik dárejesi, ámelge asırıw, sınaqtan ótkeriw hám artqa qaytıw jobaları, ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń sın-pikiriniń nátiyjeleri, ózgeristiń ámelge asırılǵan sánesi/waqtı, onı kim ámelge asırǵanı hám ózgeristiń tabıslı ámelge asırılǵanı, sátsiz bolǵanı yaki keyinge qaldırılǵanı kiredi.
* '''Ózgeristen keyingi kórip shıǵıw''': Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesi ózgerislerdi ámelge asırǵannan keyin olardı qayta kórip shıǵıwdı ótkeriwi kerek. Ásirese sátsiz bolǵan hám artqa qaytarılǵan ózgerislerdi kórip shıǵıw áhmiyetli. Kórip shıǵıw keńesi júz bergen mashqalalardı túsiniwge háreket etiwi hám jaqsılanıw kerek bolǵan tarawlardı izlewi kerek.&lt;ref name=&quot;Soriani&quot; /&gt;

Ápiwayı hám qollanıwǵa qolaylı ózgerislerdi basqarıw proceduraları maǵlıwmat islew ortalıǵında ózgerisler engizilgende payda bolatuǵın ulıwma qáwiplerdi ádewir kemeytiwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |last=Frampton |first=Michael |title=Processing Data with Map Reduce |date=2014-12-26 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-0094-0_4 |work=Big Data Made Easy |pages=85–120 |access-date=2021-06-05 |place=Berkeley, CA |publisher=Apress |doi=10.1007/978-1-4842-0094-0_4 |isbn=978-1-4842-0095-7}}&lt;/ref&gt;. Jaqsı ózgerislerdi basqarıw proceduraları ózgerislerdiń ulıwma sapasın hám tabıslılıǵın olar ámelge asırılǵan waqıtta jaqsılaydı. Oǵan jobalastırıw, qánigeler tárepinen kórip shıǵıw, hújjetlestiriw hám baylanıs arqalı eriseledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA313949| bet = Peer Review Coordinating Draft. Task Analysis for Conduct Intelligence Planning (Critical Combat Function 1): As Accomplished by a Battalion Task Force| avtor = Harrison| at = Kent| sáne = July 1996 }}&lt;/ref&gt;.

ISO/IEC 20000, &quot;The Visible OPS Handbook: Implementing ITIL in 4 Practical and Auditable Steps&quot; (Tolıq kitap mazmunı)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.wikisummaries.org/wiki/Visible_Ops| bet = book summary of The Visible Ops Handbook: Implementing ITIL in 4 Practical and Auditable Steps| baspaxana = wikisummaries.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyun }}&lt;/ref&gt;, hám ITIL hámmesi maǵlıwmat qáwipsizliginde nátiyjeli hám unamlı ózgerislerdi basqarıw baǵdarlamasın ámelge asırıw boyınsha bahalı kórsetpeler beredi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Bigelow |first=Michelle |title=Change Control and Change Management | sáne =2020-09-23 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003126294-17 |work=Implementing Information Security in Healthcare |pages=203–214 |access-date=2021-06-05 |publisher=HIMSS Publishing |doi=10.4324/9781003126294-17 |isbn=978-1-003-12629-4 |s2cid=224866307}}&lt;/ref&gt;.

== Mádeniyat ==
Xızmetkerlerdiń qáwipsizlik tuwralı xabardarlıǵınan góre keńirek mánisti ańlatatuǵın informaciya qáwipsizligi mádeniyatı — bul shólkemniń informaciya qáwipsizligine unamlı hám unamsız tásir etetuǵın ideyaları, úrip-ádetleri hám jámiyetlik minez-qulıqları&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://securitycultureframework.net/definition-of-security-culture/| bet = Definition of Security Culture| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190127205759/https://securitycultureframework.net/definition-of-security-culture/| arxivsáne = 2019-jıl 27-yanvar | sáne = 2014-jıl 9-aprel | jumıs = The Security Culture Framework| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Mádeniy túsinikler shólkemniń hár qıylı bólimleriniń shólkem ishindegi informaciya qáwipsizligine qaray nátiyjeli islewine yamasa nátiyjelilikke qarsı islewine járdem beriwi múmkin. Xızmetkerlerdiń qáwipsizlik haqqında oylaw hám seziw usılları hám olardıń is-háreketleri shólkemlerdegi informaciya qáwipsizligine úlken tásir etiwi múmkin. Roer &amp; Petric (2017) shólkemlerdegi informaciya qáwipsizligi mádeniyatınıń jeti tiykarǵı ólshemin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The 2017 Security Culture Report — In depth insights into the human factor}}&lt;/ref&gt;:

* Qatnaslar: xızmetkerlerdiń shólkemniń informaciya qáwipsizligine baylanıslı hár qıylı iskerlikler haqqındaǵı sezimleri hám emociyaları&lt;ref&gt;{{Cite book| sáne =2018-03-21|title=Good Feelings|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429475313}}&lt;/ref&gt;.
* Minez-qulıqlar: xızmetkerlerdiń informaciya qáwipsizligine tikkeley yamasa janapay tásir etetuǵın haqıyqıy yamasa niyetlengen iskerlikleri hám qáwip-qáterge barıw háreketleri.
* Biliw: xızmetkerlerdiń informaciya qáwipsizligine baylanıslı ámeliyatlar, iskerlikler hám ózin-ózi nátiyjelilik qatnası haqqındaǵı xabardarlıǵı, tekseriletuǵın bilimi hám isenimleri.
* Kommunikaciya: xızmetkerlerdiń bir-biri menen baylanısıw usılları, tiyislilik sezimi, qáwipsizlik máselelerine qollaw kórsetiw hám waqıyalar haqqında xabar beriw.
* Sáykeslik: shólkemniń qáwipsizlik siyasatlarına ámel etiw, bunday siyasatlardıń bar ekenliginen xabardar bolıw hám usınday siyasatlardıń mazmunın eske túsiriw uqıplılıǵı.
* Normalar: xızmetkerler hám olardıń kásiplesleri tárepinen rásmiy emes túrde normal yamasa ádetten tıs dep esaplanatuǵın qáwipsizlikke baylanıslı shólkemlik minez-qulıq hám ámeliyatlar haqqındaǵı túsinikler, mısalı, qáwipsizlik minez-qulqına baylanıslı jasırın kútiwler hám informaciya-kommunikaciya texnologiyaların paydalanıw boyınsha jazılmaǵan qaǵıydalar.
* Juwapkershilikler: xızmetkerlerdiń informaciyanıń, sonıń menen birge shólkemniń qáwipsizligin saqlawda yamasa qáwip astına qoyıwda sheshiwshi faktor sıpatında ózleriniń iyelep turǵan ornı hám juwapkershiliklerin túsiniwi.

Andersson hám Reymers (2014) xızmetkerler kóbinese ózlerin shólkemniń informaciya qáwipsizligi &quot;háreketi&quot;niń bir bólegi dep esaplamaytuǵının hám kóbinese shólkemniń informaciya qáwipsizligi máplerine itibar bermeytuǵın háreketlerdi isleytuǵının anıqladı. Izertlewler informaciya qáwipsizligi mádeniyatın úziliksiz jaqsılaw kerekligin kórsetedi. &quot;Analizden ózgeriske shekem informaciya qáwipsizligi mádeniyatı&quot; atlı miynette avtorlar bılay dep atap ótti: &quot;Bul hesh qashan toqtamaytuǵın process, bahalaw hám ózgeris yamasa saqlap qalıw dáwiri.&quot; Informaciya qáwipsizligi mádeniyatın basqarıw ushın bes adım ámelge asırılıwı kerek: aldın ala bahalaw, strategiyalıq jobalastırıw, operativ jobalastırıw, ámelge asırıw hám keyingi bahalaw&lt;ref name=&quot;Schlienger, Thomas 2003&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Schlienger|first1=Thomas|last2=Teufel|first2=Stephanie|date=December 2003|title=Information security culture — from analysis to change|journal=South African Computer Society (SAICSIT)|volume=2003|issue=31|pages=46–52}}&lt;/ref&gt;.

* Aldın ala bahalaw: xızmetkerler arasında informaciya qáwipsizligi tuwralı xabardarlıqtı anıqlaw hám házirgi qáwipsizlik siyasatın talqılaw
* Strategiyalıq jobalastırıw: jaqsıraq xabardarlıq baǵdarlamasın islep shıǵıw ushın, anıq maqsetlerdi belgilew kerek. Adamlardı toparlarǵa bóliw oǵan erisiwge járdem beredi
* Operativ jobalastırıw: ishki baylanıs, basqarıwdıń qollap-quwatlawı, qáwipsizlik tuwralı xabardarlıq hám oqıtıw baǵdarlamaları tiykarında jaqsı qáwipsizlik mádeniyatın jaratıw
* Ámelge asırıw: basqarıwdıń minnetlemesi, shólkem aǵzaları menen baylanıs, barlıq shólkem aǵzaları ushın kurslar hám xızmetkerlerdiń minnetlemesin óz ishine alıwı kerek&lt;ref name=&quot;Schlienger, Thomas 2003&quot;/&gt;
* Keyingi bahalaw: aldıńǵı qádemlerdiń nátiyjeliligin jaqsıraq ólshew hám úziliksiz jetilistiriwdi qurıw ushın

== Informaciya Qáwipsizligi Standartları ==
Informaciya qáwipsizligi standartları (sonday-aq kiberqáwipsizlik standartları&lt;ref name=&quot;NIST2&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ir/2014/NIST.IR.7628r1.pdf| bet = Guidelines for Smart Grid Cyber Security| sáne = September 2014 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| doi = 10.6028/NIST.IR.7628r1| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr }}&lt;/ref&gt;) — bul paydalanıwshı yamasa shólkemniń kiberortalıǵın qorǵawǵa urınatuǵın, ádette járiyalanǵan materiallarda súwretlengen usıllar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.itu.int/ITU-T/recommendations/rec.aspx?rec=9136| bet = ITU-T Recommendation database}}&lt;/ref&gt;. Bul ortalıqqa paydalanıwshılardıń ózleri, tarmaqlar, qurılmalar, barlıq baǵdarlamalıq támiynat, processler, saqlawdaǵı yamasa uzatıwdaǵı informaciya, qollanbalar, xızmetler hám tikkeley yamasa janapay tarmaqlarǵa qosıla alatuǵın sistemalar kiredi.

Tiykarǵı maqset — qáwip-qáterlerdi kemeytiw, sonıń ishinde kiber hújimlerdiń aldın alıw yamasa olardı jumsartıw. Bul járiyalanǵan materiallar qurallardı, siyasatlardı, qáwipsizlik túsiniklerin, qáwipsizlik sharaların, kórsetpelerdi, qáwip-qáterlerdi basqarıw usılların, háreketlerdi, oqıtıwdı, eń jaqsı tájiriybelerdi, isenimlilikti hám texnologiyalardı óz ishine aladı.

Informaciya Qáwipsizliginde qollanılatuǵın tiykarǵı standartlar — ISO/IEC 27001 hám NIST Kiberqáwipsizlik Sheńberi.

== Derekler ==

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>fl5ptkxf0z8tnk7dcdoya4mub4pnvn4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275031</id>
      <parentid>275023</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110191" sha1="llz1wbaxk7ti3zg3ysueli6eye72w8e" xml:space="preserve">'''Informaciya qáwipsizligi''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Information security)'' — bul [[Informaciya túsinigi|informaciya]] qáwip-qáterlerin azaytıw arqalı [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] qorǵaw tájiriybesi. Bul informaciya qáwip-qáterlerin basqarıwdıń bir bólegi bolıp tabıladı. Ádette bul maǵlıwmatlarǵa ruxsatsız yamasa orınsız kiriwdiń, nızamsız paydalanıwdıń, ashıp taslawdıń, buzıwdıń, óshirip taslawdıń, buzıp kórsetiwdiń, ózgertiwdiń, tekseriwdiń, jazıp alıwdıń yamasa qádirin túsiriwdiń aldın alıw yamasa itimallıǵın tómenletiwdi óz ishine aladı. Sonday-aq, bunday waqıyalardıń jaman tásirlerin azaytıwǵa baǵdarlanǵan is-háreketlerdi de óz ishine qamtıydı. Qorǵalatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] hár qanday formada bolıwı múmkin, mısalı, elektron yamasa fizikalıq, materiallıq (mısalı, qaǵaz jumısları) yamasa materiallıq emes (mısalı, [[bilim]]). Informaciya qáwipsizliginiń tiykarǵı dıqqat orayı — shólkemniń ónimdarlıǵına kesent etpey, nátiyjeli siyasattı ámelge asırıw ústinde dıqqat qoyıp, maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin (&quot;CIA&quot; úshligi dep te ataladı) teń qorǵawdan ibarat&lt;ref&gt;{{Citation |last=Keyser |first=Tobias |title=Security policy |date=2018-04-19 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315385488-13 |work=The Information Governance Toolkit |pages=57–62 |access-date=2021-05-28 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315385488-13 |isbn=978-1-315-38548-8}}&lt;/ref&gt;. Buǵan tiykarınan sistemalı qáwip-qáterlerdi basqarıw processi arqalı erisiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA421883| bet = The big three: Our greatest security risks and how to address them| avtor = Danzig| at = Richard| jıl = 1995}}&lt;/ref&gt;.

Bul tarawdı standartlastırıw ushın ilimpazlar hám kásip iyeleri [[Parol|paroller]], antivirus baǵdarlamaları, brandmauerler, shifrlaw baǵdarlamaları, nızamlı juwapkershilik, qáwipsizlik boyınsha xabardarlıq hám oqıtıw hám taǵı basqalar boyınsha usınıslar, siyasatlar hám taraw standartların usınıw ushın birgelikte isleydi. Bul standartlastırıw maǵlıwmatlarǵa kiriw, olardı qayta islew, saqlaw, jiberiw hám joq etiw usıllarına tásir etetuǵın kóplegen nızamlar hám qaǵıydalar tárepinen jáne de kúsheytiliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=How the Lack of Data Standardization Impedes Data-Driven Healthcare | sáne =2015-10-17 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119205012.ch3 |work=Data-Driven Healthcare |pages=29 |access-date=2021-05-28 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119205012.ch3 |isbn=978-1-119-20501-2}}&lt;/ref&gt;. 

== Anıqlama ==
[[Fayl:CIAJMK1209-en.svg|alt=vectorial version|nobaý|'''Informaciya qáwipsizliginiń qásiyetleri''': yamasa sıpatları, yaǵnıy Qupıyalılıq, Pútinlik hám Qoletimlilik (CIA). Informaciyalıq sistemalar qorǵaw hám aldın alıw mexanizmleri sıpatında informaciya qáwipsizligi boyınsha taraw standartların úsh dárejede yamasa qatlamda anıqlaw hám qollanıwǵa járdem beriw maqsetinde úsh tiykarǵı bólimnen: [[apparatlıq támiynat]], [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] hám baylanıslardan turadı: fizikalıq, jeke hám shólkemlestiriwshilik. Tiykarınan, shólkemler ishinde informaciya qáwipsizligin támiyinlew ushın ónimlerdi qalay qollanıw kerekligi haqqında administratorlarǵa, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] hám operatorlarǵa aytıp beriw ushın proceduralar yamasa siyasatlar ámelge asırıladı.]]
Tómendegi túrli dereklerden jıynaqlanǵan informaciya qáwipsizliginiń hár qıylı anıqlamaları usınılǵan:

# &quot;Maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin saqlaw. Eskertiw: Oǵan qosımsha, túpnusqalıq, esap beriwshilik, bas tartpawshılıq hám isenimlilik sıyaqlı basqa qásiyetler de qatnasıwı múmkin.&quot; (ISO/IEC 27000:2018)
# &quot;Qupıyalılıq, pútinlik hám qoljetimlilikti támiyinlew maqsetinde maǵlıwmatlar hám informaciyalıq sistemalardı ruqsatsız kiriwden, paydalanıwdan, ashıp taslawdan, buzıwdan, ózgertiwden yamasa joq etiwden qorǵaw.&quot; (CNSS, 2010)
# &quot;Tek ruqsat etilgen [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] (qupıyalılıq) zárúr bolǵan waqıtta (qoljetimlilik) dál hám tolıq maǵlıwmatlarǵa (pútinlik) kire alıwın támiyinleydi.&quot; (ISACA, 2008) 
# &quot;Informaciya qáwipsizligi — bul shólkemniń intellektual múlkin qorǵaw processi.&quot; (Pipkin, 2000)
# &quot;...informaciya qáwipsizligi — bul biznes ushın informaciya qáwip-qáterleriniń bahasın basqarıw minneti bolǵan qáwip-qáterlerdi basqarıw páni.&quot; (McDermott and Geer, 2001)
# &quot;Informaciya qáwip-qáterleri hám basqarıw quralları teń salmaqta ekenligi haqqındaǵı jaqsı xabardar bolǵan isenim sezimi.&quot; (Anderson, J., 2003)&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Anderson|first1=J. M.|year=2003|title=Why we need a new definition of information security|url=https://archive.org/details/sim_computers-security_2003_22_4/page/308|journal=Computers &amp; Security|volume=22|issue=4|pages=308–313|doi=10.1016/S0167-4048(03)00407-3}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Informaciya qáwipsizligi — bul maǵlıwmatlardı qorǵaw hám maǵlıwmatlardı ruqsatsız táreplerge ashıp taslaw qáwpin minimumǵa túsiriw.&quot; (Venter and Eloff, 2003)&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Venter|first1=H. S.|year=2003|title=A taxonomy for information security technologies|url=https://archive.org/details/sim_computers-security_2003_22_4/page/299|journal=Computers &amp; Security|volume=22|issue=4|pages=299–307|doi=10.1016/S0167-4048(03)00406-1}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Informaciya qáwipsizligi — bul maǵlıwmatlardı barlıq jaylasqan orınlarında (shólkem shegarasınıń ishinde hám sırtında) hám, nátiyjede, maǵlıwmatlar jaratılatuǵın, qayta islenetuǵın, saqlanatuǵın, jiberiletuǵın hám joq etiletuǵın informaciyalıq sistemalardı qáwip-qáterlerden azat etiw ushın bar bolǵan barlıq túrdegi (texnikalıq, shólkemlestiriwshilik, adamǵa baǵdarlanǵan hám nızamlı) qáwipsizlik mexanizmlerin rawajlandırıw hám ámelge asırıw menen baylanıslı kóp tarawlı izertlew hám kásiplik iskerlik tarawı.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Gold|first1=S|title=Threats looming beyond the perimeter|journal=Information Security Technical Report|volume=9|issue=4|pages=12–14|doi=10.1016/s1363-4127(04)00047-0}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Telekommunikaciya sisteması yamasa qurılmaların paydalanıp informaciya hám informaciya resurslarınıń qáwipsizligin támiyinlew maǵlıwmatlardı, informaciyalıq sistemalardı yamasa kitaplardı ruqsatsız kiriwden, zıyan keltiriwden, urlawdan yamasa joq etiwden qorǵawdı ańlatadı (Kurose and Ross, 2010).&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Бучик|first1=С. С.|title=The analysis of methods of determination of functional types of security of the information-telecommunication system from an unauthorized access|journal=Problems of Informatization and Management|volume=4|issue=56|doi=10.18372/2073-4751.4.13135}}&lt;/ref&gt;

== Sholıw ==
Informaciya qáwipsizliginiń negizinde informaciya isenimliligi, yaǵnıy kritikalıq máseleler payda bolǵanda maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin hám qoljetimliligin (CIA) saqlaw, [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardıń]] hesh qanday jol menen buzılmawın támiyinlew turadı&lt;ref name=&quot;SamonasTheCIA14&quot;&gt;{{cite journal|title=The CIA Strikes Back: Redefining Confidentiality, Integrity and Availability in Security|journal=Journal of Information System Security|author1=Samonas, S.|author2=Coss, D.|volume=10|issue=3|pages=21–45|year=2014|url=http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|access-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922115139/http://www.jissec.org/Contents/V10/N3/V10N3-Samonas.html|archive-date=2018-09-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Bul máselelerge tábiyiy apatshılıqlar, kompyuter/server kemshiligi hám fizikalıq urlaw kiredi, biraq bular menen sheklenbeydi. Qaǵaz tiykarındaǵı biznes operaciyaları ele de keń tarqalǵan bolıp, ózleriniń informaciya qáwipsizligi ámeliyatlar toplamın talap etse de, kárxana [[cifrlı]] baslamalarına kóbirek itibar qaratılmaqta&lt;ref name=&quot;GartnerSays17&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2017-10-02-gartner-says-digital-disruptors-are-impacting-all-industries-digital-kpis-are-crucial-to-measuring-success| bet = Gartner Says Digital Disruptors Are Impacting All Industries; Digital KPIs Are Crucial to Measuring Success| sáne = 2017-jıl 2-oktyabr | baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GartnerSurvey17&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2017-04-24-gartner-survey-shows-42-percent-of-ceos-have-begun-digital-business-transformation| bet = Gartner Survey Shows 42 Percent of CEOs Have Begun Digital Business Transformation| sáne = 2017-jıl 24-aprel | baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}&lt;/ref&gt;, házirgi waqıtta informaciya isenimliligi ádette [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar (IT)]] qáwipsizligi boyınsha qánigeler tárepinen ámelge asırılmaqta. Bul qánigeler informaciya qáwipsizligin texnologiyaǵa (kóbinese qanday da bir kompyuter sistemasına) qollanadı. Kompyuter minnetli túrde úy kompyuteri degendi ańlatpaytuǵının atap ótiw áhmiyetli&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Forte|first1=Dario|last2=Power|first2=Richard|date=December 2007|title=Baseline controls in some vital but often-overlooked areas of your information protection programme|url=http://dx.doi.org/10.1016/s1361-3723(07)70170-7|journal=Computer Fraud &amp; Security|volume=2007|issue=12|pages=17–20|doi=10.1016/s1361-3723(07)70170-7|issn=1361-3723}}&lt;/ref&gt;. [[Kompyuter]] — bul [[Processor|processorı]] hám bazı bir yadı bar hár qanday qurılma. Bunday qurılmalar kalkulyator sıyaqlı ápiwayı tarmaqlaspaǵan avtonom qurılmalardan baslap, smartfonlar hám planshet kompyuterleri sıyaqlı tarmaqlasqan mobil esaplaw qurılmalarına shekem bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=Low-voltage switchgear and controlgear. Device profiles for networked industrial devices |url=http://dx.doi.org/10.3403/bsen61915 |access-date=2021-05-28 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/bsen61915}}&lt;/ref&gt;. IT qáwipsizligi boyınsha qánigeler iri kárxanalardaǵı maǵlıwmatlardıń tábiyatı hám qádiri sebepli derlik hár qanday iri kárxana/mekemede tabıladı&lt;ref name=&quot;AFH_1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.nber.org/papers/w25249| bet = Accounting for Firm Heterogeneity within U.S. Industries: Extended Supply-Use Tables and Trade in Value Added using Enterprise and Establishment Level Data| sáne = November 2018 | baspaxana = [[National Bureau of Economic Research]]| doi = 10.3386/w25249| last1 = Fetzer| first1 = James| last2 = Highfill| first2 = Tina| last3 = Hossiso| first3 = Kassu| last4 = Howells| first4 = Thomas| last5 = Strassner| first5 = Erich| last6 = Young| first6 = Jeffrey| series = Working Paper Series| s2cid = 169324096}}&lt;/ref&gt;. Olar kóbinese kritikalıq jeke maǵlıwmatlardı alıwǵa yamasa ishki sistemalardı basqarıwǵa urınatuǵın zıyanlı kiber hújimlerden kompaniyanıń barlıq texnologiyalarınıń qáwipsizligin támiyinlewge juwapker boladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Secure estimation subject to cyber stochastic attacks |date=2020 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-818701-2.00021-4 |journal=Cloud Control Systems |pages=373–404 |access-date=2021-05-28 |series=Emerging Methodologies and Applications in Modelling |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-818701-2.00021-4 |isbn=978-0-12-818701-2 |s2cid=240746156}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nijmeijer|first=H.|title=Synchronization of mechanical systems|url=https://archive.org/details/synchronizationo0000nijm|date=2003|publisher=World Scientific|isbn=978-981-279-497-0|oclc=262846185}}&lt;/ref&gt;.

Informaciya qáwipsizliginde tarmaqlardı hám buǵan baylanıslı infrastrukturanı qorǵaw, qollanbalar hám [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaların]] qorǵaw, qáwipsizlikti tekseriw, informaciyalıq sistemalardı auditlew, biznesti úzliksiz jobalastırıw, elektron jazbalardı izlew hám cifrlı kriminalistika sıyaqlı kóplegen qánige lawazımları bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://learn.org/articles/types_of_cybersecurity_specializations.html| bet = 9 Types of Cybersecurity Specializations}}&lt;/ref&gt;.

=== Qáwip-qáterler ===
Informaciya qáwipsizligine qáwip-qáterler hár qıylı formalarda keledi&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Rahim|first=Noor H.|title=Human Rights and Internal Security in Malaysia: Rhetoric and Reality.| sáne =March 2006|publisher=Defense Technical Information Center|oclc=74288358}}&lt;/ref&gt;. Búgingi kúndegi eń keń tarqalǵan qáwip-qáterlerdiń geyparaları — bul baǵdarlamalıq hújimler, intellektual múlkti urlaw, jeke tulǵanı urlaw, úskene yamasa maǵlıwmatlardı urlaw, diversiya hám informaciya arqalı qorqıtıp pul alıw&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2018-09-14|title=Nuclear theft and sabotage threats remain high, report warns|last=Kramer|first=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Edward|last=Wilding|title=Information risk and security : preventing and investigating workplace computer crime|date=2 March 2017|publisher=Routledge|oclc=1052118207}}&lt;/ref&gt;. Viruslar&lt;ref&gt;{{Cite book|title=CISSP Study Guide|last=Stewart|first=James|publisher=John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;, qurtlar, fishing hújimleri hám Troyan atları — baǵdarlamalıq hújimlerdiń bir neshe ulıwma mısalları. Intellektual múlkti urlaw da kóplegen biznesler ushın keń kólemli másele bolıp kelgen&lt;ref name=&quot;WHP_1&quot;&gt;{{Cite book|publisher=[[OECD]]|date=2009|title=OECD Economic Surveys: Denmark 2009}}&lt;/ref&gt;. Jeke tulǵanı urlaw — bul ádette sol adamnıń jeke maǵlıwmatların alıw yamasa sociallıq injeneriya arqalı áhmiyetli maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiliginen paydalanıw ushın basqa birew sıpatında háreket etiw urınıwı&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2007|title=Identity Theft: The Newest Digital Attackking Industry Must Take Seriously}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Anna|last=Wendel-Persson|title=IT-säkerhet och människan : De har världens starkaste mur men porten står alltid på glänt|date=2017|publisher=Umeå universitet, Institutionen för informatik|oclc=1233659973}}&lt;/ref&gt;. Diversiya ádette klientlerdiń isenimin joǵaltıwǵa sebep bolıw maqsetinde shólkemniń veb-saytın joq etiwden ibarat&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Shao|first=Ruodan|date=2014|title=Sabotage toward the Customers who Mistreated Employees Scale}}&lt;/ref&gt;. Informaciya arqalı qorqıtıp pul alıw tólem baǵdarlaması jaǵdayındaǵı sıyaqlı maǵlıwmatlardı yamasa múlkti iyesine qaytarıw ornına tólem alıw maqsetinde kompaniyanıń múlki yamasa maǵlıwmatların urlawdan ibarat&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kitchen|first=Julie|date=June 2008|title=7side — Company Information, Company Formations and Property Searches}}&lt;/ref&gt;. Bunday hújimlerge qarsı eń funkcional saqlanıw ilajlarınıń biri — dáwirli túrde [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] xabardar etiw bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Young |first=Courtenay |title=Working with panic attacks |date=2018-05-08 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429475474-32 |work=Help Yourself Towards Mental Health |pages=209–214 |access-date=2021-05-28 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429475474-32 |isbn=978-0-429-47547-4}}&lt;/ref&gt;.

Húkimetler, áskeriy mekemeler, korporaciyalar, qarjı institutları, [[Emlewxana|emlewxanalar]], kommerciyalıq emes shólkemler hám jeke biznesler ózleriniń xızmetkerleri, klientleri, ónimleri, izertlewleri hám qarjılıq jaǵdayı haqqında kóp muǵdarda qupıya maǵlıwmatlardı toplaydı. Eger biznestiń klientleri yamasa qarjısı yamasa jańa ónim qatarı haqqındaǵı qupıya maǵlıwmatlar básekiles yamasa xakerdiń qolına túsip qalsa, biznes hám onıń klientleri keń kólemli, ornı tolmas qarjılıq zıyan, sonday-aq kompaniyanıń abırayına zıyan kóriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=How Did it All Come About? |work=The Compliance Business and Its Customers |year=2012 |place=Basingstoke |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/9781137271150.0007 |isbn=978-1-137-27115-0}}&lt;/ref&gt;. Biznes kóz-qarasınan, informaciya qáwipsizligi baha menen teń salmaqta bolıwı kerek; Gordon-Loeb Modeli bul máseleni sheshiw ushın matematikalıq ekonomikalıq usıldı usınadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|first1=Lawrence A.|last1=Gordon|first2=Martin P.|last2=Loeb|journal=ACM Transactions on Information and System Security|volume=5|issue=4|pages=438–457|doi=10.1145/581271.581274|title=The Economics of Information Security Investment|url=http://tissec.acm.org/|date=November 2002}}&lt;/ref&gt;.

Jeke adam ushın informaciya qáwipsizligi jeke ómirge úlken tásir kórsetedi, bul hár qıylı mádeniyatlarda hár qıylı túrde qabıllanadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cho Kim|first1=Byung|last2=Khansa|first2=Lara|last3=James|first3=Tabitha|date=July 2011|title=Individual Trust and Consumer Risk Perception|journal=Journal of Information Privacy and Security|volume=7|issue=3|pages=3–22|doi=10.1080/15536548.2011.10855915|url=http://dx.doi.org/10.1080/15536548.2011.10855915|issn=1553-6548}}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
Baylanıstıń dáslepki kúnlerinen baslap, diplomatlar hám áskeriy komandirler xat almasıwdıń qupıyalılıǵın qorǵaw ushın qanday da bir mexanizmdi támiyinlew hám buzıp kiriwdi anıqlawdıń bazı bir usıllarına iye bolıw zárúr ekenligin túsingen&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Larsen|first1=Daniel|date=2019-10-31|title=Creating An American Culture Of Secrecy: Cryptography In Wilson-Era Diplomacy|url=https://doi.org/10.1093/dh/dhz046|journal=Diplomatic History|doi=10.1093/dh/dhz046}}&lt;/ref&gt;. [[Julius Caesar|Yuliy Cezar]] óziniń qupıya xabarları nadurıs qollarǵa túsip qalǵan jaǵdayda oqılmawı ushın dóretilgen [[Cezar shifri|Cezar shifrin]] b.e.sh. 50-jıllarda oylap tapqanı menen belgili&lt;ref&gt;{{Citation |title=Introduction : Caesar Is Dead. Long Live Caesar! |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781474245784.0005 |work=Julius Caesar's Self-Created Image and Its Dramatic Afterlife |year=2018 |access-date=2021-05-29 |publisher=Bloomsbury Academic |doi=10.5040/9781474245784.0005 |isbn=978-1-4742-4578-4}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, kópshilik jaǵdayda qorǵaw proceduralıq basqarıw ilajların qollanıw arqalı ámelge asırılǵan. Sezgir maǵlıwmatlar qorǵalıwı hám isenimli adamlar tárepinen tasılıwı, qorǵalıwı hám qáwipsiz ortalıqta yamasa bekkem qutıda saqlanıwı kerekligin kórsetiw ushın belgilengen. Pochta xızmetleri keńeygen sayın, húkimetler xatlardı uslap alıw, shifrin sheshiw, oqıw hám qayta mórlew ushın rásmiy shólkemler dúzgen (mısalı, 1653-jılı dúzilgen Ulıwma Britaniyanıń Qupıya Keńsesi).

XIX ásirdiń ortasında húkimetlerge óz maǵlıwmatların sezgirlik dárejesine qarap basqarıw múmkinshiligin beriw ushın quramalıraq klassifikaciya sistemaları rawajlandırıldı&lt;ref name=&quot;WBS_1&quot;&gt;{{Cite journal|title=Were Banks Special? Contrasting Viewpoints in Mid-Nineteenth Century Britain|last1=Willison, M.|url=https://ssrn.com/abstract=3249510|journal=Monetary Economics: International Financial Flows|date=21 September 2018|doi=10.2139/ssrn.3249510}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, Britaniya Húkimeti bunı 1889-jılı Rásmiy Sırlar Nızamın járiyalaw menen belgili bir dárejede kodifikaciyaladı. Nızamnıń 1-bólimi tıńshılıq hám maǵlıwmatlardı nızamsız ashıp taslaw máselelerin qamtısa, 2-bólim rásmiy isenimdi buzıw máselelerin qamtıdı. Mámleket mápi jolındaǵı ashıp taslawlardı qorǵaw ushın tez arada jámiyetlik máp qorǵawı qosıldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://fas.org/irp/world/uk/secrecy.pdf| bet = Official Secrecy| avtor = Maer| at = Lucinda| sáne = 2008-jıl 30-dekabr | jumıs = Federation of American Scientists}}&lt;/ref&gt;. Usıǵan uqsas nızam 1889-jılı Hindstanda qabıl etildi, Hindstan Rásmiy Sırlar Nızamı Britaniya kolonial dáwiri menen baylanıslı bolıp, Rajdıń siyasatına qarsı shıqqan gazetalardı basıp taslaw ushın qollanılǵan&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Official Secrets Act 1989 which replaced section 2 of the 1911 Act | sáne =2016-06-10 |work=Espionage and Secrecy (Routledge Revivals) |pages=267–282 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315542515-21 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-1-315-54251-5}}&lt;/ref&gt;. 1923-jılı basqarıwdıń barlıq qupıya yamasa sırlı maǵlıwmatlarına tarqalǵan jańaraq versiyası qabıl etildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://indianexpress.com/article/explained/official-secrets-act-what-it-covers-when-it-has-been-used-questioned-rafale-deal-5616457/| bet = Official Secrets Act: what it covers; when it has been used, questioned| sáne = 2019-jıl 8-mart | til = en| jumıs = The Indian Express| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-avgust }}&lt;/ref&gt;. [[Birinshi jáhán urısı]] dáwirine kelip, hár qıylı maydanlarǵa hám maydanlardan maǵlıwmat jiberiw ushın kóp qatlamlı klassifikaciya sistemaları qollanıldı, bul diplomatiyalıq hám áskeriy shtablarda kod jasaw hám sheshiw bólimlerin kóbirek paydalanıwǵa túrtki boldı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Singh|first1=Gajendra| sáne =November 2015|title=&quot;Breaking the Chains with Which We were Bound&quot;: The Interrogation Chamber, the Indian National Army and the Negation of Military Identities, 1941–1947|url=http://dx.doi.org/10.1163/2352-3786_dlws1_b9789004211452_019|journal=Brill's Digital Library of World War I|doi=10.1163/2352-3786_dlws1_b9789004211452_019}}&lt;/ref&gt;. Urıslar aralıǵında maǵlıwmatlardı shifrlaw hám deshifrlaw ushın mashinalar qollanılıp, kodlaw processi jáne de quramalastı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Duncanson|first1=Dennis|date=June 1982|title=The scramble to unscramble French Indochina|url=http://dx.doi.org/10.1080/03068378208730070|journal=Asian Affairs|volume=13|issue=2|pages=161–170|doi=10.1080/03068378208730070|issn=0306-8374}}&lt;/ref&gt;.

Kompyuter qáwipsizliginiń payda bolıwı informaciya qáwipsizligi tariyxın baslap berdi. Buǵan zárúrlik [[Ekinshi jáhán urısı]] waqtında payda boldı. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Awqamlas mámleketler arasında bólisilgen maǵlıwmatlardıń kólemi klassifikaciya sistemaları menen proceduralıq basqarıwlardı rásmiy sáykeslestiriwdi talap etti.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=|pp=3}} Hújjetlerdi kim qolǵa alıwı múmkinligin (ádette áskeriy xızmetkerlerden góre oficerler) hám olardı qay jerde saqlaw kerekligin kórsetiw ushın belgilerdiń sırlı sisteması rawajlandı, sebebi barǵan sayın quramalı seyfler hám saqlaw obyektleri rawajlanıp bardı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Allied Power. Mobilizing Hydro-Electricity During Canada'S Second World War |date=2015-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.3138/9781442617117-003 |work=Allied Power |pages=1–2 |access-date=2021-05-29 |publisher=University of Toronto Press |doi=10.3138/9781442617117-003 |isbn=978-1-4426-1711-7}}&lt;/ref&gt;. Nemisler tárepinen urıs maǵlıwmatların shifrlaw ushın qollanılǵan hám [[Alan Turing|Alan Tyuring]] tárepinen tabıslı deshifrovka etilgen Enigma mashinası qáwipsiz maǵlıwmatlardı jaratıw hám qollanıwdıń ayqın mısalı bolıp esaplanadı. Hújjetlerdiń durıs joq etiliwin támiyinlew ushın proceduralar rawajlandı, hám usı proceduralardı orınlamaw urıstaǵı eń úlken barlaw tabıslarınıń ayırımlarına alıp keldi (mısalı, U-570 submarinasınıń qolǵa alınıwı&lt;ref name=&quot;Sebag-MontefioreEnigma11&quot; /&gt;).

[[Salqın urıs]] dáwirinde hár qıylı úlken kompyuterler kompyuter orayları arasında magnitli lenta jiberiw processinen ańsatıraq bolǵan baylanıs processinde kóbirek quramalı wazıypalardı orınlaw ushın onlayn tarmaqqa qosıldı. Sonlıqtan, [[AQSh qorǵanıw ministrligi|AQSH Qorǵanıw ministrliginiń]] Aldıńǵı qatar izertlew joybarları agentligi (ARPA) [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Qurallı kúshleri ishinde informaciya almasıw ushın tarmaqlastırılǵan baylanıs sistemasınıń múmkinshiliklerin izertley basladı. 1968-jılı Larri Roberts tárepinen ARPANET joybarı dúzildi, ol keyinirek házirgi [[Internet|internet]] dep atalatuǵın sistemaǵa aylandı.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|pp=4-5}}

1973-jılı internet pioneri Robert Metkalf ARPANET qáwipsizliginiń áhmiyetli elementlerinde kóplegen kemshilikler bar ekenligin anıqladı, mısalı: &quot;parollerdiń dúzilisi hám formatlarınıń kemshiligi; telefon arqalı qosılıwlar ushın qáwipsizlik proceduralarınıń joqlıǵı; hám paydalanıwshılardı identifikaciyalaw hám avtorizaciyalawdıń joqlıǵı&quot;, bunnan tısqarı, ruqsatsız kiriwden maǵlıwmatlardı qorǵaw ushın basqarıw hám qorǵanıs qurallarınıń jetispewshiligi. Xakerler ARPANET ke ańsat kire alatuǵın edi, sebebi telefon nomerleri xalıqqa belgili edi.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=5}} Usı mashqalalar, kompyuter qáwipsizliginiń úzliksiz buzılıwı, sonday-aq sistema xostları menen paydalanıwshıları sanınıń eksponencial ósiwi sebepli, &quot;tarmaq qáwipsizligi&quot; kóbinese &quot;tarmaq qáwipsizsizligi&quot; sıpatında tilge alınatuǵın edi.{{Sfn|Whitman|Mattord|5=2017|p=5}}
[[Fayl:Posters_for_information_security_for_the_Ministry_of_Defense_of_the_Russian_Federation.jpg|nobaý|Rossiya Qorǵanıw ministrliginiń informaciya qáwipsizligin úgitlewshi plakatı]]
XX ásirdiń aqırı hám XXI ásirdiń baslarında telekommunikaciya, kompyuter qurılmaları hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]], sonday-aq maǵlıwmatlardı shifrlawda tez rawajlanıw júz berdi. Kishirek, kúshlirek hám arzanıraq kompyuter qurılmalarınıń qoljetimli bolıwı kishi biznes hám úy paydalanıwshılarına elektron maǵlıwmatlardı qayta islew múmkinshiligin berdi. 1980-jıllardıń basında Maǵlıwmat jiberiwdi basqarıw protokolı/Internet tarmaq protokolınıń (TCP/IP) ornatılıwı hár qıylı tiptegi kompyuterlerge óz-ara baylanısıw múmkinshiligin berdi&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://www.usg.edu/galileo/skills/unit07/internet07_02.phtml| bet = A Brief History of the Internet| jumıs = www.usg.edu| qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20020218221559/https://www.usg.edu/galileo/skills/unit07/internet07_02.phtml| arxivsáne = 2002-jıl 18-fevral }}&lt;/ref&gt;. Bul kompyuterler tez arada [[Internet|internet]] arqalı óz-ara bir-birine jalǵandı.

Internet arqalı ámelge asırılatuǵın elektron maǵlıwmatlardı qayta islew hám elektron biznestiń tez ósiwi hám keń qollanılıwı, sonday-aq xalıqaralıq [[Terrorizm|terrorizmniń]] kóp sanlı waqıyaları menen birge kompyuterlerdi hám olar saqlaytuǵın, qayta isleytuǵın hám jiberetuǵın informaciyanı qorǵawdıń jaqsıraq usıllarına bolǵan zárúrlikti kúsheytti&lt;ref name=&quot;DeLeeuwTheHist07&quot;&gt;{{Cite book|chapter=Chapter 24: A History of Internet Security|title=The History of Information Security: A Comprehensive Handbook|url=https://archive.org/details/historyinformati00leeu|author=DeNardis, L.|publisher=Elsevier|pages=[https://archive.org/details/historyinformati00leeu/page/n661 681]–704|year=2007|isbn=9780080550589}}&lt;/ref&gt;. Kompyuter qáwipsizligi hám informaciyanı támiyinlew boyınsha akademiyalıq pánler kóp sanlı kásiplik shólkemler menen birge payda boldı, olardıń barlıǵı informaciyalıq sistemalardıń qáwipsizligi hám isenimliligin támiyinlew ulıwma maqsetlerin bólisti&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Parrish|chapter=Global perspectives on cybersecurity education for 2030: A case for a meta-discipline|title=Proceedings Companion of the 23rd Annual ACM Conference on Innovation and Technology in Computer Science Education|publisher=ACM|pages=36–54|isbn=978-1-4503-6223-8}}&lt;/ref&gt;.

== Tiykarǵı principler ==

=== CIA triadası ===
Qupıyalılıq, pútinlik hám qoljetimlilik &quot;CIA triadası&quot; informaciya qáwipsizliginiń negizi bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.techrepublic.com/blog/security/the-cia-triad/488| bet = The CIA Triad| avtor = Perrin| at = Chad| sáne = 2008-jıl 30-iyun | qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-may }}&lt;/ref&gt; hám birinshi ret 1977-jılı NIST baspasında aytılǵan. (Klassikalıq &quot;CIA triadası&quot;nıń aǵzaları ádebiyatlarda qáwipsizlik atributları, qásiyetleri, qáwipsizlik maqsetleri, tiykarǵı aspektleri, informaciya kriteriyleri yamasa áhmiyetli informaciya sıpatlamaları dep te ataladı.)&lt;ref&gt;{{Citation |last=Sandhu |first=Ravi |title=Relational Database Security | sáne =2000-10-20 |work=Information Security Management Handbook, Four Volume Set |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9780203325438.ch120 |isbn=978-0-8493-1068-3 |last2=Jajodia |first2=Sushil}}&lt;/ref&gt;

Bul triadanıń tez ózgerip atırǵan texnologiya hám biznes talapların qanaatlandırıw ushın jetkilikli me yamasa joq pa degen másele boyınsha talas-tartıslar dawam etpekte. Qoljetimlilik penen qupıyalılıq arasındaǵı baylanıslardı, sonday-aq qáwipsizlik penen jeke ómir arasındaǵı qatnastı keńeytiwdi qarap shıǵıw usınıs etilmekte&lt;ref name=&quot;SamonasTheCIA14&quot;/&gt;. &quot;Juwapkershilik&quot; sıyaqlı basqa principler de geyde usınıs etilgen; bas tartpawshılıq sıyaqlı máselelerdiń úsh tiykarǵı túsinikke jaqsı sáykes kelmeytuǵını atap ótilgen&lt;ref name=&quot;NIST&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| bet = Engineering Principles for Information Technology Security| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110815124528/http://csrc.nist.gov/publications/nistpubs/800-27A/SP800-27-RevA.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 15-avgust | avtor = Stoneburner| at = G.| jıl = 2004| baspaxana = csrc.nist.gov| doi = 10.6028/NIST.SP.800-27rA| qaralǵan sáne = 2011-jıl 28-avgust }}&lt;/ref&gt;.

==== Qupıyalılıq ====
Informaciya qáwipsizliginde qupıyalılıq &quot;informaciyanıń ruqsat etilmegen jeke tulǵalar, subyektler yamasa processlerge qoljetimli bolmawı yamasa ashılmawı qásiyeti&quot; bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;BeckersPattern15&quot;&gt;{{Cite book|last=Beckers, K.|url=https://books.google.com/books?id=DvdICAAAQBAJ&amp;pg=PA100|title=Pattern and Security Requirements: Engineering-Based Establishment of Security Standards}}&lt;/ref&gt;. &quot;Jeke ómir&quot; túsinigi menen uqsas bolsa da, bul eki sóz bir-birin almastıra almaydı. Kerisinshe, qupıyalılıq — biziń maǵlıwmatlarımızdı ruqsatsız kóriwshilerden qorǵaw ushın qollanılatuǵın jeke ómirdiń bir bólegi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Fienberg |first=Stephen E. |title=International Encyclopedia of Statistical Science | sáne =2011 |pages=342–345 |chapter=Data Privacy and Confidentiality |doi=10.1007/978-3-642-04898-2_202 |isbn=978-3-642-04897-5 |last2=Slavković |first2=Aleksandra B.}}&lt;/ref&gt;. Elektron maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵınıń buzılıwına mısallar — noutbuk urlaw, paroldi urlaw yamasa sezimtal elektron xatlardıń nadurıs adamlarǵa jiberiwi&lt;ref name=&quot;AndressTheBasics14&quot;&gt;{{Cite book|last=Andress, J.|url=https://books.google.com/books?id=9NI0AwAAQBAJ&amp;pg=PA6|title=The Basics of Information Security: Understanding the Fundamentals of InfoSec in Theory and Practice}}&lt;/ref&gt;.

==== Pútinlik ====
IT qáwipsizliginde, maǵlıwmatlar pútinligi maǵlıwmatlardıń pútkil ómir dáwiri dawamında dálligin hám tolıqlıǵın saqlaw hám támiyinlewdi ańlatadı. Bul maǵlıwmatlardıń ruqsatsız yamasa sezilmeytuǵın túrde ózgertilmewi kerek degendi bildiredi. Bul [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazalarındaǵı]] referencial pútinlik penen birdey emes, biraq onı tranzakciyalardı qauya islewdiń klassikalıq ACID modelinde túsinilgendey izbe-izlik jaǵdayınıń ayrıqsha bir túri sıpatında qarawǵa boladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kim |first=Bonn-Oh |title=Referential Integrity for Database Design |date=2000-09-21 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781420031560-34 |work=High-Performance Web Databases |pages=427–434 |access-date=2021-05-29 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781420031560-34 |isbn=978-0-429-11600-1}}&lt;/ref&gt;. Informaciya qáwipsizligi sistemaları ádette óz pútinligin támiyinlew ushın baqlawlardı kirgizedi, ásirese yadro yamasa tiykarǵı funkciyalardı bilip turıp hám tosınnan qáwip-qáterlerden qorǵaydı. Kóp maqsetli hám kóp paydalanıwshılı kompyuter sistemaları maǵlıwmatlardı hám qayta islewdi bólip taslawǵa umtıladı, sonda hesh bir paydalanıwshı yamasa process basqasına unamsız tásir etpeydi: biraq, zıyanlı baǵdarlama juqtırıwı, xakerlik hújimler, maǵlıwmat urlaw, aldaw hám jeke maǵlıwmatlardıń buzılıwı sıyaqlı waqıyalarda kórgenimizdey, baqlawlar sátli bolmawı múmkin.

Keńirek mániste, pútinlik — bul adam/sociallıq, process hám kommerciyalıq pútinlikti, sonday-aq maǵlıwmatlar pútinligin óz ishine alatuǵın informaciyalıq qáwipsizlik principi. Usılayınsha, ol isenimlilik, izbe-izlik, haqıyqatlılıq, tolıqlıq, dállik, óz waqtındalıq hám isenimlilik sıyaqlı aspektlerge tiyisli boladı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Measuring Data Quality for Ongoing Improvement|date=2013|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-397033-6|pages=e11–e19|doi=10.1016/b978-0-12-397033-6.00030-4}}&lt;/ref&gt;.

==== Qoljetimlilik ====
Hár qanday informaciyalıq sistemanıń óz maqsetine xızmet etiwi ushın, informaciya kerek bolǵan waqıtta qol jeterli bolıwı kerek. Bul maǵlıwmatlardı saqlaw hám qayta islew ushın paydalanılatuǵın esaplaw sistemaları, onı qorǵaw ushın paydalanılatuǵın qáwipsizlik baqlawları hám oǵan kiriw ushın paydalanılatuǵın baylanıs kanalları durıs islewi kerek degendi ańlatadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2005|title=Communication Skills Used by Information Systems Graduates|journal=Issues in Information Systems|doi=10.48009/1_iis_2005_311-317|issn=1529-7314}}&lt;/ref&gt;. Joqarı qol jeterlilikke iye sistemalar hár waqıtta qol jeterli bolıwǵa umtıladı, elektr quwatı óshiriliwi, apparatlıq buzılıwlar hám sistema jańalanıwları sebepli xızmet kórsetiwdiń buzılıwınıń aldın aladı. Qol jeterlilikti támiyinlew, sonday-aq, maqsetli sistemaǵa kelip túsetuǵın xabarlardıń aǵımı sıyaqlı xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimleriniń aldın alıwdı óz ishine aladı, bul sistemanı tiykarınan óshirip taslawǵa májbúrleydi&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=September 2010|title=Protection Against Denial of Service Attacks: A Survey|journal=[[The Computer Journal|Comput. J.]]|doi=10.1093/comjnl/bxp078}}&lt;/ref&gt;.

Informaciyalıq qáwipsizlik tarawında, qoljetimlilik kóbinese tabıslı informaciyalıq qáwipsizlik baǵdarlamasınıń eń áhmiyetli bólimleriniń biri sıpatında qaralıwı múmkin. Aqır-aqıbetinde, aqırǵı paydalanıwshılar óz xızmet wazıypaların orınlay alıwı kerek; qol jeterlilikti támiyinlew arqalı shólkem óz múddeli tárepleri kútetuǵın standartlarǵa say jumıs isley aladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Be Able To Perform a Clinical Activity |date=2020-02-02 |url=http://dx.doi.org/10.32388/dine5x |work=Definitions |access-date=2021-05-29 |publisher=Qeios |doi=10.32388/dine5x |s2cid=241238722}}&lt;/ref&gt;. Bul proksi konfiguraciyaları, sırttan veb-resurslarǵa kiriw, ulıwma paydalanılatuǵın disklerge kiriw hám elektron xat jiberiw múmkinshiligi sıyaqlı máselelerdi óz ishine alıwı múmkin. Basshılar kóbinese informaciyalıq qáwipsizliktiń texnikalıq tárepin túsinbeydi hám qol jeterlilikti ańsat sheshim sıpatında kóredi, biraq bul kóbinese tarmaq operaciyaları, rawajlandırıw operaciyaları, waqıyalarǵa juwap beriw hám siyasat/ózgerislerdi basqarıw sıyaqlı kóplegen hár qıylı shólkemlestiriw toparlarınıń birge islesiwin talap etedi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Information security incident management |url=http://dx.doi.org/10.3403/30387743 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30387743}}&lt;/ref&gt;. Tabıslı informaciyalıq qáwipsizlik komandası &quot;CIA&quot; triadasın nátiyjeli túrde támiyinlew ushın kóplegen hár qıylı áhmiyetli wazıypalardı birlestiriw hám úylestiriwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Blum |first=Dan |title=Identify and Align Security-Related Roles |date=2020 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-5952-8_2 |work=Rational Cybersecurity for Business |pages=31–60 |access-date=2021-05-29 |place=Berkeley, CA |publisher=Apress |doi=10.1007/978-1-4842-5952-8_2 |isbn=978-1-4842-5951-1 |s2cid=226626983}}&lt;/ref&gt;.

=== Qosımsha qáwipsizlik maqsetleri ===
Klassikalıq CIA triadası qáwipsizlik maqsetlerinen tısqarı, ayırım shólkemler túpnusqalıq, juwapkershilik, biykarlamaw hám isenimlilik sıyaqlı qáwipsizlik maqsetlerin de kirgizgisi keliwi múmkin.

==== Biykarlamaw ====
Nızamda bas tartpawshılıq (biykarlamaw) adamnıń shártnama boyınsha óz minnetlemelerin orınlaw niyetin ańlatadı. Sonday-aq, bul operaciyanıń bir tárepi operaciyanı alǵanın biykarlay almaytuǵının, al ekinshi tárep operaciyanı jibergenin biykarlay almaytuǵının bildiredi&lt;ref name=&quot;BidgoliHandbook06&quot;&gt;{{Cite book|author=McCarthy, C.|title=Handbook of Information Security, Threats, Vulnerabilities, Prevention, Detection, and Management|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2006|isbn=9780470051214|editor=Bidgoli, H.|pages=49–76|chapter=Digital Libraries: Security and Preservation Considerations}}&lt;/ref&gt;.

Este saqlaw kerek, kriptografiyalıq sistemalar sıyaqlı texnologiyalar bas tartpawshılıq háreketlerine járdem bere alsa da, bul túsinik tiykarınan texnologiya shegarasınan asıp ótetuǵın nızamlıq túsinik bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Open systems interconnection. Security frameworks for open systems |url=http://dx.doi.org/10.3403/01110206u |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/01110206u}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, xabardıń jiberwshiniń jeke gilti menen qol qoyılǵan cirlı qoltańbaǵa sáykes keletuǵının hám sonlıqtan tek jiberiwshi ǵana xabardı jibere alatuǵının hám onı qápelimde hesh kim ózgerte almaytuǵının (maǵlıwmatlar pútinligi) kórsetiw jetkiliksiz&lt;ref&gt;{{Citation |last=Christofori |first=Ralf |title=Thus could it have been |date=2014-01-01 |work=Julio Rondo — O.k., Meta Memory |publisher=Wilhelm Fink Verlag |doi=10.30965/9783846757673_003 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-3-7705-5767-7}}&lt;/ref&gt;. Ayıplanıwshı jiberiwshi óz gezeginde cifrlı qoltańba algoritminiń hálsiz yamasa kemshilikli ekenin kórsete aladı yamasa onıń qoltańba giltiniń buzılǵanın aytıwı ya dálillewi múmkin. Bul buzıwshılıqlar ushın ayıp jiberiwshide bolıwı ya bolmawı múmkin, hám bunday tastıyıqlawlar jiberiwshini juwapkershilikten azat etiwi ya etpewi múmkin, biraq bul tastıyıqlaw qoltańbanıń sózsiz túrde túpnusqalıqtı hám pútinlikti dálilleydi degen pikirdi biykarlaydı. Solay etip, jiberiwshi xabardan bas tartıwı múmkin (sebebi túpnusqalıq hám pútinlik biykarlaw ushın aldın ala shártler bolıp tabıladı)&lt;ref&gt;{{Citation |last=Le May |first=I. |title=Structural Integrity in the Petrochemical Industry |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b0-08-043749-4/01001-6 |work=Comprehensive Structural Integrity |pages=125–149 |access-date=2021-05-29 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b0-08-043749-4/01001-6 |isbn=978-0-08-043749-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Basqa Modeller ===
1992-jılı dúzilip, 2002-jılı qayta kórip shıǵılǵan OECD-niń Informaciya Sistemaları hám Tarmaqlarınıń Qáwipsizligi boyınsha Kórsetpeleri&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.oecd.org/dataoecd/16/22/15582260.pdf| bet = oecd.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110516085505/http://www.oecd.org/dataoecd/16/22/15582260.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 16-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 17-yanvar }}&lt;/ref&gt; ulıwma qabıl etilgen toǵız principti usındı: xabardarlıq, juwapkershilik, juwap qaytarıw, etika, demokratiya, qáwip-qáterdi bahalaw, qáwipsizlikti joybarlaw hám ámelge asırıw, qáwipsizlikti basqarıw hám qayta bahalaw. Bularǵa tiykarlanıp, 2004-jılı NIST-tiń Informaciyalıq Texnologiyalar Qáwipsizligi boyınsha Injenerlik Principleri&lt;ref name=&quot;NIST&quot;/&gt; 33 principti usındı. 

1998-jılı Donn Parker klassikalıq &quot;CIA&quot; triadasına alternativ model usındı, ol onı informaciyanıń altı atomlıq elementi dep atadı. Bul elementler: qupıyalılıq, iyelik, pútinlik, [[Autentifikaciya|túpnusqalıq]], qoljeterlilik hám paydalılıq. Parker Geksadasınıń artıqmashlıqları qáwipsizlik qánigeleri arasında talqılaw teması bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://blog.isc2.org/isc2_blog/2008/12/cia-triad-versus-parkerian-hexad.html| bet = (ICS)2 Blog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171117003743/http://blog.isc2.org/isc2_blog/2008/12/cia-triad-versus-parkerian-hexad.html| arxivsáne = 2017-jıl 17-noyabr | avtor = Slade| at = Rob| qaralǵan sáne = 2017-jıl 17-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

2011-jılı The Open Group informaciya qáwipsizligin basqarıw standartı O-ISM3-ti járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://www.ism3.com/node/39| bet = Open Information Security Maturity Model| avtor = Aceituno| at = Vicente| qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170216125457/http://www.ism3.com/node/39| arxivsáne = 2017-jıl 16-fevral }}&lt;/ref&gt;. Bul standart qáwipsizliktiń tiykarǵı túsinikleriniń operaciyalıq anıqlamasın usındı, &quot;qáwipsizlik maqsetleri&quot; dep atalatuǵın elementler menen, olar kiriw múmkinshiligin basqarıw (9), qoljeterlilik (3), informaciya sapası (1), sáykeslik hám texnikalıq (4) máselelerge baylanıslı.

== Qáwip-qáterdi basqarıw ==
Qáwip — bul informaciyalıq aktivke zıyan keltiretuǵın yamasa onıń joǵalıwına alıp keletuǵın jaman nárseniń júz beriw itimallıǵı. Qáte kemshilik — bul informaciyalıq aktivke qáwip keltiriw yamasa zıyan keltiriw ushın paydalanılıwı múmkin bolǵan kemshilik. Qáwip-qáter — bul zıyan keltiriw potencialına iye hár qanday nárse (adam qolı menen jasalǵan yamasa tábiyǵıy hádiyse). Qáwip-qáterdiń qáte kemshilikten paydalanıp zıyan keltiriw itimallıǵı qáwipti payda etedi. Qáwip-qáter kemshilikten paydalanıp zıyan keltirgende, ol tásir etedi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Randall |first=Alan |title=Harm, risk, and threat |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511974557.003 |work=Risk and Precaution |pages=31–42 |year=2011 |access-date=2021-05-29 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511974557.003 |isbn=978-0-511-97455-7}}&lt;/ref&gt;. Informaciya qáwipsizligi kontekstinde, tásir — bul qoljeterlilik, pútinlik hám qupıyalılıqtıń joǵalıwı, hám múmkin basqa da joǵaltıwlar (tabıstıń joǵalıwı, ómirdiń joǵalıwı, múlktiń joǵalıwı).

2006-jılǵı Sertifikatlanǵan Informaciyalıq Sistemalar Auditorı (CISA) Kórip shıǵıw Qollanbası qáwip-qáterdi basqarıwdı bılay anıqlaydı: &quot;shólkemniń biznes maqsetlerine erisiwde paydalanılatuǵın informaciya resurslarına qáwip-qáterler hám kemshiliklerdi anıqlaw, hám shólkem ushın [[Informaciya túsinigi|informaciya]] resursınıń qunına tiykarlanıp, qáwipti qabıl etiwge bolatuǵın dárejege shekem tómenletiw ushın qanday qarsı ilajlar&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cannon|first=David L.|title=CISA: Certified Information Systems Auditor Study Guide|year=2008|url=https://archive.org/details/cisacertifiedinf0000cann_g4i8}}&lt;/ref&gt;, qollanıw kerek ekenligi haqqında sheshim qabıllaw processi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=CISA Review Manual 2006}}&lt;/ref&gt;.

Bul anıqlamada eki nárse anıqlawdı talap etiwi múmkin. Birinshi, qáwip-qáterdi basqarıw processi úziliksiz, qaytalanatuǵın process. Ol sheksiz qaytalanıwı kerek. Biznes ortalıq úziliksiz ózgerip turadı hám hár kúni jańa qáwip-qáterler hám kemshilikler payda boladı. Ekinshi, qáwip-qáterlerdi basqarıw ushın qollanılatuǵın qarsı ilajlardı (baqlawlardı) tańlaw ónimdarlıq, qárejet, qarsı ilajlardıń nátiyjeliligi hám qorǵalıp atırǵan informaciyalıq aktivtiń qunı arasında teńsalmaqlılıqtı saqlawı kerek&lt;ref&gt;{{Citation |title=All Countermeasures Have Some Value, But No Countermeasure Is Perfect |url=http://dx.doi.org/10.1007/0-387-21712-6_14 |work=Beyond Fear |pages=207–232 |year=2003 |access-date=2021-05-29 |place=New York |publisher=Springer-Verlag |doi=10.1007/0-387-21712-6_14 |isbn=0-387-02620-7}}&lt;/ref&gt;. Bunnan tısqarı, bul processlerdiń sheklewleri bar, sebebi qáwipsizlik buzılıwları ádette siyrek júz beredi hám belgili bir kontekstte payda boladı, onı ańsat qaytalaw múmkin emes. Solay etip, hár qanday process hám qarsı ilaj ózi de kemshilikler ushın bahalanıwı kerek. Barlıq qáwip-qáterlerdi anıqlaw múmkin emes, sonday-aq barlıq qáwip-qáterlerdi saplastırıw da múmkin emes. Qalǵan qáwip-qáter &quot;qaldıq qáwip-qáter&quot; dep ataladı.

Qáwip-qáterdi bahalaw biznestiń belgili tarawları boyınsha bilimge iye adamlar toparı tárepinen ámelge asırıladı. Topar aǵzalıǵı biznestiń hár qıylı bólimleri bahalanǵanda waqıt ótiwi menen ózgeriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.3386/w18137| bet = Does Mutual Fund Performance Vary over the Business Cycle?| avtor = de Souza| at = André| sáne = June 2012 | doi = 10.3386/w18137}}&lt;/ref&gt;. Bahalaw xabardar pikirge tiykarlanǵan subyektiv sapalıq analizdi qollanıwı múmkin, yamasa isenimli dollar kórsetkishleri hám tariyxıy maǵlıwmatlar bar bolǵan jaǵdayda, analiz san jaǵınan analizdi qollanıwı múmkin.

Izertlewler kórsetkenindey, kópshilik informaciyalıq sistemalardaǵı eń hálsiz noqat — bul adam paydalanıwshı, operator, dizayner yamasa basqa adam&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Kiountouzis|first1=E.A.|last2=Kokolakis|first2=S.A.|title=Information systems security: facing the information society of the 21st century|year=1996|url=https://archive.org/details/informationsyste0000unse_m5j6|publisher=Chapman &amp; Hall, Ltd.|location=London|isbn=978-0-412-78120-9| sáne =1996-05-31}}&lt;/ref&gt;. ISO/IEC 27002:2005 Informaciyalıq qáwipsizlikti basqarıw boyınsha ámeliy kodeksi qáwip-qáterdi bahalaw waqtında tómendegilerdi úyreniwdi usınıs etedi:

* qáwipsizlik siyasatı,
* informaciyalıq qáwipsizlikti shólkemlestiriw,
* aktivlerdi basqarıw,
* adam resursları qáwipsizligi,
* fizikalıq hám átirap ortalıq qáwipsizligi,
* [[kommunikaciya]] hám operaciyalardı basqarıw,
* kiriw múmkinshiligin basqarıw,
* informaciyalıq sistemalardı satıp alıw, rawajlandırıw hám texnikalıq xızmet kórsetiw,
* informaciyalıq qáwipsizlik waqıyaların basqarıw,
* biznestiń úziliksizligin basqarıw,
* normativlik talaplarǵa sáykeslik.

Keń mániste, qáwip-qáterlerdi basqarıw processi tómendegilerden ibarat&lt;ref name=&quot;NewsomeAPract13&quot;&gt;{{Cite book|title=A Practical Introduction to Security and Risk Management|author=Newsome, B.|publisher=SAGE Publications|pages=208|year=2013|isbn=9781483324852}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WhitmanManage16&quot;&gt;{{Cite book|title=Management of Information Security|url=https://archive.org/details/managementofinfo0000whit_d6l6_5thedi|author=Whitman, M.E.|publisher=Cengage Learning|pages=[https://archive.org/details/managementofinfo0000whit_d6l6_5thedi/page/592 592]|year=2016|isbn=9781305501256}}&lt;/ref&gt;:

# Aktivlerdi anıqlaw hám olardıń qunın bahalaw. Buǵan kiredi: adamlar, imaratlar, [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]], [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlew]], [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar]] (elektron, baspa, basqa), resurslar&lt;ref&gt;{{Citation |title=Hardware, Fabrics, Adhesives, and Other Theatrical Supplies |date=2013-03-20 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080958392-20 |work=Illustrated Theatre Production Guide |pages=203–232 |access-date=2021-05-29 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780080958392-20 |isbn=978-0-08-095839-2}}&lt;/ref&gt;.
# Qáwip-qáter bahalawın ótkeriw. Buǵan kiredi: tábiyiy hádiyseler, urıs háreketleri, baxıtsız waqıyalar, shólkem ishinen yamasa sırtınan kelip shıǵatuǵın zıyanlı háreketler&lt;ref&gt;{{Citation |last=Reason |first=James |title=Perceptions of Unsafe Acts |date=2017-03-02 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315239125-7 |work=The Human Contribution |pages=69–103 |access-date=2021-05-29 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781315239125-7 |isbn=978-1-315-23912-5}}&lt;/ref&gt;.
# Hálsizlikti (kemshilikti) bahalawdı ótkeriw hám hárbir kemshilik ushın onıń paydalanılıw itimallıǵın esaplaw. Siyasatlardı, proceduralardı, standartlardı, oqıtıwdı, fizikalıq qáwipsizlikti, sapanı baqlawdı, texnikalıq qáwipsizlikti bahalaw&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information Security Procedures and Standards |date=2017-03-27 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315372785-5 |work=Information Security Policies, Procedures, and Standards |pages=81–92 |access-date=2021-05-29 |place=Boca Raton, FL |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781315372785-5 |isbn=978-1-315-37278-5}}&lt;/ref&gt;.
# Hárbir qáwip-qáterdiń hárbir aktivke tásirin esaplaw. Sapalıq analiz yamasa sanlıq analizdi qollanıw&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Figure S1: Analysis of the prognostic impact of each single signature gene|pages=e9437|author=Zhuang}}&lt;/ref&gt;.
# Sáykes basqarıw ilajların anıqlaw, tańlaw hám ámelge asırıw. Proporcional juwap beriw. Ónimdarlıqtı, qárejetlerdiń nátiyjeliligin hám aktivtiń qunın esapqa alıw&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Standaert|title=CO4 Cost-Effectiveness Analysis — Appropriate for All Situations?|pages=A2}}&lt;/ref&gt;.
# Basqarıw ilajlarınıń nátiyjeliligin bahalaw. Basqarıw ilajları ónimdarlıqtıń aytarlıqtay joǵaltıwlarısız talap etiletuǵın qárejet nátiyjeli qorǵawdı támiyinlewin támiyinlew&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=GRP canopies provide cost-effective over-door protection|pages=8}}&lt;/ref&gt;.

Hár qanday berilgen qáwip ushın, basqarıw aktivtiń salıstırmalı tómen bahası, júz beriw jiyiliginiń salıstırmalı tómenligi hám bizneske tásiriniń salıstırmalı tómenligi tiykarında qáwipti qabıl etiwdi tańlawı múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933171410| bet = Figure 2.3. Relative risk of being a low performer depending on personal circumstances (2012)| doi = 10.1787/888933171410| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-may }}&lt;/ref&gt;. Yamasa, basshılıq qáwipti azaytıw ushın sáykes basqarıw ilajların tańlaw hám ámelge asırıw arqalı qáwipti jumsartıwdı tańlawı múmkin. Ayırım jaǵdaylarda, qáwipti qamsızlandırıw satıp alıw yamasa basqa bizneske tapsırıw arqalı basqa bizneske ótkeriwge boladı&lt;ref name=&quot;SP80030&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://csrc.nist.gov/publications/detail/sp/800-30/archive/2002-07-01| bet = NIST SP 800-30 Risk Management Guide for Information Technology Systems| avtor = Stoneburner| at = Gary| jıl = 2002| doi = 10.6028/NIST.SP.800-30| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Ayırım qáwiplerdiń haqıyqıylıǵı dawlı bolıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda basshılıq qáwipti biykarlawdı tańlawı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=May I Choose? Can I Choose? Oppression and Choice |work=A Theory of Freedom |year=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/9781137295026.0007 |isbn=978-1-137-29502-6}}&lt;/ref&gt;.

=== Qáwipsizlik basqarıw ilajları ===
Sáykes qáwipsizlik basqarıw ilajların tańlaw hám ámelge asırıw dáslep shólkemge qáwipti qabıl etiwge bolatuǵın dárejege shekem tómenletiwge járdem beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Parker|first1=Donn B.| sáne =January 1994|title=A Guide to Selecting and Implementing Security Controls|url=http://dx.doi.org/10.1080/10658989409342459|doi=10.1080/10658989409342459}}&lt;/ref&gt;. Basqarıw ilajların tańlaw qáwip bahalawına tiykarlanıwı hám onnan keyin ámelge asırılıwı kerek&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Zoccali|first1=Carmine|last2=Mallamaci|first2=Francesca|date=2007-09-25|title=Guest Editor: Rajiv Agarwal: Cardiovascular Risk Profile Assessment and Medication Control Should Come First|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1525-139x.2007.00317.x|doi=10.1111/j.1525-139x.2007.00317.x}}&lt;/ref&gt;. Basqarıw ilajları tábiyatına qaray hár qıylı bolıwı múmkin, biraq tiykarınan olar maǵlıwmatlardıń qupıyalılıǵın, pútinligin yamasa qol jeterliligin qorǵaw usılları bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.3403/9780580829109|title=Guide to the Implementation and Auditing of ISMS Controls based on ISO/IEC 27001|date=2013-11-01|location=London|doi=10.3403/9780580829109}}&lt;/ref&gt;. ISO/IEC 27001 hár qıylı tarawlarda basqarıw ilajların anıqlaǵan&lt;ref name=&quot;JohnsonSecurity15&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X7SYBAAAQBAJ&amp;pg=PA9|title=Security Controls Evaluation, Testing, and Assessment Handbook|last1=Johnson, L.}}&lt;/ref&gt;. Shólkemler shólkemniń talaplarına muwapıq qosımsha basqarıw ilajların ámelge asıra aladı. ISO/IEC 27002 shólkemlik maǵlıwmat qáwipsizligi standartları boyınsha kórsetpe usınadı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Security techniques. Mapping the revised editions of ISO/IEC 27001 and ISO/IEC 27002 |url=http://dx.doi.org/10.3403/30310928 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30310928}}&lt;/ref&gt;.

== Tereń qorǵanıw ==
[[Fayl:Defense_In_Depth_-_Onion_Model.svg|oñğa|nobaý|Tereń qorǵanıwdıń piyaz modeli]]
Tereń qorǵanıw — bul ayırım komponentler islemey qalǵan jaǵdayda da qorǵanıwdı saqlap qalıwǵa mólsherlengen bir-birin qaplaytuǵın qáwipsizlik sistemalarına tiykarlanǵan tiykarǵı qáwipsizlik filosofiyası. Bul usıl bir ǵana qáwipsizlik ilajına iseniw ornına, bult hám tarmaq noqatlarında qáwipsizlik basqarıwdıń bir neshe qatlamların birgelikte qollanadı. Bul usıl kirgiziw anıqlaw sistemaları menen birge fayrvollardı, jumıs stolı antivirusı menen birge elektron pochta filtrlew xızmetlerin hám dástúriy tarmaq qorǵanıwı menen birge bult tiykarındaǵı qáwipsizlikti óz ishine aladı.
Bul koncepciyanı administrativlik, logikalıq hám fizikalıq basqarıwdıń úsh ayrıqsha qatlamı arqalı ámelge asırıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;Administrative Controls&quot;&gt;{{Citation |title=Administrative Controls |date=2003-03-26 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9780203507933-6 |work=Occupational Ergonomics |pages=443–666 |access-date=2021-05-29 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9780203507933-6 |isbn=978-0-429-21155-3}}&lt;/ref&gt;, yamasa onı orayında maǵlıwmatlar bolǵan, átirapında adamlar, tarmaq qáwipsizligi, xost tiykarındaǵı qáwipsizlik hám qollanba qáwipsizligi qatlamları menen qorshalǵan piyaz modeli sıpatında kóz aldımızǵa keltiriwge boladı. Bul strategiya qáwipsizlik tek texnologiyanı emes, sonday-aq birgelikte isleytuǵın adamlar menen processlerdi de óz ishine alatuǵının ayrıqsha kórsetedi, bunda haqıyqıy waqıt rejiminde monitoring hám juwap qaytarıw áhmiyetli komponentler bolıp tabıladı.&lt;ref name=&quot;schneier2006&quot; /&gt;

== Klassifikaciya ==
Informaciya qáwipsizligi hám qáwip-qáterdi basqarıwdıń áhmiyetli aspekti — informaciyanıń qádirin túsiniw hám informaciya ushın sáykes proceduralar menen qorǵaw talapların belgilew&lt;ref&gt;{{Citation |title=Overview |date=2001-12-20 |work=Information Security Policies, Procedures, and Standards |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9780849390326.ch1 |isbn=978-0-8493-1137-6}}&lt;/ref&gt;. Barlıq informaciyalar birdey emes, sonlıqtan barlıq informaciyalar birdey dárejede qorǵawdı talap etpeydi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Electrical protection relays. Information and requirements for all protection relays |url=http://dx.doi.org/10.3403/bs142-1 |access-date=2021-05-29 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/bs142-1}}&lt;/ref&gt;. Bul informaciyaǵa qáwipsizlik klassifikaciyasın beriwdi talap etedi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Supplemental Information 4: List of all combined families in alphabetical order assigned in MEGAN vers. 5.11.3.|journal=PeerJ|date=6 February 2019|volume=7|pages=e6379|doi=10.7717/peerj.6379/supp-4|last1=Dibattista|first1=Joseph D.|last2=Reimer|first2=James D.|last3=Stat|first3=Michael|last4=Masucci|first4=Giovanni D.|last5=Biondi|first5=Piera|last6=Brauwer|first6=Maarten De|last7=Bunce|first7=Michael}}&lt;/ref&gt;. Informaciyalardı klassifikaciyalawdaǵı birinshi qádem — joqarı basshılıq aǵzasın klassifikaciyalanıwı kerek bolǵan belgili bir informaciyanıń iyesi sıpatında anıqlaw. Keyin klassifikaciya siyasatın islep shıǵıw kerek&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kim|first1=Sung-Won|date=2006-03-31|title=A Quantitative Analysis of Classification Classes and Classified Information Resources of Directory|journal=Journal of Information Management&lt;!--This is not the predatory journal of the same name--&gt;|volume=37|pages=83–103|doi=10.1633/jim.2006.37.1.083}}&lt;/ref&gt;. Siyasat hár qıylı klassifikaciya belgilerin súwretlewi, informaciyaǵa belgili bir belgi beriw kriteriylerin anıqlawı hám hárbir klassifikaciya ushın zárúr qáwipsizlik basqarıwların dizimge alıwı kerek.

Informaciyaǵa qanday klassifikaciya beriliwi kerek ekenligine tásir etetuǵın ayırım faktorlarǵa informaciyanıń shólkem ushın qanshelli qádirli ekenligi, informaciyanıń qanshelli eski ekenligi hám informaciyanıń eskirgen-eskirmegenligi kiredi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Welcome to the Information Age |date=2015-09-11 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119200642.ch5 |work=Overload! |pages=43–65 |access-date=2021-05-29 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119200642.ch5 |isbn=978-1-119-20064-2}}&lt;/ref&gt;. Informaciyanı klassifikaciyalawda nızamlar hám basqa da regulyatorlıq talaplar da áhmiyetli esaplanadı. Informaciyalıq Sistemalardı Audit hám Baqlaw Associaciyası (ISACA) hám onıń Informaciya Qáwipsizligi ushın Biznes Modeli de qáwipsizlik qánigeleri ushın qáwipsizlikti sistemalı kózqarastan izertlew quralı bolıp xızmet etedi, bul qáwipsizlikti ulıwma basqarıwǵa bolatuǵın ortalıqtı jaratıp, haqıyqıy qáwip-qáterlerdi sheshiwge múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;ISACA-BMIS&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.isaca.org/KNOWLEDGE-CENTER/BMIS/Pages/Business-Model-for-Information-Security.aspx| bet = Business Model for Information Security (BMIS)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180126072505/https://www.isaca.org/KNOWLEDGE-CENTER/BMIS/Pages/Business-Model-for-Information-Security.aspx| arxivsáne = 2018-jıl 26-yanvar | baspaxana = ISACA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

Tańlanǵan hám qollanılǵan informaciya qáwipsizligi klassifikaciya belgileriniń túri shólkemniń tábiyatına baylanıslı boladı, mısallar tómendegishe:

* Biznes tarawında, belgiler: Jámiyetlik, Sezgir, Jeke, Qupıya.
* Húkimet tarawında, belgiler: Klassifikaciyalanbaǵan, Rásmiy emes, Qorǵalǵan, Qupıya, Sır, Joqarı dárejeli sır, hám olardıń inglis tilinde emes alternativleri&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McAuliffe|first=Leo| sáne =January 1987|title=Top secret/trade secret: Accessing and safeguarding restricted information|url=http://dx.doi.org/10.1016/0740-624x(87)90068-2|journal=Government Information Quarterly|volume=4|issue=1|pages=123–124|doi=10.1016/0740-624x(87)90068-2|issn=0740-624X}}&lt;/ref&gt;.
* Tarawlar aralıq strukturalarda, Svetofor Protokolı, ol tómendegilerden ibarat: Aq, Jasıl, Sarı, hám Qızıl.
* Jeke tarawda, Finanslıq sıyaqlı bir belgi. Buǵan onlayn bank operaciyaları sıyaqlı aqsha basqarıwǵa baylanıslı iskerlikler kiredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Iqbal|first=Javaid|date=2023-01-05|title=Financial information security behavior in online banking|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02666669221149346|journal=Information Development|volume=40|issue=4|pages=550–565|doi=10.1177/02666669221149346|issn=0266-6669}}&lt;/ref&gt;.

Shólkemdegi barlıq xızmetkerler, sonday-aq biznes sherikler klassifikaciya sxeması boyınsha oqıtılıwı kerek hám hárbir klassifikaciya ushın talap etiletuǵın qáwipsizlik baqlawları hám jumıs alıp barıw proceduraların túsiniwi kerek&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=25 February 2021|title=Figure 7: Classification accuracy for each model for all features.|pages=e379|doi=10.7717/peerj-cs.379/fig-7}}&lt;/ref&gt;. Belgilengen belgili bir informaciya aktiviniń klassifikaciyası dáwirli túrde qayta kórip shıǵılıwı kerek, bul klassifikaciyanıń ele de sol informaciya ushın sáykes ekenligin tekseriw hám klassifikaciya talap etetuǵın qáwipsizlik baqlawlarınıń ornında ekenligin hám olardıń durıs proceduralar menen orınlanıp atırǵanlıǵın támiyinlew ushın zárúr&lt;ref&gt;{{Citation |title=Asset Classification |date=2013-10-16 |url=http://dx.doi.org/10.1201/b15573-18 |work=Information Security Fundamentals |pages=327–356 |access-date=2021-06-01 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/b15573-18 |isbn=978-0-429-13028-1}}&lt;/ref&gt;.

== Kiriw múmkinshiligin baqlaw ==
Qorǵalǵan informaciyaǵa kiriw múmkinshiligi tek usı informaciyaǵa kiriwge ruqsat etilgen adamlar menen sheklengen bolıwı kerek&lt;ref name=&quot;ACM Press&quot;&gt;{{Cite book|last1=Almehmadi|first1=Abdulaziz|last2=El-Khatib|first2=Khalil|title=Proceedings of the 6th International Conference on Security of Information and Networks|chapter=Authorized! Access denied, unauthorized! Access granted|date=2013|series=Sin '13|pages=363–367|location=New York, New York, US|publisher=ACM Press|doi=10.1145/2523514.2523612|isbn=978-1-4503-2498-4}}&lt;/ref&gt;. Informaciyanı qayta isleytuǵın kompyuter baǵdarlamaları, hám kóp jaǵdaylarda kompyuterler de ruqsat etilgen bolıwı kerek&lt;ref name=&quot;Peiss 2020 16–39&quot;&gt;{{Citation |last=Peiss |first=Kathy |title=The Country of the Mind Must Also Attack |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780190944612.003.0003 |work=Information Hunters |pages=16–39 |year=2020 |access-date=2021-06-01 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190944612.003.0003 |isbn=978-0-19-094461-2}}&lt;/ref&gt;. Bul qorǵalǵan informaciyaǵa kiriwdi baqlaw ushın mexanizmlerdiń ornatılıwın talap etedi&lt;ref name=&quot;Peiss 2020 16–39&quot; /&gt; Kiriwdi baqlaw mexanizmleriniń quramalılıǵı qorǵalıp atırǵan informaciyanıń qádiri menen teń bolıwı kerek; informaciya qanshelli sezgir yamasa qádirli bolsa, baqlaw mexanizmleri de sonshelli kúshli bolıwı kerek. Kiriwdi baqlaw mexanizmleri qurılatuǵın tiykar identifikaciyalaw hám [[Autentifikaciya|autentifikaciyalawdan]] baslanadı.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Information technology. Personal identification. ISO-compliant driving licence |url=http://dx.doi.org/10.3403/30170670u |access-date=2021-06-01 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/30170670u}}&lt;/ref&gt;.

Kiriwdi baqlaw ulıwma úsh basqıshta qaraladı: identifikaciyalaw, [[Autentifikaciya|autentifikaciyalaw]] hám [[Avtorizatsiya|avtorizaciyalaw]]&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Omar|last=Santos|title=Ccna security 210-260 official cert guide.|url=https://archive.org/details/ccnasecurity21020000sant|date=2015|publisher=Cisco press|isbn=978-1-58720-566-8|oclc=951897116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AndressTheBasics14&quot;/&gt;.

=== Identifikaciyalaw ===
Identifikaciyalaw — bul birewdiń kim ekenligi yamasa bir nárseniń ne ekenligi haqqındaǵı tastıyıqlaw. Eger adam &quot;Sálem, meniń atım Djon Dou&quot; degen tastıyıqlawdı berse, ol óziniń kim ekenligi haqqında talap etip atır&lt;ref&gt;{{Citation |title=What is Assertion? |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203169186_chapter_one |work=ASSERTION TRAINING |pages=1–7 |year=1991 |access-date=2021-06-01 |place=Abingdon, UK |publisher=Taylor &amp; Francis |doi=10.4324/9780203169186_chapter_one |isbn=978-0-203-28556-5}}&lt;/ref&gt;. Biraq, onıń talabı haqıyqıy bolıwı da, bolmawı da múmkin. Djon Douǵa qorǵalǵan informaciyaǵa kiriw múmkinshiligi berilmesten aldın, Djon Dou bolıwǵa talap etip atırǵan adamnıń haqıyqattan da Djon Dou ekenligin tekseriw zárúr boladı. Ádette talap paydalanıwshı atı túrinde boladı. Sol paydalanıwshı atın kirgiziw arqalı siz &quot;Men usı paydalanıwshı atı tiyisli bolǵan adamman&quot; dep talap etesiz&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.rfc-editor.org/info/rfc1929| bet = Username/Password Authentication for SOCKS V5| avtor = Leech| at = M.| sáne = March 1996 | doi = 10.17487/rfc1929| qaralǵan sáne = 2022-jıl 18-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

=== Autentifikaciyalaw ===
Autentifikaciyalaw — bul identifikaciya talabın tekseriw háreketi. Djon Dou bankke aqsha alıw ushın kirgende, ol bank xızmetkerine óziniń Djon Dou ekenligin aytadı, yaǵnıy identifikaciya talabın beredi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kirk |first=John |title=Teller, Seller, Union Activist: Class Formation and Changing Bank Worker Identities | sáne =2011 |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230305625_6 |work=Work and Identity |pages=124–148 |access-date=2021-06-01 |place=London |publisher=Palgrave Macmillan UK |doi=10.1057/9780230305625_6 |isbn=978-1-349-36871-6 |last2=Wall |first2=Christine}}&lt;/ref&gt;. Bank xızmetkeri onnan fotosúwreti bar hújjetti kórsetiwdi soraydı, sonda ol xızmetkerge óziniń transport basqarıwshı gúwalıǵın beredi. Bank xızmetkeri gúwalıqta Djon Dou dep jazılǵanın tekseredi hám gúwalıqtaǵı fotosúwretti Djon Dou bolıwǵa talap etip turǵan adam menen salıstıradı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Vile |first=John |title=License Checks |url=http://dx.doi.org/10.4135/9781452234243.n462 |work=Encyclopedia of the Fourth Amendment |year=2013 |access-date=2021-06-01 |place=Washington DC |publisher=CQ Press |doi=10.4135/9781452234243.n462 |isbn=978-1-60426-589-7}}&lt;/ref&gt;. Eger fotosúwret hám atı sol adamǵa sáykes kelse, onda xızmetker Djon Doudıń ózi talap etken adam ekenligin tastıyıqlaǵan boladı. Usıǵan uqsas, tuwrı paroldi kirgiziw arqalı paydalanıwshı óziniń paydalanıwshı atı tiyisli bolǵan adam ekenligine dálil keltiredi&lt;ref&gt;{{Citation |title=He Said/She Said |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6wgjjv.6 |work=My Ghost Has a Name |pages=17–32 |access-date=2021-05-29 |publisher=University of South Carolina Press |doi=10.2307/j.ctv6wgjjv.6 |isbn=978-1-61117-827-2}}&lt;/ref&gt;.

Autentifikaciya ushın qollanılatuǵın úsh túrli informaciya bar&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Supplemental Information 8: Methods used to monitor different types of contact|journal=PeerJ|date=26 October 2020|volume=8|pages=e10221|doi=10.7717/peerj.10221/supp-8|last1=Bacigalupo|first1=Sonny A.|last2=Dixon|first2=Linda K.|last3=Gubbins|first3=Simon|last4=Kucharski|first4=Adam J.|last5=Drewe|first5=Julian A.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Igelnik|first1=Boris M.|last2=Zurada|first2=Jacek|title=Efficiency and scalability methods for computational intellect}}&lt;/ref&gt;:

* Siz biletuǵın nárse: PIN-kod, parol yamasa anańızdıń qızlıq familiyası sıyaqlı nárseler&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Insurance Superbill Must Have Your Name as the Provider |date=2005-01-01 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203020289-11 |work=Before You See Your First Client |pages=37–38 |access-date=2021-06-01 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203020289-11 |isbn=978-0-203-02028-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Joe|last=Kissell|title=Take Control of Your Passwords|isbn=978-1-4920-6638-5|oclc=1029606129}}&lt;/ref&gt;
* Sizde bar nárse: transport basqarıwshı gúwalıǵı yamasa magnitli karta&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 2009|title=New smart Queensland driver license announced}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lawrence Livermore National Laboratory. United States. Department of Energy. Office of Scientific and Technical Information|title=A human engineering and ergonomic evaluation of the security access panel interface.|date=1995|publisher=United States. Dept. of Energy|oclc=727181384}}&lt;/ref&gt;
* Siz bolǵan nárse: biometrika, sonıń ishinde alaqan izi, barmaq izi, dawıs úlgisi hám kóz torı skaneri&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lee|first=Paul|date=April 2017|title=Prints charming: how fingerprints are trailblazing mainstream biometrics}}&lt;/ref&gt;

Kúshli autentifikaciya birden artıq autentifikaciya informaciyasın beriwdi talap etedi (eki faktorlı autentifikaciya). Búgingi kúnde kompyuter sistemalarında paydalanıwshı atı — eń keń tarqalǵan identifikaciya forması, al parol — eń keń tarqalǵan autentifikaciya forması bolıp esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888932392533| bet = Figure 1.5. Marriage remains the most common form of partnership among couples, 2000-07| doi = 10.1787/888932392533| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-iyun }}&lt;/ref&gt;. Paydalanıwshı atları hám paroller óz wazıypasın atqardı, biraq olar barǵan sayın jetkiliksiz bolıp barmaqta&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Modern Concepts of Security|url=https://books.google.com/books?isbn=1481782320}}&lt;/ref&gt;. Paydalanıwshı atları hám paroller áste-aqırın waqıtqa tiykarlanǵan bir mártelik parol algoritmleri sıyaqlı quramalıraq autentifikaciya mexanizmleri menen almastırılmaqta yamasa tolıqtırılmaqta&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.17487/rfc6560| bet = One-Time Password (OTP) Pre-Authentication| avtor = Richards| at = G.| sáne = April 2012 | doi = 10.17487/rfc6560}}&lt;/ref&gt;.

=== Avtorizaciya ===
Adam, programma yamasa kompyuter sátli identifikaciyalanıp hám autentifikaciyalanǵannan keyin, olardıń qanday informaciyalıq resurslarǵa kiriw huqıqı bar ekenligi hám qanday háreketlerdi orınlawǵa ruqsat etilgenligi (isletiw, kóriw, jaratıw, óshiriw yamasa ózgertiw) anıqlanıwı kerek. Bunı [[Avtorizatsiya|avtorizaciya]] dep ataydı. Informaciyaǵa hám basqa esaplaw xızmetlerine kiriw huqıqın beriw administrativlik siyasat hám proceduralardan baslanadı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Authorization And Approval Program | sáne =2015-10-23 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119203964.ch10 |work=Internal Controls Policies and Procedures |pages=69–72 |access-date=2021-06-01 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119203964.ch10 |isbn=978-1-119-20396-4}}&lt;/ref&gt;. Bul siyasatlar qanday informaciya hám esaplaw xızmetlerine kim tárepinen hám qanday shártler astında kiriw múmkinligin belgileydi. Sońınan kiriwdi basqarıw mexanizmleri usı siyasatlardı ámelge asırıw ushın konfiguraciyalanadı&lt;ref&gt;{{Citation |title=What responses under what conditions? |date=2019-10-02 |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvqc6hn1.12 |work=Local Policies and the European Social Fund |pages=81–102 |access-date=2021-06-01 |publisher=Policy Press |doi=10.2307/j.ctvqc6hn1.12 |isbn=978-1-4473-4652-4 |s2cid=241438707}}&lt;/ref&gt;. Hár qıylı esaplaw sistemaları hár qıylı kiriwdi basqarıw mexanizmleri menen támiyinlengen. Ayırımları hátte hár qıylı kiriwdi basqarıw mexanizmlerin tańlaw imkaniyatın beriwi múmkin. Sistema usınatuǵın kiriwdi basqarıw mexanizmi kiriwdi basqarıwdıń úsh usılınıń birewine tiykarlanǵan boladı yamasa úsh usıldıń kombinaciyasınan kelip shıǵıwı múmkin.

Diskreciyalıq emes usıl barlıq kiriwdi basqarıwdı oraylastırılǵan basqarıw astına biriktiredi&lt;ref name=&quot;discretionary access control&quot;&gt;{{Citation |last=Weik |first=Martin H. |title=Computer Science and Communications Dictionary |date=2000 |page=426 |chapter=discretionary access control |doi=10.1007/1-4020-0613-6_5225 |isbn=978-0-7923-8425-0}}&lt;/ref&gt;. Informaciya hám basqa resurslarǵa kiriw ádette shólkemdegi adamnıń funkciyasına (roline) yamasa ol orınlawı kerek bolǵan wazıypalarǵa tiykarlanǵan. Diskreciyalıq usıl informaciya resursınıń jaratıwshısına yamasa iyesine sol resurslarǵa kiriwdi basqarıw imkaniyatın beredi.&lt;ref name=&quot;discretionary access control&quot; /&gt; Májbúriy kiriwdi basqarıw usılında, informaciya resursına berilgen qáwipsizlik klassifikaciyasına tiykarlanıp kiriw huqıqı beriledi yamasa biykarlanadı.

Búgingi kúnde qollanılıp atırǵan ulıwmalıq kiriwdi basqarıw mexanizmleriniń mısallarına tómendegiler kiredi: kóplegen rawajlanǵan [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları|maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarında]] bar bolǵan rolge tiykarlanǵan kiriwdi basqarıw; [[Unix|UNIX]] hám [[Windows]] operaciyalıq sistemalarında berilgen ápiwayı fayl ruqsatnamaları; Windows tarmaq sistemalarında berilgen Topar Siyasatı Obyektleri; hám kóplegen fayrvollar hám marshrutizatorlarda qollanılatuǵın Kerberos, RADIUS, TACACS hám ápiwayı kiriw dizimleri&lt;ref&gt;{{Citation |title=Configuring TACACS and Extended TACACS |date=2002-05-15 |work=Securing and Controlling Cisco Routers |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/9781420031454.ch11 |isbn=978-0-8493-1290-8}}&lt;/ref&gt;.

Nátiyjeli bolıwı ushın, siyasatlar hám basqa qáwipsizlik sharaları ámelge asırılıwı hám saqlanıwı kerek. Nátiyjeli siyasatlar adamlardıń óz háreketleri ushın juwapker bolıwın támiyinleydi&lt;ref&gt;{{Citation |title=Developing Effective Security Policies |date=2009-12-18 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781420078718-18 |work=Risk Analysis and Security Countermeasure Selection |pages=261–274 |access-date=2021-06-01 |publisher=CRC Press |doi=10.1201/9781420078718-18 |isbn=978-0-429-24979-2}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, AQSH Ǵaznashılıǵınıń sezgir yamasa jeke múlk informaciyaların qayta islew sistemaları ushın nızamlarında, barlıq sátsiz hám tabıslı autentifikaciya hám kiriw háreketleri jazıp alınıwı kerek, hám barlıq informaciyaǵa kiriwler qanday da bir audit izlerin qaldırıwı kerek dep kórsetilgen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.treasury.gov/tigta/auditreports/2004reports/200420131fr.html| bet = The Use of Audit Trails to Monitor Key Networks and Systems Should Remain Part of the Computer Security Material Weakness| jumıs = www.treasury.gov| qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Sonıń menen birge, kiriwdi basqarıw haqqında sóz etkende, biliwi-kerek principi ámelde bolıwı kerek. Bul princip adamǵa óz jumıs funkciyaların orınlawı ushın kiriw huqıqların beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=fixing-canadas-access-to-medicines-regime-what-you-need-to-know-about-bill-c398|url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9902-0152|access-date=2021-06-01|doi=10.1163/2210-7975_hrd-9902-0152}}&lt;/ref&gt;. Bul princip húkimette hár qıylı ruqsatnamalar menen islegende qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Dealing with Uncertain Risks—When to Apply the Precautionary Principle|url=http://dx.doi.org/10.1177/216507990605400102|doi=10.1177/216507990605400102}}&lt;/ref&gt;. Hátteki eki bólimdegi eki xızmetkerdiń joqarı dárejeli qupıya ruqsatnaması bolsa da, informaciya almasıw ushın olarda biliwi-kerek zárúrligi bolıwı kerek. Biliwi-kerek principi sheńberinde, tarmaq administratorları xızmetkerlerdiń kereginen artıq informaciyaǵa kiriwiniń aldın alıw ushın olarǵa eń az jeńilliklerdi beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=We Need to Know More About How the Government Censors Its Employees|url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9970-2016117|access-date=2021-06-01|doi=10.1163/2210-7975_hrd-9970-2016117}}&lt;/ref&gt;. Biliwi-kerek principi qupıyalıq-pútinlik-qoljetimlilik triadasın ámelge asırıwǵa járdem beredi. Biliwi-kerek principi triadanıń qupıyalıq bólimine tuwrıdan-tuwrı tásir etedi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Pournelle |first=Jerry |title=1001 Computer Words You Need to Know: The Ultimate Guide To The Language Of Computers | sáne =2004-04-22 |access-date=2021-07-30 |series=Oxford Scholarship Online |chapter=1001 Computer Words You Need to Know |chapter-url=https://academic.oup.com/book/40772/chapter-abstract/348693201 |publisher=Oxford University Press | til =en |doi=10.1093/oso/9780195167757.003.0007 |isbn=978-0-19-516775-7}}&lt;/ref&gt;.

== Kriptografiya ==
Informaciya qáwipsizligi paydalanıwǵa jaramlı informaciyanı ruqsat etilgen paydalanıwshıdan basqa hesh kim paydalana almaytuǵın formaǵa aylandırıw ushın kriptografiyanı qollanadı; bul process shifrlaw dep ataladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Easttom |first=William |title=Elliptic Curve Cryptography |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-030-63115-4_11 |work=Modern Cryptography |pages=245–256 |year=2021 |access-date=2021-06-01 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-63115-4_11 |isbn=978-3-030-63114-7 |s2cid=234106555}}&lt;/ref&gt;. Shifrlanǵan (paydalanıwǵa jaramsız etilgen) informaciya kriptografiyalıq giltke iye bolǵan ruqsat etilgen paydalanıwshı tárepinen shifrdı sheshiw procesi arqalı dáslepki paydalanıwǵa jaramlı formasına qayta aylandırılıwı múmkin. Kriptografiya informaciya qáwipsizliginde [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] jiberilip atırǵan waqıtta (elektron túrde yamasa fizikalıq túrde) hám saqlanıp turǵan waqıtta ruqsatsız yamasa tosattan ashılıp qalıwdan qorǵaw ushın qollanıladı.

Kriptografiya informaciya qáwipsizligine basqa da paydalı qollanıwlardı usınadı, sonıń ishinde jetilistirilgen autentifikaciya usılları, xabar daydjestleri, cifrlı qoltańbalar, biykarlawǵa bolmaytuǵınlıq hám shifrlanǵan tarmaq baylanısları bar&lt;ref&gt;{{Citation |last=Weiss |first=Jason |title=Message Digests, Message Authentication Codes, and Digital Signatures |date=2004 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-012742751-5/50012-8 |work=Java Cryptography Extensions |pages=101–118 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-012742751-5/50012-8 |isbn=978-0-12-742751-5}}&lt;/ref&gt;. Telnet hám File Transfer Protocol (FTP) sıyaqlı eski, qáwipsizligi tómenirek qollanbalar áste-aqırın shifrlanǵan tarmaq baylanısların paydalanatuǵın Secure Shell (SSH) sıyaqlı qáwipsizligi joqarıraq qollanbalar menen almastırılmaqta&lt;ref name=&quot;URK_1&quot;&gt;{{Web deregi| url = https://www.rfc-editor.org/rfc/pdfrfc/rfc8332.txt.pdf| bet = Use of RSA Keys with SHA-256 and SHA-512 in the Secure Shell (SSH) Protocol| avtor = Bider, D.| sáne = March 2018 | baspaxana = The RFC Series| doi = 10.17487/RFC8332| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20241110164300/https://www.rfc-editor.org/rfc/pdfrfc/rfc8332.txt.pdf| arxivsáne = 2024-jıl 10-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Sımsız baylanıslar WPA/WPA2 yamasa eskirek (hám qáwipsizligi tómenirek) WEP protokolları arqalı shifrlanıwı múmkin. Sımlı baylanıslar (mısalı, ITU‑T G.hn) shifrlaw ushın AES hám autentifikaciya hám gilt almasıw ushın X.1035 ti paydalanıp qáwipsizlendiriledi. GnuPG yamasa PGP sıyaqlı programmalıq qollanbalar maǵlıwmat faylların hám elektron poshtanı shifrlaw ushın paydalanılıwı múmkin.

Kriptografiya durıs ámelge asırılmaǵan jaǵdayda qáwipsizlik máselelerin keltirip shıǵarıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |last=Bonneau |first=Joseph |title=Why Buy when You Can Rent? | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-662-53357-4_2 |work=Financial Cryptography and Data Security |volume=9604 |pages=19–26 |access-date=2021-06-05 |series=Lecture Notes in Computer Science |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-662-53357-4_2 |isbn=978-3-662-53356-7 |s2cid=18122687}}&lt;/ref&gt;. Kriptografiyalıq sheshimler kriptografiya boyınsha ǵárezsiz ekspertler tárepinen qatań qayta kórip shıǵılǵan industriya tárepinen qabıl etilgen sheshimler tiykarında ámelge asırılıwı kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Coleman |first=Heather |title=What GIS Experts and Policy Professionals Need to Know about Using Marxan in Multiobjective Planning Processes |date=2015-08-01 |url=http://dx.doi.org/10.17128/9781589483651_2 |work=Ocean Solutions, Earth Solutions |access-date=2021-06-05 |publisher=Esri Press |doi=10.17128/9781589483651_2 |isbn=978-1-58948-365-1 |last2=Andron |first2=Jeff}}&lt;/ref&gt;. Shifrlaw giltiniń uzınlıǵı hám kúshi de áhmiyetli faktor bolıp esaplanadı&lt;ref name=&quot;Key Encryption Key&quot;&gt;{{Citation |last=Landrock |first=Peter |title=Encyclopedia of Cryptography and Security |date=2005 |pages=326–327 |chapter=Key Encryption Key |doi=10.1007/0-387-23483-7_220 |isbn=978-0-387-23473-1}}&lt;/ref&gt;. Hálsiz yamasa júdá qısqa gilt hálsiz shifrlawdı payda etedi&lt;ref name=&quot;Key Encryption Key&quot; /&gt; Shifrlaw hám shifrdı sheshiw ushın paydalanılatuǵın giltler basqa da qupıya maǵlıwmatlar sıyaqlı birdey dárejede qatań qorǵalıwı kerek.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Giri |first=Debasis |title=Information Security and Assurance |date=2010 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-642-13365-7_9 |volume=76 |pages=86–96 |access-date=2021-06-05 |series=Communications in Computer and Information Science |chapter=A Cryptosystem for Encryption and Decryption of Long Confidential Messages |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |bibcode=2010isa..conf...86G |doi=10.1007/978-3-642-13365-7_9 |isbn=978-3-642-13364-0 |last2=Barua |first2=Prithayan |last3=Srivastava |first3=P. D. |last4=Jana |first4=Biswapati}}&lt;/ref&gt;. Olar ruqsatsız ashılıp qalıwdan hám joq etiliwden qorǵalıwı kerek, sonday-aq kerek bolǵan waqıtta qoljetimli bolıwı kerek. Ashıq giltli infrastruktura (PKI) sheshimleri giltlerdi basqarıw átirapındaǵı kóplegen máselelerdi sheshedi.

== Process ==
&quot;Aqılǵa muwapıq hám abaylı adam&quot;, &quot;tiyisli itibar&quot; hám &quot;tiyisli zeyin&quot; terminleri finans, bahalı qaǵazlar hám huqıq tarawlarında kóp jıllar dawamında qollanılıp kelgen. Sońǵı jıllarda bul terminler [[esaplaw texnikası]] hám maǵlıwmat qáwipsizligi tarawlarına da enip keldi&lt;ref name=&quot;WhitmanManage16&quot;/&gt;. AQSH Federal jaza qollanıw nızamları endi korporativ lawazımlı jeke tulǵalardı óz maǵlıwmat sistemaların basqarıwda tiyisli itibar hám tiyisli zeyin kórsetpegeni ushın juwapkershilikke tartıw múmkinshiligin beredi&lt;ref name=&quot;VallabhaneniCorporate08&quot;&gt;{{Cite book|title=Corporate Management, Governance, and Ethics Best Practices|url=https://archive.org/details/corporatemanagem0000vall|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2008|isbn=9780470255803}}&lt;/ref&gt;.

Biznes dúnyasında, akcionerler, klientler, biznes sherikler hám húkimetler korporativ lawazımlı tulǵalardıń biznesti qabıl etilgen biznes ámeliyatlarına muwapıq hám nızamlar hám basqa da normativlik talaplarǵa sáykes júrgiziwin kútedi. Bul kóbinese &quot;aqılǵa muwapıq hám abaylı adam&quot; qaǵıydası dep ataladı. Abaylı adam biznesti durıs biznes principleri tiykarında hám nızamlı, etikalıq tárizde júrgiziw ushın zárúr bolǵan hámme nárseniń islengenine isenim payda etiw ushın tiyisli itibar kórsetedi. Abaylı adam sonday-aq bizneske tiyisli itibar kórsetiwde zeyinli (dıqqatlı, itibarlı, úziliksiz) boladı.

Informaciya qáwipsizligi tarawında Xarris&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Shon Harris|title=All-in-one CISSP Certification Exam Guide|edition=2nd|publisher=[[McGraw-Hill]]/Osborne|year=2003|location=[[Emeryville, California]]|isbn=978-0-07-222966-0}}&lt;/ref&gt;
tiyisli itibar hám tiyisli zeyinniń tómendegi anıqlamaların usınadı:&lt;blockquote&gt;''&quot;Tiyisli itibar — bul kompaniyanıń korporaciya ishinde júz beretuǵın háreketler ushın juwapkershilikti óz moynına alǵanın hám kompaniyanı, onıń resursların hám xızmetkerlerin qorǵawǵa járdem beriw ushın zárúr qádemlerdi qollanǵanın kórsetiw ushın islengen qádemler.'' &quot;Hám, [Tiyisli zeyin bolsa] &quot;qorǵaw mexanizmleriniń úziliksiz saqlanıp turıwın hám jumıs islewin támiyinleytuǵın úziliksiz háreketler.&quot;&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Importance of Operational Due Diligence |date=2015-10-16 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119197485.ch2 |work=Hedge Fund Operational Due Diligence |pages=49–67 |access-date=2021-06-05 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119197485.ch2 |isbn=978-1-119-19748-5}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;Bul anıqlamalardaǵı eki áhmiyetli noqatqa dıqqat awdarıw kerek. Birinshi, tiyisli itibarda, kórsetiw ushın qádemler qoyıladı; bul qádemlerdiń tekseriliwi, ólsheniwi, hátte materiallıq nátiyjeler beriwi múmkin ekenin ańlatadı. Ekinshi, tiyisli zeyinde úziliksiz háreketler bar; bul adamlardıń qorǵaw mexanizmlerin baqlaw hám saqlaw ushın haqıyqatında bir nárseler islep atırǵanın hám bul háreketlerdiń dawamlı ekenin ańlatadı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Jensen |first=Eric Talbot |title=Due Diligence in Cyber Activities |date=2020-12-03 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780198869900.003.0015 |work=Due Diligence in the International Legal Order |pages=252–270 |access-date=2021-06-05 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780198869900.003.0015 |isbn=978-0-19-886990-0}}&lt;/ref&gt;.

Shólkemler informaciya qáwipsizligin qollanǵanda itibar beriw minnetin orınlawǵa juwapkershilikli. Itibar beriw wazıypası boyınsha qáwip-qáterdi analizlew standartı (DoCRA)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://docra.org/| bet = The Duty of Care Risk Analysis Standard| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180814170112/https://docra.org/| arxivsáne = 2018-jıl 14-avgust | jumıs = DoCRA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-avgust }}&lt;/ref&gt; qáwip-qáterdi bahalaw ushın principler hám ámeliyatlardı usınadı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Sutton |first=Adam |title=Evaluating crime prevention |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511804601.006 |work=Crime Prevention |pages=70–90 |year=2008 |access-date=2021-06-05 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511804601.006 |isbn=978-0-511-80460-1 |last2=Cherney |first2=Adrian |last3=White |first3=Rob}}&lt;/ref&gt;. Ol usı qáwip-qáterlerden tásirleniwi múmkin bolǵan barlıq táreplerdi esapqa aladı. DoCRA basqalardı zıyannan qorǵawda sáykes keletuǵın hám aqılǵa muwapıq júk júkleytuǵın qorǵanıw sharaların bahalawǵa járdem beredi. Maǵlıwmatlardıń buzılıwına baylanıslı dawlardıń kóbeyiwi menen kompaniyalar qáwipsizlik sharaları, nızamlarǵa sáykeslik hám óz missiyası arasında teńsalmaqlılıqtı saqlawı kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Takach |first=George S. |title=Preparing for Breach Litigation | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-803451-4.00009-5 |work=Data Breach Preparation and Response |pages=217–230 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-803451-4.00009-5 |isbn=978-0-12-803451-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Waqıyalarǵa juwap beriw jobaları ===
Kompyuter qáwipsizligi waqıyaların basqarıw — bul kompyuterler hám tarmaqlarda qáwipsizlik waqıyaların aldın ala boljaw múmkin bolǵan usılda baqılaw, anıqlaw hám olarǵa juwap beriwge baǵdarlanǵan arnawlı waqıyalardı basqarıw túri&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.iso.org| bet = ISO 17799{{!}}ISO/IEC 17799:2005(E)| sáne = 2005-jıl 15-iyun | jumıs = Information technology — Security techniques — Code of practice for information security management| betler = 90–94| baspaxana = ISO copyright office}}&lt;/ref&gt;.

Shólkemler bunı qáwipsizlik buzılıwları anıqlanǵanda iske túsiriletuǵın waqıyalarǵa juwap beriw jobaları (IRPs) arqalı ámelge asıradı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Fowler |first=Kevvie |title=Developing a Computer Security Incident Response Plan | sáne =2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-803451-4.00003-4 |work=Data Breach Preparation and Response |pages=49–77 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-803451-4.00003-4 |isbn=978-0-12-803451-4}}&lt;/ref&gt;. Bul jobalar ádette hújimlerdi sınaw, kompyuter kriminalistikası hám tarmaq qáwipsizligi sıyaqlı tarawlarda arnawlı bilimlerge iye bolǵan waqıyalarǵa juwap beriw toparın (IRT) óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Johnson |first=Leighton R. |title=Part 1. Incident Response Team |date=2014 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-1-59749-996-5.00038-8 |work=Computer Incident Response and Forensics Team Management |pages=17–19 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-1-59749-996-5.00038-8 |isbn=978-1-59749-996-5}}&lt;/ref&gt;.

=== Ózgerislerdi basqarıw ===
Ózgerislerdi basqarıw — bul maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵındaǵı ózgerislerdi basqarıw hám baqlaw ushın rásmiy process&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Assessment of ecotoxicological risks of element leaching from pulverized coal ashes|date=1995|publisher=s.n.]}}&lt;/ref&gt;. Oǵan stol kompyuterleri, tarmaq, serverler hám programmalıq támiynatqa kirgizilgen ózgerisler kiredi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Practical Pathology Informatics|year=2006|url=https://archive.org/details/practicalpatholo0000sina|pages=[https://archive.org/details/practicalpatholo0000sina/page/51 51]–82|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/0-387-28058-8_3|isbn=0-387-28057-X}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi basqarıwdıń maqseti — maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵındaǵı ózgerisler sebepli payda bolatuǵın qáwip-qáterlerdi azaytıw hám ózgerisler kirgizilgende qayta islew ortalıǵınıń turaqlılıǵı menen isenimliligin jaqsılaw. Ózgerislerdi basqarıwdıń maqseti zárúr ózgerislerdiń ámelge asırılıwına kesent etiw yaki onı toqtatıw emes&lt;ref name=&quot;CampbellPractical16&quot;&gt;{{Cite book|title=Practical Information Security Management: A Complete Guide to Planning and Implementation|year=2016|url=https://archive.org/details/practicalinforma0000tony|publisher=Apress|isbn=9781484216859}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Understanding human differences : multicultural education for a diverse America|url=https://archive.org/details/understandinghum0000kopp_p8h1|date=2011|publisher=Pearson/Allyn &amp; Bacon}}&lt;/ref&gt;.

Maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵına kirgizilgen hár qanday ózgeris qáwip elementin payda etedi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Simple Scene, Sensational Shot}}&lt;/ref&gt;. Hátte ápiwayı kóringen ózgerislerdiń de kútilmegen nátiyjeleri bolıwı múmkin. Basqarıwdıń kóp sanlı juwapkershilikleriniń biri — qáwip-qáterdi basqarıw&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Audit Report, &quot;Fire Protection Deficiencies at Los Alamos National Laboratory.&quot;}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi basqarıw — bul maǵlıwmatlardı qayta islew ortalıǵına kirgizilgen ózgerisler sebepli payda bolǵan qáwip-qáterlerdi basqarıw quralı. Ózgerislerdi basqarıw processiniń bir bólegi ózgerislerdiń áhmiyetli biznes processlerine kesent etiwi yaki basqa kirgizilip atırǵan ózgerislerge tásir etiwi múmkin bolǵan qolaysız waqıtlarda ámelge asırılmawın támiyinleydi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Business Process Change Management}}&lt;/ref&gt;.

Hárbir ózgeristi basqarıwdıń zárúrligi joq&lt;ref&gt;{{Cite book|date=2020-07-01|title=Leading Culture Change|url=http://dx.doi.org/10.1515/9780804774673|doi=10.1515/9780804774673|isbn=9780804774673}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Family Inc. : using business principles to maximize your family's wealth|date=22 March 2016|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-119-21976-7}}&lt;/ref&gt;. Ayırım ózgerisler maǵlıwmatlardı qayta islewdiń kúndelikli ádettegi bólegi bolıp, aldın ala belgilengen proceduraǵa ámel qıladı, bul qayta islew ortalıǵı ushın ulıwma qáwip dárejesin tómenletedi. Jańa paydalanıwshı akkauntın jaratıw yamasa jańa stol kompyuterin ornatıw — olar ulıwma ózgerislerdi basqarıwdı talap etpeytuǵın ózgerislerge mısal bola aladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933881610| bet = Figure 12.2. Share of own-account workers who generally do not have more than one client| format = Excel| doi = 10.1787/888933881610| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-iyun }}&lt;/ref&gt;. Biraq, paydalanıwshılardıń fayl bólisiwlerin qayta jaylastırıw yaki elektron pochta serverin jańalaw qayta islew ortalıǵı ushın ádewir joqarı qáwip dárejesin payda etedi hám ádettegi kúndelikli iskerlik emes. Ózgerislerdi basqarıwdaǵı áhmiyetli dáslepki qádemler — (a) ózgeristi anıqlaw (hám sol anıqlamanı xabarlaw) hám (b) ózgeris sistemasınıń kólemin belgilew&lt;ref&gt;{{Citation |title=Defining Organizational Change | sáne =2011-04-19 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781444340372.ch1 |work=Organizational Change |pages=21–51 |access-date=2021-06-05 |place=Oxford, UK |publisher=Wiley-Blackwell |doi=10.1002/9781444340372.ch1 |isbn=978-1-4443-4037-2}}&lt;/ref&gt;.

Ózgerislerdi basqarıw ádette tiykarǵı biznes tarawlarınıń, qáwipsizlik, tarmaq, sistema administratorları, maǵlıwmatlar bazasın basqarıw, qollanba dúziwshiler, kompyuter qollaw xızmeti hám járdem beriw bólimi wákillerinen quralǵan ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesi tárepinen qadaǵalanadı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kirchmer |first=Mathias |title=Change Management — Key for Business Process Excellence |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-540-24703-6_1 |work=Business Process Change Management |pages=1–14 |access-date=2021-06-05 |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-540-24703-6_1 |isbn=978-3-642-05532-4 |last2=Scheer |first2=August-Wilhelm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=More |first=Josh |title=Tier 2—Advanced Help Desk—Help Desk Supervisor |date=2016 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-800783-9.00029-x |work=Breaking Into Information Security |pages=111–113 |access-date=2021-06-05 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-800783-9.00029-x |isbn=978-0-12-800783-9 |last2=Stieber |first2=Anthony J. |last3=Liu |first3=Chris}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń wazıypaları avtomatlastırılǵan jumıs aǵımı qollanbasın paydalanıw arqalı jeńillestiriliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=An Application of Bayesian Networks in Automated Scoring of Computerized Simulation Tasks |date=2006-04-04 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780415963572-10 |work=Automated Scoring of Complex Tasks in Computer-Based Testing |pages=212–264 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780415963572-10 |isbn=978-0-415-96357-2}}&lt;/ref&gt;. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń juwapkershiligi shólkemniń hújjetlestirilgen ózgerislerdi basqarıw proceduralarınıń orınlanıwın támiyinlewden ibarat. Ózgerislerdi basqarıw processi tómendegishe&lt;ref name=&quot;TaylorProject08&quot;&gt;{{Cite book|chapter=Chapter 10: Understanding the Project Change Process|title=Project Scheduling and Cost Control: Planning, Monitoring and Controlling the Baseline|url=https://archive.org/details/projectschedulin0000tayl|author=Taylor, J.|publisher=J. Ross Publishing|year=2008|pages=[https://archive.org/details/projectschedulin0000tayl/page/187 187]–214|isbn=9781932159110}}&lt;/ref&gt;:

* '''Soraw''': Hár kim ózgeris kirgiziwdi sorawı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=17. Innovation and Change: Can Anyone Do This? |date=2017-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9780824860936-019 |work=Backstage in a Bureaucracy |pages=87–96 |access-date=2021-06-05 |publisher=University of Hawaii Press |doi=10.1515/9780824860936-019 |isbn=978-0-8248-6093-6}}&lt;/ref&gt;. Ózgeris kirgiziwdi soraǵan adam analiz etetuǵın yamasa ózgeristi ámelge asıratuǵın adam menen birdey bolıwı da, bolmawı da múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=Describing Within-Person Change Over Time |date=2015-01-30 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315744094-14 |work=Longitudinal Analysis |pages=235–306 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315744094-14 |isbn=978-1-315-74409-4}}&lt;/ref&gt;. Ózgeris kirgiziw haqqında soraw alınǵanda, ol dáslepki kórip shıǵıwdan ótiwi múmkin. Bunda usınılǵan ózgeristiń shólkemniń biznes modeli hám ámeliyatına sáykes keletuǵını hám ózgeristi ámelge asırıw ushın zárúr bolǵan resurslar muǵdarı anıqlanadı.
* '''Maqullaw''': Basqarıw biznesti ámelge asıradı hám resurslardı bólistiriwdi qadaǵalaydı, sonlıqtan basqarıw ózgeris kirgiziw sorawların maqullawı hám hárbir ózgeriske basımlılıq beriwi kerek. Eger ózgeris biznes modeli, industriya standartları yamasa eń jaqsı ámeliyatlarǵa sáykes kelmese, basqarıw ózgeris kirgiziw sorawın biykarlawdı tańlawı múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |title=Change risks and best practices in Business Change Management Unmanaged change risk leads to problems for change management |date=2013-07-18 |work=Leading and Implementing Business Change Management |pages=32–74 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203073957-9 |doi-broken-date=November 1, 2024 |isbn=978-0-203-07395-7}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, eger ózgeris oǵan ajıratılıwı múmkin bolǵannan kóbirek resurslardı talap etse, basqarıw ózgeris kirgiziw sorawın biykarlawdı tańlawı múmkin.
* '''Jobalastırıw''': Ózgeristi jobalastırıw usınılǵan ózgeristiń kólemi hám tásirin anıqlawdı; ózgeristiń quramalılıǵın analizlewdi; resurslardı bólistiriwdi hám ámelge asırıw hám artqa qaytıw jobaların islep shıǵıw, sınaqtan ótkeriw hám hújjetlestiriwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Citation |title=Planning for water resources under climate change |date=2010-09-13 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203846537-20 |work=Spatial Planning and Climate Change |pages=287–313 |access-date=2021-06-05 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780203846537-20 |isbn=978-0-203-84653-7}}&lt;/ref&gt;. Artqa qaytıw haqqında sheshim qabıl etiw kriteriylerin anıqlaw kerek.
* '''Sınaqtan ótkeriw''': Ózgeris óndiris ortalıǵına engizilmesten aldın, hárbir ózgeris haqıyqıy óndiris ortalıǵın jaqınnan sáwlelendiretuǵın qáwipsiz sınaq ortalıǵında sınalıwı kerek. Artqa qaytıw jobası da sınaqtan ótkeriliwi kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Weik |first=Martin H. |title=Computer Science and Communications Dictionary |date=2000 |page=96 |chapter=backout |doi=10.1007/1-4020-0613-6_1259 |isbn=978-0-7923-8425-0}}&lt;/ref&gt;.
* '''Kestelestiriw''': Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi — usınılǵan ámelge asırıw sánesin basqa jobalastırılǵan ózgerisler yaki áhmiyetli biznes iskerlikleri menen potencial qarama-qarsılıqlar ushın kórip shıǵıw arqalı ózgerislerdi kestelestiriwge járdem beriw&lt;ref&gt;{{Citation |title=Editorial Advisory and Review Board |date=2011-12-06 |url=http://dx.doi.org/10.1108/s2043-9059(2011)0000003005 |work=Business and Sustainability: Concepts, Strategies and Changes |volume=3 |pages=xv–xvii |access-date=2021-06-05 |series=Critical Studies on Corporate Responsibility, Governance and Sustainability |publisher=Emerald Group Publishing Limited |doi=10.1108/s2043-9059(2011)0000003005 |isbn=978-1-78052-438-2}}&lt;/ref&gt;.
* '''Xabarlaw''': Ózgeris jobalastırılǵannan keyin ol haqqında xabar beriliwi kerek&lt;ref&gt;{{Citation |title=Where a Mirage Has Once Been, Life Must Be |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6sj8d1.65 |work=New and Selected Poems |pages=103 |year=2014 |access-date=2021-06-05 |publisher=University of South Carolina Press |doi=10.2307/j.ctv6sj8d1.65 |isbn=978-1-61117-323-9}}&lt;/ref&gt;. Bul xabarlaw basqalarǵa ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesine ózgerislerdi jobalastırıw waqtında itibardan tıs qalǵan basqa ózgerisler yamasa áhmiyetli biznes iskerlikleri haqqında esletiw múmkinshiligin beredi. Sonday-aq, bul xabarlaw járdem beriw xızmeti hám paydalanıwshılarǵa ózgeris bolıwı aldınan turǵanın bildiriw ushın xızmet etedi. Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń jáne bir juwapkershiligi — jobalastırılǵan ózgerisler haqqında ózgeristen tásirlenetuǵın yamasa ózgeriske qızıǵıwshılıǵı bar adamlarǵa durıs túrde xabar berilgenin támiyinlew.
* '''Ámelge asırıw''': Belgilengen sáne hám waqıtta ózgerisler ámelge asırılıwı kerek. Jobalastırıw processiniń bir bólegi ámelge asırıw jobasın, sınaqtan ótkeriw jobasın hám artqa qaytıw jobasın islep shıǵıw edi. Eger ózgeristi ámelge asırıw sátsiz bolsa yamasa ámelge asırılǵannan keyingi sınaqtan ótpese yaki basqa &quot;toqtatıw&quot; kriteriyleri orınlansa, artqa qaytıw jobası ámelge asırılıwı kerek&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://dx.doi.org/10.1787/888933323735| bet = Figure 1.3. About 50 percent of the Going for Growth recommendations have been implemented or are in process of implementation| doi = 10.1787/888933323735| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-iyun }}&lt;/ref&gt;.
* '''Hújjetlestiriw''': Barlıq ózgerisler hújjetlestiriliwi kerek&lt;ref&gt;{{Citation |last=Kekes |first=John |title=Must Justice Be Done at All Costs? | sáne =2019-02-21 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780190919986.003.0005 |work=Hard Questions |pages=98–126 |access-date=2021-06-05 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190919986.003.0005 |isbn=978-0-19-091998-6}}&lt;/ref&gt;. Hújjetlestiriwge dáslepki ózgeris sorawı, onıń maqullanıwı, oǵan berilgen áhmiyetlilik dárejesi, ámelge asırıw, sınaqtan ótkeriw hám artqa qaytıw jobaları, ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesiniń sın-pikiriniń nátiyjeleri, ózgeristiń ámelge asırılǵan sánesi/waqtı, onı kim ámelge asırǵanı hám ózgeristiń tabıslı ámelge asırılǵanı, sátsiz bolǵanı yaki keyinge qaldırılǵanı kiredi.
* '''Ózgeristen keyingi kórip shıǵıw''': Ózgerislerdi kórip shıǵıw keńesi ózgerislerdi ámelge asırǵannan keyin olardı qayta kórip shıǵıwdı ótkeriwi kerek. Ásirese sátsiz bolǵan hám artqa qaytarılǵan ózgerislerdi kórip shıǵıw áhmiyetli. Kórip shıǵıw keńesi júz bergen mashqalalardı túsiniwge háreket etiwi hám jaqsılanıw kerek bolǵan tarawlardı izlewi kerek.&lt;ref name=&quot;Soriani&quot; /&gt;

Ápiwayı hám qollanıwǵa qolaylı ózgerislerdi basqarıw proceduraları maǵlıwmat islew ortalıǵında ózgerisler engizilgende payda bolatuǵın ulıwma qáwiplerdi ádewir kemeytiwi múmkin&lt;ref&gt;{{Citation |last=Frampton |first=Michael |title=Processing Data with Map Reduce |date=2014-12-26 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-0094-0_4 |work=Big Data Made Easy |pages=85–120 |access-date=2021-06-05 |place=Berkeley, CA |publisher=Apress |doi=10.1007/978-1-4842-0094-0_4 |isbn=978-1-4842-0095-7}}&lt;/ref&gt;. Jaqsı ózgerislerdi basqarıw proceduraları ózgerislerdiń ulıwma sapasın hám tabıslılıǵın olar ámelge asırılǵan waqıtta jaqsılaydı. Oǵan jobalastırıw, qánigeler tárepinen kórip shıǵıw, hújjetlestiriw hám baylanıs arqalı eriseledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA313949| bet = Peer Review Coordinating Draft. Task Analysis for Conduct Intelligence Planning (Critical Combat Function 1): As Accomplished by a Battalion Task Force| avtor = Harrison| at = Kent| sáne = July 1996 }}&lt;/ref&gt;.

ISO/IEC 20000, &quot;The Visible OPS Handbook: Implementing ITIL in 4 Practical and Auditable Steps&quot; (Tolıq kitap mazmunı)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.wikisummaries.org/wiki/Visible_Ops| bet = book summary of The Visible Ops Handbook: Implementing ITIL in 4 Practical and Auditable Steps| baspaxana = wikisummaries.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-iyun }}&lt;/ref&gt;, hám ITIL hámmesi maǵlıwmat qáwipsizliginde nátiyjeli hám unamlı ózgerislerdi basqarıw baǵdarlamasın ámelge asırıw boyınsha bahalı kórsetpeler beredi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Bigelow |first=Michelle |title=Change Control and Change Management | sáne =2020-09-23 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003126294-17 |work=Implementing Information Security in Healthcare |pages=203–214 |access-date=2021-06-05 |publisher=HIMSS Publishing |doi=10.4324/9781003126294-17 |isbn=978-1-003-12629-4 |s2cid=224866307}}&lt;/ref&gt;.

== Mádeniyat ==
Xızmetkerlerdiń qáwipsizlik tuwralı xabardarlıǵınan góre keńirek mánisti ańlatatuǵın informaciya qáwipsizligi mádeniyatı — bul shólkemniń informaciya qáwipsizligine unamlı hám unamsız tásir etetuǵın ideyaları, úrip-ádetleri hám jámiyetlik minez-qulıqları&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://securitycultureframework.net/definition-of-security-culture/| bet = Definition of Security Culture| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190127205759/https://securitycultureframework.net/definition-of-security-culture/| arxivsáne = 2019-jıl 27-yanvar | sáne = 2014-jıl 9-aprel | jumıs = The Security Culture Framework| qaralǵan sáne = 2019-jıl 27-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Mádeniy túsinikler shólkemniń hár qıylı bólimleriniń shólkem ishindegi informaciya qáwipsizligine qaray nátiyjeli islewine yamasa nátiyjelilikke qarsı islewine járdem beriwi múmkin. Xızmetkerlerdiń qáwipsizlik haqqında oylaw hám seziw usılları hám olardıń is-háreketleri shólkemlerdegi informaciya qáwipsizligine úlken tásir etiwi múmkin. Roer &amp; Petric (2017) shólkemlerdegi informaciya qáwipsizligi mádeniyatınıń jeti tiykarǵı ólshemin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The 2017 Security Culture Report — In depth insights into the human factor}}&lt;/ref&gt;:

* Qatnaslar: xızmetkerlerdiń shólkemniń informaciya qáwipsizligine baylanıslı hár qıylı iskerlikler haqqındaǵı sezimleri hám emociyaları&lt;ref&gt;{{Cite book| sáne =2018-03-21|title=Good Feelings|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429475313}}&lt;/ref&gt;.
* Minez-qulıqlar: xızmetkerlerdiń informaciya qáwipsizligine tikkeley yamasa janapay tásir etetuǵın haqıyqıy yamasa niyetlengen iskerlikleri hám qáwip-qáterge barıw háreketleri.
* Biliw: xızmetkerlerdiń informaciya qáwipsizligine baylanıslı ámeliyatlar, iskerlikler hám ózin-ózi nátiyjelilik qatnası haqqındaǵı xabardarlıǵı, tekseriletuǵın bilimi hám isenimleri.
* Kommunikaciya: xızmetkerlerdiń bir-biri menen baylanısıw usılları, tiyislilik sezimi, qáwipsizlik máselelerine qollaw kórsetiw hám waqıyalar haqqında xabar beriw.
* Sáykeslik: shólkemniń qáwipsizlik siyasatlarına ámel etiw, bunday siyasatlardıń bar ekenliginen xabardar bolıw hám usınday siyasatlardıń mazmunın eske túsiriw uqıplılıǵı.
* Normalar: xızmetkerler hám olardıń kásiplesleri tárepinen rásmiy emes túrde normal yamasa ádetten tıs dep esaplanatuǵın qáwipsizlikke baylanıslı shólkemlik minez-qulıq hám ámeliyatlar haqqındaǵı túsinikler, mısalı, qáwipsizlik minez-qulqına baylanıslı jasırın kútiwler hám informaciya-kommunikaciya texnologiyaların paydalanıw boyınsha jazılmaǵan qaǵıydalar.
* Juwapkershilikler: xızmetkerlerdiń informaciyanıń, sonıń menen birge shólkemniń qáwipsizligin saqlawda yamasa qáwip astına qoyıwda sheshiwshi faktor sıpatında ózleriniń iyelep turǵan ornı hám juwapkershiliklerin túsiniwi.

Andersson hám Reymers (2014) xızmetkerler kóbinese ózlerin shólkemniń informaciya qáwipsizligi &quot;háreketi&quot;niń bir bólegi dep esaplamaytuǵının hám kóbinese shólkemniń informaciya qáwipsizligi máplerine itibar bermeytuǵın háreketlerdi isleytuǵının anıqladı. Izertlewler informaciya qáwipsizligi mádeniyatın úziliksiz jaqsılaw kerekligin kórsetedi. &quot;Analizden ózgeriske shekem informaciya qáwipsizligi mádeniyatı&quot; atlı miynette avtorlar bılay dep atap ótti: &quot;Bul hesh qashan toqtamaytuǵın process, bahalaw hám ózgeris yamasa saqlap qalıw dáwiri.&quot; Informaciya qáwipsizligi mádeniyatın basqarıw ushın bes adım ámelge asırılıwı kerek: aldın ala bahalaw, strategiyalıq jobalastırıw, operativ jobalastırıw, ámelge asırıw hám keyingi bahalaw&lt;ref name=&quot;Schlienger, Thomas 2003&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Schlienger|first1=Thomas|last2=Teufel|first2=Stephanie|date=December 2003|title=Information security culture — from analysis to change|journal=South African Computer Society (SAICSIT)|volume=2003|issue=31|pages=46–52}}&lt;/ref&gt;.

* Aldın ala bahalaw: xızmetkerler arasında informaciya qáwipsizligi tuwralı xabardarlıqtı anıqlaw hám házirgi qáwipsizlik siyasatın talqılaw
* Strategiyalıq jobalastırıw: jaqsıraq xabardarlıq baǵdarlamasın islep shıǵıw ushın, anıq maqsetlerdi belgilew kerek. Adamlardı toparlarǵa bóliw oǵan erisiwge járdem beredi
* Operativ jobalastırıw: ishki baylanıs, basqarıwdıń qollap-quwatlawı, qáwipsizlik tuwralı xabardarlıq hám oqıtıw baǵdarlamaları tiykarında jaqsı qáwipsizlik mádeniyatın jaratıw
* Ámelge asırıw: basqarıwdıń minnetlemesi, shólkem aǵzaları menen baylanıs, barlıq shólkem aǵzaları ushın kurslar hám xızmetkerlerdiń minnetlemesin óz ishine alıwı kerek&lt;ref name=&quot;Schlienger, Thomas 2003&quot;/&gt;
* Keyingi bahalaw: aldıńǵı qádemlerdiń nátiyjeliligin jaqsıraq ólshew hám úziliksiz jetilistiriwdi qurıw ushın

== Informaciya Qáwipsizligi Standartları ==
Informaciya qáwipsizligi standartları (sonday-aq kiberqáwipsizlik standartları&lt;ref name=&quot;NIST2&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ir/2014/NIST.IR.7628r1.pdf| bet = Guidelines for Smart Grid Cyber Security| sáne = September 2014 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| doi = 10.6028/NIST.IR.7628r1| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr }}&lt;/ref&gt;) — bul paydalanıwshı yamasa shólkemniń kiberortalıǵın qorǵawǵa urınatuǵın, ádette járiyalanǵan materiallarda súwretlengen usıllar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.itu.int/ITU-T/recommendations/rec.aspx?rec=9136| bet = ITU-T Recommendation database}}&lt;/ref&gt;. Bul ortalıqqa paydalanıwshılardıń ózleri, tarmaqlar, qurılmalar, barlıq baǵdarlamalıq támiynat, processler, saqlawdaǵı yamasa uzatıwdaǵı informaciya, qollanbalar, xızmetler hám tikkeley yamasa janapay tarmaqlarǵa qosıla alatuǵın sistemalar kiredi.

Tiykarǵı maqset — qáwip-qáterlerdi kemeytiw, sonıń ishinde kiber hújimlerdiń aldın alıw yamasa olardı jumsartıw. Bul járiyalanǵan materiallar qurallardı, siyasatlardı, qáwipsizlik túsiniklerin, qáwipsizlik sharaların, kórsetpelerdi, qáwip-qáterlerdi basqarıw usılların, háreketlerdi, oqıtıwdı, eń jaqsı tájiriybelerdi, isenimlilikti hám texnologiyalardı óz ishine aladı.

Informaciya Qáwipsizliginde qollanılatuǵın tiykarǵı standartlar — ISO/IEC 27001 hám NIST Kiberqáwipsizlik Sheńberi.

== Derekler ==

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>llz1wbaxk7ti3zg3ysueli6eye72w8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı interfeysi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21113</id>
    <revision>
      <id>275042</id>
      <parentid>266155</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45092" sha1="14z9ik2jd1oezf7dm4v0a2tfwgbogio" xml:space="preserve">[[Fayl:XFCE-4.10-Desktop.png|nobaý|Xfce desktop ortalıǵı desktop metaforasına tiykarlanǵan grafikalıq paydalanıwshı interfeysin usınadı.]]
Adam-kompyuter óz-ara baylanısınıń industriallıq dizayn tarawında, '''paydalanıwshı interfeysi''' ''([[Inglis tili|ing]]&lt;nowiki/&gt;l. user interface(UI))'' ‒ bul adamlar menen mashinalar arasındaǵı óz-ara tásirlesiw keńisligi bolıp tabıladı. Bul óz-ara tásirlesiwdiń maqseti - adam tárepinen mashinanı nátiyjeli basqarıw hám baqlawǵa múmkinshilik beriw, sol waqıtta mashina operatorlardıń sheshim qabıllaw procesine járdem beretuǵın informaciyanı qaytaradı. Paydalanıwshı interfeysiniń bul keń koncepciyasınıń mısallarına [[kompyuter]] [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemalarınıń]] interaktiv tárepleri, qol ásbapları, awır texnika operator basqarıw quralları hám processlerdi basqarıw kiredi. Paydalanıwshı interfeyslerin jaratıwda esapqa alınatuǵın dizayn faktorları ergonomika hám [[psixologiya]] sıyaqlı ilimler menen baylanıslı.

Ulıwma alǵanda, paydalanıwshı interfeysin dizaynlawdıń maqseti - qálegen nátiyjege (yaǵnıy, maksimal qolaylılıqqa) erisiw ushın mashinanı ańsat, nátiyjeli hám qızıqlı (paydalanıwǵa qolaylı) etip isleytuǵın paydalanıwshı interfeysin jaratıw bolıp tabıladı. Bul ulıwma jaǵdayda operator qálegen nátiyjege erisiw ushın minimal kirgiziwdi támiyinlewi kerek degendi bildiredi, sonday-aq mashina [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshıǵa]] qálemegen nátiyjelerdi minimallastırıwı kerek.

Paydalanıwshı interfeysleri bir yamasa bir neshe qatlamnan turadı, sonıń ishinde ádette mashinalardı fizikalıq kirgiziw quralları ([[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] yamasa oyın pultleri sıyaqlı) hám shıǵarıw quralları (kompyuter monitorları, dinamikler hám [[Printеr|printerler]] sıyaqlı) menen baylanıstıratuǵın '''adam-mashina interfeysi (HMI)''' bar. HMI ámelge asıratuǵın qural adam interfeys quralı (HID) dep ataladı. Miy menen mashina arasındaǵı aralıq basqısh sıpatında dene bólekleriniń fizikalıq qozǵalısınan bas tartatuǵın paydalanıwshı interfeysleri elektrodlardan basqa hesh qanday kirgiziw yamasa shıǵarıw quralların paydalanbaydı; olar miy-kompyuter interfeysleri (BCIs) yamasa miy-mashina interfeysleri (BMIs) dep ataladı.

Adam-mashina interfeysleriniń basqa atamaları - adam-mashina interfeysi (MMI) hám, eger gáp kompyuter haqqında bolsa, adam-kompyuter interfeysi. Qosımsha UI qatlamları adamnıń bir yamasa bir neshe seziw organları menen baylanısa aladı, olardıń qatarına: taktil UI (seziw), vizual UI (kóriw), esitiw UI (dawıs), iyis biliw UI (iyis), teń salmaqlılıq UI (teń salmaqlılıq) hám dám biliw UI (dám) kiredi.

'''Qurama paydalanıwshı interfeysleri (CUI)''' — eki yamasa onnan kóp seziw organları menen tásirlesetuǵın UIs. Eń keń tarqalǵan CUI - bul grafikanı kórsete alatuǵın taktil UI hám vizual UI dan ibarat grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI). GUI ǵa ses qosılǵanda, ol multimedialıq paydalanıwshı interfeysine (MUI) aylanadı. CUI dıń úsh keń kategoriyası bar: standart, virtual hám tolıqtırılǵan. Standart CUI [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] hám kompyuter monitorları sıyaqlı standart adam interfeys quralların paydalanadı. CUI virtual reallıqtı jaratıw ushın haqıyqıy dúnyanı bloklaǵanda, CUI virtual boladı hám virtual reallıq interfeysin paydalanadı. CUI haqıyqıy dúnyanı bloklamaǵanda hám tolıqtırılǵan reallıqtı jaratqanda, CUI tolıqtırılǵan boladı hám tolıqtırılǵan reallıq interfeysin paydalanadı. UI barlıq adam sezimleri menen tásirleskende, ol kvaliya teoriyası boyınsha atalǵan kvaliya interfeysi dep ataladı. CUI sonday-aq olar neshe sezim menen tásirlesiwine qaray X-sezimli virtual reallıq interfeysi yamasa X-sezimli tolıqtırılǵan reallıq interfeysi dep klassifikaciyalanıwı múmkin, bunda X - interfeyslengen sezimler sanı. Mısalı, Smell-O-Vision - bul vizual displey, ses hám iyisleri bar 3-sezimli (3S) Standart CUI; virtual reallıq interfeysleri iyis hám seziw menen interfeyslengende, bul 4-sezimli (4S) virtual reallıq interfeysi dep ataladı; al tolıqtırılǵan reallıq interfeysleri iyis hám seziw menen interfeyslengende, bul 4-sezimli (4S) tolıqtırılǵan reallıq interfeysi dep ataladı.

== Ulıwma sholıw ==
[[Fayl:Reactable_Multitouch.jpg|oñğa|nobaý|Reactable muzıkalıq ásbabı - seziletuǵın paydalanıwshı interfeysiniń mısalı]]
Paydalanıwshı interfeysi yamasa adam-mashina interfeysi - bul mashinanıń adam-mashina tásirlesiwin basqaratuǵın bólimi. Membranalı óshirip-jandırǵıshlar, rezina klaviaturalar hám sensorlı ekranlar - bizler kórip hám tiyip seze alatuǵın Adam Mashina Interfeysiniń fizikalıq bóliminiń mısalları&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://l5392.com/blog| bet = Eurotherm Parker SSD Link Hardware L5392 {{!}} Automation Industrial| til = en| qaralǵan sáne = 2024-jıl 11-yanvar | jumıs = l5392.com}}&lt;/ref&gt;.

Quramalı sistemalarda adam-mashina interfeysi ádette kompyuterlestirilgen boladı. Adam-kompyuter interfeysi termini usınday sistema túrine tiyisli. [[Esaplaw texnikası]] kontekstinde, bul termin kóbinese adam-kompyuter tásirlesiwi ushın paydalanılatuǵın fizikalıq elementlerdi basqarıw ushın arnalǵan baǵdarlamalıq támiynatqa da qollanıladı.

Adam-mashina interfeyslerin injenerlik jobalaw ergonomikanı (adam faktorların) esapqa alıw arqalı jetilistiriledi. Bul tarawǵa tiyisli pánler - sistemalıq injeneriyanıń bir bólimi bolǵan adam faktorları injeneriyası (HFE) hám paydalanıw qolaylılıǵı injeneriyası (UE).

Interfeys dizaynına adam faktorların kirgiziw ushın qollanılatuǵın qurallar [[kompyuter grafikası]], [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemalar]], [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] sıyaqlı [[Informatika|kompyuter ilimi]] bilimleri tiykarında islep shıǵılǵan. Házirgi waqıtta bizler kompyuterlerdegi adam-mashina interfeysi ushın grafikalıq paydalanıwshı interfeysi sózin qollanamız, sebebi olardıń derlik hámmesi házir grafikanı paydalanadı.

Kóp rejimli interfeysler [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] birden kóp paydalanıwshı kirgiziw rejimin paydalanıp tásirlesiwge múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{Cite book|doi=10.1145/142621.142641|chapter=The role of natural language in a multimodal interface|title=Proceedings of the 5th annual ACM symposium on User interface software and technology - UIST '92|url=https://archive.org/details/proceedingsofacm0000acms_j4t7|year=1992|last1=Cohen|first1=Philip R.|pages=[https://archive.org/details/proceedingsofacm0000acms_j4t7/page/n152 143]–149|isbn=0897915496}}&lt;/ref&gt;.

== Terminologiya ==
[[Fayl:Linux_kernel_INPUT_OUPUT_evdev_gem_USB_framebuffer.svg|nobaý|300x300 nükte|Adam-mashina interfeysi ádette KIRGIZIW hám SHÍǴARÍW ushın periferiya quralların óz ishine aladı. Kóbinese, grafikalıq paydalanıwshı interfeysi sıyaqlı [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynatta]] ámelge asırılǵan qosımsha komponent boladı.]]
Paydalanıwshı interfeysi menen operator interfeysi yamasa adam-mashina interfeysi (HMI) arasında ayırmashılıq bar.

* &quot;Paydalanıwshı interfeysi&quot; termini kóbinese (jeke) kompyuter sistemaları hám elektron quralları kontekstinde qollanıladı.
** Bul jerde úskeneler yamasa kompyuterler tarmaǵı [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] kórsetiw ushın MES (Óndiris Orınlaw Sisteması) yamasa Xost arqalı baylanısqan boladı.
** Adam-mashina interfeysi (HMI) ádette bir mashina yamasa úskenege tiyisli boladı hám adam menen úskene/mashina arasındaǵı interfeys usılı bolıp tabıladı. Operator interfeysi - bul xost basqarıw sisteması arqalı baylanısqan bir neshe úskenege kiriw yamasa olardı basqarıw ushın qollanılatuǵın interfeys usılı.
** Sistema hár qıylı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] xızmet kórsetiw ushın bir neshe paydalanıwshı interfeysin usınıwı múmkin. Mısalı, kompyuterlestirilgen kitapxana [[maǵlıwmatlar bazası]] eki paydalanıwshı interfeysin beriwi múmkin: birewi kitapxana oqıwshıları ushın (sheklengen funkciyalar toplamı, qollanıw qolaylılıǵı ushın optimallastırılǵan) hám ekinshisi kitapxana xızmetkerleri ushın (keń funkciyalar toplamı, nátiyjelilik ushın optimallastırılǵan)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://uxpamagazine.org/the-user-experience-of-libraries/| bet = The User Experience of Libraries: Serving The Common Good User Experience Magazine| sáne = 2017-jıl 7-may | jumıs = uxpamagazine.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-mart }}&lt;/ref&gt;.
* Mexanikalıq sistema, kólik yamasa óndirislik qurılısınıń paydalanıwshı interfeysi geyde adam-mashina interfeysi (HMI) dep ataladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Interfaces|url=http://peace.saumag.edu/faculty/kardas/Courses/CS/Interfaces2007_files/Interfaces2007.ppt|access-date=7 June 2014}}&lt;/ref&gt;. HMI - bul dáslepki MMI (adam-mashina interfeysi) termininiń modifikaciyası&lt;ref name=&quot;Nigeria&quot;&gt;{{Cite journal|title=User Interface Design and Ergonomics|url=http://www.nou.edu.ng/NOUN_OCL/pdf/SST/CIT%20811.pdf|access-date=7 June 2014}}&lt;/ref&gt;. Ámeliyatta, MMI qısqartpası ele de jiyi qollanıladı&lt;ref name=&quot;Nigeria&quot; /&gt; geybirewler MMI házir basqa nárseni ańlatadı dep aytıwı múmkin bolsa da. Basqa qısqartpa - HCI, biraq ol kóbinese adam-kompyuter tásirlesiwi ushın qollanıladı.&lt;ref name=&quot;Nigeria&quot; /&gt; Qollanılatuǵın basqa terminler - operator interfeys konsoli (OIC) hám operator interfeys terminalı (OIT).&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Recent advances in business administration| sáne =2010}}&lt;/ref&gt;, Qalay qısqartılǵanına qaramastan, bul terminler mashinanı basqarıp atırǵan adam menen mashinanıń ózin ajıratıp turatuǵın &quot;qatlam&quot;ǵa tiyisli.&lt;ref name=&quot;Nigeria&quot; /&gt; Taza hám qolaylı interfeys bolmasa, adamlar [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]] menen tásirlese almaǵan bolar edi.

Ilimiy fantastikada, HMI geyde tuwrı neyral interfeys dep jaqsıraq súwretlenetuǵın nársege qatnaslı qollanıladı. Degen menen, bul sońǵı qollanıw joǵalǵan dene bólegin almastıratuǵın jasalma keńeytiw (mısalı, koxlear implantlar) bolǵan (medicinalıq) protezlerdiń haqıyqıy turmısta qollanılıwında kóbirek ushırasıp atır&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cipriani|first1=Christian|last2=Segil|first2=Jacob|last3=Birdwell|first3=Jay|last4=Weir|first4=Richard|title=Dexterous control of a prosthetic hand using fine-wire intramuscular electrodes in targeted extrinsic muscles|journal=IEEE Transactions on Neural Systems and Rehabilitation Engineering|volume=22|issue=4|pages=828–36|doi=10.1109/TNSRE.2014.2301234|issn=1534-4320|quote=Neural co-activations are present that in turn generate significant EMG levels and hence unintended movements in the case of the present human machine interface (HMI).|year=2014|pmc=4501393|pmid=24760929}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Citi|first1=Luca|title=Development of a neural interface for the control of a robotic hand}}&lt;/ref&gt;.

Geybir jaǵdaylarda, kompyuterler [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshını]] baqlap, arnawlı buyrıqlarsız olardıń háreketlerine qaray juwap qaytarıwı múmkin. Dene bóleklerin qadaǵalaw quralları talap etiledi, hám bas ornı, kóz qarap turǵan baǵıt hám taǵı basqalardı belgileytuǵın sensorlar eksperimental túrde qollanılǵan. Bul ásirese immersiv interfeyslerge tiyisli&lt;ref&gt;{{Cite journal|author1=Jordan|title=Gaze Direction Analysis for the Investigation of Presence in Immersive Virtual Environments|url=http://www0.cs.ucl.ac.uk/staff/j.jordan/thesis-jj-2011.pdf|access-date=7 June 2014|quote=The aim of this thesis is to investigate the idea that the direction of gaze may be used as a device to detect a sense-of-presence in Immersive Virtual Environments (IVE) in some contexts.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://ravi-softwares.blogspot.com/2009/08/introduction-of-hmi.html| bet = Introduction of HMI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140714233957/http://ravi-softwares.blogspot.com/2009/08/introduction-of-hmi.html| arxivsáne = 2014-jıl 14-iyul | avtor = Ravi| sáne = August 2009 | qaralǵan sáne = 2014-jıl 7-iyun | citata = In some circumstance computers might observe the user, and react according to their actions without specific commands. A means of tracking parts of the body is required, and sensors noting the position of the head, direction of gaze and so on have been used experimentally. This is particularly relevant to immersive interfaces.}}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
Paydalanıwshı interfeysleriniń tariyxın ústemlik etiwshi paydalanıwshı interfeysi túrine qaray tómendegi basqıshlarǵa bóliwge boladı:

=== 1945–1968: Toparlı interfeys ===
[[Fayl:LCM_-_IBM_029_Card_Punch_01.jpg|alt=IBM 029 card punch|nobaý|IBM 029]]
Toparlı dáwirde esaplaw quwatı júdá az hám qımbat edi. Paydalanıwshı interfeysleri ápiwayı edi. [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|Paydalanıwshılar]] kompyuterlerge beyimlesiwi kerek edi, kerisinshe emes; paydalanıwshı interfeysleri qosımsha júk dep esaplandı, hám [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] processordı minimal qosımsha júk penen maksimal paydalanıw ushın jobalanǵan edi.

Toparlı mashinalar ushın paydalanıwshı interfeysleriniń kiris tárepi tiykarınan tesik kartalar yamasa qaǵaz lenta sıyaqlı uqsas qurallarınan ibarat edi. Shıǵıs tárepine usı qurallar menen birge qatar printerler qosıldı. Sistema operatorı konsoliniń sheklengen ayrıqshalıǵın esapqa almaǵanda, adamlar toparlı mashinalar menen haqıyqıy waqıt rejiminde ulıwma tikkeley baylanıspadı.

Toparlı mashinaǵa tapsırmanı jiberiw [[Programma|baǵdarlama]] hám onıń [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar toplamın]] sáwlelendiretuǵın tesik kartalar toplamın aldın ala tayarlawdı talap etti. Baǵdarlama kartaları kompyuterdiń ózinde emes, al mexanikalıq buzılıwǵa beyim, qáteni keshirmeytuǵın hám ádetten tıs úlken, jazıw mashinkasına uqsas arnawlı qurallar - klavishalı tesgishlerde tesildi. Baǵdarlamalıq interfeys te usınday qatań edi, eń kishi [[Kompilyator|kompilyatorlar]] hám [[Interpretator|interpretatorlar]] tárepinen talqılanıwı ushın júdá qatań [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisler]] menen jobalanǵan edi.
[[Fayl:Card_puncher_-_NARA_-_513295.jpg|solğa|nobaý|Sanaq sorawnamasınan statistikaǵa maǵlıwmatlardı ótkeriw ushın aldın ala kelisilgen kod boyınsha kartada tesikler jasaladı.]]
Kartalar tesilgennen keyin, olardı tapsırmalar gezegine taslap kútiw kerek edi. Aqır-aqıbetinde, [[Operator (programmalastırıw)|operatorlar]] kartalar toplamın kompyuterge júklep, basqa maǵlıwmatlar toplamın yamasa járdemshi baǵdarlamanı beriw ushın magnit lentaların ornatatuǵın edi. Tapsırma aqırǵı nátiyjelerdi yamasa qáte jurnalı qosılǵan toqtatıw bildiriwin óz ishine alǵan baspa shıǵarıwın payda etetuǵın edi. Tabıslı orınlanıwlar jáne magnit lentasına nátiyje jazıwı yamasa keyingi esaplawlarda paydalanılatuǵın maǵlıwmat kartaların payda etiwi múmkin edi.

Bir jumıstıń orınlanıw waqtı kóbinese bir neshe kúnge sozılatuǵın edi. Eger adam júdá baxıtlı bolsa, bul bir neshe saat bolıwı múmkin; haqıyqıy waqıt rejimindegi juwap bolmadı. Biraq kartalar gezeginen de jamanıraq táǵdirler bar edi; ayırım kompyuterler konsol túymelerin paydalanıp, eki sanlı kodta baǵdarlamalardı kirgiziwdiń jáne de mashaqatlı hám qátege beyim processin talap etetuǵın edi. Eń dáslepki mashinalar baǵdarlama logikasın ózlerine biriktiriw ushın qosıw taxtaları dep atalǵan qurallar járdeminde qayta toqılıwı kerek edi.

Erte toparlı sistemalar házirgi waqıtta jumıs islep atırǵan tapsırmaǵa pútkil kompyuterdi berdi; baǵdarlama kartaları hám lentaları kiris-shıǵıs quralları menen baylanısıw hám basqa da kerekli xojalıq jumısların orınlaw ushın házir biz [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistema]] kodı dep oylaytuǵın nárseni óz ishine alıwı kerek edi. Toparlı dáwirdiń ortalarında, 1957-jıldan keyin, hár qıylı toparlar &quot;júkle-hám-isle&quot; sistemaları dep atalǵan sistemalar menen tájiriybe ótkeriwdi basladı. Olar kompyuterde bárqulla turaqlı bolǵan monitorlaw baǵdarlamasın paydalandı. Baǵdarlamalar xızmetler ushın monitorǵa baylanısa alatuǵın edi. Monitordıń jáne bir funkciyası jiberilgen tapsırmalardı jaqsıraq qátelerin tekseriw, qátelerdi erterek hám aqıllıraq anıqlaw hám paydalanıwshılarǵa paydalıraq keri baylanıs payda etiw edi. Solay etip, monitorlar operaciyalıq sistemalar hám anıq jobalanǵan paydalanıwshı interfeysleri baǵdarında birinshi qádem boldı.

=== 1969-házirgi kúnge shekem: Komandalar qatarı paydalanıwshı interfeysi ===
[[Fayl:ASR-33_at_CHM.agr.jpg|alt=Teletype Model 33|nobaý|Teletype Model 33 ASR]]
Komandalar qatarı interfeysleri (CLI) sistema konsoline jalǵanǵan toparlı monitorlardan rawajlandı. Olardıń óz-ara tásir modeli arnawlı sózlikte tekst komandaları túrinde berilgen soraw-juwap tranzakciyalarınıń izbe-izligi edi. Keshigiw toparlı sistemalarǵa qaraǵanda ádewir tómen bolıp, kúnler yamasa saattan sekundlarǵa qısqardı. Sáykesinshe, komandalar qatarı sistemaları paydalanıwshıǵa aldınǵı nátiyjeler boyınsha haqıyqıy waqıt rejiminde yamasa oǵan jaqın rejimdegi keri baylanısqa juwap retinde tranzakciyanıń keyingi basqıshları haqqında pikirin ózgertiwge múmkinshilik berdi. [[Programmalıq támiynat|Baǵdarlamalıq támiynat]] burın múmkin bolmaǵan usıllarda izlew hám interaktiv bolıwı múmkin edi. Biraq bul interfeysler ele de paydalanıwshıǵa salıstırmalı túrde úlken este saqlaw júgin salıp, onı meńgeriw ushın kúsh hám úyreniw waqtına úlken investiciya talap etetuǵın edi&lt;ref name=&quot;anaheimguide&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.anaheimautomation.com/manuals/forms/hmi-guide.php#sthash.2McqS5xo.dpbs| bet = HMI Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140620001341/http://www.anaheimautomation.com/manuals/forms/hmi-guide.php#sthash.2McqS5xo.dpbs| arxivsáne = 2014-jıl 20-iyun }}&lt;/ref&gt;.

Eń dáslepki komandalar qatarı [[Sistema|sistemaları]] teleprinterlerdi kompyuterler menen biriktirip, adamlar arasında sımlar arqalı [[Informaciya túsinigi|informaciya]] beriwge ortaqshılıq etiwde nátiyjeli ekenligi dálillengen jetilisken texnologiyanı beyimledi. Teleprinterler dáslep avtomat telegraf beriw hám qabıllaw quralları sıpatında oylap tabılǵan edi; olardıń tariyxı 1902-jılǵa barıp taqaladı hám 1920-jılǵa kelip jańalıqlar bólimlerinde hám basqa jerlerde álleqashan jaqsı jaylasıp úlgergen edi. Olardı qayta paydalanıwda únemlew álbette esapqa alındı, biraq psixologiya hám eń az tańlanıw qaǵıydası da áhmiyetli edi; teleprinterler kóp injenerler hám paydalanıwshılarǵa tanıs bolǵan sistema menen baylanıs noqatın támiyinledi.
[[Fayl:DEC_VT100_terminal.jpg|alt=The VT100, introduced in 197″8, was the most popular VDT of all time. Most terminal emulators still default to VT100 mode.|solğa|nobaý|DEC VT100 terminalı]]
Video-displey terminallarınıń (VDT) 1970-jıllardıń ortasında keń tarqalıwı komandalar qatarı sistemalarınıń ekinshi basqıshın baslap berdi. Bular keshigiwdi jáne de qısqarttı, sebebi háripler printer bası yamasa karetkanıń qozǵalıwınan góre ekrannıń fosfor noqatlarına tezirek shıǵarıla alatuǵın edi. Olar sıya hám qaǵaz sarıplanıwın qısqartıw arqalı interaktiv programmalastırıwǵa bolǵan konservativ qarsılıqtı basıwǵa járdem berdi hám 1950-jıllardıń aqırı hám 60-jıllardaǵı birinshi televidenie áwladına, 1940-jıllardaǵı kompyuter jetekshileri ushın teleprinterler bolǵanınan da kóbirek belgili hám qolaylı edi.

Sonıń menen birge, qoljemtimli ekrannıń - tez hám keri qaytarılıwı múmkin bolǵan tekstiń eki ólshemli displeyiniń bolıwı baǵdarlama dizaynerlerine tekstlik emes, al vizual dep sıpatlanıwı múmkin bolǵan interfeyslerdi qollanıwdı ekonomikalıq jaqtan múmkin etti. Bunday túrdegi jetekshi qollanbalar kompyuter oyınları hám tekst redaktorları boldı; eń dáslepki úlgilerdiń ayırım jaqın násilleri, mısalı rogue(6) hám vi(1), ele de [[Unix]] dástúriniń aktiv bólegi bolıp qalmaqta.

=== 1985: SAA paydalanıwshı interfeysi yamasa tekstke tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysi ===
1985-jılı [[Microsoft Windows]] hám basqa da grafikalıq paydalanıwshı interfeysleriniń payda bolıwı menen, IBM Sistemalı Qollanba Arxitekturası (SAA) standartın dúzdi, oǵan Ulıwma Paydalanıwshı Kiriw (CUA) tuwındısı kiredi. CUA búgingi kúnde Windows-ta biletuǵın hám qollanatuǵın nárselerimizdi tabıslı dúzdi, hám sońǵı kópshilik DOS yamasa Windows Konsol Qollanbaları da usı standarttı qollanadı.

Bul standart tómendegilerdi belgiledi: tómen túsiriletuǵın menyu sisteması ekrannıń joqarǵı bóliminde, status qatarı tómende bolıwı kerek, barlıq ulıwma funkciyalar ushın qısqa jol túymeleri birdey bolıwı kerek (mısalı, F2 Ashıw ushın SAA standartın qollanǵan barlıq qollanbalarda isleydi). Bul paydalanıwshılardıń qollanbanı úyreniw tezligin ádewir jaqsıladı, sonlıqtan ol tez qabıl etildi hám industriya standartına aylandı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.petesqbsite.com/sections/express/issue21/tuiseriespart1.htm| bet = Text User Interface Development Series Part One – T.U.I. Basics| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141116034613/http://www.petesqbsite.com/sections/express/issue21/tuiseriespart1.htm| arxivsáne = 2014-jıl 16-noyabr | avtor = Richard| at = Stéphane| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-iyun }}&lt;/ref&gt;.

=== 1968–házirgi kúnge shekem: Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi ===
[[Fayl:AMX_desk_box.jpg|nobaý|AMX Desk tiykarǵı WIMP GUI dúzdi.]]
[[Fayl:1989_-_Linotype_Wysiwyg_2000.jpg|nobaý|Linotype WYSIWYG 2000, 1989]]

* 1968 – Duglas Engelbart NLS sistemasın kórsetti, ol [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]], kórsetkishler, gipertekst hám bir neshe aynalardı qollanadı&lt;ref name=&quot;harding&quot;&gt;{{Cite journal|last1=McCown|first1=Frank|title=History of the Graphical User Interface (GUI)|url=https://www.harding.edu/fmccown/gui/history-gui.pptx|publisher=Harding University}}&lt;/ref&gt;.
* 1970 – Xerox Palo Alto Izertlew Orayınıń izertlewshileri (kópshiligi SRI-den) WIMP paradigmasın (Aynalar, Belgisheler, Menyuler, Kórsetkishler) rawajlandırdı.&lt;ref name=&quot;harding&quot; /&gt;
* 1973 – Xerox Alto: qımbatlıǵı, paydalanıwshı interfeysiniń jamanlıǵı hám baǵdarlamalardıń jetispewshiligi sebepli kommerciyalıq áwmetsizlikke ushıradı.&lt;ref name=&quot;harding&quot; /&gt;
* 1979 – [[Stiv Jobs|Stiv Djobs]] hám basqa [[Apple Inc.|Apple]] injenerleri Xerox PARC-qa baradı. &quot;Silikon maydanınıń qaraqshıları&quot; filmi waqıyalardı dramalastırsa da, Apple bul sapardan aldın Macintosh hám Lisa joybarları sıyaqlı GUI rawajlandırıw ústinde islep atırǵan edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://web.stanford.edu/dept/SUL/sites/mac/parc.html| bet = The Xerox PARC Visit| jumıs = web.stanford.edu| qaralǵan sáne = 2019-jıl 8-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://apple-history.com/gui| bet = apple-history.com / Graphical User Interface (GUI)| jumıs = apple-history.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 8-fevral }}&lt;/ref&gt;.
* 1981 – Xerox Star: WYSIWYG-ke itibar qarattı. Bahası ($16K hárbiri), ónimdarlıǵı (fayldı saqlaw ushın minutlar, qulaǵannan keyin qayta tikleniw ushın bir neshe saat) hám jaman marketing sebepli kommerciyalıq áwmetsizlikke ushıradı (25K satıldı).
* 1982 – Rob Payk hám Bell Labs-taǵı basqalar Blit-ti proektlestirdi, ol 1984-jılı AT&amp;T hám Teletype tárepinen DMD 5620 terminalı sıpatında shıǵarıldı.
* 1984 – [[Apple Inc.|Apple]] Macintosh GUI-di keń tarqattı. Super Bowl reklaması eki ret kórsetildi, sol waqıtta eń qımbat reklama boldı.
* 1984 – MIT-tiń X Window System: [[Unix|UNIX]] sıyaqlı sistemalarda GUI rawajlandırıw ushın apparatlıq-ǵárezsiz platforma hám tarmaq protokolı.
* 1985 – Windows 1.0 – MS-DOS ushın GUI interfeysin támiyinledi. Bir-birin jawıp turatuǵın aynalar joq (onıń ornına mozaikalı).
* 1985 – [[Microsoft]] hám [[IBM]] aqır-aqıbette [[MS-DOS]] hám [[Windows]]-tı almastırıwǵa arnalǵan OS/2 ústinde jumıstı basladı.
* 1986 – Apple, Digital Research kompaniyasınıń GUI desktopı Apple-dıń Mac-ine júdá uqsas bolǵanı ushın olardı sudqa beriwge qáwip saldı.
* 1987 – Windows 2.0 – Bir-birin jawıp turatuǵın hám ólshemin ózgertiwge bolatuǵın aynalar, [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]] hám [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] jetilistiriwleri.
* 1987 – Macintosh II: birinshi tolıq reńli Mac.
* 1988 – OS/2 1.10 Standard Edition (SE) Microsoft tárepinen jazılǵan GUI-ge iye, Windows 2-ge kóp uqsaydı.

== Interfeys dizaynı ==
Interfeys dizaynında qollanılatuǵın tiykarǵı usıllar prototiplew hám simulyaciyanı óz ishine aladı.

Ádettegi adam-mashina interfeysi dizaynı tómendegi basqıshlardan turadı: óz-ara tásir specifikaciyası, interfeys baǵdarlamalıq támiynat specifikaciyası hám prototiplew:

* Óz-ara tásir specifikaciyası ushın ulıwma qollanılatuǵın ámeliyatlarǵa [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshıǵa]] baǵdarlanǵan dizayn, persona, iskerlikke baǵdarlanǵan dizayn, scenariyge tiykarlanǵan dizayn hám bekkemlik dizaynı kiredi.
* Interfeys [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] specifikaciyası ushın ulıwma qollanılatuǵın ámeliyatlarǵa paydalanıw jaǵdayları hám óz-ara tásir protokolları arqalı sheklewlerdi ámelge asırıw (paydalanıw qátelikleriniń aldın alıw ushın) kiredi.
* Prototiplew ushın ulıwma qollanılatuǵın ámeliyatlar interfeys elementleri (basqarıw elementleri, bezew hám t.b.) kitapxanalarına tiykarlanǵan.

=== Sapa principleri ===
Keń mániste, ulıwma paydalanıwshıǵa dos, nátiyjeli, intuitiv hám t.b. dep esaplanatuǵın interfeysler bir yamasa bir neshe ózgeshe qásiyetler menen sıpatlanadı. Mısal retinde, bunday qásiyetlerdiń tolıq emes dizimi tómende keltirilgen:

# Anıqlıq: Interfeys til, aǵım, ierarxiya hám kóriw elementleri ushın metaforalar arqalı hár nárseni anıq etip, eki mánililikten qashadı.
# Qısqalıq&lt;ref name=&quot;artofunix&quot;&gt;{{Cite book|last1=Raymond|first1=Eric Steven|title=The Art of Unix Programming| sáne =2003|publisher=Thyrsus Enterprises|chapter=11}}&lt;/ref&gt;: Biraq, táájip túrde, informaciyanı júdá anıq etiw - máselen, ekranda bir waqıtta kórsetilgen zatlardıń kópshiligin, eger pútkil emes bolsa da, belgilew, hám paydalanıwshıǵa haqıyqatında belgili bir zattı anıqlaw ushın qanday da bir kóriw indikatorı kerek bolıwına qaramastan - informaciyanıń quramalasıwına alıp keliwi múmkin hám kópshilik normal jaǵdaylarda alıp keledi.
# Tanıslıq&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=C. A. D'H Gough|title=Accounting for User Familiarity in User Interfaces|access-date=13 June 2014}}&lt;/ref&gt;: Hátte eger birew interfeysti birinshi márte paydalansa da, ayırım elementler bári bir tanıs bolıwı múmkin. Mánisin jetkeriw ushın haqıyqıy ómir metaforaları qollanılıwı múmkin.
# Juwap beriwshilik&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Sweet|first1=David|title=KDE 2.0 Development|url=https://archive.org/details/kde20development0000swee|date=October 2001|publisher=Sams Publishing|chapter=9 – Constructing A Responsive User Interface}}&lt;/ref&gt;: Jaqsı interfeys áste isleytuǵın bolıp sezilmewi kerek. Bul interfeys paydalanıwshıǵa ne bolıp atırǵanı hám paydalanıwshınıń kirgizgen maǵlıwmatları tabıslı qayta islenip atırǵanı haqqında jaqsı keri baylanıs beriwi kerek degendi ańlatadı.
# Birdeylik&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=John W. Satzinger|title=User interface consistency across end-user applications: the effects on mental models|date=March 1998}}&lt;/ref&gt;: Interfeysińizdi pútkil qollanbańız boyınsha birdey saqlaw áhmiyetli, sebebi bul paydalanıwshılarǵa qollanıw úlgilerin tanıwǵa múmkinshilik beredi.
# Estetika: Interfeysti óz wazıypasın orınlawı ushın tartımlı etiw shárt emes, biraq onı jaqsı kórinetuǵın etiw paydalanıwshılarıńızdıń siziń qollanbańızdı paydalanıw waqtın kóbirek ráhátli etedi; al quwanıshlı paydalanıwshılar tek jaqsı nárse bolıwı múmkin.
# Nátiyjelilik: Waqıt - pul, al ullı interfeys qısqa jollar hám jaqsı dizayn arqalı paydalanıwshını kóbirek ónimli etiwi kerek.
# Keshirimlilik: Jaqsı interfeys paydalanıwshılardı qáteleri ushın jazalamawı kerek, al onıń ornına olardı dúzetiw usılların beriwi kerek.

=== Eń az tań qaldırıw principi ===
Eń az tań qaldırıw principi (EATQP) barlıq túrdegi interfeyslerdi jobalawdaǵı ulıwma princip bolıp tabıladı. Bul princip adamlar bir waqıtta tek bir nársege tolıq dıqqat qarata aladı degen ideyaǵa tiykarlanǵan&lt;ref name=&quot;Raskin&quot;&gt;{{Cite book|last1=Raskin|first1=Jef|title=The human interface : new directions for designing interactive systems|date=2000|publisher=Addison Wesley|location=Reading, Mass. [u.a.]|isbn=0-201-37937-6|edition=1. printing.|url=https://archive.org/details/humaneinterfacen00rask}}&lt;/ref&gt;, bul jańalıqtı minimumǵa túsiriw kerek degen juwmaqqa alıp keledi.

=== Ádet qáliplestiriw principi ===
Eger interfeys úziliksiz qollanılsa, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] sózsiz onı qollanıw boyınsha ádetler payda etedi. Solay etip, dizaynerdiń wazıypasın paydalanıwshınıń jaqsı ádetlerdi qáliplestiriwin támiyinlew dep sıpatlawǵa boladı. Eger dizayner basqa interfeysler menen tájiriybege iye bolsa, olar da usıǵan uqsas ádetlerdi rawajlandıradı hám kóbinese paydalanıwshınıń interfeys penen qalay óz-ara tásir etiwi haqqında biyixtıyar boljamlar isleydi&lt;ref name=&quot;Raskin&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Udell|first1=John|title=Interfaces are habit-forming|url=https://www.infoworld.com/article/2231748/interfaces-are-habit-forming.html|access-date=3 April 2017|work=Infoworld|date=9 May 2003| til =en}}&lt;/ref&gt;.

=== Dizayn kriteriyleriniń modeli: Paydalanıwshı tájiriybesi hárreniń uyası ===
[[Fayl:UX_Honeycomb.png|alt=User interface / user experience guide|nobaý|230x230 nükte|Piter Morvill tárepinen dizayn etilgen Paydalanıwshı tájiriybesi dizaynı hárreniń uyası&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://oryzo.com/user-interface-design/| bet = User Interface &amp; User Experience Design {{!}} Oryzo {{!}} Small Business UI/UX| til = en-US| jumıs = Oryzo| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://medium.com/@danewesolko/peter-morvilles-user-experience-honeycomb-904c383b6886| bet = Peter Morville's User Experience Honeycomb| avtor = Wesolko| at = Dane| sáne = 2016-jıl 27-oktyabr | til = en| jumıs = Medium| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}&lt;/ref&gt;]]
[[Google]] kompaniyasınıń Piter Morvilli 2004-jılı paydalanıwshı interfeysi dizaynında operaciyalardı basqarǵanda Paydalanıwshı tájiriybesi hárreniń uyası strukturasın dizayn etti. Bul struktura paydalanıwshı interfeysi dizaynın basqarıw ushın jaratılǵan edi. Ol on jıl dawamında kóplegen veb-rawajlandırıw studentleri ushın kórsetpe xızmetin atqardı&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://medium.com/@danewesolko/peter-morvilles-user-experience-honeycomb-904c383b6886| bet = Peter Morville's User Experience Honeycomb| avtor = Wesolko| at = Dane| sáne = 2016-jıl 27-oktyabr | til = en| jumıs = Medium| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFWesolko2016&quot;&gt;Wesolko, Dane (27 October 2016). [https://medium.com/@danewesolko/peter-morvilles-user-experience-honeycomb-904c383b6886 &quot;Peter Morville's User Experience Honeycomb&quot;]. ''Medium''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 November&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

# Qolaylı: Sistemanıń dizaynı qollanıwǵa ańsat hám ápiwayı ma? Qollanba tanıs bolıp kóriniwi kerek hám onı qollanıw ańsat bolıwı kerek&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://oryzo.com/user-interface-design/| bet = User Interface &amp; User Experience Design {{!}} Oryzo {{!}} Small Business UI/UX| til = en-US| jumıs = Oryzo| qaralǵan sáne = 2019-jıl 19-noyabr }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191220132328/https://oryzo.com/user-interface-design/ &quot;User Interface &amp; User Experience Design | Oryzo | Small Business UI/UX&quot;]. ''Oryzo''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 November&lt;/span&gt; 2019&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
# Paydalı: Qollanba qanday da bir zárúrlikti qanaatlandıra ma? Biznestiń ónimi yamasa xızmeti paydalı bolıwı kerek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# Qálewge ılayıq: Qollanbanıń dizaynı sulıw hám nátiyjeli me? Sistemanıń estetikası tartımlı hám ańsat túsiniwge bolatuǵın bolıwı kerek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# Tabılatuǵın: Paydalanıwshılar izlegen informaciyanı tez taba ala ma? Informaciya tabılatuǵın hám navigaciya ápiwayı bolıwı kerek. Paydalanıwshı siziń ónimińizdi yamasa informaciyańızdı hesh qashan izlep júrmewi kerek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# Qoljetimli: Qollanba strukturanı buzbastan úlkeytilgen tekstti qollay ala ma? Qollanba imkaniyatı sheklengen adamlar ushın qoljetimli bolıwı kerek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# Isenimli: Qollanba isenimli qáwipsizlik hám kompaniya maǵlıwmatların kórsete me? Qollanba ashıq, qáwipsiz hám haqıyqıy bolıwı kerek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# Bahalı: Aqırǵı paydalanıwshı onı bahalı dep esaplay ma? Eger barlıq 6 kriteriy orınlansa, aqırǵı paydalanıwshı qollanbaǵa qunlılıq hám isenim sezedi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Túrleri ==
[[Fayl:Hp150_touchscreen_20081129.jpg|alt=Touchscreen of the HP Series 100 HP-150|nobaý|HP Series 100 HP-150 sensorlı ekran]]

# Dıqqatlı paydalanıwshı interfeysleri [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshınıń]] [[Dıqqat|dıqqatın]] basqaradı, paydalanıwshını qashan bóliw, eskertiwlerdiń túri hám paydalanıwshıǵa beriletuǵın xabarlardıń tolıqlıq dárejesin sheshedi.
# Toparlı interfeysler - interaktiv emes paydalanıwshı interfeysleri, onda paydalanıwshı toparlı islew processinen aldın barlıq toparlı tapsırma detalların aldın ala kórsetedi hám barlıq islew processi tamamlanǵannan keyin nátiyjeni aladı. Islew processi baslanǵannan keyin kompyuter qosımsha kiris maǵlıwmatların soramaydı.
# Komandalıq qatar interfeysleri (CLIs) paydalanıwshıdan [[kompyuter klaviaturası]] arqalı komanda qatarın teriw arqalı kiris maǵlıwmatların beriwdi soraydı hám kompyuter monitorına tekst shıǵarıw arqalı juwap beredi. Programmistler hám sistema administratorları, injenerlik hám ilimiy ortalıqlarda, sonday-aq texnikalıq jaqtan rawajlanǵan jeke kompyuter paydalanıwshıları tárepinen qollanıladı.
# Sáwbetlesiw interfeysleri paydalanıwshılarǵa grafikalıq elementler ornına ápiwayı [[Inglis tili|inglis tili]] tekstin (mısalı, tekst xabarları yamasa [[Chatbot|chatbotlar]] arqalı) yamasa dawıslı komandalar arqalı kompyuterge buyrıq beriwge múmkinshilik beredi. Bul interfeysler kóbinese adamlar arasındaǵı sáwbetlesiwdi elikleydi&lt;ref name=&quot;cbc&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/toronto-chatbots-1.3581791| bet = As app fatigue sets in, Toronto engineers move on to chatbots| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160622075925/http://www.cbc.ca/news/canada/toronto/toronto-chatbots-1.3581791| arxivsáne = 2016-jıl 22-iyun | avtor = Errett| at = Joshua| jumıs = CBC| baspaxana = CBC/Radio-Canada| qaralǵan sáne = 2016-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;.
# Sáwbetlesiw interfeys agentleri kompyuter interfeysin animaciyalanǵan adam, robot yamasa basqa personaj (mısalı, Microsoft kompaniyasınıń Clippy qaǵaz qısqıshı) túrinde kórsetiwge hám óz-ara tásirlesiwdi sáwbetlesiw túrinde usınıwǵa háreket etedi.
# Kesip ótiwge tiykarlanǵan interfeysler - bul tiykarǵı wazıypası nárselerge kórsetpe ornına shegaralardı kesip ótiwden ibarat bolǵan grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri.
# Tikkeley basqarıw interfeysi - bul paydalanıwshılarǵa usınılǵan obektlerdi, hesh bolmaǵanda fizikalıq dúnyaǵa sáykes keletuǵın háreketler arqalı basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın ulıwma klasstaǵı paydalanıwshı interfeysleriniń atı.
# Ímlaw interfeysleri - bul qol ımlasıwları túrindegi yamasa [[kompyuter tıshqanshası]] ya bolmasa stilus penen sızılǵan tıshqansha ımlasıwları túrindegi kiris maǵlıwmatların qabıl etetuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri.
# Grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri (GUI) kompyuter klaviaturası hám tıshqashı sıyaqlı qurılmalar arqalı kiris maǵlıwmatların qabıl etedi hám kompyuter monitorında anıq grafikalıq shıǵıs beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Martinez|first1=Wendy L.|title=Graphical user interfaces: Graphical user interfaces|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/wics.150}}&lt;/ref&gt;. GUI dizaynında keń qollanılatuǵın kem degende eki hár qıylı princip bar: Obyektke baǵdarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri (OOUIs) hám qollanbaǵa baǵdarlanǵan interfeysler&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa227601(v=vs.60).aspx| bet = Improve Your UI Design Process with Object-Oriented Techniques| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130814153652/http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa227601(v=vs.60).aspx| arxivsáne = 2013-jıl 14-avgust | avtor = Lamb| at = Gordana| sáne = 2001 | jumıs = Visual Basic Developer magazine| citata = Table 1. Differences between the traditional application-oriented and object-oriented approaches to UI design.}}&lt;/ref&gt;.
# Apparatlıq interfeysler - bul tosterlerden baslap avtomobil panellerine hám samolyot kabinalarına shekem haqıyqıy dúnyadaǵı ónimlerde tabılatuǵın fizikalıq, keńislikli interfeysler. Olar ádette uslaǵıshlar, túymeler, slayderler, giltler hám sensorlı ekranlardıń aralaspasınan ibarat.
# Golografiyalıq interfeysler elektronlıq yamasa elektro-mexanikalıq qurılmalarǵa kiris maǵlıwmatların barmaqtı hawada erkin júzip júrgen, tolqın deregi tárepinen anıqlanatuǵın hám seziw tásiri bolmaytuǵın, ádettegi seziletuǵın basqarıw elementleriniń golografiyalıq kóshirmeleri arqalı ótkiziw jolı menen beredi.
# Aqıllı paydalanıwshı interfeysleri - bul paydalanıwshı, taraw, tapsırma, sóylesiw hám media (mısalı, grafika, tábiyiy til, ımlaw) modellerin kórsetiw, pikir júritiw hám háreket etiw arqalı adam-mashina óz-ara tásiriniń nátiyjeliligin, tásirsheńligin hám tábiyiyligin jaqsılawǵa baǵdarlanǵan adam-mashina interfeysleri.
# Háreketti qadaǵalaw interfeysleri paydalanıwshınıń dene háreketlerin baqlaydı hám olardı buyrıqlarǵa aylandıradı, házirgi waqıtta Apple tárepinen rawajlandırılmaqta.
# Kóp ekranlı interfeysler bir neshe displeylerdi qollanıp, kóbirek iykemli óz-ara tásirdi támiyinleydi. Bul kóbinese kompyuter oyınlarınıń óz-ara tásirinde hám kommerciyalıq arkadalarda, hám sońǵı waqıtları qol qurılmaları bazarlarında qollanıladı.
# Tábiyiy til interfeysleri izlew sistemaları hám veb-betlerde qollanıladı. Paydalanıwshı sorawdı terip jazadı hám juwaptı kútedi.
# Buyrıqsız paydalanıwshı interfeysleri paydalanıwshınıń anıq buyrıqlar beriwin talap etpesten, onıń mútájlikleri hám maqsetlerin anıqlaw ushın paydalanıwshını baqlaydı&lt;ref name=&quot;noncommand&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Jakob Nielsen|title=Noncommand User Interfaces|publisher=ACM Press|url=http://www.useit.com/papers/noncommand.html}}&lt;/ref&gt;.
# Obektke baǵdarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri (OBPI) [[obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] metaforalarına tiykarlanǵan bolıp, paydalanıwshılarǵa simulyaciyalanǵan obyektler hám olardıń qásiyetlerin basqarıwǵa múmkinshilik beredi.
# Ruqsat etiwge tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri paydalanıwshınıń ruqsat dárejesine baylanıslı menyu opciyaların yamasa funkciyaların kórsetedi yamasa jasıradı. Bul sistema paydalanıwshıǵa qoljetimsiz bolǵan elementlerdi alıp taslaw arqalı paydalanıwshı tájiriybesin jaqsılawǵa baǵdarlanǵan. Qollanıwǵa múmkin emes funkciyalardı kórgen paydalanıwshı narazı bolıwı múmkin. Sonday-aq, bul ruqsatsız adamlardan funkcional elementlerdi jasırıw arqalı qáwipsizlikti jaqsılaydı.
# Refleksiv paydalanıwshı interfeysleri - bunda paydalanıwshılar pútkil sistemanı tek paydalanıwshı interfeysi arqalı basqaradı hám qayta anıqlaydı, mısalı, onıń buyrıq feyllerin ózgertiw ushın. Ádette, bul tek júdá bay grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri menen ǵana múmkin boladı.
# Izlew interfeysi - bul sayttıń izlew qutısınıń qalay kórsetiliwi, sonday-aq izlew nátiyjeleriniń vizual kórinisi.
# Seziletuǵın paydalanıwshı interfeysleri tiyiwge hám fizikalıq ortalıqqa yamasa onıń elementine kóbirek itibar beredi.
# Wazıypaǵa baǵdarlanǵan interfeysler - bul fayllar emes, al wazıypalardı tiykarǵı óz-ara tásir etiw birligi etip alıw arqalı stol ústi metaforasınıń informaciya artıqmashlıǵı máselesin sheshetuǵın paydalanıwshı interfeysleri.
# Tekstke tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri (TPI) - bul tekst arqalı óz-ara tásir etetuǵın paydalanıwshı interfeysleri. TPI-ge buyrıq qatarı interfeysleri hám tekstke tiykarlanǵan WIMP ortalıqları kiredi.
# Sensorlı ekranlar - bul barmaqlar yamasa stilus arqalı kirgiziwdi qabıl etetuǵın displeyler. Olar kóbeyip baratırǵan mobil qurılmalarda hám kóp túrdegi satıw noqatlarında, óndiris processleri hám mashinalarında, óz-ózine xızmet kórsetiw mashinalarında hám t.b. qollanıladı.
# Sensorlı paydalanıwshı interfeysi - bul sensorlı panel yamasa sensorlı ekran displeyin birlesken kiris hám shıǵıs qurılması sıpatında paydalanatuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri. Olar basqa shıǵıs túrlerin taktil keri baylanıs usılları menen tolıqtıradı yamasa almastıradı. Kompyuterlestirilgen simulyatorlarda hám t.b. qollanıladı.
# Dawıslı paydalanıwshı interfeysleri dawıslı kórsetpelerdi payda etiw arqalı kiristi qabıl etedi hám shıǵıstı beredi. Paydalanıwshı kirisi túymelerdi basıw yamasa interfeyske awızeki juwap beriw arqalı ámelge asırıladı.
# Vebke-tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri yamasa veb paydalanıwshı interfeysleri (VPI) paydalanıwshı veb-brauzer baǵdarlaması arqalı kóretuǵın veb-betlerdi payda etiw arqalı kiristi qabıl etedi hám shıǵıstı beredi.
# Nól-kirisli interfeysler paydalanıwshıdan kiris dialogları arqalı soraw ornına sensorlar toplamınan kirislerdi aladı.
# Masshtablaw paydalanıwshı interfeysleri - bul informaciya obektleri hár qıylı masshtab hám detallaw dárejesinde kórsetiletuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri bolıp, onda paydalanıwshı kóbirek detallardı kórsetiw ushın kórilip atırǵan maydannıń masshtabın ózgerte aladı.

== Galereya ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:P8-führerstand2.jpg|Nemis puw lokomotiviniń transport basqarıwshı kabinasındaǵı tariyxıy AMI (Adam-Mashina Interfeysi)
Fayl:Ice3_leitstand.jpg|Nemis Intercity-Express joqarı tezlikli poezdiniń transport basqarıwshı kabinasındaǵı zamanagóy AMI
Fayl:Wireless_toilet_control_panel_w._open_lid.jpg|Hájetxananıń AMI (Yaponiyada)
Fayl:Google_Glass_detail.jpg|Kiyiletuǵın kompyuterdiń dawıslı paydalanıwshı interfeysi (bul jerde: Google Glass)
Fayl:Engineer_at_audio_console_at_Danish_Broadcasting_Corporation.png|Audio aralastırıw ushın AMI
Fayl:Mesa_de_vídeo_1.JPG|Video óndiris ushın AMI
Fayl:00-bma-automation-operator-panel-with-pushbuttons.JPG|Túymeleri bar qant sanaatı ushın mashinanıń AMI
Fayl:CNC_panel_Sinumerik.jpg|Kompyuter arqalı sanlı basqarıw (KSB) ushın AMI
Fayl:CNC_panel.jpg|KSB-mashina ushın azǵana jańaraq AMI
Fayl:Not-Aus_Betätiger.jpg|Ayrısha jaǵday qosqıshı/hawlıǵıw qosqıshı
Fayl:Teletype_DMD_5620.jpg|DMD 5620 terminalı
&lt;/gallery&gt;

== Derekler ==
{{Derekler|2}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>14z9ik2jd1oezf7dm4v0a2tfwgbogio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dáwlen Aytmuratov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21455</id>
    <revision>
      <id>275070</id>
      <parentid>216553</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2991" sha1="24bgtyvxqox6tskrmtshd9out04opto" xml:space="preserve">{{Shayır infoqutısı|atı=Dáwlen Aytmuratov|tuwılǵan sánesi=3.05.1933|tuwılǵan jeri=Erkindárya awılı|dóretiwshilik jılları=[[1958]] — házirge shekem|dóretiwshilik túri=[[poeziya]], [[awdarma]], [[dramaturgiya]]|ataqları=[[Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri|«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri»]]}}
'''Dáwlen Aytmuratov''' (Дәўлен Айтмуратов; [[1933|1933-jıl]] [[3-may]], [[Erkindárya (Bozataw rayonı)|Erkindárya]]) — qaraqalpaq [[shayır]], [[dramaturg]] hám alımı.

== Ómir jolı ==
Dáwlen Aytmuratov 1933-jılı 3-mayda [[Qusxanataw (taw)|Qusxana tawı]]nıń qubla tárepinde, [[Erkindárya (Bozataw rayonı)|Erkindárya]] aymaǵında tuwılǵan.

1962-jılı [[Moskva]]daǵı A.M. Gorkiy atındaǵı ádebiyat institutın tamamlap, 1962-1973-jılları «Ámiwdárya» jurnalınıń bólim baslıǵı bolıp isleydi, [[Jetkinshek|«Jetkinshek» gazetası]]nda xızmet atqaradı. 1974-1976-jılları [[Almatı|Almatı]]da [[Qazaqfilm|«Qazaqfilm» kinostudiyası]]nda, 1976-jıldan baslap N. Dáwqaraev atındaǵı Til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker, aǵa ilimiy xızmetker lawazımlarında isleydi.

D. Aytmuratov 1969-jıldan [[Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı|Jazıwshılar awqamı]]nıń aǵzası.

== Dóretiwshiligi ==
Shayırdıń dáslepki qosıqları 1958-jıldan baslap jarıq kórdi. Onıń baspada «Qosıq hám tımsallar» (1960), «Aǵar dárya» (1965), «Tımsallar» (1975), «Men shınlıqtı súydim, olsız hesh nársede qádir yoq» (1990) degen toplamları hám «Yalǵanshınıń isi», sońınan «Aqmaqlıq dúnyasında» (1990) atlı komediyası járiyalandı hám «Pir qaqqan» komediyası teatr saxnasına qoyıldı.

=== Ilim jolı ===
D. Aytmuratov tariyx, til bilimi tarawında 1986-jılı «Tyurkskie etnonimi» atlı kólemli izertlewin bastırıp shıǵardı.

=== Awdarma ===
Ol Е.Rotterdamskiy, [[Taras Shevchenko|T. Shevchenko]], [[Mixail Lermontov|M.Yu. Lermontov]], [[Sergey Yesenin|S.A.Esenin]], V. V. Mayakovskiy, [[Alisher Nawayı|A.Nawayı]], Hafız, [[Shota Rustaveli|Sh. Rustaveli]] shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdardı.

== Jetiskenlikleri ==
D.Aytmuratov [[Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri|«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri»]] húrmetli ataǵına iye.

== Ádebiyatlar ==
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык маглыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет.

{{Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları|1951-1990}}

[[Kategoriya:Qaraqalpaq shayırları]]
[[Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar]]
[[Kategoriya:Qaraqalpaq dramaturgları]]
[[Kategoriya:Bozataw rayonında tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları]]</text>
      <sha1>24bgtyvxqox6tskrmtshd9out04opto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Columbia Pictures</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21893</id>
    <revision>
      <id>275032</id>
      <parentid>213320</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mxstvna</username>
        <id>16787</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>275032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87186" sha1="jypl0nn81h7v8zhwmug143m0ihskqn5" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;fn org&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #E6E6FA&quot;|Columbia Pictures Industries, Inc.
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center&quot;|[[Fayl:Columbia Pictures logo.svg|250px]]&lt;br/&gt;1993-jıldan berli qollanılıp atırǵan logotip
|-
! Sawda belgisi
| Columbia Pictures
|-
! Burınǵı atı
| Columbia Pictures Corporation (1924–1968)
|-
! Kompaniya túri
| Bólim
|-
! Tarawı
| [[Film|Kino]]
|-
! Aldıńǵısı
| Cohn-Brandt-Cohn (CBC) Film Sales Corporation (1918–1924)
|-
! Dúzilgen waqtı
| [[19-iyun]], [[1918]]; (Cohn-Brandt-Cohn (CBC) Film Sales Corporation sıpatında) [[Nyu-York|Nyu-York qalası]], [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]]
[[10-yanvar]], [[1924]]; (Columbia Pictures retinde) [[Los-Andjeles]], AQSH
|-
! Tiykarshılar
| Garri Kon, Djek Kon, Djo Brandt
|-
! Bas keńse
| Talberg imaratı, 10202 Batıs Vashington bulvarı, Kalver-Siti, Kaliforniya, AQSH
|-
! Xızmet kórsetiw aymaǵı
| Dúnya júzi boyınsha
|-
! Tiykarǵı adamları
| Senford Panich (prezident), Maykl Marshall (biznes hám basqarıw bólimi prezidenti)
|-
! Ónimleri
| Filmler
|-
! Bas kompaniya
| 
* The Coca-Cola Company (1982–1987)
* Sony Pictures Entertainment (1987–1998)
* Sony Pictures Motion Picture Group (1998–házirgi waqıtqa shekem)
|-
! [[Sıńar kompaniya]]ları
| Ghost Corps
|-
! Veb-saytı
| [http://www.sonypictures.com sonypictures.com]
|}

'''Columbia Pictures Industries, Inc.''', kóbinese '''Columbia Pictures''' dep ataladı, amerikalı [[film]] islep shıǵarıw hám tarqatıw kompaniyası bolıp, ol Sony Pictures Motion Picture Group-tıń basqarma bólimi bolıp esaplanadı. Bul bólim Sony Entertainment kompaniyasınıń [[Sony Pictures]] bóliminiń quramına kiredi, ol «Bes úlken» kino studiyasınıń biri hám kóp milletli konglomerat [[Sony|Sony Group Corporation]] kompaniyasınıń [[sıńar kompaniya]]sı bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Sony-Jun-2011-20-F&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://pdf.secdatabase.com/2080/0000950123-11-062283.pdf| bet = Sony, Form 20-F, Filing Date Jun 28, 2011| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130512160942/http://pdf.secdatabase.com/2080/0000950123-11-062283.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 12-may | baspaxana = secdatabase.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 27-mart }}&lt;/ref&gt;.

1918-jılı 19-iyun kúni tuwısqan Djek hám Garri Kon hám olardıń biznes sherigi Djo Brandt studiyanı Cohn-Brandt-Cohn (CBC) Film Sales Corporation sıpatında shólkemlestirdi&lt;ref name=&quot;nytimes1999&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/11/14/movies/holiday-films-screen-gems-it-happened-with-one-movie-a-studio-transformed.html|title=HOLIDAY FILMS: SCREEN GEMS; It Happened With One Movie: A Studio Transformed|last=Rozen|first=Leah| sáne =November 14, 1999|work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;. Ol 1924-jıldıń 10-yanvarında Columbia Pictures atın qabıl etti (1968-jıldıń 23-dekabrine shekem Columbia Pictures Corporation retinde jumıs isledi), eki jıldan soń jámiyetlik kompaniyaǵa aylandı hám aqırı AQSHtıń hayal kelbetindegi obrazı bolǵan Kolumbiyanıń súwretin óziniń logotipi sıpatında paydalana basladı.

Dáslepki jıllarında Columbia Gollivudta kishi rol oynawshı edi, biraq 1920-jıllardıń aqırında rejissyor Frank Kapra menen tabıslı birge islesiwi arqasında óse basladı. Kapra hám basqalar menen birge, sonıń ishinde eń tabıslı eki bólimli komediya seriyası «Úsh aqmaq» penen, Columbia komediyasınıń tiykarǵı oraylarınıń birine aylandı. 1930-jıllarda Columbianıń tiykarǵı shártnama juldızları Djin Artur hám Keri Grant boldı. 1940-jıllarda Rita Xeyvort studiyanıń baslı juldızına aylandı hám olardıń baxıtın 1950-jıllardıń aqırına shekem alǵa ilgerletti. Rozalind Rassel, Glenn Ford hám Uilyam Xolden de studiyanıń iri juldızlarına aylandı.

Bul dúnyadaǵı jetekshi kino studiyalarınıń biri hám Gollivudtıń Altın dáwiriniń segiz iri kino studiyası arasındaǵı «Kishi úshlik»tiń biri boldı. Búgingi kúnde ol dúnyadaǵı úshinshi eń iri kino studiyasına aylandı.

Kompaniya tiykarınan 1929-jıldan 1932-jılǵa shekem Disneydiń «Aqılsız simfoniya» film seriyasın, sonday-aq Mikki Maus multfilm seriyasın tarqatıwǵa juwapker boldı. Házirgi waqıtta studiyanıń bas keńsesi 1990-jıldan baslap Kaliforniya shtatınıń Kalver-Siti qalasında jaylasqan burınǵı Metro-Goldwyn-Mayer (házirgi waqıtta Sony Pictures Studios dep ataladı) maydanındaǵı Irving Talberg imaratında jaylasqan.

Columbia Pictures — Sony Pictures Entertainment quramındaǵı Kino Associaciyasınıń (MPA) aǵzası bolıp&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.mpaa.org/our-story| bet = Motion Picture Association of America — Who We Are — Our Story| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170830145244/http://www.mpaa.org/our-story| arxivsáne = 2017-jıl 30-avgust | baspaxana = MPAA| qaralǵan sáne = 2018-jıl 17-yanvar }}&lt;/ref&gt;, házirgi waqıtta Sony Pictures Motion Picture Group quramındaǵı bes tiri-háreketli belgilerdiń biri, TriStar Pictures, Screen Gems, Sony Pictures Classics hám 3000 Pictures penen birge. Columbianıń kommerciyalıq jaqtan eń tabıslı franshizaları arasında Órmekshi adam, Djumandji, Jaman balalar, Qara kiyimli adamlar, Karate bala, Robert Lengdon hám Ruwx awlawshıları bar, al studiyanıń dúnya júzi boyınsha eń kóp tabıs tapqan filmi — 1,92 milliard dollar kassalıq tabıs penen «Órmekshi adam: Úyge jol joq» bolıp tabıladı.

== Tariyxı ==

=== CBC sıpatındaǵı dáslepki jılları ===
[[Fayl:CBC_Film_Sales_Corporation_(logo,_1919-24).png|oñğa|class=skin-invert|nobaý|1919-jıldan 1924-jılǵa shekem qollanılǵan dáslepki CBC Film Sales logotipi]]
Studiya 1918-jılı 19-iyunda Djek hám Garri Kon tuwısqanları hám Djektiń jaqın dostı Djo Brandt tárepinen Cohn-Brandt-Cohn (CBC) Film Sales retinde dúzilgen hám óziniń birinshi tolıq metrajlı filmin «More to Be Pitied Than Scorned» 1922-jılı 20-avgustta shıǵarǵan. 20,000 dollar byudjeti menen islengen bul film tabıslı bolıp, kompaniyaǵa 130,000 dollar tabıs alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.sonypictures.jp/corp/history/28341| bet = フランク・キャプラ、その才能の発掘 {{!}} ソニー・ピクチャーズ公式| jumıs = www.sonypictures.jp| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-avgust }}&lt;/ref&gt;. Brandt CBC Film Sales prezidenti bolıp, Nyu-Yorkta satıw, marketing hám tarqatıw islerin Djek Kon menen birge alıp bardı, al Garri Kon Gollivudta óndiris penen shuǵıllandı. Studiyanıń dáslepki ónimleri tómen byudjetli qısqa metrajlı filmler edi: Screen Snapshots, Hallroom Boys (Edvard Flanagan hám Nili Edvards vodevil dueti) hám [[Charlie Chaplin|Charli Chaplinniń]] eliklewshisi Billi Vest. Jańadan ashılǵan CBC Gollivudtıń ataqlı arzan ijara haqılı Gouer kóshesindegi Poverty Row studiyasında orın arendaǵa aldı. Gollivudtıń elitaları arasında studiyanıń kishigirim ataǵı sebepli «CBC» qısqartpasın «Corned Beef and Cabbage» (Konservalanǵan mal góshi hám kapusta) dep házillesiwge alıp keldi.

=== Qayta shólkemlestiriw hám jańa at ===
CBC aǵa-iniler Garri hám Djek Kon hám eń jaqın dostı Djo Brandt tárepinen 1924-jılı 10-yanvarda '''Columbia Pictures Corporation''' sıpatında qayta shólkemlestirildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://translate.google.com/translate?sl=de&amp;tl=en&amp;u=http%3A%2F%2Fwww.sonypictures.de%2F| bet = Home| jumıs = Sony Pictures Germany}}&lt;/ref&gt;. Garri Kon 1932-jılı prezident boldı hám óndiris basshısı bolıp qaldı, solay etip óz qolında úlken kúshti topladı. Ol Columbia-nı ulıwma 34 jıl basqaradı, bul qanday da bir studiya basshısınıń eń uzaq múddetli jumıslarınıń biri edi ([[Warner Bros.]]&lt;nowiki/&gt;' Jack L. Warner óndiris basshısı yaki bas direktor bolǵan, biraq 1956-jılǵa shekem bas direktor bolmaǵan). Nepotizmge tolı tarmaqta da, Columbia Garri hám Djektiń bir qansha tuwısqanlarınıń joqarı lawazımlarda islewi menen ayrıqsha belgili bolǵan. Yumorist Robert Benchli onı Qaraǵay Studiyası dep atadı, &quot;sebebi onda kóp Konlar bar&quot;.

Brandt aqırı Kon aǵa-inileri menen islesiwden sharshadı hám 1932-jılı óziniń úshten bir úlesin Djek hám Garri Konǵa sattı, olar onıń ornın prezident sıpatında iyeledi.

Columbia-nıń ónimler qatarı tiykarınan ortasha byudjetli filmlerden hám komediyalar, sport filmleri, hár qıylı seriallar hám multfilmlerdi óz ishine alǵan qısqa temalardan ibarat edi. Columbia áste-aqırın joqarı byudjetli filmler islep shıǵarıwǵa ótti hám aqırı United Artists hám Universal menen birge Gollivud studiyalarınıń ekinshi qatarına qosıldı. United Artists hám [[Universal Pictures|Universal]] sıyaqlı, Columbia gorizontal integraciyalanǵan kompaniya edi. Ol óndiris hám tarqatıwdı qadaǵaladı; onıń teatrları bolmaǵan.

Kolumbiyanıń kóteriliwine járdem bergen nárse — talapshań rejissyor Frank Kapranıń keliwi boldı. 1927-jıldan 1939-jılǵa shekem Kapra úziliksiz Kondı jaqsıraq material hám úlkenirek byudjetler ushın basım ótkerdi. 1930-jıllardıń bası hám ortasında ol basqarǵan bir qatar xit filmler Kolumbiyanıń iri studiya sıpatındaǵı statusın bekkemledi. Ásirese, 1934-jılǵı Oskar sıylıqlarınıń derlik hámmesin jeńip alǵan «It Happened One Night» filmi Kolumbiyanı aldıńǵı qatarǵa shıǵardı. Sol waqıtqa shekem, Kolumbiyanıń biznesi óz kinoteatrlar tarmaǵı bolmaǵanlıqtan, onıń filmlerin kórsetiwge tayar kinoteatr iyelerine baylanıslı edi. Kapra basqarǵan basqa da xit filmler izinen keldi, sonıń ishinde Ronald Kolman qatnasqan «Lost Horizon» (1937) filminiń dáslepki versiyası hám Djeyms Styuarttı úlken juldızǵa aylandırǵan «Mr. Smith Goes to Washington» (1939) filmi bar.

1933-jılı Kolumbiya Robert Kalloxtı óziniń bas moda hám hayal-qızlar kiyim dizayneri etip jumısqa aldı. Ol studiya tárepinen jumısqa alınǵan birinshi shártnamalı kostyum dizayneri boldı hám studiyanıń kiyim bólimin dúzdi. Óz gezeginde, Kalloxtıń jumısqa alınıwı jetekshi aktrisalardı Kolumbiya Pictures olardıń karerasına investiciya qılıwdı niyet etkenine isendirdi.

1938-jılı B. B. Kaxaneniń vice-prezident lawazımına qosılıwı Charlz Vidordıń «Those High Grey Walls» (1939) hám Rita Xeyvort penen Glenn Fordtıń birinshi birgeliktegi filmi «The Lady in Question» (1940) filmlerin islep shıǵarıwǵa alıp keldi. Keyinirek, 1959-jılı Kaxane Kino óneri hám ilimleri akademiyasınıń prezidenti boldı hám bir jıldan soń qaytıs bolǵanǵa shekem usı lawazımda boldı.

Kolumbiya úlken shártnamalı juldızlar dizimin saqlap turıwǵa qáwipli bola almadı, sonlıqtan Djek Kon ádette olardı basqa studiyalardan qarızǵa alatuǵın edi. Industriyanıń eń abıraylı studiyası bolǵan Metro-Goldwyn-Mayer'de Kolumbiyaǵa «Sibir» degen laqap at berilgen edi, óytkeni Luis B. Mayer Kolumbiyaǵa qarızǵa beriwdi óziniń boysınbaytuǵın shártnama dúzgenlerin jazalaw usılı sıpatında paydalanatuǵın edi. 1930-jılları Kolumbiya Djin Artur menen uzaq múddetli shártnama dúzdi, hám «The Whole Town's Talking» (1935) filminen keyin Artur iri komediya juldızına aylandı. Enn Soternniń karerası Kolumbiya onı menen 1936-jılı shártnama dúzgende baslandı. Keri Grant 1937-jılı shártnama dúzdi hám kóp ótpesten ol RKO menen bólisilgen eksklyuziv emes shártnamaǵa ózgertildi.

Kóp kinoteatrlar úlken háptelik auditoriyanı tartıw ushın vesternlerge isenetuǵın edi, hám Kolumbiya bul bazardı bárqulla moyınlaytuǵın edi. Onıń birinshi kovboy juldızı Bak Djons boldı, ol 1930-jılı Kolumbiya menen burınǵı iri studiyadaǵı aylıǵınıń az bólegine shártnama dúzdi. Kelesi eki on jıllıqta Kolumbiya Djons, Tim Makkoy, Ken Meynard, Djek Luden, Bob Allen (Robert (Teks) Allen), Rassel Xeyden, Teks Ritter, Ken Kertis hám Djin Otri qatnasqan kóplegen sırtqı sayaxat filmlerin shıǵardı. Kolumbiyanıń eń ataqlı kovboyı Charlz Starrett boldı, ol 1935-jılı Kolumbiya menen shártnama dúzdi hám 17 jıl dawamında 131 vestern filminde bas rolde oynadı.

=== Qısqa metrajlı filmler ===
Garri Konnıń talap etiwi boyınsha, studiya 1934-jılı Úsh Studjdı shártnamaǵa aldı. MGM tárepinen qabıl etilmegen (olar tek tuwrı adam Ted Xilidi saqlap qalıp, Studjlardı jibergen), Studjlar 1934-jıldan 1957-jılǵa shekem Kolumbiya ushın 190 qısqa metrajlı film islegen. Kolumbiyanıń qısqa metrajlı bólimi kóplegen ataqlı komediantlardı jumısqa alǵan, olardıń arasında Baster Kiton, Charli Cheyz, Garri Lengdon, Endi Klayd hám Xyu Gerbert bar edi. Kolumbiyanıń 529 eki bólimli komediyalarınıń derlik 400-i 1958-jıldan 1961-jılǵa shekem televideniege shıǵarıldı; búgingi kúnge shekem barlıq Studjlar, Kiton, Charli Cheyz, Shemp Govard, Djo Besser hám Djo DeRita temaları úy videosına shıǵarılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://columbiashortsdept.weebly.com/historical-overview.html| bet = A History of the Columbia Comedy Short| avtor = Hilbrich| at = Greg| jumıs = The Columbia Shorts Department}}&lt;/ref&gt;.

Kolumbiya 1929-jılı animaciyanı óz studiyasına qostı, [[Paramount Pictures|Paramounttan]] keyin Kreyzi Ket multfilmlerin tarqattı. Kelesi jılı Kolumbiya Selebriti Prodakshnstan Mikki Maus seriyasın 1932-jılǵa shekem tarqatıwdı óz moynına aldı. 1933-jılı Minc studiyası Screen Gems brendi astında qayta qurıldı; Kolumbiyanıń jetekshi multfilm seriyaları Kreyzi Ket, Skreppi, Túlki hám Ǵarǵa hám (qısqa waqıtqa) Lil Abner boldı&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-jun-12-ca-45573-story.html|title=History of Gems|work=Los Angeles Times| sáne =June 12, 1999|access-date=April 4, 2016}}&lt;/ref&gt;. Screen Gems qara-aq multfilmlerdi islep shıǵarǵan sońǵı iri multfilm studiyası bolıp, olardı 1946-jılǵa shekem islep shıǵardı. Sol jılı Screen Gems jabıldı, biraq studiya 1949-jılǵa shekem shıǵarıw ushın jetkilikli multfilmlerdi tayarlap úlgergen edi. 1948-jılı Kolumbiya United Productions of America kompaniyasınan animaciyalıq qısqa metrajlı filmlerdi shıǵarıwǵa kelisti; bul jańa qısqa metrajlı filmler Kolumbiyanıń eski multfilmlerine qaraǵanda ádewir rawajlanǵan edi hám olardıń kópshiligi sınshılardıń maqtawına hám industriya sıylıqlarına eristi. 1957-jılı, UPA kelisimi toqtatılıwınan eki jıl burın, Kolumbiya Xanna-Barbera multfilmlerin, sonıń ishinde 1959-jıldan 1965-jılǵa shekem Kolumbiyanıń sońǵı teatr multfilm seriyası Lupi De Luptı tarqattı. 1967-jılı Xanna-Barbera kelisimi pitti hám jańalanbadı.

Bob Tomastıń «Patsha Kon» kitabına muwapıq, studiya basshısı Garri Kon bárqulla seriallarǵa joqarı áhmiyet bergen. 1937-jıldan baslap, Kolumbiya paydalı serial bazarına kirdi hám basqa studiyalar olardı toqtatqannan keyin de, 1956-jılǵa shekem bul háptelik epizodlıq sayaxatlardı islep shıǵarıwdı dawam etti. Kolumbiyanıń eń ataqlı serialları komiks-lenta yamasa radio qaharmanlarına tiykarlanǵan: kóplegen basqalar menen birge, Sıyqırshı Mandreyk (1939), Kóleńke (1940), Terri hám Qaraqshılar (1940), Kapitan Polunoch (1942), Fantom (1943), Betmen (1943) hám ayrıqsha tabıslı Supermen (1948).

Kolumbiya sonday-aq muzıkalı qısqa metrajlı filmler, sport syujetleri (ádette sport kommentatorı Bill Stern tárepinen bayanlanǵan) hám sayaxat filmlerin islep shıǵardı. Onıń Gollivud juldızlarınıń saxna artındaǵı kórinislerin kórsetetuǵın «Ekran súwretleri» seriyası, Kolumbiyanıń úziliksiz shıǵarıp kiyatırǵan seriyası bolıp, studiya onı únsiz filmler dáwirinen baslap shıǵarıp kiyatır edi; prodyuser-rejissyor Ralf Staub bul seriyanı 1958-jılǵa shekem dawam ettirdi.

=== 1940-jıllar ===
[[Fayl:The end card of a Colour Rhapsody cartoon with cue mark, circa 1939 (Commons).png|thumb|285x285px|1936-jıldan 1976-jılǵa shekem Columbia qollanǵan logotip; bul versiya Color Rhapsody multfilmlerinde paydalanılǵan.]]
1940-jıllarda, Ekinshi jáhán urısı dáwirinde filmler ushın tamashagóylerdiń kóbeyiwi sebepli, studiya óziniń eń úlken juldızı Rita Xeyuorttıń ataqlılıǵınan da payda kórdi. Columbia 1950-jıllardıń ortasına shekem kelisim tiykarında isleytuǵın aktyorlardıń uzın dizimin saqlap qaldı; olardıń arasında Glenn Ford, Penni Singlton, Uilyam Xolden, Djudi Xollidey, Úsh aqmaq (The Three Stooges), Enn Miller, Evelin Keys, Enn Doran, Djek Lemmon, Kleo Mur, Barbara Xeyl, Adel Yergens, Larri Parks, Artur Leyk, Lyusil Boll, Kervin Metyus hám Kim Novak bar edi.

Garri Kon óz filmleriniń byudjetin qadaǵalap bardı, hám studiya qımbat dekoraciyalar, kostyumler hám rekvizitlerdi basqa filmlerde qayta qollanıw arqalı olardan maksimal payda aldı. Kolumbiyanıń tómen byudjetli «B» kategoriyalı filmleri hám qısqa metrajlı filmleriniń kópshiligi, studiyanıń nátiyjeli qayta paydalanıw siyasatı arqasında qımbat kórinedi. Kon hátte eń áhmiyetli filmlerine de úlken qarjı jumsawǵa qarsı edi, hám ol tek 1943-jılı ǵana tolıq metrajlı filmde úsh lentalı Texnikolor processin qollanıwǵa kelisti. Kolumbiya bul qımbat túsli processti qollanǵan eń sońǵı iri studiya boldı. Kolumbiyanıń birinshi Texnikolor filmi Rendolf Skott hám Glenn Ford basrolde oynaǵan «The Desperadoes» vesterni boldı. Kon Texnikolordı dárhal 1944-jılı shıǵarılǵan Xeyuort qatnasqan «Cover Girl» filminde qollandı, ol birden úlken jetiskenlikke eristi, hám 1945-jılı shıqqan [[Frédéric Chopin|Frederik Shopenniń]] qıyalıy biografiyası «A Song to Remember» filminde Kornel Uayld penen birge qollandı. Jáne bir biografiyalıq film, 1946-jılǵı Larri Parks hám Evelin Keys qatnasqan «The Jolson Story» qara-aq reńde baslanǵan edi, biraq Kon joybardıń qanshelli jaqsı alǵa ilgerilep atırǵanın kórgennen keyin, túsirilgen materialdı taslap, Texnikolorda túsiriwdi talap etti.

1948-jılı AQSH húkimetiniń Paramount Pictures kompaniyasına qarsı monopoliyaǵa qarsı qararı Gollivud kino kompaniyaların ózlerine tiyisli kinoteatrlar tarmaǵınan bas tartıwǵa májbúrledi. Kolumbiyanıń óz kinoteatrları bolmaǵanlıqtan, ol endi eń iri studiyalar menen teń shártlerde boldı. Studiya tez arada «Bes úlken» studiyalar diziminde RKO ornın iyeledi.

==== Screen Gems ====
[[Fayl:Screen Gems (1965) Logo.svg|thumb|left|Screen Gems kompaniyasınıń 1965-jıldan 1974-jılǵa shekem qollanılǵan sońǵı logotipi]]
1946-jılı Kolumbiya óziniń multfilmler baǵdarlamasınan Screen Gems brendin alıp tasladı, biraq hár túrli qosımsha jumıslar ushın Screen Gems atın saqlap qaldı, sonıń ishinde 16&amp;nbsp;mm filmlerdi ijaraǵa beriw agentligi hám televizion reklamalar islep shıǵarıw kompaniyası bar edi. 1948-jıl 8-noyabrde Kolumbiya óziniń televizion óndiris sıńar kompaniyası ushın Screen Gems atın qabıl etti, bul studiya Djek Konnıń ulı Ralf tárepinen tiykarlanǵan Pioneer Telefilms televizion reklama kompaniyasın satıp alǵannan keyin boldı. Pioneer 1947-jılı dúzilgen edi hám keyinirek Screen Gems bolıp qayta shólkemlestirildi. Studiya 1949-jıl 15-aprelde Nyu-Yorkte óz jumısın basladı&lt;ref name=&quot;broadcasting19590413&quot;&gt;{{cite magazine|date=April 13, 1959|title=SCREEN GEMS HAS NEW IRON IN FIRE|magazine=Broadcasting|page=70}}&lt;/ref&gt;. 1951-jılǵa kelip, Screen Gems tolıq qáliplesken televizion studiyaǵa aylandı hám televidenie ushın sitkomlardıń iri prodyuserine aylandı, «Father Knows Best» penen baslap, keyin «The Donna Reed Show», «The Partridge Family», «Bewitched», «I Dream of Jeannie» hám «The Monkees» serialları menen dawam etti.

1956-jıl 1-iyulde studiyanıń tájiriybeli xızmetkeri Irving Briskin Kolumbiya Pikchers basqarıwshısı lawazımınan ketti hám Screen Gems arqalı seriallar shıǵarıw hám onıń barlıq óndirislerin qadaǵalaw ushın óziniń Briskin Productions, Inc. óndiris kompaniyasın dúzdi&lt;ref name=&quot;broadcasting19560611&quot;&gt;{{cite magazine|date=June 11, 1956|title=Briskin to Form Company |magazine=Broadcasting|page=52}}&lt;/ref&gt;. 10-dekabrde Screen Gems televizion sindikaciya tarawına keńeydi, Hygo Television Films (basqasha «Serials Inc.» dep te atalǵan) hám onıń baylanıslı kompaniyası United Television Films, Inc. tı satıp alıw arqalı. Hygo Television Films 1951-jılı Djerom Xayams tárepinen dúzilgen bolıp, ol 1955-jılı Archi Mayers tárepinen dúzilgen United Television Films ti de satıp alǵan edi&lt;ref name=&quot;broadcasting19561210&quot;&gt;{{cite magazine|date=December 10, 1956|title=SCREEN GEMS BUYS HYGO, UNITED, SETS UP TV OWNERSHIP DIVISION|magazine=Broadcasting|page=60}}&lt;/ref&gt;.

1957-jılı, yaǵnıy bas kompaniyası Kolumbiya UPA dan eki jıl aldın bas tartpastan burın, Screen Gems Hanna-Barbera Productions penen distribuciya kelisimin dúzdi. Hanna-Barbera Productions «The Flintstones», «The Quick Draw McGraw Show», «The Huckleberry Hound Show», «The Yogi Bear Show», «Jonny Quest», «The Jetsons» hám «Top Cat» sıyaqlı klassikalıq animaciyalıq seriallardı islep shıǵarǵan edi. Screen Gems kompaniyanıń showların 1967-jılǵa shekem tarqattı, sol jılı Hanna-Barbera Taft Broadcasting ke satıldı. 1960-jılı animaciya studiyası Screen Gems, Inc. atı menen ashıq akcionerlik jámiyetke aylandı, Kolumbiya onıń 18% úlesin ajıratıp shıǵarǵanda.

=== 1950-jıllar ===
1950-jılǵa kelip, Kolumbiya óziniń kópshilik ataqlı serial filmlerin toqtattı (Boston Blackie, Blondie, The Lone Wolf, The Crime Doctor, Rusty hám basqalar). Tek 1949-jılı prodyuser Sem Kacman tárepinen baslanǵan Jungle Jim 1955-jılǵa shekem dawam etti. Kacman kriminal dramaları, ilimiy fantastika waqıyaları hám rok-n-roll myuziklleri sıyaqlı onlaǵan aktual tolıq metrajlı filmler islep shıǵarıw arqalı Kolumbiyanıń tabısına úlken úles qostı. Kolumbiya basqa studiyalar bul formatlardan bas tartqannan keyin de 1956-jılǵa shekem seriallar hám 1957-jılǵa shekem eki bólimli komediyalar islep shıǵarıwdı dawam etti.

1950-jıllarda iri studiyalardıń poziciyası tómenlegen waqıtta, Kolumbiyanıń jaǵdayı jaqsılandı. Bunıń tiykarǵı sebebi, ol basqa iri studiyalar sıyaqlı óz kinoteatrların joǵaltıwdan (ayırım jaǵdaylarda 90 procentten de kóbirek) úlken tabıs joǵaltıwınan zıyan kórmedi. Kolumbiya jılına 40-tan aslam film islep shıǵarıwdı dawam etti, kóbinese jańa baǵıtlardı ashqan hám tamashagóylerdi kinoteatrlarǵa tartqan ónimler usındı. Bul dáwirdegi ayırım áhmiyetli filmleri qatarına Djeyms Djonstıń pikirlerge sebepshi bolǵan romanınıń ekranlastırılıwı «From Here to Eternity» (1953), «On the Waterfront» (1954), hám Uilyam Xolden hám Alek Ginness qatnasqan «The Bridge on the River Kwai» (1957) kiredi, olardıń hámmesi Eń jaqsı súwret Oskarın uttı. Studiyanıń jáne bir áhmiyetli filmi Djordj Oruelldiń distopiyalıq romanınıń erkin ekranlastırılıwı «Nineteen Eighty-Four» (1956) boldı.

Kolumbiya sonday-aq inglis studiyası Warwick Films (prodyuserler Irving Allen hám Albert R. Brokkoli) ónimlerin, sonıń menen birge Angliyada jasaǵan prodyuser Karl Foremannıń kóplegen filmlerin de shıǵardı. Kolumbiya Angliyada jaylasqan Hammer studiyasınıń ayırım filmlerin de tarqattı.

1956-jıldıń dekabr ayında kompaniyanıń teń shólkemlestiriwshisi hám atqarıwshı vice-prezidenti Djek Kon qaytıs boldı&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|date=December 10, 1956|page=31|title=Jack Cohn Dead; Film Pioneer, 67|url=https://www.nytimes.com/1956/12/10/archives/jack-cohn-dead-film-pioneer-67-cofounder-of-columbia-with-brother.html|access-date=January 10, 2021}}&lt;/ref&gt;. 1958-jılı Kolumbiya óziniń jazıw studiyasın, Colpix Records ti qurdı, dáslep onı Kolumbiyanıń muzıka bólimin basqarǵan Djoni Taps, keyinirek Pol Veksler hám Lester Sill basqardı. Colpix 1966-jılǵa shekem jumıs islep, Kolumbiya RCA Victor menen birgelikte kelisimge kelip, Colpix tiń ornına óziniń jańa markası Colgems Records ti qurǵanǵa shekem jumıs alıp bardı.

=== 1960-jıllar: Garri Konnıń óliminen keyin ===
Qısqa metrajlı filmler bólimin jabıwdan kóp ótpey, 1958-jıldıń fevral ayında Kolumbiya prezidenti Garri Kon júrek infarktınan qaytıs boldı. Onıń jiyeni Ralf Kon 1959-jılı qaytıs bolıp, shama menen tórt on jıllıq shańaraq basqarıwına sheklew qoydı&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1959/08/02/archives/ralph-m-cohn-45-ty-official-diesi-screen-gems-president-a.html|title=RALPH M. COHN, 45, TY OFFICIAL, DIESI; President of Screen Gems a Columbia Pictures Aide, Had Been Film Producer|work=The New York Times|date=August 2, 1959|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;.

Jańa basqarıwdı Eyb Shneyder basqardı, ol kompaniyaǵa joqarı mektepten keyin xatker bolıp kelip, 1929-jılı direktor bolǵan hám biznestiń qarjı tárepinen kóterilgen edi&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://variety.com/1993/film/news/ex-col-titan-schneider-dies-106225/|author=Suzan Ayscough|work=Variety|title=Ex-Col titan Schneider dies|date=April 23, 1993}}&lt;/ref&gt;. 1963-jılı Kolumbiya muzıka baspashısı Aldon Music ti satıp aldı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1964/09/14/archives/bellhop-turned-millionaire-30-heads-a-columbia-film-division-don.html | title=Bellhop Turned Millionaire, 30, Heads a Columbia Film Division; Don Kirshner, President of Mask Unit, Made Fortane by Publishing Hit Tunes | work=The New York Times | date=September 14, 1964 }}&lt;/ref&gt;.

1960-jıllardıń aqırına kelip, Kolumbiyanıń anıq emes bir sıpatı payda boldı, «A Man for All Seasons» hám «Oliver!» sıyaqlı eski úlgidegi filmler menen birge zamanagóy «Easy Rider» hám «The Monkees» sıyaqlı filmlerdi de usındı. Albert R. Brokkolidiń Eon Productions kompaniyasınıń Djeyms Bond filmlerin shıǵarıwdan bas tartqannan keyin, Kolumbiya Brokkolidiń burınǵı sherigi Irving Allendi Din Martin menen «Matt Helm» seriyasın islep shıǵarıw ushın jumısqa aldı. Sonday-aq, Kolumbiya Charlz K. Feldman menen birgelikte Djeyms Bondtıń parodiyası «Casino Royale» (1967) filmin de islep shıǵardı, bul romannıń ekranlastırıw huqıqlarına iye edi.

1966-jılǵa kelip, studiya kassalıq sátsizliklerden azap shegip atırǵan edi, hám onı satıp alıw haqqındaǵı gáp sózler payda bola basladı. Kolumbiya tek Screen Gems ten túsken payda menen jasap atırǵan edi, onıń quramına radio hám televidenie stanciyaları da kiretuǵın edi&lt;ref&gt;Dick, pp. 18–20&lt;/ref&gt;. 1968-jıldıń 23-dekabrinde Screen Gems Kolumbiya Pikchers Korporaciyası menen birlesti hám 24.5 million dollarǵa jańadan qurılǵan Columbia Pictures Industries, Inc. kompaniyasınıń bir bólegine aylandı&lt;ref name=&quot;broadcasting19681223&quot;&gt;{{cite magazine|date=December 23, 1968|title=Columbia, SG complete $24.5 million merger|magazine=Broadcasting|page=53}}&lt;/ref&gt;. Shneyder xolding kompaniyanıń baslıǵı, al Leo Djaffe prezidenti boldı. Birlesiwden keyin, 1969-jıldıń mart ayında, CPI Bell Records ti 3.5 million dollarǵa (tiykarınan CPI akciyaları menen) satıp aldı hám Larri Uttaldı leybl prezidenti etip qaldırdı.

=== 1970-jıllar ===
[[Fayl:Columbia Pictures Aktie.jpg|thumb|1965-jılǵı akciya sertifikatı]]
1970-jıllardıń basında derlik bankrot bolǵan studiya qayta qurıw arqalı qutqarıldı: Gouer-strit studiyaları (házir «Sanset Gouer Studiyaları» dep ataladı) satıldı hám jańa basqarıw komandası alıp kelindi. 1972-jılı Kolumbiya hám Warner Bros. The Burbank Studios dep atalatuǵın sheriklik dúzdi, onda eki kompaniya Berbanktegi Uorner studiya maydanın birge paydalandı.

1971-jılı Columbia Pictures notalıq baspa Columbia Pictures Publications ti qurdı, onıń vice-prezidenti hám bas menedjeri Frenk Dj. Xekinson edi, ol keyinirek prezident boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.fjhmusic.com/hackinson.htm| bet = The F.J.H. Music Company Inc. — About us| jumıs = fjhmusic.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-iyun | arxivsáne = 2017-jıl 20-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170720130346/http://www.fjhmusic.com/hackinson.htm| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

1973-jılı Allen &amp; Co kompaniyası Columbia Pictures Industries ke finanslıq úles qostı hám Alan Xirshfild CEO etip tayınlandı&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/01/29/business/media/alan-j-hirschfield-79-hollywood-executive-is-dead.html|title=Alan J. Hirschfield, 79, Hollywood Executive, Is Dead|last=Cieply|first=Michael| sáne =January 28, 2015|work=[[The New York Times]]|access-date=February 8, 2015| til =en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;, ol baslıq bolǵan Leo Djaffeniń ornın bastı. Eyb Shneyderdiń ulı Stenli Shneyder (ákesi 1975-jılı direktorlar keńesinen ketpesten burın húrmetli baslıq bolǵan edi) Columbia Pictures studiyasınıń basshısı lawazımınan Devid Begelman menen almastırıldı, ol Xirshfildke esabat berdi. Bir neshe jıldan soń Begelman chek jasaw dawına aralasıp, studiyanıń abıroyına úlken zıyan keltirdi.

1974-jıldıń 6-mayında Columbia televidenieden Screen Gems atın alıp tasladı, televidenie bólimin Columbia Pictures Television dep qayta atadı&lt;ref name=&quot;broadcasting19740506&quot;&gt;{{cite magazine|date=May 6, 1974|title=Remodeling at Screen Gems|magazine=Broadcasting|page=39}}&lt;/ref&gt;. Bul attı sol waqıtta Kolumbiyanıń televidenie bóliminiń prezidenti Devid Gerber usınǵan edi. Sol jılı Columbia Pictures Rastar Pictures ti satıp aldı, oǵan Rastar Productions, Rastar Features hám Rastar Television kiretuǵın edi. Keyin Rey Stark Rastar Pictures tiń qayta tuwılıwı Rastar Films ti shólkemlestirdi, onı Columbia Pictures 1980-jıldıń fevral ayında satıp aldı&lt;ref name=&quot;Google Books 1992&quot;&gt;Dick, p. 29.&lt;/ref&gt;.

Columbia Pictures óziniń muzıka hám jazıw bólimlerin de qayta shólkemlestirdi. Klayv Devis 1974-jılı Columbia Pictures ke jazıw hám muzıka másláhátshisi etip jallandı hám keyinirek Bell Records tıń waqıtsha prezidenti boldı. Devistiń haqıyqıy maqseti Columbia Pictures tıń muzıka bólimin janlandırıw edi. CPI dıń 10 million dollar investiciyası hám hár qıylı Columbia Pictures miyras markaların (Colpix, Colgems hám Bell) qayta shólkemlestiriwi menen, Devis 1974-jıldıń noyabr ayında Columbia Pictures tıń jańa jazıw bólimi Arista Records ti tanıstırdı, Devistiń ózi jańa kárxannıń 20% ine iye edi. Columbia bul markaǵa 1979-jılǵa shekem baqlaw júrgizdi, sońınan ol Ariola Records qa satıldı. Bunnan tısqarı, Columbia óziniń muzıka baspa biznesin (Columbia-Screen Gems) 1976-jıldıń avgust ayında EMI ǵa 15 million dollarǵa sattı&lt;ref name=hist7079&gt;{{Web deregi | url = http://www.emiarchivetrust.org/archiveHistory.aspx?id=1571498| bet = A Brief History of EMI: 1970–1979| qaralǵan sáne = 2013-jıl 6-aprel | baspaxana = The EMI Group Archive Trust| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110923060515/http://www.emiarchivetrust.org/archiveHistory.aspx?id=1571498| arxivsáne = 2011-jıl 23-sentyabr | url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Keyinirek ekewi de Sony kompaniyasınıń qol astında Columbia Pictures penen birlestirildi.

1976-jıldıń dekabr ayında Columbia Pictures arkada oyınları kompaniyası D. Gottlieb &amp; Co. nı 50 million dollarǵa satıp aldı&lt;ref name=&quot;googlebooks19771126&quot;&gt;{{cite magazine| sáne =November 26, 1977|title=Arista Helps Columbia Pictures|magazine=Billboard|page=8}}&lt;/ref&gt;.

1978-jılı Begelman Columbia dan aqsha urlaǵanı ushın jumıstan shetletildi. Xirshfild onı qayta tiklewden bas tartqanı ushın jumıstan bosatıldı&lt;ref&gt;{{cite news|first=Alex|last=Stedman|title=Alan Hirschfield, Former Columbia Chief Exec, Dies at 79 |url=https://variety.com/2015/film/news/alan-hirschfield-former-columbia-chief-exec-dies-at-79-1201408596/ |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=January 16, 2015 |access-date=February 8, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Alan Hirschfield, Former Chief Exec of Columbia, Dies at 79 |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/alan-hirschfield-chief-exec-columbia-764634 |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=January 18, 2015 |access-date=February 8, 2015}}&lt;/ref&gt;. Keyinirek Begelman jumıstan ketti hám 1978-jıldıń iyun ayında onıń ornına Deniel Melnik keldi&lt;ref name=DV80&gt;{{cite news|work=[[Daily Variety]]|title=Film studio exec caught in revolving doors|date=October 28, 1980|page=34}}&lt;/ref&gt;. Fey Vinsent Xirshfildtiń ornın basıw ushın jumısqa alındı.

Frenk Prays 1978-jılı óndiris prezidenti boldı. 1979-jıldıń mart ayında ol Melniktiń ornına Columbia Pictures tıń prezidenti boldı&lt;ref name=DV80/&gt; Praystıń basqarıwı dáwirinde ol Columbia tariyxındaǵı eń kóp tabıs keltirgen 10 filmniń 9 ın islep shıǵarıwǵa juwapker boldı.&lt;ref name=dutka2&gt;{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-03-22-fi-1047-story.html| bet = Hollywood Veteran Price to Head Film Unit at Columbia| jumıs = [[Los Angeles Times]]| avtor = Elaine Dutka| sáne = 1990-jıl 22-mart | qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

1978-jıldıń gúzinde, Metro-Goldwyn-Mayer di de baqlawda uslaǵan Vegas Kirk Kerkoryan Columbia Pictures tıń 5.5% úlesin satıp aldı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-03-08-fi-2987-story.html|title=MGM/UA Under Kerkorian Meant 20 Years of Change|date=March 8, 1990|work=Los Angeles Times|access-date=May 16, 2019| til =en-US|issn=0458-3035}}&lt;/ref&gt;. Keyin ol 20-noyabrde studiyanıń jáne 20% in satıp alıw ushın tender usınıs beriwdi jobalastırǵanın járiyaladı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 14-dekabrde Columbia menen keminde úsh jıl dawamında 25% ten aspawǵa yaki baqlawdı izlemewge wáde beriw arqalı toqtaw kelisimi dúzildi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

1979-jıldıń 15-yanvarında AQSH Ádillik ministrligi Kerkoryanǵa qarsı MGM di baqlap turıp, Columbia da úleske iye bolıwına tosqınlıq qılıw ushın antimonopoliya sud isin qozǵadı&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1979-jıldıń 19-fevralında Columbia Pictures Television 1976-jılı Bad Yorkin hám jazıwshılar Sol Turteltaub hám Berni Orenshteyn tárepinen dúzilgen TOY Productions ti satıp aldı.&lt;ref name=&quot;broadcasting19790219&quot;&gt;{{cite magazine|date=February 19, 1979|title=New TOY|magazine=Broadcasting|page=39}}&lt;/ref&gt;. May ayında Kerkoryan Columbia daǵı qosımsha 214,000 akciyanı satıp alıp, óz úlesin 25% ke jetkerdi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2-avgustta sud processi baslandı; 14-avgustta sud Kerkoryan paydasına qarar shıǵardı. 1979-jılı Columbia Time-Life Video menen 20 atamadaǵı filmdi videokassetada shıǵarıw boyınsha kelisimge keldi.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1979/06/13/archives/videotapes-for-homes-800000-recorders-sold-cassettes-for-rent.html|title = Videotapes for Homes|newspaper = The New York Times|date = June 13, 1979|last1 = Brown|first1 = Les}}&lt;/ref&gt;.

=== 1980-jıllar: Coca-Cola, Tri-Star hám basqa satıp alıwlar hám birlesken isbilermenlikler ===
1980-jıldıń 30-sentyabrinde Kerkoryan Columbia nı akcionerlerdiń máplerin esapqa almaǵanı hám onıń menen dúzilgen kelisimdi buzǵanı ushın sudqa berdi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Keyinirek, 2-oktyabrde Columbia onı Nelson Bunker Hunt penen birge Columbia nı baqlawǵa alıw ushın jobalastırıw menen ayıpladı.

1981-jılı Kerkoryan Columbia daǵı 25% úlesin CPI ǵa qaytarıp sattı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Keyinirek Columbia Pictures 11 kinoteatrǵa iye bolǵan The Walter Reade Organization nıń 81% in satıp aldı; qalǵan 19% in 1985-jılı satıp aldı.

Usı waqıt dógereginde Columbia Stiven Spilbergtiń «Úshinshi dárejeli jaqın baylanıslar» filmine usınılǵan dawamı «Túngi aspan» dı qayta islewge jiberdi. Bul joybar aqırında sol waqıttaǵı eń kóp tabıs tapqan film — «E.T. the Extra-Terrestrial» ge aylandı. Columbia bul filmniń rawajlanıwına qatnasqanı ushın paydanıń bir bólegin aldı&lt;ref&gt;{{cite news|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|title=Exec Shifts Make Columbia the Gem of Commotion|date=November 22, 1989|page=1|last=Cohn|first=Lawrence}}&lt;/ref&gt;.

1982-jıldıń 17-mayında Columbia Pictures Spelling-Goldberg Productions tı 40 million dollardan artıq summaǵa satıp aldı&lt;ref&gt;Perry, pp. 28&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;broadcasting19820517&quot;&gt;{{cite magazine|date=May 17, 1982|title=Columbia buys Spelling-Goldberg|magazine=Broadcasting|page=42}}&lt;/ref&gt;. Finanslıq jaǵdayı jaqsılanǵannan keyin (kóbinese «Kramer Kramerge qarsı», «Aqıldan azǵan», «Kók laguna» hám «Sızıqlar» sıyaqlı kassalıq tabıslı filmler sebepli) Columbia 1982-jıldıń 22-iyuninde The Coca-Cola Company tárepinen 750 million dollarǵa satıp alındı&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1982/06/23/business/coke-completes-columbia-merger.html|title=Coke Completes Columbia Merger|date=June 23, 1982|work=[[The New York Times]]|access-date=March 14, 2010|agency=[[Associated Press]]| til =en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;. Studiya basshısı Frenk Prays «Tutsi», «Gandi», «Karate bala», «Úlken suwıq» hám «Arwaq awlawshılar» sıyaqlı úlken tabıslı filmlerdi kóp shıǵınlı sátsizlikler menen aralastırdı. Film islep shıǵarıwdıń ósip baratırǵan qárejetlerin bólisiw ushın Coca-Cola burın Gollivudtaǵı háreketleri sátsiz bolǵan eki sırtqı investordı tarttı. 1982-jılı Columbia, Time Inc. kompaniyasınıń HBO sı hám CBS birlesken kárxana sıpatında «Nova Pictures» ti járiyaladı; bul kárxana keyinirek Tri-Star Pictures dep qayta ataldı&lt;ref&gt;{{cite news |id={{ProQuest|147616787}} |last1=Brown |first1=Merrill |title=TV Merger Hits Snag At Justice: Staff Opposes Plan Of HBO Rivals: Baxter Undecided Staff Opposes Plan For Pay TV Merger |newspaper=The Washington Post |date=May 25, 1983 |page=D9 }}&lt;/ref&gt;. 1983-jılı Prays Coca-Cola menen kelispewshilikten keyin Columbia Pictures ten ketip, Universal ǵa qaytıp bardı&lt;ref&gt;{{cite news |title=Price is Leaving Columbia |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1734&amp;dat=19831010&amp;id=X1ocAAAAIBAJ&amp;sjid=vFIEAAAAIBAJ&amp;pg=5777,4137849 |work=The Dispatch |date=October 10, 1983|via=Google News|access-date=August 15, 2012}}&lt;/ref&gt;. Onıń ornına Gay Makelveyn keldi&lt;ref&gt;{{cite news|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|title=Columbia In-House Productions — 1978–89|date=November 22, 1989|page=16}}&lt;/ref&gt;.

1980-jıllardıń basında Columbia hám Tri-Star Pictures Delphi Film Associates penen film boyınsha sheriklik ornattı hám hár qıylı film shıǵarılıwlarına qızıǵıwshılıq bildirdi. 1984-jılı Delphi Film Associates III kompaniyası Tri-Star hám Columbia nıń 1984-jılǵı filmler dizimine qızıǵıwshılıq bildirdi, bul film óndirisi qarjılandırıwında 60 million dollar usınıs etiwi kerek edi&lt;ref&gt;{{Cite news|date=February 15, 1984|title=7 Tri-Star Pix in Delphi III Float; Gross Cut as Invester Protection; HBO, CBS Deals: 'Fair Market'|page=3|work=[[Variety (magazine)|Variety]]}}&lt;/ref&gt;.

Columbia Pictures 1980-jıllarda muzıka baspa jumısların keńeytti, 1983-jılı MGM/UA Communications Co. dan Big 3 Publishing ti (burınǵı Robbins, Feist, hám Miller kompaniyalarınıń nota baspa operaciyaları), 1985-jılı Simon &amp; Schuster den Belwin-Mills Publishing ti hám 1987-jılı Al Gallico Music ti satıp aldı&lt;ref&gt;{{Cite news| last = Irv Lichtman| title = Columbia Pictures To Acquire Big 3| magazine = Billboard| date = February 12, 1983|url=https://books.google.com/books?id=9iMEAAAAMBAJ&amp;pg=PT39|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |id={{ProQuest|397955995}} |title=Gulf &amp; Western Unit Sells Belwin-Mills Publishing |work=The Wall Street Journal |date=March 25, 1985 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |id={{ProQuest|292549635}} |title=Columbia gained several popular song copyrights |work=Los Angeles Times |date=February 4, 1987 }}&lt;/ref&gt;.

1985-jıldıń 18-iyunında Columbia nıń bas kompaniyası Norman Lir hám Djerri Perenchionıń Embassy Communications, Inc. kompaniyasın (sonıń ishinde Embassy Pictures, Embassy Television, Tandem Productions, hám Embassy Home Entertainment) 485 million dollarǵa satıp aldı, tiykarınan onıń «All in the Family» hám «The Jeffersons» sıyaqlı teleseriallar kitapxanası ushın&lt;ref name=&quot;Norman Lear 1985-6-18&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.normanlear.com/backstory_press_3.html| bet = Coke buys Embassy: 485 million| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110722071434/http://www.normanlear.com/backstory_press_3.html| arxivsáne = 2011-jıl 22-iyul | jumıs = normanlear.com}}&lt;/ref&gt;. 1985-jıldıń 16-noyabrinde CBS Tri-Star birlesken kárxanasınan shıqtı&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1985/11/16/business/cbs-sells-stake-in-tri-star-inc.html|title=CBS Sells Stake In Tri-Star Inc.| sáne =November 16, 1985|work=The New York Times|access-date=May 16, 2019|agency=[[Associated Press]]| til =en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;.

1986-jılı kóp ózgerisler boldı. Óziniń televidenie franshizasın keńeytip, 5-mayda Columbia sonday-aq Merv Griffin Enterprises ti 250 million dollarǵa satıp aldı. Bul kompaniya «Wheel of Fortune», «Jeopardy!», «Dance Fever» hám «The Merv Griffin Show» sıyaqlı baǵdarlamaları menen belgili edi&lt;ref name=&quot;broadcasting19860512&quot;&gt;{{cite magazine|date=May 12, 1986|title=Structuring and restructuring|magazine=Broadcasting|page=66}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,961342,00.html|title=Fizz, Movies and Whoop-De-Do|last=Russell|first=George|date=May 12, 1986|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=May 16, 2019| til =en-US|issn=0040-781X}}&lt;/ref&gt;. Bir neshe aydan soń, 28-avgustta, Columbia Pictures Television Group Denni Arnoldtıń Danny Arnold Productions, Inc. kompaniyasın satıp aldı. Bul kelisim Arnoldtıń «Barney Miller» (Four D Productions) sitkomına bolǵan huqıqların hám basqa da «Fish» (The Mimus Corporation), «A.E.S. Hudson Street» (Triseme Corporation) hám «Joe Bash» (Tetagram Ltd.) sıyaqlı óndirilgen seriallardı óz ishine aldı. Arnold telestudiyaǵa qarsı monopoliyaǵa qarsı nızam buzıwshılıqlar, aldaw hám isenim minnetlemelerin buzıw ayıplawları boyınsha federal hám shtat shaǵımlarınan bas tarttı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://apnews.com/50b6146fe983b49d631795746d0bd2dc |title=COKE TO BUY FILM CONCERN TO SETTLE SUITS |date=August 29, 1986 |publisher=[[AP News Archive]] |access-date=November 30, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1986/08/30/business/company-news-coke-suit-pact.html|title=COMPANY NEWS; Coke Suit Pact|date=August 30, 1986|work=[[The New York Times]]|access-date=May 17, 2011|agency=Associated Press| til =en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1310&amp;dat=19860829&amp;id=w3ozAAAAIBAJ&amp;sjid=s-EDAAAAIBAJ&amp;pg=4751,7211700|title=Coke Gets 'Barney Miller'|work=Eugene Register-Guard|via=Google News|access-date=November 30, 2013}}&lt;/ref&gt;.

Coca-Cola Embassy Pictures bólimin Dino de Laurentiske sattı, ol keyin Embassy Pictures ti Dino de Laurentiis Productions, Inc. ke qostı. Kompaniyanıń atı De Laurentiis Entertainment Group dep ózgertildi. Coca-Cola sonday-aq Embassy Home Entertainment ti Nelson Entertainment ke sattı. Biraq, Coca-Cola Embassy Pictures atın, logotipin hám sawda belgisin ózinde saqlap qaldı. HBO Tri-Star birlesken kárxanasınan shıqqan sońǵı sherik boldı hám óz úlesin Columbia ǵa sattı&lt;ref&gt;{{cite book |first=Stephen |last=Prince |url=https://archive.org/details/newpotofgold00step |url-access=registration |title=A New Pot of Gold: Hollywood Under the Electronic Rainbow |publisher=University of California Press |location=Berkeley, Calif. |year=2002 |orig-year=2000 |isbn=9780520232662 |series=History of the American Cinema Vol. 10 |page=[https://archive.org/details/newpotofgold00step/page/31 31] |access-date=August 13, 2013}}&lt;/ref&gt;. Keyin Tri-Star jańa Tri-Star Television bólimi menen televidenie biznesine keńeydi.

Sol jılı Columbia britaniyalı prodyuser Devid Pattnamdı studiyaǵa basshılıq etiw ushın jumısqa aldı. Pattnam úlken byudjetli filmler ornına kishi filmler islep, Gollivud film islew usıllarına qarsı shıǵıwǵa háreket etti. Onıń amerikalıq film óndirisin sınǵa alıwı, sonıń menen birge ol ruqsat bergen filmlerdiń kópshiliginiń sátsiz bolıwı, Coca-Cola hám Gollivudtı táshiwishlendirdi.

Keyin Pattnam hár qıylı film rejissyorları, sonıń ishinde Norman Djuison menen kóp filmli kelisimlerdi toqtattı, bul kelisimler wáde etilgen ónimler tolıq jetkerip berilmesten burın toqtatılıwına ruqsat berildi&lt;ref&gt;{{Cite news|date=April 1, 1987|title=Columbia Letting Multipic Pacts With Jewinson, Others Expire|page=37|work=[[Variety (magazine)|Variety]]}}&lt;/ref&gt;. Pattnamnıń basqarıwı astında, ol ishki filmler hám satıp alıwlar ushın 270 million dollar paketin dúzdi, hám ortasha 25 filmniń hárbiriniń bahası 10.78 million dollar bolıwı kútilgen edi, bul Pattnam kelmesten burınǵı Columbiadaǵıǵa qaraǵanda shama menen 4 million dollarǵa arzan edi. Sonday-aq, Spayk Lidiń 5 million dollarlıq «School Daze» filmi sıyaqlı bir qatar arzan satıp alıwlar da boldı&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Tusher|first=Will|date=April 8, 1987|title=Col Sets $270-Mil Package Of In-House Pics, Acquisitions As Part of David Puttman's Initial Program|pages=3, 26|work=[[Variety (magazine)|Variety]]}}&lt;/ref&gt;.

1986-jılı 22-oktyabrde Greg Kut Columbia Pictures tárepinen studiyanıń tiykarǵı basshısı etip tayınlandı, bul Devid Pattnamnıń Columbia Pictures-tıń xalıqaralıq bazarǵa dıqqatın qaratıw boyınsha wádesin tolıqtırıw ushın edi&lt;ref&gt;{{Cite news|date=October 22, 1986|title=Col Looking To Put Australia's Coote Into Key Exec Slot|page=6|work=[[Variety (magazine)|Variety]]}}&lt;/ref&gt;. 1986-jılı 17-dekabrde kompaniya Greg Kut basqarǵan Roadshow, Coote &amp; Carroll kompaniyasınıń 30% úlesin satıp aldı hám olar Columbia-nıń úlesin arttırıw ushın filmler hám mini-seriyallardı tańlap alatuǵının sheshti, hám Columbia dizimine qosılǵan onlaǵan teatr hám televizion filmleri hám mini-seriyalların dizimge kirgizdi&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Groves|first=Don|date=December 17, 1986|title=Greg Coote Hoping Columbia Would Pick Up Films, Miniseries|pages=22, 33|work=[[Variety (magazine)|Variety]]}}&lt;/ref&gt;.

1987-jılı 26-iyunde Coca-Cola The Walter Reade Organization dı Cineplex Odeon Corporation ǵa sattı&lt;ref&gt;{{cite news |url=|title=Cineplex Odeon acquires New York's Walter Reade theatre circuit. (Walter Reade Organization Inc.) |date=June 26, 1987 |publisher=[[PR Newswire]] |access-date=}}&lt;/ref&gt;. 1987-jılı 14-oktyabrde Coca-Cola nıń oyın-zawıq bólimi bes Gollivud basshısı menen birge Castle Rock Entertainment ke 30 million dollar investiciya saldı. Coke nıń oyın-zawıq biznes bólimi Castle Rock tıń 40% ine iye boldı, al basshılar 60% ke iye boldı&lt;ref name=&quot;NewsBank&quot;&gt;{{cite news|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&amp;p_theme=at&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB7C2F05DE50C09&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D|title=Coca-Cola (originally written as Cokca-Cola) division invests in film production company|website=nl.newsbank.com|access-date=May 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224164902/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&amp;p_theme=at&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB7C2F05DE50C09&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D|archive-date=February 24, 2021}}&lt;/ref&gt;.

==== Columbia Pictures Entertainment dáwiri (1987–1989) ====

Turaqsız film biznesi Coke akcionerlerin tınıshsızlandırdı, hám Ishtar filminiń sın hám kassalıq sátsizliginen keyin, Coke 1987-jılı 21-dekabrde óziniń oyın-zawıq aktivlerin bólip shıǵardı hám onı Tri-Star Pictures ke 3.1 milliard dollarǵa sattı. Tri-Star Pictures, Inc. kompaniyasınıń atı Columbia Pictures Entertainment, Inc. (CPE) bolıp ózgertildi, Coke kompaniyanıń 80% ine iyelik etti&lt;ref&gt;Dick, p. 46.&lt;/ref&gt;. Eki studiya da óz atları menen filmler islep shıǵarıwdı hám tarqatıwdı dawam etti&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-09-02-fi-3400-story.html|title=Coke, Tri-Star Confirm Plans for $3.1-Billion Deal|last=Harris|first=Kathryn|date=September 2, 1987|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=May 16, 2019| til =en-US|issn=0458-3035}}&lt;/ref&gt;.

Pattnam bir jıldan keyin lawazımınan bosatıldı&lt;ref&gt;Prince, Stephen (2000) ''A New Pot of Gold: Hollywood Under the Electronic Rainbow, 1980–1989'' (pp. 54–58). [[University of California Press]], [[Berkeley, California|Berkeley]]/[[Los Angeles, California]]. {{ISBN|0-520-23266-6}}&lt;/ref&gt;. Pattnamnıń ornına Daun Stil keldi. Basqa da kishi kólemli, «butik» subektler dúzildi: britaniyalı hám kanadalı sherikler menen birge Nelson Entertainment, francuz studiyası Gaumont penen birge iyelik etilgen Triumph Films (házir tómen byudjetli studiya), hám Castle Rock Entertainment.

1988-jılı 2-yanvarda Columbia/Embassy Television hám Tri-Star Television jańa Columbia Pictures Television-ǵa birlestirildi, al Embassy Communications-tıń atı ELP Communications bolıp ózgertildi. 1988-jıldıń basında CPE jańa sıńar kompaniya Triumph Releasing Corporation-dı dúzdi, ol Arqa Amerika bazarı ushın Columbia hám Tri-Star filmlerin tarqatıwǵa baylanıslı administrativlik xızmetlerdi atqardı, al Triumph xalıqaralıq dárejede hárbir studiyanıń basshılıǵı astında Columbia hám Tri-Star filmleriniń satıwı, marketingi hám tarqatılıwına juwapker boldı, Patrik N. Uilyamson Triumph tıń basshısı bolıp xızmet etti&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 6, 1988 |title=Columbia Resurrects 'Triumph' |page=7 |work=[[Variety (magazine)|Variety]]}}&lt;/ref&gt;.

1988-jılı 16-yanvarda CPE niń akciyaları Nyu-York fond birjasında birinshi sawda kúni azǵana tómenledi. Coke óziniń Columbia úlesin CPE dagi 80% ten 49% ke shekem qısqartıw arqalı 34.1 million Columbia akciyasın óz akcionerlerine bólip berdi&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-01-16-fi-9327-story.html|title=Columbia Pictures' Stock Has Weak Wall St. Debut|last=Knoedelseder|first=William K. Jr.|date=January 16, 1988|work=Los Angeles Times|access-date=August 8, 2013| til =en-US|issn=0458-3035}}&lt;/ref&gt;. 1988-jılı 13-aprelde CPE Tri-Star Pictures, Inc. ti Tri-Star studiyasınıń qayta dúzilgen kompaniyası sıpatında bólip shıǵardı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://appext20.dos.ny.gov/corp_public/CORPSEARCH.ENTITY_INFORMATION?p_nameid=1367154&amp;p_corpid=1252551&amp;p_entity_name=Tri-Star%20Pictures&amp;p_name_type=%25&amp;p_search_type=BEGINS&amp;p_srch_results_page=0| bet = State of New York Division of Corporations — Entity Search: Tri-Star Pictures, Inc.| qaralǵan sáne = 2013-jıl 5-avgust }}&lt;/ref&gt;. 1988-jılı aprel ayında CPE óziniń muzıka basıp shıǵarıw operaciyaların britaniyalı Filmtrax kompaniyasına sattı. (Filmtrax 1990-jılı Thorn EMI tárepinen satıp alındı.)&lt;ref&gt;{{cite news |id={{ProQuest|281273979}} |last1=Shiver |first1=Jube |title=Thorn EMI Buys Filmtrax Catalogue for $115 Million Music: The huge collection of songs owned by the company includes 'Stormy Weather' and 'Against All Odds' |work=Los Angeles Times | sáne =August 9, 1990 }}&lt;/ref&gt; 1988-jılı iyun ayında CPE Columbia Pictures Publications tı (baspa muzıka operaciyalarınan ibarat) Boston Ventures investiciya firmasına satıwdı járiyaladı hám onıń atı CPP/Belwin bolıp ózgertildi&lt;ref&gt;{{cite news |id={{ProQuest|398049094}} |title=Business Brief: Columbia Pictures Entertainment |newspaper=The Wall Street Journal |date=June 3, 1988 }}&lt;/ref&gt;. CPP/Belwin 1994-jılı Warner Bros. tıń Warner Chappell Music i tárepinen satıp alındı&lt;ref&gt;{{cite news |id={{ProQuest|388726870}} |last1=Weaver |first1=Jay |title=MELODIC MERGER PRINT MUSIC DIVISIONS UNITE TO FORM WORLD'S BIGGEST PUBLISHING OPERATION |work=Sun Sentinel |date=October 5, 1994 }}&lt;/ref&gt;.

1989-jılı 2-fevralda Columbia Pictures Television Norman Lirdiń Act III Communications kompaniyası menen birlesip, teleseriallar islep shıǵarıw ushın Act III Television (házirgi Act III Productions) dep atalǵan birlesken kárxana dúzdi, basqarıw ornına&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-02-02-fi-2616-story.html|title=Norman Lear, Columbia Form Joint TV Venture|last=Knoedelseder|first=William K. Jr.|date=February 2, 1989|work=Los Angeles Times|access-date=June 19, 2013| til =en-US|issn=0458-3035}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/02/02/business/lear-joins-with-columbia-to-produce-tv-not-manage.html|title=Lear Joins With Columbia To Produce TV, Not Manage|last=Stevenson|first=Richard W.|date=February 2, 1989|work=The New York Times|access-date=June 19, 2013| til =en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;.

=== Sony dáwiri (1989-házirgi waqıtqa shekem) ===
1989-jılı 28-sentyabrde Columbia Pictures imperiyası elektronika gigantı [[Sony]]&lt;nowiki/&gt;ǵa, sol waqıtta Amerika múlklerin satıp alıp atırǵan bir neshe yapon firmalarınıń biri bolǵan kompaniyaǵa, 3.4 milliard dollar bahasında satıldı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Fabrikant |first=Geraldine |title=DEAL IS EXPECTED FOR SONY TO BUY COLUMBIA PICTURES |url=https://www.nytimes.com/1989/09/26/business/deal-is-expected-for-sony-to-buy-columbia-pictures.html |access-date=May 22, 2022 |work=The New York Times |date=September 26, 1989 |page=1 | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Bul satıw Coca-Cola ǵa studiyaǵa salǵan investiciyasınan payda alıp keldi. Sońınan Sony eki prodyuserdi, Piter Guber hám Djon Pitersti, Sony 1989-jılı 29-sentyabrde Guber-Peters Entertainment Company dı (burınǵı teleoyın islep shıǵarıw kompaniyası, Barris Industries) 200 million dollarǵa satıp alǵanda, óndiris boyınsha birlesken basshılar sıpatında jumısqa aldı&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/09/29/business/company-news-sony-buys-guber-peters.html|title=Sony Buys Guber-Peters|date=September 29, 1989|agency=Reuters|newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt;. Guber hám Piters 1983-jıldan berli kompaniyada islep kelgen bolıp, 1989-jılı Warner Bros. penen uzaq múddetli kelisim dúzgen edi. Sol waqıtta Warner Communications-tıń sıńar kompaniyası Warner Bros., Sony dı 1 milliard dollarǵa sudqa berdi&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IllKn7ctWhoC&amp;q=Guber-Peters%20signs%20contract%20deal%20with%20Warner%20Bros.&amp;pg=PT256|title=Bargaining for Advantage|isbn=9781101221372|last1=Richard Shell|first1=G.|date=May 2, 2006|publisher=Penguin }}&lt;/ref&gt;. Sony CPE ni satıp alıwdı 8-noyabrde juwmaqladı, al Guber-Peters ti satıp alıw kelesi kúni tamamlandı.

1989-jılı 1-dekabrde Guber hám Piters GPEC tıń kóp jıllıq advokatı Alan Dj. Levindi jańadan dúzilgen Columbia-nıń Filmed Entertainment Group (FEG) kompaniyasınıń prezidenti hám bas operaciyalıq direktorı lawazımına tayınladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-12-01-fi-247-story.html| bet = Columbia Names Alan Levine President| jumıs = Los Angeles Times| sáne = December 1989 }}&lt;/ref&gt;. FEG quramına Columbia Pictures, Tri-Star Pictures, Triumph Releasing, Columbia Pictures Television, Columbia Pictures Television Distribution, Merv Griffin Enterprises, RCA/Columbia Pictures Home Video (xalıqaralıq ataması RCA/Columbia Pictures International Video), Guber-Peters Entertainment Company, hám qosımsha hám tarqatıw kompaniyaları kirdi.

==== 1990-jıllar ====
1990-jılı Sony júzlegen million dollar tóledi, Columbia House Records Club pochta arqalı satıw biznesiniń yarımın berdi hám Time Warner dan burınǵı Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) studiyasınıń Kalver-Sitidegi maydanın satıp aldı. Bul uchastkanı Warner Communications 1989-jılı Lorimar-Telepictures ti satıp alǵanda qolǵa kirgizgen edi. Bul Burbank Studios sherikligin juwmaqladı. Dáslep Columbia Studios dep qayta atalǵan bul jer, keyin Sony Pictures Studios dep ózgertilip, Sony onı qayta qurıw ushın 100 million dollar jumsadı.

Guber hám Piters ózleriniń usı baylıqqa ılayıqlı ekenin dálillewge urındı, biraq ayırım tabıslı joybarlar menen birge kóplegen qımbat sátsizlikler de boldı. Sol jılı Frank Prays Columbia Pictures tıń baslıǵı bolıp tayınlandı. Onıń 1987-jılı tiykarlaǵan Price Entertainment, Inc. kompaniyası 1991-jıldıń mart ayında Columbia menen birlestirildi. Prays 1991-jılı 4-oktyabrde Columbia dan ketti hám onıń ornına Warner Bros. tıń basshısı Mark Kanton keldi. Prays bolsa Price Entertainment ti Price Entertainment Company sıpatında qayta iske qostı hám SPE menen eksklyuziv emes kelisim dúzdi&lt;ref&gt;{{cite news|author=ALAN CITRON|date=October 4, 1991|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-10-04-fi-3363-story.html|title=Columbia Pictures Wraps Up Deal to Make Canton Chairman|work=Los Angeles Times|access-date=February 25, 2013}}&lt;/ref&gt;. Piters 1991-jılı sherigi Guber tárepinen jumıstan bosatıldı, al Guber 1994-jılı óz erkinen demalıs berip, kelesi jılı Mandalay Entertainment ti dúzdi&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Bates|first1=James|last2=Dutka|first2=Elaine|date=September 30, 1994|title=Guber Leaves Sony Pictures to Form Own Firm| til =en-US|work=[[Los Angeles Times]]|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-09-30-mn-44851-story.html}}&lt;/ref&gt;. 1991-jılı 7-avgustta pútkil operaciya qayta shólkemlestirilip, Sony Pictures Entertainment (SPE) dep qayta ataldı&lt;ref name=&quot;Los Angeles Times 1991-8-7&quot;&gt;[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-08-08-fi-464-story.html &quot;She Holds Torch for Sony Pictures Entertainment&quot;]. ''[[Los Angeles Times]]''&lt;/ref&gt;, hám sol waqıtta TriStar (rásmiy túrde defisi alıp taslanǵan) óziniń televidenie bólimin oktyabr ayında qayta iske qostı. 1991-jıldıń dekabr ayında SPE art-xaus filmleri ushın Sony Pictures Classics ti dúzdi, oǵan Michael Barker, Tom Bernard hám Marcie Bloom basshılıq etti&lt;ref name=&quot;SPC at 15&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/sony-pictures-classics-at-15-139749 |title=Sony Pictures Classics at 15 |first=Anne |last=Thompson |date=October 17, 2006 |work=The Hollywood Reporter |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209021120/http://www.hollywoodreporter.com/news/sony-pictures-classics-at-15-139749 |archive-date=February 9, 2012 |url-status=live |access-date=March 4, 2010 |quote=&quot;They stay behind the films and manage to find a significant core audience for a large number of them, with the occasional $130 million blowout like ''Crouching Tiger, Hidden Dragon,''&quot; [former United Artists president Bingham] Ray says. &quot;But they spend a fraction of what a major studio would spend to get the same number. Their philosophy is not to pile a lot of money on everything. They run a tight ship; they don't have an army of people working for them. They keep things simple.&quot; }} [http://www.allbusiness.com/services/motion-pictures/4803238-1.html Alt URL] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20071215090950/http://www.allbusiness.com/services/motion-pictures/4803238-1.html |date=December 15, 2007 }}&lt;/ref&gt;, olar burın United Artists Classics hám Orion Classics te islegen edi. Ashıqtan-ashıq masqara bolǵan Sony, Columbia ǵa salǵan investiciyasınan úlken zıyan kórdi, 1994-jılı 2.7 milliard dollar esaptan shıǵarıldı. 1996-jıldıń noyabr ayında John Calley SPE prezidenti boldı, Amy Pascal ti Columbia Pictures prezidenti hám Chris Lee ni TriStar da óndiris prezidenti etip tayınladı. Kelesi báhárge kelip, studiyalar anıq qayta tiklenip, kassada rekordlıq pátke eristi&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1997/05/26/business/a-strong-debut-helps-as-a-new-chief-tackles-sony-s-movie-problems.html|title=A Strong Debut Helps, as a New Chief Tackles Sony's Movie Problems|last=Fabrikant|first=Geraldine|date=May 26, 1997|work=The New York Times|access-date=May 16, 2019| til =en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;. 1992-jılı 7-dekabrde Sony Pictures Barry &amp; Enright oyın-zawıq kórsetiwleri kitapxanasın satıp aldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.highbeam.com/doc/1G1-13539468.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140611025717/http://www.highbeam.com/doc/1G1-13539468.html| bet = Sony Pictures' secret: Goodson's price is right. (Sony Pictures Entertainment Inc.'s licensing deal with Mark Goodson Productions)| jumıs = | sáne = 1992-jıl 7-dekabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 11-iyun }}&lt;/ref&gt;.

1994-jılı 21-fevralda Columbia Pictures Television hám TriStar Television birlesip Columbia TriStar Television (CTT) ti dúzdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | jumıs = [[Los Angeles Times]]| url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-02-11-fi-21622-story.html| bet = TriStar President Expected to Head Combined Unit| sáne = 1994-jıl 11-fevral | qaralǵan sáne = 2012-jıl 28-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Coe |first1=Steve |title=Feltheimer heads new Columbia TriStar TV |magazine=Broadcasting &amp; Cable |volume=124 |issue=8 |date=February 1994 |page=20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;broadcasting19940221&quot;&gt;{{cite magazine|date=February 21, 1994|title=Feltheimer heads new Columbia TriStar TV |magazine=Broadcasting|page=20}}&lt;/ref&gt;, buǵan CTT Merv Griffin Enterprises ti iyun ayında jawıp bolǵannan keyin &quot;Wheel of Fortune&quot; hám &quot;Jeopardy!&quot; huqıqları da kirgizildi&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-06-04-fi-207-story.html|title=Company Town Annex|work=Los Angeles Times|date=June 4, 1994|access-date=October 17, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1994/06/07/business/sony-griffin-deal.html|title=Sony-Griffin Deal|date=June 7, 1994|work=The New York Times|access-date=July 1, 2013|agency=Reuters| til =en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;. Sol jılı kompaniya jáne de Stewart Television di satıp aldı, ol &quot;Pyramid&quot; hám &quot;Chain Reaction&quot; sıyaqlı oyın-zawıq kórsetiwlerin islep shıǵarıwı menen tanılǵan edi. 1995-jılı 21-iyulda Sony Pictures Jim Henson Productions penen birlesip, Jim Henson Pictures birlesken kompaniyasın dúzdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.thefreelibrary.com/Brian+Henson+and+Stephanie+Allain+to+Chat+on+Entertainment+Tonight...-a019461018| bet = Brian Henson and Stephanie Allain to Chat on Entertainment Tonight Online| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140509001456/http://www.thefreelibrary.com/Brian+Henson+and+Stephanie+Allain+to+Chat+on+Entertainment+Tonight...-a019461018| arxivsáne = 2014-jıl 9-may | jumıs = thefreelibrary.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 28-avgust }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=CLAUDIA ELLER| sáne =July 21, 1995|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-07-21-fi-26458-story.html|title=Company Town : Muppets Cut Deal With Sony Pictures|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=August 28, 2013}}&lt;/ref&gt;.

1990-jılları Columbia, Casino Royale huqıqlarına iye bolǵanlıqtan hám Kevin McClory menen birge Thunderball filminiń úshinshi versiyasın islep shıǵarıwdı jobalap atırǵanlıqtan, básekiles James Bond franshizasın jaratıw jobasın járiyaladı. MGM hám franshizanıń iyeleri Danjaq, LLC 1997-jılı Sony Pictures ke qarsı sud isin qozǵadı, huqıqıy talas eki jıldan soń sırttan kelisim menen juwmaqlandı. Sony Casino Royale huqıqların 10 million dollarǵa, sonıń menen birge Spider-Man di túsiriw huqıqlarına almastırdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.mi6.co.uk/sections/articles/sony_past_007_attempts.php3?s=articles&amp;t| arxivurl = http://arquivo.pt/wayback/20091010074357/http://www.mi6.co.uk/sections/articles/sony_past_007_attempts.php3?s=articles&amp;t| url-status = dead| arxivsáne = 2009-jıl 10-oktyabr | bet = Past 007 Attempts| baspaxana = MI6, Home of James Bond| sáne = 2004-jıl 14-sentyabr | qaralǵan sáne = 2007-jıl 7-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Bul super qaharman Columbia-nıń eń tabıslı franshizasına aylandı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://variety.com/2002/scene/markets-festivals/a-league-of-her-own-1117871343/| title=A League of Her Own | first=Anne | last=Thompson |work=Variety | date=August 18, 2002 | access-date=September 8, 2021 }}&lt;/ref&gt;: Birinshi film 2002-jılı shıqtı, al 2021-jılǵa kelip, jetinshi dawamı túsirilip, AQSH ta 2.5 milliard dollardan artıq tabıs keltirdi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.boxofficemojo.com/franchise/fr3662122757/?ref_=bo_frs_table_5| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-sentyabr | bet = Franchise: Spider-Man| baspaxana = Box Office Mojo}}&lt;/ref&gt;. 2004-jılı hám 2007-jılı birinshi hám ekinshi dawamları arasında, Sony basshılıǵındaǵı konsorcium MGM di satıp aldı, bunıń nátiyjesinde James Bond franshizasın tarqatıw huqıqlarına iye boldı.

1997-jılı Columbia Pictures Qurama Shtatlarda eń kóp tabıs tapqan kinostudiya bolıp, 1.256 milliard dollar tabıs taptı. 1998-jılı Columbia hám TriStar birlesip Columbia TriStar Motion Picture Group (yaǵnıy Columbia TriStar Pictures) ti dúzdi, biraq eki studiya da óz atları menen óndiris hám tarqatıwdı dawam etti. Pascal jańadan birlesken Columbia Pictures tiń prezidenti lawazımın saqlap qaldı, al Lee birlesken studiyanıń óndiris basshısı boldı&lt;ref&gt;[https://variety.com/1998/biz/news/sony-hitches-tristar-to-col-1117469309/ &quot;Sony hitches TriStar to Col&quot;], ''Variety'', March 31, 1998.&lt;/ref&gt;. 1998-jıl 8-dekabrde Sony Pictures Entertainment, Triumph Films ti jawıp, Screen Gems brendin qorqınıshlı filmler hám ǵárezsiz filmlerdi tarqatıwshı kompaniya sıpatında qayta iske qostı&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-dec-08-fi-51776-story.html|title=Sony Forms New Movie Division|work=Los Angeles Times| sáne =December 8, 1998|access-date=October 17, 2021}}&lt;/ref&gt;. 1999-jılı TriStar Television CTT ke qosıldı. Eki jıldan soń, CPT de CTT ke qosıldı.

==== 2000-jıllar ====
2000-jıllarda Sony, Joe Roth basqarǵan Revolution Studios óndiris/tarqatıw kompaniyasın qollap-quwatlaw arqalı óziniń film shıǵarıw kestesin keńeytti. 2001-jıl 25-oktyabrde CTT hám Columbia TriStar Television Distribution (CTTD) birlesip Columbia TriStar Domestic Television ti qurdı.[19] 2002-jıl 16-sentyabrde Columbia TriStar Domestic Television Sony Pictures Television dep qayta ataldı.[20] Jáne de 2002-jılı Columbia AQSH ishki teatr kassalarında eń úlken tabıs rekordın ornattı, 1.575 milliard dollar tabıs taptı, tosınnan óziniń 1997-jılǵı 1.256 milliard dollarlıq rekordın buzdı&lt;ref name=&quot;RR Newswire 2002-9-16&quot;&gt;[http://www.prnewswire.com/news-releases/sony-pictures-entertainment-renames-television-operations-domestic-and-international-divisions-take-sony-name-75774997.html Sony Pictures Entertainment Renames Television Operations; Domestic and International Divisions Take Sony Name], prnewswire.com&lt;/ref&gt;.

==== 2010-jıllar ====
2010-jıl 29-oktyabrde Columbia Pictures-tiń birlesken prezidenti Matt Tolmach The Amazing Spider-Man hám onıń dawamın prodyuserlew ushın lawazımınan ketti. Studiyanıń ekinshi birlesken prezidenti Doug Belgrad studiyanıń jalǵız prezidenti etip kóterildi. Belgrad hám Tolmach 2008-jıldan berli studiyanıń birlesken prezidentleri bolıp, 2003-jıldan berli komanda bolıp islep kelgen edi&lt;ref name=&quot;The Hollywood Reporter&quot;&gt;{{cite news|author=Borys Kit|url=https://www.hollywoodreporter.com/blogs/heat-vision/matt-tolmach-steps-down-columbia-33676|title=Matt Tolmach Steps Down From Columbia Pictures to Produce Spider-Man|work=The Hollywood Reporter|access-date=November 27, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Movie City News&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://moviecitynews.com/2010/10/longtime-columbia-pictures-chiefs-matt-tolmach-and-doug-belgrad-transition-into-new-roles/| bet = Longtime Columbia Pictures Ciefs Matt Tolmach And Doug Belgrad Transition Into New Roles| jumıs = Moviecitynews.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 27-noyabr | arxivsáne = 2013-jıl 3-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20131203033512/http://moviecitynews.com/2010/10/longtime-columbia-pictures-chiefs-matt-tolmach-and-doug-belgrad-transition-into-new-roles/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Sol kúni Hanna Minghella Columbia-nıń óndiris prezidenti etip tayınlandı.&lt;ref name=&quot;The Hollywood Reporter&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Movie City News&quot; /&gt;

2012-jıl 18-noyabrde Sony Pictures Columbianıń Skyfall, The Amazing Spider-Man, 21 Jump Street, Men in Black 3 hám Hotel Transylvania filmleriniń hám Screen Gems tiń Underworld: Awakening, The Vow hám Resident Evil: Retribution filmleriniń tabıslı bolıwı menen dúnya júzi boyınsha 4 milliard dollar payda sızıǵınan ótkenin járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://deadline.com/2012/11/skyfalls-669-2m-global-helps-sony-pictures-post-best-ever-4b-worldwide-373984/|title=Skyfall's $669.2M Global Helps Sony Pictures Post Best Ever $4B Worldwide|work=Hollywood Deadline|access-date=November 19, 2012}}&lt;/ref&gt;.

2014-jıl 16-iyulda Doug Belgrad Sony Pictures Entertainment Motion Picture Group tiń prezidenti etip tayınlandı&lt;ref&gt;{{cite news|author=Saba Hamedy| sáne =July 16, 2014|url=https://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-doug-belgrad-sony-promotion-20140716-story.html|title=Doug Belgrad named Sony Motion Picture Group President|work=Los Angeles Times|access-date=July 16, 2014}}&lt;/ref&gt;. Ol bul lawazımnan 2016-jıldıń iyun ayında ketti. 2-iyunda studiyada xalıqaralıq jergilikli til óndirisiniń basshısı Sanford Panitch Columbia Picturestiń prezidenti etip tayınlandı&lt;ref name=&quot;Variety Panitch&quot;&gt;{{cite news|last1=Rainey|first1=James|title=Sony Names Sanford Panitch Columbia Pictures President|url=https://variety.com/2016/film/news/sony-sanford-panitch-president-columbia-pictures-1201788497/|access-date=June 23, 2017|work=Variety|date=June 3, 2016}}&lt;/ref&gt;.

==== 2020-jıllar ====
2021-jıldıń aprel ayında Sony Netflix, Inc. hám The Walt Disney Company menen kelisim dúzdi, bul kelisim Sony dıń 2022-jıldan 2026-jılǵa shekemgi filmlerin Netflix, Hulu hám Disney+ te kórsetiwge ruqsat beredi. Netflix &quot;1-tólem aynası&quot; dep atalatuǵın eksklyuziv striming huqıqlarına qol qoydı, bul ádette filmniń kinoteatrlarda kórsetilgennen keyingi 18 aylıq dáwirdi qamtıydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Couch| at = Aaron| sáne = 2021-jıl 21-aprel | bet = Netflix Nabs Post-PVOD Streaming Rights to Sony's Feature Films in Multiyear Deal| url = https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/netflix-nabs-streaming-rights-to-sonys-feature-beginning-in-2022-4163295/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-fevral | jumıs = [[The Hollywood Reporter]]| til = en-US}}&lt;/ref&gt;, al Disney bolsa filmler ushın &quot;2-tólem aynası&quot; huqıqlarına qol qoydı, bul filmler Disney+ hám Hulu da kórsetiledi, sonday-aq Disneydiń sızıqlı televidenie tarmaqlarında da kórsetiledi&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Couch| at = Aaron| sáne = 2021-jıl 21-aprel | bet = Sony Films Will Move to Disney After Netflix Window Expires| url = https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/disney-nabs-post-pay-1-rights-for-sonys-feature-films-4170479/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-fevral | jumıs = [[The Hollywood Reporter]]| til = en-US}}&lt;/ref&gt;.

2021-jıl 17-dekabrde Columbia &quot;Spider-Man: No Way Home&quot; filmin shıǵardı. Film kinoteatrlarda 1 milliard dollardan aslam tabıs taptı, bul [[COVID-19 pandemiyası]] baslanǵannan berli bir milliard tabıs tapqan birinshi film boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Rubin| at = Rebecca| sáne = 2021-jıl 26-dekabr | bet = 'Spider-Man: No Way Home' Becomes First Pandemic-Era Movie to Smash $1 Billion Milestone Globally| url = https://variety.com/2021/film/box-office/spiderman-billion-dollars-box-office-pandemic-1235143308/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211226165728/https://variety.com/2021/film/box-office/spiderman-billion-dollars-box-office-pandemic-1235143308/| arxivsáne = 2021-jıl 26-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-dekabr | jumıs = [[Variety (magazine)|Variety]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Whitten| at = Sarah| sáne = 2021-jıl 26-dekabr | bet = 'Spider-Man: No Way Home' becomes first pandemic-era film to break $1 billion at global box office| url = https://www.cnbc.com/2021/12/26/spider-man-no-way-home-tops-1-billion-at-global-box-office.html| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211226172026/https://www.cnbc.com/2021/12/26/spider-man-no-way-home-tops-1-billion-at-global-box-office.html| arxivsáne = 2021-jıl 26-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-dekabr | jumıs = [[CNBC]]}}&lt;/ref&gt;. Bul film Sony Picturestiń eń kóp tabıs tapqan relizi boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Leston| at = Ryan| sáne = 2021-jıl 30-dekabr | bet = Spider-Man: No Way Home Has Become Sony Pictures' Highest-Grossing Film of All-Time| url = https://www.ign.com/articles/spider-man-no-way-home-has-become-sony-pictures-highest-grossing-film-of-all-time| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220103204322/https://www.ign.com/articles/spider-man-no-way-home-has-become-sony-pictures-highest-grossing-film-of-all-time| arxivsáne = 2022-jıl 3-yanvar | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar | jumıs = [[IGN]]}}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Columbia Pictures Sign.jpg|thumb|left | Kaliforniya shtatınıń Kalver-siti qalasındaǵı Sony Pictures Studiosta Columbia Picturestiń belgisi.]]
2024-jıl 10-yanvarda Sony Pictures Columbia Pictures tiń qurılǵanınıń 100 jıllıǵın jańa qozǵalıslı logomen atap ótti; 100 jıllıq baspa logosı aldın 2023-jıl 14-noyabrde ashıp kórsetilgen edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.mediaplaynews.com/sony-celebrates-columbia-pictures-100th-with-disc-digital-titles-sales/| bet = Sony Celebrates Columbia Pictures' 100th with Disc, Digital Catalog Releases, Sales| sáne = 2024-jıl 10-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/columbia-pictures-100th-anniversary-logo-revealed-1235646992/| bet = Sony Unveils Columbia Pictures 100th Anniversary Logo| jumıs = [[The Hollywood Reporter]]| sáne = 2023-jıl 14-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Qozǵalıslı logo 2024-jılı qayta shıǵarılǵan &quot;Spider-Man: Across the Spider-Verse&quot; filminde birinshi ret kinoteatrlarda kórsetildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.sonypictures.com/corp/press_releases/2024/0116| bet = Columbia Pictures Centennial Animated Logo To Debut On SPIDER-MAN™: ACROSS THE SPIDER-VERSE Re-Release On January 19| citata = As Columbia Pictures celebrates its 100-year legacy, critically acclaimed and box office smash hit film ''Spider-Man: Across the Spider-Verse'' will be re-released in theaters on January 19, 2024, with the Columbia Pictures animated centennial logo making its theatrical debut.| sáne = 2024-jıl 16-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-fevral | jumıs = Sony Pictures}}&lt;/ref&gt;.

== Logotip ==
Columbia Pictures logotipi, qolında jalın uslaǵan hám ústinde drap kiyimi bar hayal (Amerika Qurama Shtatlarınıń kelbeti Kolumbiyanı sáwlelendiredi) súwretlengen Torch Xanım, bes úlken ózgeriske ushıraǵan&lt;ref name=&quot;reelclassicslogo&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.reelclassics.com/Studios/Columbia/columbia-article-logo.htm| bet = The History of a Logo: The Lady with the Torch| baspaxana = reelclassics.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080201003950/http://www.reelclassics.com/Studios/Columbia/columbia-article-logo.htm| arxivsáne = 2008-jıl 1-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;logogallery&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.reelclassics.com/Studios/Columbia/columbia-logo-gallery.htm| bet = The Columbia Logo: The Lady with the Torch| baspaxana = reelclassics.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080209234721/http://www.reelclassics.com/Studios/Columbia/columbia-logo-gallery.htm| arxivsáne = 2008-jıl 9-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hlaf&quot;&gt;[http://hollywoodlostandfound.net/stories/studiologos/page7.html ''Everything You Wanted To Know About American Film Company Logos But Were Afraid To Ask''], Hollywood Lost and Found&lt;/ref&gt;. Bul logotip kóbinese Erkinlik músini menen salıstırıladı, sebebi Erkinlik músini Columbia Pictures logotipine ilham bergen.&lt;ref name=&quot;hlaf&quot;/&gt;

=== Logotip tariyxı ===
Dáslep 1924-jılı Columbia Pictures logosında shep qolında qalqan hám oń qolında biyday sabaǵın uslaǵan rim áskeri hayalı súwretlengen edi. Bul kórinis 1916-jıldan 1930-jılǵa shekem qollanılǵan turaqlı erkinlik retindegi studiyanıń modeli bolǵan aktrisa Doris Dosherge tiykarlanǵan edi, biraq studiyanıń versiyasında shashı uzınıraq etip islengen&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = USA Coin Album: The Standing Liberty Quarter Dollar {{!}} NGC| url = https://www.ngccoin.com/news/article/5890/USA-Coin-Album/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-oktyabr | jumıs = www.ngccoin.com}}&lt;/ref&gt;. 1928-jılı logo ózgerdi, endi onda bayraq hám jalın uslaǵan jańa hayal kelbeti payda boldı. Hayal áyyemgi Rim stilindegi bas kiyim, stola kiygen hám palla uslaǵan edi, onıń ústinde doǵa tárizinde &quot;A Columbia Production&quot; (&quot;A Columbia Picture&quot; yamasa &quot;Columbia Pictures Corporation&quot;) degen jazıw bar edi. Bul illyustraciya Uolt Disneydiń &quot;Pinokkio&quot; multfilminde Kók Periniń dawısın bergen aktrisa Evelin Veneyblge tiykarlanǵan. 1926-jıldan 1932-jılǵa shekem qollanılǵan logonıń alternativ versiyasında &quot;Gems of the Screen&quot; (Ekran gáwharları) uranı bar edi; bul ózi &quot;Columbia, the Gem of the Ocean&quot; (Kolumbiya, okean gáwharı) qosıǵınan alınǵan bolıp, keyin Charlz Minc studiyasınıń atın Screen Gems dep ózgertiwge túrtki boldı.

1936-jılı logotip hámmege belgili klassikalıq kórinisine ózgertildi: endi Torch Hayal pedestalda turdı, bas kiyimi joq edi, al onıń artında &quot;Columbia&quot; degen jazıw oyılǵan háripler menen jazılǵan edi. Pittsburg tuwılǵan Djeyn Chester Bartolomyu, onı Garri Kon Kolumbiyada qosımsha aktrisa sıpatında islep atırǵanın kórip tapqan edi, logodaǵı Torch Hayaldı sáwlelendirdi. Jıllar dawamında logonıń bir neshe variantları boldı — ásirese, 1943-jılı &quot;The Desperadoes&quot; filmi ushın reńli versiyası islendi.&lt;ref name=&quot;hlaf&quot;/&gt; Eki jıl burın bayraq belgisiz drapqa aylandı.&lt;ref name=&quot;reelclassicslogo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;logogallery&quot;/&gt; Sońǵı ózgeris Amerika bayraǵın kiyim sıpatında kiyiwdi nızamsız dep járiyalaǵan federal nızam qabıl etilgennen keyin engizildi. 1950-jılları hayaldıń kiyimi qayta sızılıp, tómen moyınlı hám ashıq tufliyli ayaǵı kórinetuǵın etip reńlendi. Logoda jańa animaciya usılı da qollanıldı, onda Torch jalın ornına nur shashatuǵın boldı. 1955-jıldan 1963-jılǵa shekem Kolumbiya 1936-jılǵı logotiptegi hayaldı Screen Gems bayraǵı astında qollandı, ózin rásmiy túrde &quot;Columbia Pictures gollivud studiyalarınıń bir bólegi&quot; dep járiyaladı, bul haqqında ayırım Screen Gems seriyaları aqırında xabarlandı. 1976-jılǵı &quot;Taxi Driver&quot; filmi &quot;Torch Hayal&quot; qayta isleniwinen aldın shıǵarılǵan sońǵı filmlerdiń biri boldı.

1976-jıldan 1993-jılǵa shekem&lt;ref name=&quot;reelclassicslogo&quot;/&gt; Columbia Pictures eki logotipti qollandı. Birinshi logotip, 1976-jıldan 1981-jılǵa shekem (yamasa 1975-jıldan reklama materialları ushın 1982-jılǵa shekem xalıqaralıq aymaqlar ushın) tek jalınnan shıǵatuǵın nurlardı kórsetetuǵın [[quyash]] nurın paydalandı, biraq hayal ashılıw logotipinde qısqa waqıt kórinedi. Birinshi logoǵa muzıkanı Syuzanna Chiani dúzdi. Studiya birinshi logotipti animaciyalaw ushın vizual effektler jetekshisi Robert Abeldi jumısqa aldı.&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Columbia Pictures Logo| url = https://www.famouslogos.us/columbia-pictures-logo/| jumıs = FamousLogos.us| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-fevral | sáne = 2012 | citata = Robert Abel, the legendary animator and visual effects pioneer was hired to make the animated version of the logo.}}&lt;/ref&gt;, Súwret eliwden aslam jaqtılandırıw ekspoziciyası menen jaratıldı, oǵan sızıqlar hám arnawlı filtr ótkeriwler kiretuǵın edi. Hayal 1981-jılı qaytıp keldi, biraq Koka-Kola shishasına uqsaytuǵın ádewir tegis formada.&lt;ref name=&quot;reelclassicslogo&quot;/&gt; 1981-jılǵı versiya Triumf filmleri ushın da qollanıldı, logotipte hayal Triumf arkasınıń astında turdı. 1982-jıldan 1987-jılǵa shekem studiyanıń Koka-Kola kompaniyası menen birge islesiwi dawamında, Torch Hayaldıń altın versiyası Columbia Pictures Television logotipi ushın qollanıldı, Koka-Kola Kolumbiyanı Sonige satqannan keyin ol 1981-jılǵı versiya menen almastırılǵanǵa shekem. 1976 hám 1981-jılǵı logotipler ushın uranı sáykes túrde &quot;Bizlerge sizlerdi oyın-zawıqqa ruqsat etiń&quot; hám &quot;Áhmiyetli filmler&quot; boldı.

1936, 1976 hám 1981-jıllardaǵı logotip versiyaları keyinirek bir qansha Columbia shıǵarmalarında qollanıldı, ádette belgili bir filmniń qoyılǵan jılına sáykes keliwi ushın.

1992-jılı logotiptiń eń uzaq islegen hám bálkim eń tanımalı versiyası jaratıldı; televidenie bólimi onı birinshi bolıp qollandı. Filmler jańa logotipti kelesi jılı qollana basladı, Piter Guber Skott Mednik hám Mednik Toparın sol waqıtta Sony Pictures iyeligindegi barlıq oyın-zawıq múlkleri ushın logolar jaratıwǵa jumısqa alǵanda&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-03-08-ca-5890-story.html| bet = A look inside Hollywood and the movies. : TOO HIP, GOTTA CHANGE : What We Have Here Is a Woman Ready For the '90s| at = DAVID J.| familiya = FOX| sáne = 1992-jıl 8-mart | via = LA Times}}&lt;/ref&gt;. Mednik Nyu-Orlean súwretshisi Maykl Disti&lt;ref&gt;Michael Deas, [http://www.michaeldeas.com/Columbia_Pictures_Logo.htm Columbia Pictures Logo, oil on panel, 18 x 32.] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090225210601/http://michaeldeas.com/Columbia_Pictures_Logo.htm |date=February 25, 2009 }}&lt;/ref&gt; logotipti cifrlı qayta sızıw hám hayaldı onıń &quot;klassikalıq&quot; kórinisine qaytarıw ushın jumısqa aldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.neatorama.com/2008/12/03/the-story-behind-hollywood-studio-logos/| bet = The Stories Behind Hollywood Studio Logos| avtor = Alex Santoso| sáne = 2008-jıl 3-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Házirgi logotiptiń úlgisi aktrisa Annett Bening bolǵan degen qalalıq ańız bar. Beningtiń júzi keyinirek &quot;Siz qaysı planetadansız?&quot; (2000) filminiń ashılıw introsında Torch Hayaldıń ústine ishki házil sıpatında qoyılǵan. Maykl Dis logotip ushın úlgi sıpatında The Times-Picayune gazetasınıń 28 jasar grafika suwretshisi Djennifer Djozefti jumısqa aldı&lt;ref name=&quot;ebert&quot;&gt;[[Roger Ebert|Ebert, Roger]] (October 31, 2004). [https://www.rogerebert.com/answer-man/hail-columbia-mystery-solved &quot;Hail, Columbia! Mystery solved&quot;]. ''[[Chicago Sun-Times]]''. Retrieved March 14, 2011.&lt;/ref&gt;. Waqıt sheklewleri sebepli, ol túslik úzilisinde járdem beriwge kelisti. Bul onıń birinshi hám jalǵız modellik tájiriybesi boldı. Sol waqıtta Djozef jaqında eki qabat ekenin bilgen edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 29-may | bet = She was 28 when she modeled for Columbia Pictures logo in 1992 and never posed again. Now, photographer shares story behind 'iconic' photoshoot.| url = https://www.yahoo.com/entertainment/she-28-she-modeled-columbia-140044908.html| qaralǵan sáne = 2023-jıl 31-may | jumıs = Yahoo Entertainment| til = en-US}}&lt;/ref&gt;. Dis jáne The Times-Picayune fotografı Keti Andersondı anıqlama fotosúwretin túsiriw ushın jumısqa aldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://petapixel.com/2022/02/20/the-photo-behind-the-iconic-columbia-pictures-torch-lady-logo/| bet = The Photo Behind the Iconic Columbia Pictures 'Torch Lady' Logo| sáne = 2022-jıl 20-fevral | jumıs = PetaPixel}}&lt;/ref&gt;. Animaciyanı 1993-jılı Synthespian Studios kompaniyasında Djeff Kleyzer hám Diana Valchak dúzdi, olar súwretten 2D elementlerin alıp, onı 3D-ge aylandırdı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.synthespianstudios.net/design/columbia/| bet = Columbia Pictures Logo| jumıs = Synthespian Studios| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150924112603/http://www.synthespianstudios.net/design/columbia/| arxivsáne = 2015-jıl 24-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. Studiyanıń Sony quramına kiriwi 1996-jılǵa shekem ekranda kórsetilmedi. VHS reklamalarında házirgi logotip Torch Hayaldıń artında stillengen &quot;75&quot; sanı menen kórsetildi, bul 1999-jılı studiyanıń 75 jıllıǵın &quot;Dúnya júzi ekranların jaqtılandırıw&quot; uranı menen belgilewge arnalǵan edi. Házirgi logotip jáne Screen Gems Network hám Columbia Showcase Theatre ushın qollanıldı, bular házir jabılǵan, sáykes túrde Sony Pictures iyeligindegi kórsetiwler hám filmlerdiń sindikatlanǵan efirlerin usınǵan baǵdarlama blokları edi. 2012-jılı házirgi logotip Nyu-Orleandaǵı Ogden Qubla Kórkem-óner muzeyinde súwret sıpatında kórsetildi. Dis WWL-TV ǵa intervyu berdi: &quot;Men onıń úlken ekranǵa shıǵatuǵının hesh oylamaǵan edim hám onıń 20 jıldan keyin de saqlanıp qalatuǵının oylamaǵan edim, álbette onıń muzeyge qoyılatuǵının da oylamaǵan edim, sonlıqtan bul biraz qanaatlandırarlı&quot;&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Iconic image by local artist stands test of time| url = http://www.wwltv.com/news/10pm-Hoss-Columbia-Pictures-Logo-Artist-176043361.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121028193900/http://www.wwltv.com/news/10pm-Hoss-Columbia-Pictures-Logo-Artist-176043361.html| arxivsáne = 2012-jıl 28-oktyabr | sáne = 2012-jıl 26-oktyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 21-may }}&lt;/ref&gt;. 2023-jıl 14-noyabrde Sony studiyanıń 100 jıllıǵı aldınan arnawlı yubiley logotipin ashtı, ol stillengen &quot;100&quot; sanınıń ishindegi házirgi Torch Hayaldan ibarat, al 2024-jıl 10-yanvarda, Columbia Pictures shólkemlestirilgeniniń 100 jıllıǵında, Spider-Verse filmleri stilinde eski logotiplerdi kórsetetuǵın animaciyanı járiyaladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Vlessing| at = Etan| sáne = 2023-jıl 14-noyabr | bet = Sony Unveils Columbia Pictures 100th Anniversary Logo| url = https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/columbia-pictures-100th-anniversary-logo-revealed-1235646992/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-fevral | jumıs = The Hollywood Reporter| til = en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Kino álemi]]</text>
      <sha1>jypl0nn81h7v8zhwmug143m0ihskqn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynattı testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22774</id>
    <revision>
      <id>275073</id>
      <parentid>266310</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T10:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniring]]» kategoriyası alıp taslandı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>275073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49847" sha1="tmdzdzk1hzx4s067vgdvmeekgmhu51i" xml:space="preserve">[[Fayl:TestingCup-Polish-Championship-in-Software-Testing-Katowice-2016.jpg|nobaý|TestingCup – Programmalıq támiynattı testlew boyınsha Polsha chempionatı, Katovice, 2016-jıl may]]
'''Programmalıq támiynattı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''software testing'') – bul [[programmalıq támiynat]]tıń kútilgen talaplarǵa sáykes keletuǵının tekseriw ámeliyatı.

Programmalıq támiynattı testlew [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] yamasa qáwenderge programmalıq támiynattıń sapası hám onıń isten shıǵıw qáwipi haqqında obektiv, ǵarezsiz informaciya bere aladı. Ol barlıq qátelerdi tawıp bere almaydı&lt;ref name=&quot;pan&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ece.cmu.edu/~koopman/des_s99/sw_testing/| bet = Software Testing| familiya = Pan| at = Jiantao| sáne = Spring 1999 | baspaxana = Carnegie Mellon University| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | type = coursework}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kaner2&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|title=Testing Computer Software|url=https://archive.org/details/testingcomputers0000kane_q3z6|last2=Falk|first2=Jack|last3=Nguyen|first3=Hung Quoc|publisher=John Wiley and Sons|year=1999|isbn=978-0-471-35846-6|edition=2nd|location=New York|author-link=Cem Kaner}}&lt;/ref&gt;.

Orakldan durıslıqtı ólshew kriteriylerine tiykarlanıp, programmalıq támiynattı testlew máseleni anıqlawı múmkin bolǵan principleri hám mexanizmlerin qollanadı. Orakllarǵa mısallar: specifikaciyalar, kelisim-shártleri, salıstırmalı ónimler, sol ónimniń ótken versiyaları, kútilgen yaki boljanǵan maqset haqqındaǵı juwmaqlar, paydalanıwshı yaki tutınıwshı kútiwleri, tiyisli standartlar hám qollanılatuǵın nızamlar.

Programmalıq támiynattı testlew kóbinese tábiyatta dinamikalıq boladı; haqıyqıy nátiyjeniń kútilgen nátiyjege sáykes keliwin tekseriw ushın programmalıq támiynattı isletiw alıp barıladı. Ol tábiyatta statikalıq ta bolıwı múmkin; [[Derek kodı|kodtı]] hám oǵan baylanıslı hújjetlerdi kórip shıǵıw.

Programmalıq támiynattı testlew kóbinese mına sorawǵa juwap beriw ushın qollanıladı: Programmalıq támiynat ózi islewi kerek bolǵan hám islewi zárúr bolǵan isti isley me?

Programmalıq támiynattı testlewden alınǵan maǵlıwmat programmalıq támiynat islep shıǵarılatuǵın procesti jaqsılaw ushın qollanılıwı múmkin.

Programmalıq támiynattı testlew &quot;piramida&quot; usılına ámel etiwi kerek, onda testlerińizdiń kóbisi birlik testleri bolıwı kerek, sońınan integraciya testleri hám aqırında aqırǵı paydalanıwshı (e2e) testleri eń tómen proporciyaǵa iye bolıwı kerek&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding with Agile: Software Development Using Scrum|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Addison-Wesley Professional|year=2009|isbn=978-0321579362}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Molina|first=Alessandro|title=Crafting Test-Driven Software with Python: Write test suites that scale with your applications' needs and complexity using Python and PyTest|publisher=Packt Publishing|year=2021|isbn=978-1838642655}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Fernandes da Costa|first=Lucas|title=Testing JavaScript Applications|publisher=Manning|year=2021|isbn=978-1617297915}}&lt;/ref&gt;.

== Ekonomika ==
2002-jılı NIST tárepinen ótkerilgen izertlew programmalıq támiynat qátelikleri [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] ekonomikasına jılına 59,5 milliard dollar zıyan keltiretuǵının xabarladı. Eger jaqsıraq programmalıq támiynat testlewi ámelge asırılǵanda, bul qımbat bahanıń úshten birinen aslamınıń aldın alıw múmkin edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.nist.gov/director/planning/upload/report02-3.pdf| bet = The Economic Impacts of Inadequate Infrastructure for Software Testing| sáne = May 2002 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Qımbat bahalar sebepli programmalıq támiynat testlewin sırttan alıp keliw keń taralǵan, Qıtay, Filippin hám Indiya artıqmashılıqlı baǵdarlar bolıp tabıladı.

== Tariyxı ==
Glenford J. Mayers 1979-jılı debaggingti (qáteliklerdi) testlewden ajıratıwdı dáslep engizdi&lt;ref name=&quot;Myers 1979&quot;&gt;{{Cite book|last=Myers|first=Glenford J.|url=https://archive.org/details/artofsoftwaretes00myer|title=The Art of Software Testing|publisher=John Wiley and Sons|year=1979|isbn=978-0-471-04328-7}}&lt;/ref&gt;. Onıń itibarı buzılıw testlewine qaratılǵan bolsa da (&quot;Tabıslı test jaǵdayı eli tabılmaǵan qáteni anıqlaytuǵın jaǵday.&quot;&lt;ref name=&quot;Myers 1979&quot; /&gt;), ol programmalıq támiynat injeneriyası jámiyetiniń debagging sıyaqlı tiykarǵı rawajlandırıw ámeliyatların verifikaciyadan ajıratıw qálewin kórsetip berdi.

== Maqsetler ==
Programmalıq támiynattı testlew ádette maqsetke baǵdarlanǵan boladı.

=== Qátelerdi tabıw ===
Programmalıq támiynattı testlew ádette programmalıq támiynat qáteliklerin - [[Derek kodı|kodtaǵı]] qáteni óz ishine aladı, bul qáte unamsız nátiyjege alıp keledi&lt;ref name=&quot;IEEEglossary&quot;&gt;{{Citation |title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology | sáne =1990 |publisher=IEEE |doi=10.1109/IEEESTD.1990.101064 |isbn=978-1-55937-067-7}}&lt;/ref&gt;.  Qáteler ádette testlew processin ásteletedi hám debagging hám dúzetiw ushın [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashınıń]] járdemin talap etedi.

Barlıq kemshilikler isten shıǵıwǵa alıp kelmeydi. Mısal ushın, óli kodtaǵı kemshilik isten shıǵıw dep esaplanbaydı.

Bir waqıtta isten shıǵıwǵa alıp kelmeytuǵın kemshilik keyinnen ortalıq ózgerisler sebepli júz beriwi múmkin. Ortalıq ózgerislerine mısallar jańa [[kompyuter apparatlıq támiynatı]]nda islew, maǵlıwmatlardaǵı ózgerisler hám túrli programmalıq támiynat penen óz-ara baylanıs qılıwdı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171028051659/http://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| arxivsáne = 2017-jıl 28-oktyabr | at = Section 1.1.2| sáne = 2011-jıl 31-mart | format = pdf| baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Bir kemshilik bir neshe isten shıǵıw belgilerine alıp keliwi múmkin.

=== Talaplardıń qanaatlandırılıwın támiyinlew ===
Programmalıq támiynattı testlew Talaplar kemshiligin - talap ushın dizaynnan alıp taslawdı óz ishine alıwı múmkin&lt;ref name=&quot;kolawa&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kolawa|first1=Adam|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html|title=Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management|last2=Huizinga|first2=Dorota|publisher=Wiley-IEEE Computer Society Press|year=2007|isbn=978-0-470-04212-0}}&lt;/ref&gt;.  Talap kemshilikleri kóbinese testlewge jaramlılıq, masshtablılıq, saqlawǵa jaramlılıq, ónimdarlıq hám [[Kompyuter qáwipsizligi|qáwipsizlik]] sıyaqlı funkcionallıq emes talaplar bolıwı múmkin.

=== Kodtı qamtıw ===
Programmalıq támiynattı testlewdiń tiykarǵı sheklewi – barlıq kirgiziwler hám aldın ala shártler (baslańǵısh jaǵday) kombinaciyalarında testlew hátteki ápiwayı ónim menen de ámelge asırıw múmkin emes. &lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081217060536/http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 17-dekabr | at = Principle 2, Section 1.3| sáne = 2005-jıl 1-iyul | baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}&lt;/ref&gt; 
Ádetten tıs shártlerde payda bolatuǵın kemshiliklerdi testlewde tabıw qıyın. Sonday-aq, sapanıń funkcionallıq emes ólshemleri (onıń ne islewi kerekligine salıstırǵanda qanday bolıwı kerek) – paydalanıwǵa qolaylılıq, masshtablılıq, ónimdarlıq, úylesimlilik hám isenimlilik – subektiv bolıwı múmkin; bir adam ushın jetkilikli bahalıqtı qurastıratuǵın nárse basqa adam ushın onday bolmawı múmkin.

Múmkin bolǵan hárbir kirgiziw ushın testlew ámelge asırıw múmkin bolmasa da, testlew testlerdi minimumǵa keltirip, qamtıwdı maksimumǵa jetkeriw ushın kombinatorikanı qollanıwı múmkin.

== Kategoriyalar ==
Testlewdi kóp usıllar menen kategoriyaǵa bóliw múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|url=https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane|title=Lessons Learned in Software Testing: A Context-Driven Approach|last2=Bach|first2=James|last3=Pettichord|first3=Bret|publisher=Wiley|year=2001|isbn=978-0-471-08112-8|pages=[https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane/page/n55 31]–43}}&lt;/ref&gt;.

=== Avtomatlastırılǵan testlew ===
Programmalıq támiynattı testlewde test avtomatlastırıw – testlerdiń orınlanıwın hám haqıyqıy nátiyjelerdi boljanǵan nátiyjeler menen salıstırıwdı basqarıw ushın testlenip atırǵan programmalıq támiynattan ayırım programmalıq támiynattı qollanıw. Test avtomatlastırıw burınnan bar bolǵan rásmiylestirilgen testlew processindegi bir neshe qaytalanatuǵın, biraq zárúr wazıypalardı avtomatlastırıwı yaki qol menen islew qıyın bolatuǵın qosımsha testlewdi orınlawı múmkin. Test avtomatlastırıw úziliksiz jetkerip beriw hám úziliksiz testlew ushın kriteriyalıq jaqtan áhmiyetli.

=== Dárejeler ===
Programmalıq támiynattı testlew [[programmalıq támiynat sisteması]]nıń qansha bólegi test itibarında ekenligine tiykarlanıp dárejelerge bóliniwi múmkin&lt;ref name=&quot;Computer.org&quot;&gt;{{Cite book|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE Computer Society|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque|series=3.0|chapter=Chapter 5|editor-last2=Fairley}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BourqueSWEBOK14-4&quot;&gt;{{Cite book|title=SWEBOK v3.0: Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque, P.|chapter=Chapter 4: Software Testing|editor-last2=Fairley, R.D.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DooleySoftware11&quot;&gt;{{Cite book|title=Software Development and Professional Practice|url=https://archive.org/details/softwaredevelopm0000dool|publisher=APress|year=2011|isbn=978-1-4302-3801-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WiegersCreating13&quot;&gt;{{Cite book|title=Creating a Software Engineering Culture|publisher=Addison-Wesley|year=2013|isbn=978-0-13-348929-3}}&lt;/ref&gt;.

==== Birlik testlew ====
Birlik testlew, sonday-aq komponent yaki modul testlew dep te ataladı, ayırım derek kodı kútilgen tártipti tastıyıqlaw ushın testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri boladı.

==== Integraciya testlewi ====
Bul abzac Integraciya testlewinen úzindi bolıp tabıladı.

Integraciya testlewi, sonday-aq integraciya hám testlew dep te ataladı, qısqartılǵan I&amp;T, programmalıq támiynat sistemasınıń bir neshe bólimleri topar retinde testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri.

==== Sistema testlewi ====
Bul abzac Sistema testlewinen úzindi bolıp tabıladı.

Sistema testlewi, sonday-aq end-to-end (E2E) testlew dep te ataladı, tolıq programmalıq támiynat sistemasında ótkeriletuǵın testlew.

=== Statikalıq, dinamikalıq hám passiv testlew ===

Programmalıq támiynattı testlewde kóp usıllar bar. Kórip shıǵıwlar, júrip ótiwler yaki tekseriwler statikalıq testlew dep ataladı, al belgili bir test jaǵdayları jıynaǵı menen programmalastırılǵan kodtı orınlaw dinamikalıq testlew dep ataladı&lt;ref name=&quot;GrahamFoundations08&quot;&gt;{{Cite book |last1=Graham, D. |url=https://books.google.com/books?id=Ss62LSqCa1MC&amp;pg=PA57 |title=Foundations of Software Testing |last2=Van Veenendaal, E. |last3=Evans, I. |publisher=Cengage Learning |year=2008 |isbn=978-1-84480-989-9 |pages=57–58}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OberkampfVerif10&quot;&gt;{{Cite book |last1=Oberkampf, W.L. |url=https://books.google.com/books?id=7d26zLEJ1FUC&amp;pg=PA155 |title=Verification and Validation in Scientific Computing |last2=Roy, C.J. |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-49176-1 |pages=154–5}}&lt;/ref&gt;.

Statikalıq testlew kóbinese dálil oqıw sıyaqlı implicit boladı, plyus programmalastırıw  quralları/tekst redaktorları derek kodı strukturasın tekserip shıqqanda yaki kompilyatorlar (aldın ala kompilyatorlar) sintaksis hám maǵlıwmat aǵımın statikalıq programma analizi retinde tekserip shıqqanda. Dinamikalıq testlew programmanıń ózi isletilgende júz beredi. Dinamikalıq testlew kodtıń belgili bir bólimlerin testlew ushın programma 100% tamamlanbastan burın baslanıwı múmkin hám diskret funkciyalarǵa yaki modullerge qollanıladı.&lt;ref name=&quot;GrahamFoundations08&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;OberkampfVerif10&quot; /&gt; Bular ushın ádettegi texnikalar ya stablar/drayverlerdi qollanıw yaki debagger ortalıǵınan orınlaw bolıp tabıladı.&lt;ref name=&quot;OberkampfVerif10&quot; /&gt;

Statikalıq testlew verifikaciyanı óz ishine aladı, al dinamikalıq testlew validaciyanı da óz ishine aladı.&lt;ref name=&quot;OberkampfVerif10&quot; /&gt;

Passiv testlew programmalıq támiynat ónimi menen hesh qanday óz-ara baylanıssız sistemanıń tártibin tastıyıqlawdı ańlatadı. Aktiv testlewge qarama-qarsı, testlewshiler hesh qanday test maǵlıwmatların bermeydi, biraq sistema jurnallarına hám izlerine qaraydı. Olar qanday da bir sheshimler qabıl etiw ushın úlgilerdi hám belgili bir tártipti qazıp aladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Lee |first1=D. |last2=Netravali |first2=A.N. |last3=Sabnani |first3=K.K. |last4=Sugla |first4=B. |last5=John |first5=A. |title=Proceedings 1997 International Conference on Network Protocols |chapter=Passive testing and applications to network management |year=1997 |publisher=IEEE Comput. Soc |pages=113–122 |doi=10.1109/icnp.1997.643699 |isbn=978-0-8186-8061-8 |s2cid=42596126}}&lt;/ref&gt;. Bul oflayn orınlaw waqtındaǵı verifikaciyaǵa hám jurnal analizine baylanıslı.

=== Izleniw testlewi ===
Bul bólim Izleniw testlewinen úzindi bolıp tabıladı.

Izleniw testlewi programmalıq támiynat testlewine usıl bolıp tabıladı, ol bir waqıtta úyreniw, test dizaynı hám test orınlawı retinde qısqasha súwretlenedi. 1984-jılı bul termindi engizgen Sem Kaner, izleniw testlewin &quot;testke baylanıslı úyreniw, test dizaynı, test orınlawı hám test nátiyjelerin interpretaciyalawdı proekt dawamında parallel túrde isleytuǵın óz-ara qollap-quwatlawshı ámeliyatlar retinde qaray otırıp, óz jumısınıń sapasın úziliksiz optimallastırıw ushın jeke testlewshiniń jeke erkinligi hám juwapkershiligine basım etetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń stili&quot; dep anıqlaydı.

=== Aldın ala belgilengen testlew hám adaptiv testlew ===
Orınlanıwı kerek bolǵan testlew strategiyasınıń túri IUT-qa qollanılatuǵın testler testlew jobası orınlana baslamastan aldın sheshiliwi kerek pe (aldın ala belgilengen testlew&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=D. | last2=Yannakakis |first2=M. | sáne =1996 |title=Principles and methods of testing finite state machines-a survey |url=https://doi.org/10.1109/5.533956 |journal=Proceedings of the IEEE |volume=84 |issue=8 |pages=1090–1123|doi=10.1109/5.533956 }}&lt;/ref&gt;) yaki IUT-qa qollanılatuǵın hárbir kirgiziw aldınǵı testlerdi qollanıw waqtında alınǵan nátiyjelerge dinamikalıq túrde baylanıslı bola ala ma (adaptiv testlew&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In Testing Software and Systems: 23rd IFIP WG 6.1 International Conference, ICTSS 2011, Paris, France, November 7-10 |chapter= Adaptive testing of deterministic implementations specified by nondeterministic FSMs |series=Lecture Notes in Computer Science | chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-24580-0_12 |year=2011 |volume=7019 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |pages=162–178 |doi=10.1007/978-3-642-24580-0_12 |isbn=978-3-642-24579-4 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In 2014 IEEE 15th International Symposium on High-Assurance Systems Engineering |chapter= Adaptive testing of nondeterministic systems with FSM | url=https://doi.org/10.1109/HASE.2014.39 |year=2014 |publisher=IEEE |pages=224–228 |doi=10.1109/HASE.2014.39 |isbn=978-1-4799-3466-9 }}&lt;/ref&gt;) soǵan baylanıslı boladı.

=== Qara/aq qutı ===

Programmalıq támiynat testlewi kóbinese aq qutı hám qara qutıǵa bóliniwi múmkin. Bul eki usıl testlewshi test jaǵdayların islep shıqqanda alatuǵın kóz-qarastı súwretlew ushın qollanıladı. Eki qutınıń da aspektlerin óz ishine alatuǵın kúlreń qutı dep atalatuǵın gibrid usıl programmalıq támiynat testlew metodologiyasına da qollanılıwı múmkin&lt;ref name=&quot;LimayeSoftware09&quot;&gt;{{Cite book |last=Limaye, M.G. |url=https://books.google.com/books?id=zUm8My7SiakC&amp;pg=PA108 |title=Software Testing |publisher=Tata McGraw-Hill Education |year=2009 |isbn=978-0-07-013990-9 |pages=108–11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SalehSoftware09&quot;&gt;{{Cite book |last=Saleh, K.A. |url=https://books.google.com/books?id=N69KPjBEWygC&amp;pg=PA224 |title=Software Engineering |publisher=J. Ross Publishing |year=2009 |isbn=978-1-932159-94-3 |pages=224–41}}&lt;/ref&gt;.

==== Aq qutı testlewi ====
[[Fayl:White Box Testing Approach.png|alt=White Box Testing Diagram|thumb|Aq qutı testlew diagramması]]

Aq qutı testlewi (sonday-aq ashıq qutı testlew, shisha qutı testlew, móldir qutı testlew hám strukturalıq testlew dep te ataladı) aqırǵı paydalanıwshıǵa kórsetiletuǵın funkcionallıqqa qarama-qarsı programmanıń ishki strukturaların yaki jumısların tastıyıqlaydı. Aq qutı testlewde sistemanıń ishki kóz-qarası (derek kodı), sonday-aq programmalastırıw kónlikpeleri test jaǵdayların islep shıǵıw ushın qollanıladı. Testlewshi kod arqalı jollardı isletiw ushın kirgiziwlerdi tańlaydı hám tiyisli nátiyjelerdi anıqlaydı.&lt;ref name=&quot;LimayeSoftware09&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SalehSoftware09&quot; /&gt; Bul sxemadaǵı túyinlerdi testlewge uqsas, mısal ushın, sxema ishindegi testlew (ICT).

Aq qutı testlew programmalıq támiynat testlew processiniń birlik, integraciya hám sistema dárejelerinde qollanılıwı múmkin bolsa da, ádette birlik dárejesinde ámelge asırıladı.&lt;ref name=&quot;AmmannIntro16&quot; /&gt; Ol birlik ishindegi jollardı, integraciya waqtında birlikler arasındaǵı jollardı hám sistema dárejesindegi test waqtında kishi sistemalar arasındaǵı jollardı testley aladı. Test dizaynınıń bul usılı kóp qáteler yaki mashqalalardı anıqlay alsa da, ol specifikaciyanıń ámelge asırılmaǵan bólimlerin yaki jetispeytuǵın talaplardı anıqlamawı múmkin.

Aq qutı testlewde qollanılatuǵın texnikalarǵa tómendegiler kiredi&lt;ref name=&quot;SalehSoftware09&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EverettSoftware07&quot;&gt;{{Cite book |last1=Everatt, G.D. |title=Software Testing: Testing Across the Entire Software Development Life Cycle |last2=McLeod Jr., R. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2007 |isbn=978-0-470-14634-7 |pages=99–121 |chapter=Chapter 7: Functional Testing}}&lt;/ref&gt;:

* API testlew – ashıq hám jeke APIlerdi (qosımsha programmalastırıw interfeysleri) qollanıp qosımshanı testlew
* Kodtı qamtıw – kodtı qamtıwdıń belgili bir kriteriylerin qanaatlandırıw ushın testlerdi islep shıǵıw (mısal ushın, test dizayneri programmadaǵı barlıq sózlerdi keminde bir ret orınlatıw ushın testlerdi islep shıǵıwı múmkin)
* Qáte kirgiziw usılları – testlew strategiyalarınıń nátiyjeliligin ólshew ushın qasaqana qátelerdi kirgiziw
* Mutaciya testlew usılları
* Statikalıq testlew usılları

Kodtı qamtıw quralları qara qutı testlewin qosqanda, hár qanday usıl menen dóretilgen test komplektiniń tolıqlıǵın bahalawı múmkin. Bul programmalıq támiynat komandasına sistemanıń siyrek testlenetuǵın bólimlerin tekseriwge imkániyat beredi hám eń áhmiyetli funkciya punktleriniń testlengenine kepillik beredi&lt;ref name=&quot;CornettCode96&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Cornett| at = Steve| sáne = c. 1996 | bet = Code Coverage Analysis| url = http://www.bullseye.com/coverage.html#intro| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | baspaxana = Bullseye Testing Technology| at = Introduction}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq támiynat ólshemi retinde kodtı qamtıw tómendegiler ushın procent retinde esabat beriliwi múmkin&lt;ref name=&quot;LimayeSoftware09&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CornettCode96&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BlackPragmatic11&quot;&gt;{{Cite book |last=Black, R. |url=https://books.google.com/books?id=n-bTHNW97kYC&amp;pg=PA44 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-118-07938-6 |pages=44–6}}&lt;/ref&gt;:

:* Funkciya qamtıwı, orınlanǵan funkciyalar haqqında esabat beredi.
:* Sóz qamtıwı, testti tamamlaw ushın orınlanǵan qatarlar sanı haqqında esabat beredi.
:* Sheshim qamtıwı, berilgen testtiń Haqıyqıy hám Jalǵan tarmaqlarınıń ekewi de orınlanǵan ba, sonı esabat beredi.

100% sóz qamtıwı barlıq kod jollarınıń yaki tarmaqlarınıń (basqarıw aǵımı jaǵınan) keminde bir ret orınlanıwın támiyinleydi. Bul durıs funkcionallıqtı támiyinlewde járdem beredi, biraq jetkilikli emes, sebebi sol kod túrli kirgiziwlerdi durıs yaki nadurıs túrde islewi múmkin&lt;ref&gt;As a simple example, the [[C (programming language)|C]] function &lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot; inline=&quot;&quot;&gt;int f(int x){return x*x-6*x+8;}&lt;/syntaxhighlight&gt; consists of only one statement. All tests against a specification &lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot; inline=&quot;&quot;&gt;f(x)&gt;=0&lt;/syntaxhighlight&gt; will succeed, except if &lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot; inline=&quot;&quot;&gt;x=3&lt;/syntaxhighlight&gt; happens to be chosen.&lt;/ref&gt;.

==== Qara qutı testi ====
[[Fayl:Black box diagram.svg|thumb|Qara qutı diagramması]]

Qara qutı testlew (sonday-aq funkcionallıq testlew dep te ataladı) derek kodın oqımay, ámelge asırıw haqqındaǵı bilimsiz test jaǵdayların islep shıǵıwdı súwretleydi. Testlewshiler programmalıq támiynattıń ne islewi kerek ekenligin ǵana biledi, onıń qalay isleytuǵının emes&lt;ref name=&quot;Patton&quot;&gt;{{Cite book |last=Patton |first=Ron |url=https://archive.org/details/softwaretesting0000patt |title=Software Testing |publisher=Sams Publishing |year=2005 |isbn=978-0-672-32798-8 |edition=2nd |location=Indianapolis}}&lt;/ref&gt;. Qara qutı testlew usıllarına tómendegiler kiredi: ekvivalent bólistiriw, shegaralıq qun analizi, barlıq jup testlew, jaǵday ótiw tablicaları, sheshim tablicası testlew, fuzz testlew, modelge tiykarlanǵan testlew, paydalanıw jaǵdayın testlew, izleniw testlew hám specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew.&lt;ref name=&quot;LimayeSoftware09&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SalehSoftware09&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BlackPragmatic11&quot; /&gt;

Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew tiyisli talaplarǵa muwapıq programmalıq támiynattıń funkcionallıǵın testlewge qaratılǵan.[39] Testlewdiń bul dárejesi ádette testlewshige tolıq test jaǵdayları beriliwin talap etedi, sonda ol berilgen kirgiziw ushın shıǵıw qunlılıǵı (yaki tártibi) test jaǵdayında kórsetilgen kútilgen qunlılıq penen &quot;birdey&quot; yaki &quot;birdey emes&quot; ekenligin ápiwayı túrde tastıyıqlay aladı. Test jaǵdayları specifikaciyalar hám talaplar, yaǵnıy qosımshanıń ne islewi kerek ekenligi átirapında qurıladı. Ol test jaǵdayların shıǵarıp alıw ushın specifikaciyalar, talaplar hám dizaynlardı qosqanda, programmalıq támiynatıń sırtqı súwretlerin qollanadı. Bul testler funkcionallıq yaki funkcionallıq emes bolıwı múmkin, biraq ádette funkcionallıq boladı. Durıs funkcionallıqtı támiyinlew ushın specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew zárúr bolıwı múmkin, biraq ol kompleksli yamasa joqarı qáwipli jaǵdaylardan qorǵaw ushın jetkilikli emes&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bach |first=James |author-link=James Bach |date=June 1999 |title=Risk and Requirements-Based Testing |url=http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |journal=Computer |volume=32 |issue=6 |pages=113–114 |access-date=August 19, 2008}}&lt;/ref&gt;.

Qara qutı testlew testlewdiń hár qanday dárejesinde qollanılıwı múmkin, biraq ádette birlik dárejesinde emes.&lt;ref name=&quot;AmmannIntro16&quot; /&gt;

'''Komponent interfeysin testlew'''

Komponent interfeysin testlew qara qutı testlewiniń bir variantı bolıp tabıladı, itibar tek kishi sistema komponentiniń baylanıslı ámellerinen tısqarı maǵlıwmattıń mánislerine qaratılǵan&lt;ref name=&quot;MathurFound11-63&quot;&gt;{{Cite book |last=Mathur, A.P. |url=https://books.google.com/books?id=hyaQobu44xUC&amp;pg=PA18 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-5908-0 |page=63}}&lt;/ref&gt;. Komponent interfeysin testlew ámeliyatı bul birlikler arasındaǵı tolıq integraciya testlewinen tısqarı, túrli birlikler yaki kishi sistema komponentleri arasında ótkerilgen maǵlıwmatlardı islewdi tekseriw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Clapp&quot;&gt;{{Cite book |last=Clapp |first=Judith A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&amp;pg=PA313 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=313 |publisher=William Andrew |access-date=January 5, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mathur&quot;&gt;{{Cite book |last=Mathur |first=Aditya P. |url=https://books.google.com/books?id=yU-rTcurys8C&amp;pg=PR38 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2007 |isbn=978-81-317-1660-1 |page=18}}&lt;/ref&gt;. Ótkerilip atırǵan maǵlıwmatlar &quot;xabar paketleri&quot; dep esaplanıwı múmkin hám diapazon yaki maǵlıwmat túrleri bir birlikten dóretilgen maǵlıwmatlar ushın tekseriliwi hám basqa birlikke ótkerilmesten aldın jaramlılıǵı tekseriliwi múmkin. Interfeysti testlew ushın bir variant bir neshe kún yaki hápte dawamında birlikler arasında ótkerilgen mıńlaǵan maǵlıwmat jaǵdayların analizlewge imkániyat beriw ushın kóbinese waqıt belgisi qoyılǵan, ótkerilip atırǵan maǵlıwmat elementleriniń ayırım log faylın saqlaw bolıp tabıladı. Testler basqa interfeys ózgeriwshileri ádettegi mánisler retinde ótkerilip atırǵanda, ayırım ekstremal maǵlıwmat mánislerin islewdi tekseriwdi óz ishine alıwı múmkin.&lt;ref name=&quot;Clapp&quot; /&gt; Interfeystegi ádetten tıs maǵlıwmat mánisleri keyingi birliktegi kútilmegen ónimdarlıqtı túsindiriwge járdem bere aladı.

===== Vizual testlew =====

Vizual testlewdiń maqseti baǵdarlamashılarǵa maǵlıwmatlardı baǵdarlamashı ózi talap etetuǵın informaciyanı ańsat taba alatuǵın hám informaciya anıq súwretlengen usılda kórsetiw arqalı programmalıq támiynattıń isten shıqqan waqtında ne bolıp atırǵanın tekseriw imkániyatın beriw bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Chima |first=Raspal |title=Visual testing |url=http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing |magazine=TEST Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724162657/http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing/ |archive-date=July 24, 2012 |access-date=January 13, 2012}}&lt;/ref&gt;.

Vizual testlewdiń tiykarında qandayda bir adam birewge máseleni (yaki test isten shıǵıwın) súwretlep beriwden góre kórsetiw anıqlıqtı hám túsiniwdi áhmiyetli dárejede arttıradı degen ideya bar. Sonlıqtan, vizual testlew pútkil test processin jazıwdı talap etedi – test sistemasında video formatta júz berip atırǵan barlıq nárseni jazıp alıw. Shıǵıw videoları veb-kamera arqalı súwret-ishinde-súwret rejimindegi real waqıttaǵı testlewshi kirgiziwi hám mikrofonlardan audio kommentariy menen tolıqtırıladı.

Vizual testlew bir neshe artıqmashılıqlardı támiyinleydi. Kommunikaciya sapası anaǵurlım artadı, sebebi testlewshiler máseleni (hám oǵan alıp kelgen waqıyalardı) baǵdarlamashıǵa tek súwretlep beriwden góre kórsete aladı hám kóp jaǵdaylarda test isten shıǵıwların qaytalaw zárúrligi joq boladı. Baǵdarlamashı test isten shıǵıwınıń ózi talap etetuǵın barlıq dálillerine iye boladı hám onıń ornına qáteniń sebebine hám onı qalay dúzetiw kerekligine itibar qarata aladı.

Ad xok testlew hám izleniw testlew programmalıq támiynattıń pútinligin tekseriw ushın áhmiyetli metodologiyalar bolıp tabıladı, sebebi olar ámelge asırıw ushın az tayarlıq waqıtın talap etedi, al áhmiyetli qátelerdi tez tabıw múmkin&lt;ref name=&quot;LewisSoftware16&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewis, W.E. |url=https://books.google.com/books?id=fgaBDd0TfT8C&amp;pg=PA68 |title=Software Testing and Continuous Quality Improvement |publisher=CRC Press |year=2016 |isbn=978-1-4398-3436-7 |edition=3rd |pages=68–73}}&lt;/ref&gt;. Ad xok testlewde, testlew improvizaciyalanǵan kútpegen usılda júz beretuǵın jerde, testlewshilerdiń testlewdi hújjetlestirilgen usıllarǵa tiykarlaw hám sońınan sol testlerdiń variantların improvizaciyalaw qábileti kemshilik dúzetiwlerin bunnan da qatal tekseriwge alıp keliwi múmkin.&lt;ref name=&quot;LewisSoftware16&quot; /&gt; Degen menen, eger proceduralardıń qatal hújjetlestiriliwi saqlanbasa, ad xok testlewdiń sheklewleriniń biri qaytalanıwdıń joqlıǵı bolıp tabıladı.&lt;ref name=&quot;LewisSoftware16&quot; /&gt;

==== Kúlreń qutı testlewi ====
Kúlreń qutı testlewo (amerikansha jazılıwı: gray-box testing) paydalanıwshı yaki qara qutı dárejesinde sol testlerdi orınlap atırǵanda testlerdi islep shıǵıw maqsetlerinde ishki maǵlıwmat strukturaları hám algoritmleri haqqındaǵı bilimlerdi qollanıwdı óz ishine aladı. Testlewshi kóbinese &quot;derek kodı hám orınlanatuǵın binarlıqqa&quot; ekewine de imkániyatqa iye boladı&lt;ref name=&quot;RansomeCore13&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ransome, J. |url=https://books.google.com/books?id=MX5cAgAAQBAJ&amp;pg=PA140 |title=Core Software Security: Security at the Source |last2=Misra, A. |publisher=CRC Press |year=2013 |isbn=978-1-4665-6095-6 |pages=140–3}}&lt;/ref&gt;. Kúlreń qutı testlewi, mısal ushın, shegaralıq mánisler yaki qáte xabarların anıqlaw ushın kersinshe injenerlik (dinamikalıq kod analizin qollanıw)di de óz ishine alıwı múmkin.&lt;ref name=&quot;RansomeCore13&quot; /&gt; Kirgiziw maǵlıwmatların manipulyaciyalaw hám shıǵıwdı formatlaw kúlreń qutı dep esaplanbaydı, sebebi kirgiziw hám shıǵıw biz testlep atırǵan sistema dep ataytuǵın &quot;qara qutıdan&quot; anıq túrde sırtta boladı. Bul ayırmashılıq eki túrli baǵdarlamashı tárepinen jazılǵan kodtıń eki moduli arasında integraciya testlewin ótkerip atırǵanda áhmiyetli, onda test ushın tek interfeysler kórsetiledi.

Programmalıq támiynattıń qalay isleytuǵınınıń tiykarǵı túsiniklerin bilip, testlewshi sırttan programmalıq támiynattı testlep atırǵanda jaqsıraq xabardar etilgen testlew tańlawların ámelge asıradı. Ádette, kúlreń qutı testlewshige maǵlıwmatlar bazasın sebiw sıyaqlı ámeller menen ayırım testlew ortalıǵın ornatıwǵa ruqsat etiledi. Testlewshi maǵlıwmatlar bazasına SQL sózlerin orınlaw sıyaqlı belgili bir ámellerdi orınlaǵannan keyin hám kútilgen ózgerislerdiń sáwlelengenine kepillik beriw ushın sorawlardı orınlaǵannan keyin testlenip atırǵan ónimniń jaǵdayın baqlay aladı. Kúlreń qutı testlewi sheklengen informaciyaǵa tiykarlanǵan aqıllı test scenariylerin ámelge asıradı. Bul ásirese maǵlıwmat túrin qayta islew, ayrısha jaǵdaylardı qayta islew hám t.b qollanıladı&lt;ref name=&quot;ref4&quot;&gt;{{Web deregi | bet = SOA Testing Tools for Black, White and Gray Box| url = http://www.crosschecknet.com/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181001010542/http://www.crosschecknet.com:80/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivsáne = 2018-jıl 1-oktyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | baspaxana = Crosscheck Networks| type = white paper}}&lt;/ref&gt;.

Kúlreń qutı testlewi koncepciyası menen qara hám aq qutı testlewi arasındaǵı bul &quot;erkin ayırmashılıq&quot; biraz joq boldı&lt;ref name=&quot;AmmannIntro16&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ammann, P. |url=https://books.google.com/books?id=58LeDQAAQBAJ&amp;pg=PA26 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt, J. |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |isbn=978-1-316-77312-3 |page=26}}&lt;/ref&gt;.

=== Ornatıw testlewi ===
Bul bólim Ornatıw testlewinen úzindi bolıp tabıladı.

Kóp programmalıq támiynat sistemalarınıń olar tiykarǵı maqseti ushın qollanılmastan aldın zárúr bolǵan ornatıw proceduraları bar. Ornatılǵan programmalıq támiynatı sistemasına erisiw ushın bul proceduralardı testlew ornatıw testlewi dep ataladı. Bul proceduralar tolıq yaki yarım jańalawlardı hám ornatıw/óshiriw proceslerin óz ishine alıwı múmkin.

Paydalanıwshı túrli variantlardı tańlawı kerek. Baylanıslı fayllar hám kitapxanalar bólistiriliwi, júkleniwi yaki tabılıwı kerek. Jaramlı apparatlıq támiynat konfiguraciyaları bolıwı kerek. Programmalıq támiynat sistemaları basqa programmalıq támiynat sistemalarına baylanısıw ushın baylanısqa zárúr bolıwı múmkin.

=== Úylesimlilik testlewi ===
Programmalıq támiynattıń isten shıǵıwınıń (haqıyqıy yaki seziliw) keń taralǵan sebebi onıń basqa qosımsha programmalıq támiynatı, operaciyalıq sistemalar (yaki operaciyalıq sistema versiyaları, eski yaki jańa) yamasa dáslepkiden áhmiyetli dárejede ayırıqsha bolǵan maqsetli ortalıqlar (mısal ushın, terminal yaki jumıs stolında islewge arnalǵan GUI qosımshası endi veb-brauzerde kórsetіliwi kerek bolǵan veb-qosımshaǵa aylanıwı kerek) menen úylesimliliginiń joqlıǵı bolıp tabıladı. Mısal ushın, artqa úylesimlilik joq bolǵan jaǵdayda, bul baǵdarlamashılar programmalıq támiynattı tek maqsetli ortalıqtıń eń sońǵı versiyasında islep shıǵarıp hám testlep atırǵanlıǵı sebepli júz beriwi múmkin, onı barlıq paydalanıwshılar isletpewi múmkin. Bul eń sońǵı jumıstıń maqsetli ortalıqtıń dáslepki versiyalarında yaki maqsetli ortalıqtıń erterek versiyaları qollana alıwshı eski apparatlıq támiynatta islemewi sıyaqlı kútilmegen aqıbetke alıp keledi. Geyde bunday mashqalalardı operaciyalıq sistema funkcionallıǵın ayırım programma moduline yamasa kitapxanaǵa proaktiv túrde abstrakciyalaw arqalı dúzetiw múmkin.

=== Tútin hám sana testlewi ===
Sana testlewi bunnan aldınǵı testlew menen dawam etiw aqılǵa muwapıq pa, sonı anıqlaydı.

Tútin testlewi programmalıq támiynatıń pútkilley islewine tosqınlıq etetuǵın hár qanday tiykarǵı mashqalalar bar ma, sonı anıqlaw ushın islep shıǵarılǵan programmalıq támiynattı isletiwge minimal urınıwlardan ibarat. Bunday testler qurılıs verifikaciya testlewi retinde qollanılıwı múmkin.

=== Regressiya testlewi ===
Regressiya testlewi kodtaǵı úlken ózgeris júz bergennen keyin kemshiliklerdi tabıwǵa itibar qaratadı. Atap aytqanda, ol programmalıq támiynat regressiyaların, tómenletilgen yaki joǵalǵan funkciyalardı, sonıń ishinde qaytıp kelgen eski qátelerdi anıqlawǵa umtıladı. Bunday regressiyalar programmalıq támiynattıń burın durıs islep turǵan funkcionallıǵı kútilgendey islewin toqtatqanda júz beredi. Ádette, regressiyalar programma ózgerisleriniń kútilmegen aqıbeti retinde, programmalıq támiynatıń jańadan islep shıǵarılǵan bólegi burınnan bar kod penen soqlıǵısqanda júz beredi. Regressiya testlewi ádette kommerciyalıq programmalıq támiynatın islep shıǵıwdaǵı eń úlken test jumısı bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ammann |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=leokXF8pLY0C&amp;pg=PA215 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt |first2=Jeff | sáne =January 28, 2008 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-88038-1 |page=215 |access-date=November 29, 2017}}&lt;/ref&gt;, aldınǵı programmalıq támiynat funkciyalarındaǵı kóp sanlı detallardı tekseriw sebepli hám hátteki jańa programmalıq támiynatı jańa dizayn bólimlerin testlew ushın ayırım eski test jaǵdayların qollanıp islep shıǵarılıwı múmkin, bul aldınǵı funkcionallıqtıń ele de qollap-quwatlanıwın támiyinleydi.

Regressiya testlewiniń keń tarqalǵan usıllarına aldınǵı test jaǵdayları jıynaqların qayta isletiw hám burın dúzetilgen qátelerdiń qayta payda bolǵanın tekseriw kiredi. Testlew tereńligi shıǵarıw processindegi basqıshqa hám qosılǵan funkciyalardıń qáwipine baylanıslı boladı. Olar ya shıǵarıwda kesh qosılǵan yaki qáwipli dep esaplanǵan ózgerisler ushın tolıq bolıwı múmkin, yaki ózgerisler shıǵarıwda erte bolsa yamasa tómen qáwipli dep esaplansa, hárbir funkciyadaǵı pozitiv testlerden ibarat júdá tómen bolıwı múmkin.

=== Qabıl etiw testlewi ===

Qabıl etiw testlewi programmalıq támiynatıń tutınıwshı kútiwlerine sáykes keliwin támiyinlew ushın sistema dárejesindegi testlew bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;BorbaTesting10&quot;&gt;{{Cite book |last1=Machado, P. |title=Testing Techniques in Software Engineering |last2=Vincenzi, A. |last3=Maldonado, J.C. |publisher=Springer Science &amp; Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-14334-2 |editor-last=Borba, P. |pages=13–14 |chapter=Chapter 1: Software Testing: An Overview |editor-last2=Cavalcanti, A. |editor-last3=Sampaio, A. |editor-last4=Woodcook, J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZOHrm02GFCEC&amp;pg=PA13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ClappSoftware95&quot;&gt;{{Cite book |last1=Clapp, J.A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&amp;pg=PA254 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |last2=Stanten, S.F. |last3=Peng, W.W. |publisher=Nova Data Corporation |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=254 |display-authors=et al}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | bet = ISTQB CTFL Syllabus 2018| url = https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| jumıs = ISTQB - International Software Testing Qualifications Board| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220324091506/https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-aprel }}&lt;/ref&gt;.

Qabıl etiw testlewi rawajlanıwdıń hár qanday eki basqıshı arasındaǵı tapsırıw processiniń bir bólegi retinde orınlanıwı múmkin. Testler kóbinese programmalıq támiynattı islep shıǵıw processinde olar orınlanatuǵın jerge yaki testtiń specifikalıq dárejesine baylanıslı bul dárejelerge toparlastırıladı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Paydalanıwshı qabıl etiw testlewi (UAT)
* Operaciyalıq qabıl etiw testlewi (OAT)
* Shártnamalıq hám regulyatorlıq qabıl etiw testlewi
* Alfa hám beta testlewi

Geyde UAT tutınıwshı tárepinen, olardıń ortalıǵında hám ózleriniń apparatlıq támiynatında orınlanadı.

OAT sapanı basqarıw sistemasınıń bir bólegi retinde ónim, xızmet yaki sistemanıń operaciyalıq tayarlıǵın (shıǵarıwdan aldın) ótkeriw ushın qollanıladı. OAT tiykarınan programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám programmalıq támiynattı saqlaw joybarlarında qollanılatuǵın funkcionallıq emes programmalıq támiynat testlewiniń keń taralǵan túri bolıp tabıladı. Testlewdiń bul túri sistemanıń qollap-quwatlanıwı yaki islep shıǵarıw ortalıǵınıń bir bólegi bolıwı ushın operaciyalıq tayarlıǵına itibar qaratadı. Sonlıqtan, ol operaciyalıq tayarlıq testlewi (ORT) yaki operaciyalar tayarlıǵı hám kepilligi (OR&amp;A) testlewi dep te belgili. OAT ishindegi funkcionallıq testlew sistemanıń funkcionallıq emes aspektlerin tastıyıqlaw ushın talap etiletuǵın testler menen sheklenedi.

Bunnan tısqarı, programmalıq támiynat testlewi sistemanıń jetkeriwge jaramlılıǵın, sonday-aq kútilgendey islewi onıń islew ortalıǵına zıyan jetkermewin yaki tolıq emes buzbawın yamasa sol ortalıqtaǵı basqa proceslerdi islewden toqtatıp qoymawın támiyinlewi kerek&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Woods| at = Anthony J.| sáne = 2015-jıl 5-iyun | bet = Operational Acceptance – an application of the ISO 29119 Software Testing standard| url = https://www.scribd.com/document/257086897/Operational-Acceptance-Test-White-Paper-2015-Capgemini| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = Capgemini Australia| type = Whitepaper}}&lt;/ref&gt;.

Shartnamalıq qabıl etiw testlewi shartnama dúziliw waqtında belgilengen shartnamanıń qabıl etiw kriteriylerine tiykarlanıp orınlanadı, al regulyatorlıq qabıl etiw testlewi programmalıq támiynat ónimine tiyisli regulyaciyalarǵa tiykarlanıp orınlanadı. Bul eki testti de paydalanıwshılar yaki ǵarezsiz testlewshiler orınlawı múmkin. Regulyaciyalıq qabıl etiw testlewi geyde regulyatorlıq agentliklerdiń test nátiyjelerin tekseriwin óz ishine aladı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Alfa testlewi ===
Alfa testlewi potencial paydalanıwshılar/tutınıwshılar yaki islep shıǵıwshılardıń saytındaǵı ǵarezsiz test komandası tárepinen simulyaciyalanǵan yamasa haqıyqıy operaciyalıq testlew bolıp tabıladı. Alfa testlewi kóbinese programmalıq támiynatı beta testlewine ótpesten aldın ishki qabıl etiw testlewiniń bir túri retinde dúkannan alınatuǵın programmalıq támiynatı ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Standard Glossary of Terms used in Software Testing| url = https://www.astqb.org/documents/Glossary-of-Software-Testing-Terms-v3.pdf| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = International Software Testing Qualifications Board| version = Version 3.1}}&lt;/ref&gt;.

=== Beta testlewi ===
Beta testlewi alfa testlewinen keyin keledi hám sırtqı paydalanıwshı qabıl etiw testlewiniń bir túri dep esaplanıwı múmkin. Beta versiyaları dep atalatuǵın programmalıq támiynatınıń versiyaları beta testlewshiler dep atalatuǵın programmalastırıw komandasınan tısqarı sheklengen auditoriyaǵa shıǵarıladı. Programmalıq támiynat adamlar toparlarına shıǵarıladı, sonda bunnan keyingi testlew ónimde az qáteler yaki kemshilikler bar ekenligin támiyinley aladı. Beta versiyaları keleshek paydalanıwshılardıń maksimal sanına kerі baylanıs maydanın arttırıw hám keńeytilgen yamasa hátteki belgilenbegen waqıt dawamında (máńgilik beta) dáslepki mánis jetkerip beriw ushın ashıq jámiyetke jetkilikli etiliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = O'Reilly| at = Tim| sáne = 2005-jıl 30-sentyabr | bet = What is Web 2.0| url = http://www.oreilly.com/pub/a/web2/archive/what-is-web-20.html?page=4| qaralǵan sáne = 2018-jıl 11-yanvar | baspaxana = O'Reilly Media| at = Section 4. End of the Software Release Cycle}}&lt;/ref&gt;.

=== Funkcionallıq hám funkcionallıq emes testlew ===

Funkcionallıq testlew kodtıń belgili bir ámelin yaki funkciyasın tastıyıqlaytuǵın ámellerdi ańlatadı. Bular ádette kod talapları hújjetlerinde tabıladı, degen menen ayırım islep shıǵıw metodologiyaları paydalanıw jaǵdaylarınan yaki paydalanıwshı waqıyaları negizinde isleydi. Funkcionallıq testler &quot;paydalanıwshı bunı isley ala ma&quot; yamasa &quot;bul funkciya isley me&quot; degen sorawǵa juwap beriwge umtıladı.

Funkcionallıq emes testlew programmalıq támiynattıń masshtablılıq yaki basqa ónimdarlıq, belgili bir sheklewler astındaǵı tártip yaki qáwipsizlik sıyaqlı belgili bir funkciyaǵa yamasa paydalanıwshı ámeline baylanıslı bolmawı múmkin bolǵan aspektlerine baylanıslı. Testlew úziliw punktin, masshtablılıq yaki ónimdarlıqtıń ekstremalları turaqsız orınlanıwǵa alıp keletuǵın punktin anıqlaydı. Funkcionallıq emes talaplar ónim sapasın, ásirese onıń paydalanıwshılarınıń jaramlılıq kóz-qarası kontekstinde sáwlelendiretuǵın talaplar bolıwǵa umtıladı.

=== Úziliksiz testlew ===
Úziliksiz testlew programmalıq támiynatı shıǵarıw talabına baylanıslı biznes qáwipleri haqqında dárhal kerі baylanıs alıw ushın programmalıq támiynatı jetkerip beriw liniyasınıń bir bólegi retinde avtomatlastırılǵan testlerdi orınlaw processi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;essential&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2015-jıl 3-avgust | bet = Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential| qaralǵan sáne = 2018-jıl 12-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stickym&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Philipp-Edmonds| at = Cameron| sáne = 2014-jıl 5-dekabr | bet = The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola| url = http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = Stickyminds}}&lt;/ref&gt;. Úziliksiz testlew funkcionallıq talaplardı da, funkcionallıq emes talaplardı da validaciyalawdı óz ishine aladı; testlew kólemi tómennen joqarı talaplardı yaki paydalanıwshı waqıyaların validaciyalawdan baslap, joqarı biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem keńeyedi&lt;ref name=&quot;shift&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2014-jıl 2-oktyabr | bet = Shift Left and Put Quality First| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2014/10/shift-left-and-put-quality-first| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}&lt;/ref&gt;.

=== Destruktiv testlewi ===
Destruktiv testlewi programmalıq támiynatı yamasa kishi sistemanıń isten shıǵıwına sebep bolıwǵa umtıladı. Ol programmalıq támiynatı jaramsız yaki kútilmegen kirgiziwlerdi alǵanda da durıs isleytuǵının tastıyıqlaydı, sonıń menen kirgiziw validaciyası hám qátelerdi basqarıw rutinalarınıń bekkemligin ornatadı. Fuzzing túrindegi programmalıq támiynatı qáte kirgiziw isten shıǵıw testlewiniń bir mısalı bolıp tabıladı. Programmalıq támiynatı qáte kirgiziw betinde túrli kommerciyalıq funkcionallıq emes testlew quralları baylanıstırılǵan; destruktiv testlewin orınlaytuǵın kóp sanlı ashıq kodlı hám biypul programmalıq támiynatı quralları da bar.

=== Programmalıq támiynat ónimdarlıǵın testlew ===
Ónimdarlıq testlewi ádette belgili bir júkleme astında sistema yaki kishi sistemanıń juwapkershilik hám turaqlılıq jaǵınan qalay isleytuǵının anıqlaw ushın orınlanadı. Ol sistemanıń masshtablılıq, isenimlilik hám resurs paydalanıw sıyaqlı basqa sapa atributların izertlew, ólshew, validaciyalaw yaki tastıyıqlaw ushın da xızmet etiwi múmkin.

Júkleme testlewi tiykarınan sistemanıń úlken muǵdardaǵı maǵlıwmatlar yaki kóp sanlı paydalanıwshılar bolsın, belgili bir júkleme astında islewin dawam ete ala ma, sonı testlewge baylanıslı. Bul ádette programmalıq támiynattıń masshtablılıǵı dep ataladı. Funkcionallıq emes ámel retinde orınlanǵanda baylanıslı júkleme testlew ámeli kóbinese shıdamlılıq testlewi dep ataladı. Kólem testlewi ayırım komponentler (mısal ushın fayl yaki maǵlıwmatlar bazası) ólshemi ádewir artqanda da programmalıq támiynatı funkciyaların testlew usılı bolıp tabıladı. Stress testlewi kútilmegen yaki siyrek júklemeler astında isenimliliktı testlew usılı bolıp tabıladı. Turaqlılıq testlewi (kóbinese júkleme yaki shıdamlılıq testlewi dep ataladı) programmalıq támiynattı qabıl etiwge bolatuǵın dáwirde yaki onnan joqarı dáwirde úziliksiz jaqsı isley ala ma, sonı tekseredi.

Ónimdarlıq testlewiniń belgili bir maqsetleri ne ekenligi haqqında az kelisim bar. Júkleme testlewi, ónimdarlıq testlewi, masshtablılıq testlewi hám kólem testlewi terminleri kóbinese bir-biriniń ornına qollanıladı.

Real waqıttaǵı programmalıq támiynat sistemalarınıń qatal waqıt sheklewleri bar. Waqıt sheklewleriniń orınlanıwın testlew ushın real waqıttaǵı testlew qollanıladı.

=== Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi ===

Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi paydalanıwshı interfeysiniń qollanıw hám túsiniwge ańsat ekenligin tekseriw bolıp tabıladı. Ol tiykarınan qosımshanı qollanıwǵa baylanıslı. Bul avtomatlastırılıwı múmkin bolǵan testlew túri emes; tájiriybeli UI dizaynerleri tárepinen baqlanıp atırǵan haqıyqıy adam paydalanıwshıları zárúr.

=== Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi ===

Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi programmalıq támiynatınıń imkániyatı sheklengen adamlar ushın qolaylı ekenligin támiyinlew ushın qollanıladı. Veb-imkániyat testlewiniń ayırım keń tarqalǵanları:

* Shrift penen fon reńi arasındaǵı reń kontrastınıń tiyisli ekenligin támiyinlew
* Shrift ólshemi
* Multimedialıq mazmun ushın alternativ tekstler
* Kompyuter klaviaturasınan tısqarı tıshqanshanı paydalanıp sistemanı qollanıw qábileti.

==== Ámel etiw ushın keń tarqalǵan standartlar: ====
* 1990-jılǵı Imkániyatı sheklengen amerikalılar haqqındaǵı nızam
* 508-bólim, 1973-jılǵı Reabilitaciya haqqındaǵı nızamǵa dúzetiw
* Dúnya júzilik veb konsorciumınıń (W3C) Veb qolaylılıǵı baslaması (WAI)

== Derekler ==
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__</text>
      <sha1>tmdzdzk1hzx4s067vgdvmeekgmhu51i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275074</id>
      <parentid>275073</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T10:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlew]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>275074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49898" sha1="qoaxc3umheu78wk5nhlq7e82szsfyud" xml:space="preserve">[[Fayl:TestingCup-Polish-Championship-in-Software-Testing-Katowice-2016.jpg|nobaý|TestingCup – Programmalıq támiynattı testlew boyınsha Polsha chempionatı, Katovice, 2016-jıl may]]
'''Programmalıq támiynattı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''software testing'') – bul [[programmalıq támiynat]]tıń kútilgen talaplarǵa sáykes keletuǵının tekseriw ámeliyatı.

Programmalıq támiynattı testlew [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] yamasa qáwenderge programmalıq támiynattıń sapası hám onıń isten shıǵıw qáwipi haqqında obektiv, ǵarezsiz informaciya bere aladı. Ol barlıq qátelerdi tawıp bere almaydı&lt;ref name=&quot;pan&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.ece.cmu.edu/~koopman/des_s99/sw_testing/| bet = Software Testing| familiya = Pan| at = Jiantao| sáne = Spring 1999 | baspaxana = Carnegie Mellon University| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | type = coursework}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kaner2&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|title=Testing Computer Software|url=https://archive.org/details/testingcomputers0000kane_q3z6|last2=Falk|first2=Jack|last3=Nguyen|first3=Hung Quoc|publisher=John Wiley and Sons|year=1999|isbn=978-0-471-35846-6|edition=2nd|location=New York|author-link=Cem Kaner}}&lt;/ref&gt;.

Orakldan durıslıqtı ólshew kriteriylerine tiykarlanıp, programmalıq támiynattı testlew máseleni anıqlawı múmkin bolǵan principleri hám mexanizmlerin qollanadı. Orakllarǵa mısallar: specifikaciyalar, kelisim-shártleri, salıstırmalı ónimler, sol ónimniń ótken versiyaları, kútilgen yaki boljanǵan maqset haqqındaǵı juwmaqlar, paydalanıwshı yaki tutınıwshı kútiwleri, tiyisli standartlar hám qollanılatuǵın nızamlar.

Programmalıq támiynattı testlew kóbinese tábiyatta dinamikalıq boladı; haqıyqıy nátiyjeniń kútilgen nátiyjege sáykes keliwin tekseriw ushın programmalıq támiynattı isletiw alıp barıladı. Ol tábiyatta statikalıq ta bolıwı múmkin; [[Derek kodı|kodtı]] hám oǵan baylanıslı hújjetlerdi kórip shıǵıw.

Programmalıq támiynattı testlew kóbinese mına sorawǵa juwap beriw ushın qollanıladı: Programmalıq támiynat ózi islewi kerek bolǵan hám islewi zárúr bolǵan isti isley me?

Programmalıq támiynattı testlewden alınǵan maǵlıwmat programmalıq támiynat islep shıǵarılatuǵın procesti jaqsılaw ushın qollanılıwı múmkin.

Programmalıq támiynattı testlew &quot;piramida&quot; usılına ámel etiwi kerek, onda testlerińizdiń kóbisi birlik testleri bolıwı kerek, sońınan integraciya testleri hám aqırında aqırǵı paydalanıwshı (e2e) testleri eń tómen proporciyaǵa iye bolıwı kerek&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding with Agile: Software Development Using Scrum|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Addison-Wesley Professional|year=2009|isbn=978-0321579362}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Molina|first=Alessandro|title=Crafting Test-Driven Software with Python: Write test suites that scale with your applications' needs and complexity using Python and PyTest|publisher=Packt Publishing|year=2021|isbn=978-1838642655}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Fernandes da Costa|first=Lucas|title=Testing JavaScript Applications|publisher=Manning|year=2021|isbn=978-1617297915}}&lt;/ref&gt;.

== Ekonomika ==
2002-jılı NIST tárepinen ótkerilgen izertlew programmalıq támiynat qátelikleri [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] ekonomikasına jılına 59,5 milliard dollar zıyan keltiretuǵının xabarladı. Eger jaqsıraq programmalıq támiynat testlewi ámelge asırılǵanda, bul qımbat bahanıń úshten birinen aslamınıń aldın alıw múmkin edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.nist.gov/director/planning/upload/report02-3.pdf| bet = The Economic Impacts of Inadequate Infrastructure for Software Testing| sáne = May 2002 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Qımbat bahalar sebepli programmalıq támiynat testlewin sırttan alıp keliw keń taralǵan, Qıtay, Filippin hám Indiya artıqmashılıqlı baǵdarlar bolıp tabıladı.

== Tariyxı ==
Glenford J. Mayers 1979-jılı debaggingti (qáteliklerdi) testlewden ajıratıwdı dáslep engizdi&lt;ref name=&quot;Myers 1979&quot;&gt;{{Cite book|last=Myers|first=Glenford J.|url=https://archive.org/details/artofsoftwaretes00myer|title=The Art of Software Testing|publisher=John Wiley and Sons|year=1979|isbn=978-0-471-04328-7}}&lt;/ref&gt;. Onıń itibarı buzılıw testlewine qaratılǵan bolsa da (&quot;Tabıslı test jaǵdayı eli tabılmaǵan qáteni anıqlaytuǵın jaǵday.&quot;&lt;ref name=&quot;Myers 1979&quot; /&gt;), ol programmalıq támiynat injeneriyası jámiyetiniń debagging sıyaqlı tiykarǵı rawajlandırıw ámeliyatların verifikaciyadan ajıratıw qálewin kórsetip berdi.

== Maqsetler ==
Programmalıq támiynattı testlew ádette maqsetke baǵdarlanǵan boladı.

=== Qátelerdi tabıw ===
Programmalıq támiynattı testlew ádette programmalıq támiynat qáteliklerin - [[Derek kodı|kodtaǵı]] qáteni óz ishine aladı, bul qáte unamsız nátiyjege alıp keledi&lt;ref name=&quot;IEEEglossary&quot;&gt;{{Citation |title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology | sáne =1990 |publisher=IEEE |doi=10.1109/IEEESTD.1990.101064 |isbn=978-1-55937-067-7}}&lt;/ref&gt;.  Qáteler ádette testlew processin ásteletedi hám debagging hám dúzetiw ushın [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashınıń]] járdemin talap etedi.

Barlıq kemshilikler isten shıǵıwǵa alıp kelmeydi. Mısal ushın, óli kodtaǵı kemshilik isten shıǵıw dep esaplanbaydı.

Bir waqıtta isten shıǵıwǵa alıp kelmeytuǵın kemshilik keyinnen ortalıq ózgerisler sebepli júz beriwi múmkin. Ortalıq ózgerislerine mısallar jańa [[kompyuter apparatlıq támiynatı]]nda islew, maǵlıwmatlardaǵı ózgerisler hám túrli programmalıq támiynat penen óz-ara baylanıs qılıwdı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171028051659/http://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| arxivsáne = 2017-jıl 28-oktyabr | at = Section 1.1.2| sáne = 2011-jıl 31-mart | format = pdf| baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Bir kemshilik bir neshe isten shıǵıw belgilerine alıp keliwi múmkin.

=== Talaplardıń qanaatlandırılıwın támiyinlew ===
Programmalıq támiynattı testlew Talaplar kemshiligin - talap ushın dizaynnan alıp taslawdı óz ishine alıwı múmkin&lt;ref name=&quot;kolawa&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kolawa|first1=Adam|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html|title=Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management|last2=Huizinga|first2=Dorota|publisher=Wiley-IEEE Computer Society Press|year=2007|isbn=978-0-470-04212-0}}&lt;/ref&gt;.  Talap kemshilikleri kóbinese testlewge jaramlılıq, masshtablılıq, saqlawǵa jaramlılıq, ónimdarlıq hám [[Kompyuter qáwipsizligi|qáwipsizlik]] sıyaqlı funkcionallıq emes talaplar bolıwı múmkin.

=== Kodtı qamtıw ===
Programmalıq támiynattı testlewdiń tiykarǵı sheklewi – barlıq kirgiziwler hám aldın ala shártler (baslańǵısh jaǵday) kombinaciyalarında testlew hátteki ápiwayı ónim menen de ámelge asırıw múmkin emes. &lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081217060536/http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 17-dekabr | at = Principle 2, Section 1.3| sáne = 2005-jıl 1-iyul | baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}&lt;/ref&gt; 
Ádetten tıs shártlerde payda bolatuǵın kemshiliklerdi testlewde tabıw qıyın. Sonday-aq, sapanıń funkcionallıq emes ólshemleri (onıń ne islewi kerekligine salıstırǵanda qanday bolıwı kerek) – paydalanıwǵa qolaylılıq, masshtablılıq, ónimdarlıq, úylesimlilik hám isenimlilik – subektiv bolıwı múmkin; bir adam ushın jetkilikli bahalıqtı qurastıratuǵın nárse basqa adam ushın onday bolmawı múmkin.

Múmkin bolǵan hárbir kirgiziw ushın testlew ámelge asırıw múmkin bolmasa da, testlew testlerdi minimumǵa keltirip, qamtıwdı maksimumǵa jetkeriw ushın kombinatorikanı qollanıwı múmkin.

== Kategoriyalar ==
Testlewdi kóp usıllar menen kategoriyaǵa bóliw múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|url=https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane|title=Lessons Learned in Software Testing: A Context-Driven Approach|last2=Bach|first2=James|last3=Pettichord|first3=Bret|publisher=Wiley|year=2001|isbn=978-0-471-08112-8|pages=[https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane/page/n55 31]–43}}&lt;/ref&gt;.

=== Avtomatlastırılǵan testlew ===
Programmalıq támiynattı testlewde test avtomatlastırıw – testlerdiń orınlanıwın hám haqıyqıy nátiyjelerdi boljanǵan nátiyjeler menen salıstırıwdı basqarıw ushın testlenip atırǵan programmalıq támiynattan ayırım programmalıq támiynattı qollanıw. Test avtomatlastırıw burınnan bar bolǵan rásmiylestirilgen testlew processindegi bir neshe qaytalanatuǵın, biraq zárúr wazıypalardı avtomatlastırıwı yaki qol menen islew qıyın bolatuǵın qosımsha testlewdi orınlawı múmkin. Test avtomatlastırıw úziliksiz jetkerip beriw hám úziliksiz testlew ushın kriteriyalıq jaqtan áhmiyetli.

=== Dárejeler ===
Programmalıq támiynattı testlew [[programmalıq támiynat sisteması]]nıń qansha bólegi test itibarında ekenligine tiykarlanıp dárejelerge bóliniwi múmkin&lt;ref name=&quot;Computer.org&quot;&gt;{{Cite book|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE Computer Society|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque|series=3.0|chapter=Chapter 5|editor-last2=Fairley}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BourqueSWEBOK14-4&quot;&gt;{{Cite book|title=SWEBOK v3.0: Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque, P.|chapter=Chapter 4: Software Testing|editor-last2=Fairley, R.D.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DooleySoftware11&quot;&gt;{{Cite book|title=Software Development and Professional Practice|url=https://archive.org/details/softwaredevelopm0000dool|publisher=APress|year=2011|isbn=978-1-4302-3801-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WiegersCreating13&quot;&gt;{{Cite book|title=Creating a Software Engineering Culture|publisher=Addison-Wesley|year=2013|isbn=978-0-13-348929-3}}&lt;/ref&gt;.

==== Birlik testlew ====
Birlik testlew, sonday-aq komponent yaki modul testlew dep te ataladı, ayırım derek kodı kútilgen tártipti tastıyıqlaw ushın testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri boladı.

==== Integraciya testlewi ====
Bul abzac Integraciya testlewinen úzindi bolıp tabıladı.

Integraciya testlewi, sonday-aq integraciya hám testlew dep te ataladı, qısqartılǵan I&amp;T, programmalıq támiynat sistemasınıń bir neshe bólimleri topar retinde testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri.

==== Sistema testlewi ====
Bul abzac Sistema testlewinen úzindi bolıp tabıladı.

Sistema testlewi, sonday-aq end-to-end (E2E) testlew dep te ataladı, tolıq programmalıq támiynat sistemasında ótkeriletuǵın testlew.

=== Statikalıq, dinamikalıq hám passiv testlew ===

Programmalıq támiynattı testlewde kóp usıllar bar. Kórip shıǵıwlar, júrip ótiwler yaki tekseriwler statikalıq testlew dep ataladı, al belgili bir test jaǵdayları jıynaǵı menen programmalastırılǵan kodtı orınlaw dinamikalıq testlew dep ataladı&lt;ref name=&quot;GrahamFoundations08&quot;&gt;{{Cite book |last1=Graham, D. |url=https://books.google.com/books?id=Ss62LSqCa1MC&amp;pg=PA57 |title=Foundations of Software Testing |last2=Van Veenendaal, E. |last3=Evans, I. |publisher=Cengage Learning |year=2008 |isbn=978-1-84480-989-9 |pages=57–58}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OberkampfVerif10&quot;&gt;{{Cite book |last1=Oberkampf, W.L. |url=https://books.google.com/books?id=7d26zLEJ1FUC&amp;pg=PA155 |title=Verification and Validation in Scientific Computing |last2=Roy, C.J. |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-49176-1 |pages=154–5}}&lt;/ref&gt;.

Statikalıq testlew kóbinese dálil oqıw sıyaqlı implicit boladı, plyus programmalastırıw  quralları/tekst redaktorları derek kodı strukturasın tekserip shıqqanda yaki kompilyatorlar (aldın ala kompilyatorlar) sintaksis hám maǵlıwmat aǵımın statikalıq programma analizi retinde tekserip shıqqanda. Dinamikalıq testlew programmanıń ózi isletilgende júz beredi. Dinamikalıq testlew kodtıń belgili bir bólimlerin testlew ushın programma 100% tamamlanbastan burın baslanıwı múmkin hám diskret funkciyalarǵa yaki modullerge qollanıladı.&lt;ref name=&quot;GrahamFoundations08&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;OberkampfVerif10&quot; /&gt; Bular ushın ádettegi texnikalar ya stablar/drayverlerdi qollanıw yaki debagger ortalıǵınan orınlaw bolıp tabıladı.&lt;ref name=&quot;OberkampfVerif10&quot; /&gt;

Statikalıq testlew verifikaciyanı óz ishine aladı, al dinamikalıq testlew validaciyanı da óz ishine aladı.&lt;ref name=&quot;OberkampfVerif10&quot; /&gt;

Passiv testlew programmalıq támiynat ónimi menen hesh qanday óz-ara baylanıssız sistemanıń tártibin tastıyıqlawdı ańlatadı. Aktiv testlewge qarama-qarsı, testlewshiler hesh qanday test maǵlıwmatların bermeydi, biraq sistema jurnallarına hám izlerine qaraydı. Olar qanday da bir sheshimler qabıl etiw ushın úlgilerdi hám belgili bir tártipti qazıp aladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Lee |first1=D. |last2=Netravali |first2=A.N. |last3=Sabnani |first3=K.K. |last4=Sugla |first4=B. |last5=John |first5=A. |title=Proceedings 1997 International Conference on Network Protocols |chapter=Passive testing and applications to network management |year=1997 |publisher=IEEE Comput. Soc |pages=113–122 |doi=10.1109/icnp.1997.643699 |isbn=978-0-8186-8061-8 |s2cid=42596126}}&lt;/ref&gt;. Bul oflayn orınlaw waqtındaǵı verifikaciyaǵa hám jurnal analizine baylanıslı.

=== Izleniw testlewi ===
Bul bólim Izleniw testlewinen úzindi bolıp tabıladı.

Izleniw testlewi programmalıq támiynat testlewine usıl bolıp tabıladı, ol bir waqıtta úyreniw, test dizaynı hám test orınlawı retinde qısqasha súwretlenedi. 1984-jılı bul termindi engizgen Sem Kaner, izleniw testlewin &quot;testke baylanıslı úyreniw, test dizaynı, test orınlawı hám test nátiyjelerin interpretaciyalawdı proekt dawamında parallel túrde isleytuǵın óz-ara qollap-quwatlawshı ámeliyatlar retinde qaray otırıp, óz jumısınıń sapasın úziliksiz optimallastırıw ushın jeke testlewshiniń jeke erkinligi hám juwapkershiligine basım etetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń stili&quot; dep anıqlaydı.

=== Aldın ala belgilengen testlew hám adaptiv testlew ===
Orınlanıwı kerek bolǵan testlew strategiyasınıń túri IUT-qa qollanılatuǵın testler testlew jobası orınlana baslamastan aldın sheshiliwi kerek pe (aldın ala belgilengen testlew&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=D. | last2=Yannakakis |first2=M. | sáne =1996 |title=Principles and methods of testing finite state machines-a survey |url=https://doi.org/10.1109/5.533956 |journal=Proceedings of the IEEE |volume=84 |issue=8 |pages=1090–1123|doi=10.1109/5.533956 }}&lt;/ref&gt;) yaki IUT-qa qollanılatuǵın hárbir kirgiziw aldınǵı testlerdi qollanıw waqtında alınǵan nátiyjelerge dinamikalıq túrde baylanıslı bola ala ma (adaptiv testlew&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In Testing Software and Systems: 23rd IFIP WG 6.1 International Conference, ICTSS 2011, Paris, France, November 7-10 |chapter= Adaptive testing of deterministic implementations specified by nondeterministic FSMs |series=Lecture Notes in Computer Science | chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-24580-0_12 |year=2011 |volume=7019 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |pages=162–178 |doi=10.1007/978-3-642-24580-0_12 |isbn=978-3-642-24579-4 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In 2014 IEEE 15th International Symposium on High-Assurance Systems Engineering |chapter= Adaptive testing of nondeterministic systems with FSM | url=https://doi.org/10.1109/HASE.2014.39 |year=2014 |publisher=IEEE |pages=224–228 |doi=10.1109/HASE.2014.39 |isbn=978-1-4799-3466-9 }}&lt;/ref&gt;) soǵan baylanıslı boladı.

=== Qara/aq qutı ===

Programmalıq támiynat testlewi kóbinese aq qutı hám qara qutıǵa bóliniwi múmkin. Bul eki usıl testlewshi test jaǵdayların islep shıqqanda alatuǵın kóz-qarastı súwretlew ushın qollanıladı. Eki qutınıń da aspektlerin óz ishine alatuǵın kúlreń qutı dep atalatuǵın gibrid usıl programmalıq támiynat testlew metodologiyasına da qollanılıwı múmkin&lt;ref name=&quot;LimayeSoftware09&quot;&gt;{{Cite book |last=Limaye, M.G. |url=https://books.google.com/books?id=zUm8My7SiakC&amp;pg=PA108 |title=Software Testing |publisher=Tata McGraw-Hill Education |year=2009 |isbn=978-0-07-013990-9 |pages=108–11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SalehSoftware09&quot;&gt;{{Cite book |last=Saleh, K.A. |url=https://books.google.com/books?id=N69KPjBEWygC&amp;pg=PA224 |title=Software Engineering |publisher=J. Ross Publishing |year=2009 |isbn=978-1-932159-94-3 |pages=224–41}}&lt;/ref&gt;.

==== Aq qutı testlewi ====
[[Fayl:White Box Testing Approach.png|alt=White Box Testing Diagram|thumb|Aq qutı testlew diagramması]]

Aq qutı testlewi (sonday-aq ashıq qutı testlew, shisha qutı testlew, móldir qutı testlew hám strukturalıq testlew dep te ataladı) aqırǵı paydalanıwshıǵa kórsetiletuǵın funkcionallıqqa qarama-qarsı programmanıń ishki strukturaların yaki jumısların tastıyıqlaydı. Aq qutı testlewde sistemanıń ishki kóz-qarası (derek kodı), sonday-aq programmalastırıw kónlikpeleri test jaǵdayların islep shıǵıw ushın qollanıladı. Testlewshi kod arqalı jollardı isletiw ushın kirgiziwlerdi tańlaydı hám tiyisli nátiyjelerdi anıqlaydı.&lt;ref name=&quot;LimayeSoftware09&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SalehSoftware09&quot; /&gt; Bul sxemadaǵı túyinlerdi testlewge uqsas, mısal ushın, sxema ishindegi testlew (ICT).

Aq qutı testlew programmalıq támiynat testlew processiniń birlik, integraciya hám sistema dárejelerinde qollanılıwı múmkin bolsa da, ádette birlik dárejesinde ámelge asırıladı.&lt;ref name=&quot;AmmannIntro16&quot; /&gt; Ol birlik ishindegi jollardı, integraciya waqtında birlikler arasındaǵı jollardı hám sistema dárejesindegi test waqtında kishi sistemalar arasındaǵı jollardı testley aladı. Test dizaynınıń bul usılı kóp qáteler yaki mashqalalardı anıqlay alsa da, ol specifikaciyanıń ámelge asırılmaǵan bólimlerin yaki jetispeytuǵın talaplardı anıqlamawı múmkin.

Aq qutı testlewde qollanılatuǵın texnikalarǵa tómendegiler kiredi&lt;ref name=&quot;SalehSoftware09&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EverettSoftware07&quot;&gt;{{Cite book |last1=Everatt, G.D. |title=Software Testing: Testing Across the Entire Software Development Life Cycle |last2=McLeod Jr., R. |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2007 |isbn=978-0-470-14634-7 |pages=99–121 |chapter=Chapter 7: Functional Testing}}&lt;/ref&gt;:

* API testlew – ashıq hám jeke APIlerdi (qosımsha programmalastırıw interfeysleri) qollanıp qosımshanı testlew
* Kodtı qamtıw – kodtı qamtıwdıń belgili bir kriteriylerin qanaatlandırıw ushın testlerdi islep shıǵıw (mısal ushın, test dizayneri programmadaǵı barlıq sózlerdi keminde bir ret orınlatıw ushın testlerdi islep shıǵıwı múmkin)
* Qáte kirgiziw usılları – testlew strategiyalarınıń nátiyjeliligin ólshew ushın qasaqana qátelerdi kirgiziw
* Mutaciya testlew usılları
* Statikalıq testlew usılları

Kodtı qamtıw quralları qara qutı testlewin qosqanda, hár qanday usıl menen dóretilgen test komplektiniń tolıqlıǵın bahalawı múmkin. Bul programmalıq támiynat komandasına sistemanıń siyrek testlenetuǵın bólimlerin tekseriwge imkániyat beredi hám eń áhmiyetli funkciya punktleriniń testlengenine kepillik beredi&lt;ref name=&quot;CornettCode96&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Cornett| at = Steve| sáne = c. 1996 | bet = Code Coverage Analysis| url = http://www.bullseye.com/coverage.html#intro| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | baspaxana = Bullseye Testing Technology| at = Introduction}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq támiynat ólshemi retinde kodtı qamtıw tómendegiler ushın procent retinde esabat beriliwi múmkin&lt;ref name=&quot;LimayeSoftware09&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CornettCode96&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BlackPragmatic11&quot;&gt;{{Cite book |last=Black, R. |url=https://books.google.com/books?id=n-bTHNW97kYC&amp;pg=PA44 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-118-07938-6 |pages=44–6}}&lt;/ref&gt;:

:* Funkciya qamtıwı, orınlanǵan funkciyalar haqqında esabat beredi.
:* Sóz qamtıwı, testti tamamlaw ushın orınlanǵan qatarlar sanı haqqında esabat beredi.
:* Sheshim qamtıwı, berilgen testtiń Haqıyqıy hám Jalǵan tarmaqlarınıń ekewi de orınlanǵan ba, sonı esabat beredi.

100% sóz qamtıwı barlıq kod jollarınıń yaki tarmaqlarınıń (basqarıw aǵımı jaǵınan) keminde bir ret orınlanıwın támiyinleydi. Bul durıs funkcionallıqtı támiyinlewde járdem beredi, biraq jetkilikli emes, sebebi sol kod túrli kirgiziwlerdi durıs yaki nadurıs túrde islewi múmkin&lt;ref&gt;As a simple example, the [[C (programming language)|C]] function &lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot; inline=&quot;&quot;&gt;int f(int x){return x*x-6*x+8;}&lt;/syntaxhighlight&gt; consists of only one statement. All tests against a specification &lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot; inline=&quot;&quot;&gt;f(x)&gt;=0&lt;/syntaxhighlight&gt; will succeed, except if &lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot; inline=&quot;&quot;&gt;x=3&lt;/syntaxhighlight&gt; happens to be chosen.&lt;/ref&gt;.

==== Qara qutı testi ====
[[Fayl:Black box diagram.svg|thumb|Qara qutı diagramması]]

Qara qutı testlew (sonday-aq funkcionallıq testlew dep te ataladı) derek kodın oqımay, ámelge asırıw haqqındaǵı bilimsiz test jaǵdayların islep shıǵıwdı súwretleydi. Testlewshiler programmalıq támiynattıń ne islewi kerek ekenligin ǵana biledi, onıń qalay isleytuǵının emes&lt;ref name=&quot;Patton&quot;&gt;{{Cite book |last=Patton |first=Ron |url=https://archive.org/details/softwaretesting0000patt |title=Software Testing |publisher=Sams Publishing |year=2005 |isbn=978-0-672-32798-8 |edition=2nd |location=Indianapolis}}&lt;/ref&gt;. Qara qutı testlew usıllarına tómendegiler kiredi: ekvivalent bólistiriw, shegaralıq qun analizi, barlıq jup testlew, jaǵday ótiw tablicaları, sheshim tablicası testlew, fuzz testlew, modelge tiykarlanǵan testlew, paydalanıw jaǵdayın testlew, izleniw testlew hám specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew.&lt;ref name=&quot;LimayeSoftware09&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SalehSoftware09&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BlackPragmatic11&quot; /&gt;

Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew tiyisli talaplarǵa muwapıq programmalıq támiynattıń funkcionallıǵın testlewge qaratılǵan.[39] Testlewdiń bul dárejesi ádette testlewshige tolıq test jaǵdayları beriliwin talap etedi, sonda ol berilgen kirgiziw ushın shıǵıw qunlılıǵı (yaki tártibi) test jaǵdayında kórsetilgen kútilgen qunlılıq penen &quot;birdey&quot; yaki &quot;birdey emes&quot; ekenligin ápiwayı túrde tastıyıqlay aladı. Test jaǵdayları specifikaciyalar hám talaplar, yaǵnıy qosımshanıń ne islewi kerek ekenligi átirapında qurıladı. Ol test jaǵdayların shıǵarıp alıw ushın specifikaciyalar, talaplar hám dizaynlardı qosqanda, programmalıq támiynatıń sırtqı súwretlerin qollanadı. Bul testler funkcionallıq yaki funkcionallıq emes bolıwı múmkin, biraq ádette funkcionallıq boladı. Durıs funkcionallıqtı támiyinlew ushın specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew zárúr bolıwı múmkin, biraq ol kompleksli yamasa joqarı qáwipli jaǵdaylardan qorǵaw ushın jetkilikli emes&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bach |first=James |author-link=James Bach |date=June 1999 |title=Risk and Requirements-Based Testing |url=http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |journal=Computer |volume=32 |issue=6 |pages=113–114 |access-date=August 19, 2008}}&lt;/ref&gt;.

Qara qutı testlew testlewdiń hár qanday dárejesinde qollanılıwı múmkin, biraq ádette birlik dárejesinde emes.&lt;ref name=&quot;AmmannIntro16&quot; /&gt;

'''Komponent interfeysin testlew'''

Komponent interfeysin testlew qara qutı testlewiniń bir variantı bolıp tabıladı, itibar tek kishi sistema komponentiniń baylanıslı ámellerinen tısqarı maǵlıwmattıń mánislerine qaratılǵan&lt;ref name=&quot;MathurFound11-63&quot;&gt;{{Cite book |last=Mathur, A.P. |url=https://books.google.com/books?id=hyaQobu44xUC&amp;pg=PA18 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-5908-0 |page=63}}&lt;/ref&gt;. Komponent interfeysin testlew ámeliyatı bul birlikler arasındaǵı tolıq integraciya testlewinen tısqarı, túrli birlikler yaki kishi sistema komponentleri arasında ótkerilgen maǵlıwmatlardı islewdi tekseriw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Clapp&quot;&gt;{{Cite book |last=Clapp |first=Judith A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&amp;pg=PA313 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=313 |publisher=William Andrew |access-date=January 5, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mathur&quot;&gt;{{Cite book |last=Mathur |first=Aditya P. |url=https://books.google.com/books?id=yU-rTcurys8C&amp;pg=PR38 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2007 |isbn=978-81-317-1660-1 |page=18}}&lt;/ref&gt;. Ótkerilip atırǵan maǵlıwmatlar &quot;xabar paketleri&quot; dep esaplanıwı múmkin hám diapazon yaki maǵlıwmat túrleri bir birlikten dóretilgen maǵlıwmatlar ushın tekseriliwi hám basqa birlikke ótkerilmesten aldın jaramlılıǵı tekseriliwi múmkin. Interfeysti testlew ushın bir variant bir neshe kún yaki hápte dawamında birlikler arasında ótkerilgen mıńlaǵan maǵlıwmat jaǵdayların analizlewge imkániyat beriw ushın kóbinese waqıt belgisi qoyılǵan, ótkerilip atırǵan maǵlıwmat elementleriniń ayırım log faylın saqlaw bolıp tabıladı. Testler basqa interfeys ózgeriwshileri ádettegi mánisler retinde ótkerilip atırǵanda, ayırım ekstremal maǵlıwmat mánislerin islewdi tekseriwdi óz ishine alıwı múmkin.&lt;ref name=&quot;Clapp&quot; /&gt; Interfeystegi ádetten tıs maǵlıwmat mánisleri keyingi birliktegi kútilmegen ónimdarlıqtı túsindiriwge járdem bere aladı.

===== Vizual testlew =====

Vizual testlewdiń maqseti baǵdarlamashılarǵa maǵlıwmatlardı baǵdarlamashı ózi talap etetuǵın informaciyanı ańsat taba alatuǵın hám informaciya anıq súwretlengen usılda kórsetiw arqalı programmalıq támiynattıń isten shıqqan waqtında ne bolıp atırǵanın tekseriw imkániyatın beriw bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Chima |first=Raspal |title=Visual testing |url=http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing |magazine=TEST Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724162657/http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing/ |archive-date=July 24, 2012 |access-date=January 13, 2012}}&lt;/ref&gt;.

Vizual testlewdiń tiykarında qandayda bir adam birewge máseleni (yaki test isten shıǵıwın) súwretlep beriwden góre kórsetiw anıqlıqtı hám túsiniwdi áhmiyetli dárejede arttıradı degen ideya bar. Sonlıqtan, vizual testlew pútkil test processin jazıwdı talap etedi – test sistemasında video formatta júz berip atırǵan barlıq nárseni jazıp alıw. Shıǵıw videoları veb-kamera arqalı súwret-ishinde-súwret rejimindegi real waqıttaǵı testlewshi kirgiziwi hám mikrofonlardan audio kommentariy menen tolıqtırıladı.

Vizual testlew bir neshe artıqmashılıqlardı támiyinleydi. Kommunikaciya sapası anaǵurlım artadı, sebebi testlewshiler máseleni (hám oǵan alıp kelgen waqıyalardı) baǵdarlamashıǵa tek súwretlep beriwden góre kórsete aladı hám kóp jaǵdaylarda test isten shıǵıwların qaytalaw zárúrligi joq boladı. Baǵdarlamashı test isten shıǵıwınıń ózi talap etetuǵın barlıq dálillerine iye boladı hám onıń ornına qáteniń sebebine hám onı qalay dúzetiw kerekligine itibar qarata aladı.

Ad xok testlew hám izleniw testlew programmalıq támiynattıń pútinligin tekseriw ushın áhmiyetli metodologiyalar bolıp tabıladı, sebebi olar ámelge asırıw ushın az tayarlıq waqıtın talap etedi, al áhmiyetli qátelerdi tez tabıw múmkin&lt;ref name=&quot;LewisSoftware16&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewis, W.E. |url=https://books.google.com/books?id=fgaBDd0TfT8C&amp;pg=PA68 |title=Software Testing and Continuous Quality Improvement |publisher=CRC Press |year=2016 |isbn=978-1-4398-3436-7 |edition=3rd |pages=68–73}}&lt;/ref&gt;. Ad xok testlewde, testlew improvizaciyalanǵan kútpegen usılda júz beretuǵın jerde, testlewshilerdiń testlewdi hújjetlestirilgen usıllarǵa tiykarlaw hám sońınan sol testlerdiń variantların improvizaciyalaw qábileti kemshilik dúzetiwlerin bunnan da qatal tekseriwge alıp keliwi múmkin.&lt;ref name=&quot;LewisSoftware16&quot; /&gt; Degen menen, eger proceduralardıń qatal hújjetlestiriliwi saqlanbasa, ad xok testlewdiń sheklewleriniń biri qaytalanıwdıń joqlıǵı bolıp tabıladı.&lt;ref name=&quot;LewisSoftware16&quot; /&gt;

==== Kúlreń qutı testlewi ====
Kúlreń qutı testlewo (amerikansha jazılıwı: gray-box testing) paydalanıwshı yaki qara qutı dárejesinde sol testlerdi orınlap atırǵanda testlerdi islep shıǵıw maqsetlerinde ishki maǵlıwmat strukturaları hám algoritmleri haqqındaǵı bilimlerdi qollanıwdı óz ishine aladı. Testlewshi kóbinese &quot;derek kodı hám orınlanatuǵın binarlıqqa&quot; ekewine de imkániyatqa iye boladı&lt;ref name=&quot;RansomeCore13&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ransome, J. |url=https://books.google.com/books?id=MX5cAgAAQBAJ&amp;pg=PA140 |title=Core Software Security: Security at the Source |last2=Misra, A. |publisher=CRC Press |year=2013 |isbn=978-1-4665-6095-6 |pages=140–3}}&lt;/ref&gt;. Kúlreń qutı testlewi, mısal ushın, shegaralıq mánisler yaki qáte xabarların anıqlaw ushın kersinshe injenerlik (dinamikalıq kod analizin qollanıw)di de óz ishine alıwı múmkin.&lt;ref name=&quot;RansomeCore13&quot; /&gt; Kirgiziw maǵlıwmatların manipulyaciyalaw hám shıǵıwdı formatlaw kúlreń qutı dep esaplanbaydı, sebebi kirgiziw hám shıǵıw biz testlep atırǵan sistema dep ataytuǵın &quot;qara qutıdan&quot; anıq túrde sırtta boladı. Bul ayırmashılıq eki túrli baǵdarlamashı tárepinen jazılǵan kodtıń eki moduli arasında integraciya testlewin ótkerip atırǵanda áhmiyetli, onda test ushın tek interfeysler kórsetiledi.

Programmalıq támiynattıń qalay isleytuǵınınıń tiykarǵı túsiniklerin bilip, testlewshi sırttan programmalıq támiynattı testlep atırǵanda jaqsıraq xabardar etilgen testlew tańlawların ámelge asıradı. Ádette, kúlreń qutı testlewshige maǵlıwmatlar bazasın sebiw sıyaqlı ámeller menen ayırım testlew ortalıǵın ornatıwǵa ruqsat etiledi. Testlewshi maǵlıwmatlar bazasına SQL sózlerin orınlaw sıyaqlı belgili bir ámellerdi orınlaǵannan keyin hám kútilgen ózgerislerdiń sáwlelengenine kepillik beriw ushın sorawlardı orınlaǵannan keyin testlenip atırǵan ónimniń jaǵdayın baqlay aladı. Kúlreń qutı testlewi sheklengen informaciyaǵa tiykarlanǵan aqıllı test scenariylerin ámelge asıradı. Bul ásirese maǵlıwmat túrin qayta islew, ayrısha jaǵdaylardı qayta islew hám t.b qollanıladı&lt;ref name=&quot;ref4&quot;&gt;{{Web deregi | bet = SOA Testing Tools for Black, White and Gray Box| url = http://www.crosschecknet.com/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181001010542/http://www.crosschecknet.com:80/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivsáne = 2018-jıl 1-oktyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | baspaxana = Crosscheck Networks| type = white paper}}&lt;/ref&gt;.

Kúlreń qutı testlewi koncepciyası menen qara hám aq qutı testlewi arasındaǵı bul &quot;erkin ayırmashılıq&quot; biraz joq boldı&lt;ref name=&quot;AmmannIntro16&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ammann, P. |url=https://books.google.com/books?id=58LeDQAAQBAJ&amp;pg=PA26 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt, J. |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |isbn=978-1-316-77312-3 |page=26}}&lt;/ref&gt;.

=== Ornatıw testlewi ===
Bul bólim Ornatıw testlewinen úzindi bolıp tabıladı.

Kóp programmalıq támiynat sistemalarınıń olar tiykarǵı maqseti ushın qollanılmastan aldın zárúr bolǵan ornatıw proceduraları bar. Ornatılǵan programmalıq támiynatı sistemasına erisiw ushın bul proceduralardı testlew ornatıw testlewi dep ataladı. Bul proceduralar tolıq yaki yarım jańalawlardı hám ornatıw/óshiriw proceslerin óz ishine alıwı múmkin.

Paydalanıwshı túrli variantlardı tańlawı kerek. Baylanıslı fayllar hám kitapxanalar bólistiriliwi, júkleniwi yaki tabılıwı kerek. Jaramlı apparatlıq támiynat konfiguraciyaları bolıwı kerek. Programmalıq támiynat sistemaları basqa programmalıq támiynat sistemalarına baylanısıw ushın baylanısqa zárúr bolıwı múmkin.

=== Úylesimlilik testlewi ===
Programmalıq támiynattıń isten shıǵıwınıń (haqıyqıy yaki seziliw) keń taralǵan sebebi onıń basqa qosımsha programmalıq támiynatı, operaciyalıq sistemalar (yaki operaciyalıq sistema versiyaları, eski yaki jańa) yamasa dáslepkiden áhmiyetli dárejede ayırıqsha bolǵan maqsetli ortalıqlar (mısal ushın, terminal yaki jumıs stolında islewge arnalǵan GUI qosımshası endi veb-brauzerde kórsetіliwi kerek bolǵan veb-qosımshaǵa aylanıwı kerek) menen úylesimliliginiń joqlıǵı bolıp tabıladı. Mısal ushın, artqa úylesimlilik joq bolǵan jaǵdayda, bul baǵdarlamashılar programmalıq támiynattı tek maqsetli ortalıqtıń eń sońǵı versiyasında islep shıǵarıp hám testlep atırǵanlıǵı sebepli júz beriwi múmkin, onı barlıq paydalanıwshılar isletpewi múmkin. Bul eń sońǵı jumıstıń maqsetli ortalıqtıń dáslepki versiyalarında yaki maqsetli ortalıqtıń erterek versiyaları qollana alıwshı eski apparatlıq támiynatta islemewi sıyaqlı kútilmegen aqıbetke alıp keledi. Geyde bunday mashqalalardı operaciyalıq sistema funkcionallıǵın ayırım programma moduline yamasa kitapxanaǵa proaktiv túrde abstrakciyalaw arqalı dúzetiw múmkin.

=== Tútin hám sana testlewi ===
Sana testlewi bunnan aldınǵı testlew menen dawam etiw aqılǵa muwapıq pa, sonı anıqlaydı.

Tútin testlewi programmalıq támiynatıń pútkilley islewine tosqınlıq etetuǵın hár qanday tiykarǵı mashqalalar bar ma, sonı anıqlaw ushın islep shıǵarılǵan programmalıq támiynattı isletiwge minimal urınıwlardan ibarat. Bunday testler qurılıs verifikaciya testlewi retinde qollanılıwı múmkin.

=== Regressiya testlewi ===
Regressiya testlewi kodtaǵı úlken ózgeris júz bergennen keyin kemshiliklerdi tabıwǵa itibar qaratadı. Atap aytqanda, ol programmalıq támiynat regressiyaların, tómenletilgen yaki joǵalǵan funkciyalardı, sonıń ishinde qaytıp kelgen eski qátelerdi anıqlawǵa umtıladı. Bunday regressiyalar programmalıq támiynattıń burın durıs islep turǵan funkcionallıǵı kútilgendey islewin toqtatqanda júz beredi. Ádette, regressiyalar programma ózgerisleriniń kútilmegen aqıbeti retinde, programmalıq támiynatıń jańadan islep shıǵarılǵan bólegi burınnan bar kod penen soqlıǵısqanda júz beredi. Regressiya testlewi ádette kommerciyalıq programmalıq támiynatın islep shıǵıwdaǵı eń úlken test jumısı bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ammann |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=leokXF8pLY0C&amp;pg=PA215 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt |first2=Jeff | sáne =January 28, 2008 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-88038-1 |page=215 |access-date=November 29, 2017}}&lt;/ref&gt;, aldınǵı programmalıq támiynat funkciyalarındaǵı kóp sanlı detallardı tekseriw sebepli hám hátteki jańa programmalıq támiynatı jańa dizayn bólimlerin testlew ushın ayırım eski test jaǵdayların qollanıp islep shıǵarılıwı múmkin, bul aldınǵı funkcionallıqtıń ele de qollap-quwatlanıwın támiyinleydi.

Regressiya testlewiniń keń tarqalǵan usıllarına aldınǵı test jaǵdayları jıynaqların qayta isletiw hám burın dúzetilgen qátelerdiń qayta payda bolǵanın tekseriw kiredi. Testlew tereńligi shıǵarıw processindegi basqıshqa hám qosılǵan funkciyalardıń qáwipine baylanıslı boladı. Olar ya shıǵarıwda kesh qosılǵan yaki qáwipli dep esaplanǵan ózgerisler ushın tolıq bolıwı múmkin, yaki ózgerisler shıǵarıwda erte bolsa yamasa tómen qáwipli dep esaplansa, hárbir funkciyadaǵı pozitiv testlerden ibarat júdá tómen bolıwı múmkin.

=== Qabıl etiw testlewi ===

Qabıl etiw testlewi programmalıq támiynatıń tutınıwshı kútiwlerine sáykes keliwin támiyinlew ushın sistema dárejesindegi testlew bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;BorbaTesting10&quot;&gt;{{Cite book |last1=Machado, P. |title=Testing Techniques in Software Engineering |last2=Vincenzi, A. |last3=Maldonado, J.C. |publisher=Springer Science &amp; Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-14334-2 |editor-last=Borba, P. |pages=13–14 |chapter=Chapter 1: Software Testing: An Overview |editor-last2=Cavalcanti, A. |editor-last3=Sampaio, A. |editor-last4=Woodcook, J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZOHrm02GFCEC&amp;pg=PA13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ClappSoftware95&quot;&gt;{{Cite book |last1=Clapp, J.A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&amp;pg=PA254 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |last2=Stanten, S.F. |last3=Peng, W.W. |publisher=Nova Data Corporation |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=254 |display-authors=et al}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | bet = ISTQB CTFL Syllabus 2018| url = https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| jumıs = ISTQB - International Software Testing Qualifications Board| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220324091506/https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-aprel }}&lt;/ref&gt;.

Qabıl etiw testlewi rawajlanıwdıń hár qanday eki basqıshı arasındaǵı tapsırıw processiniń bir bólegi retinde orınlanıwı múmkin. Testler kóbinese programmalıq támiynattı islep shıǵıw processinde olar orınlanatuǵın jerge yaki testtiń specifikalıq dárejesine baylanıslı bul dárejelerge toparlastırıladı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Paydalanıwshı qabıl etiw testlewi (UAT)
* Operaciyalıq qabıl etiw testlewi (OAT)
* Shártnamalıq hám regulyatorlıq qabıl etiw testlewi
* Alfa hám beta testlewi

Geyde UAT tutınıwshı tárepinen, olardıń ortalıǵında hám ózleriniń apparatlıq támiynatında orınlanadı.

OAT sapanı basqarıw sistemasınıń bir bólegi retinde ónim, xızmet yaki sistemanıń operaciyalıq tayarlıǵın (shıǵarıwdan aldın) ótkeriw ushın qollanıladı. OAT tiykarınan programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám programmalıq támiynattı saqlaw joybarlarında qollanılatuǵın funkcionallıq emes programmalıq támiynat testlewiniń keń taralǵan túri bolıp tabıladı. Testlewdiń bul túri sistemanıń qollap-quwatlanıwı yaki islep shıǵarıw ortalıǵınıń bir bólegi bolıwı ushın operaciyalıq tayarlıǵına itibar qaratadı. Sonlıqtan, ol operaciyalıq tayarlıq testlewi (ORT) yaki operaciyalar tayarlıǵı hám kepilligi (OR&amp;A) testlewi dep te belgili. OAT ishindegi funkcionallıq testlew sistemanıń funkcionallıq emes aspektlerin tastıyıqlaw ushın talap etiletuǵın testler menen sheklenedi.

Bunnan tısqarı, programmalıq támiynat testlewi sistemanıń jetkeriwge jaramlılıǵın, sonday-aq kútilgendey islewi onıń islew ortalıǵına zıyan jetkermewin yaki tolıq emes buzbawın yamasa sol ortalıqtaǵı basqa proceslerdi islewden toqtatıp qoymawın támiyinlewi kerek&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Woods| at = Anthony J.| sáne = 2015-jıl 5-iyun | bet = Operational Acceptance – an application of the ISO 29119 Software Testing standard| url = https://www.scribd.com/document/257086897/Operational-Acceptance-Test-White-Paper-2015-Capgemini| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = Capgemini Australia| type = Whitepaper}}&lt;/ref&gt;.

Shartnamalıq qabıl etiw testlewi shartnama dúziliw waqtında belgilengen shartnamanıń qabıl etiw kriteriylerine tiykarlanıp orınlanadı, al regulyatorlıq qabıl etiw testlewi programmalıq támiynat ónimine tiyisli regulyaciyalarǵa tiykarlanıp orınlanadı. Bul eki testti de paydalanıwshılar yaki ǵarezsiz testlewshiler orınlawı múmkin. Regulyaciyalıq qabıl etiw testlewi geyde regulyatorlıq agentliklerdiń test nátiyjelerin tekseriwin óz ishine aladı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Alfa testlewi ===
Alfa testlewi potencial paydalanıwshılar/tutınıwshılar yaki islep shıǵıwshılardıń saytındaǵı ǵarezsiz test komandası tárepinen simulyaciyalanǵan yamasa haqıyqıy operaciyalıq testlew bolıp tabıladı. Alfa testlewi kóbinese programmalıq támiynatı beta testlewine ótpesten aldın ishki qabıl etiw testlewiniń bir túri retinde dúkannan alınatuǵın programmalıq támiynatı ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Standard Glossary of Terms used in Software Testing| url = https://www.astqb.org/documents/Glossary-of-Software-Testing-Terms-v3.pdf| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = International Software Testing Qualifications Board| version = Version 3.1}}&lt;/ref&gt;.

=== Beta testlewi ===
Beta testlewi alfa testlewinen keyin keledi hám sırtqı paydalanıwshı qabıl etiw testlewiniń bir túri dep esaplanıwı múmkin. Beta versiyaları dep atalatuǵın programmalıq támiynatınıń versiyaları beta testlewshiler dep atalatuǵın programmalastırıw komandasınan tısqarı sheklengen auditoriyaǵa shıǵarıladı. Programmalıq támiynat adamlar toparlarına shıǵarıladı, sonda bunnan keyingi testlew ónimde az qáteler yaki kemshilikler bar ekenligin támiyinley aladı. Beta versiyaları keleshek paydalanıwshılardıń maksimal sanına kerі baylanıs maydanın arttırıw hám keńeytilgen yamasa hátteki belgilenbegen waqıt dawamında (máńgilik beta) dáslepki mánis jetkerip beriw ushın ashıq jámiyetke jetkilikli etiliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = O'Reilly| at = Tim| sáne = 2005-jıl 30-sentyabr | bet = What is Web 2.0| url = http://www.oreilly.com/pub/a/web2/archive/what-is-web-20.html?page=4| qaralǵan sáne = 2018-jıl 11-yanvar | baspaxana = O'Reilly Media| at = Section 4. End of the Software Release Cycle}}&lt;/ref&gt;.

=== Funkcionallıq hám funkcionallıq emes testlew ===

Funkcionallıq testlew kodtıń belgili bir ámelin yaki funkciyasın tastıyıqlaytuǵın ámellerdi ańlatadı. Bular ádette kod talapları hújjetlerinde tabıladı, degen menen ayırım islep shıǵıw metodologiyaları paydalanıw jaǵdaylarınan yaki paydalanıwshı waqıyaları negizinde isleydi. Funkcionallıq testler &quot;paydalanıwshı bunı isley ala ma&quot; yamasa &quot;bul funkciya isley me&quot; degen sorawǵa juwap beriwge umtıladı.

Funkcionallıq emes testlew programmalıq támiynattıń masshtablılıq yaki basqa ónimdarlıq, belgili bir sheklewler astındaǵı tártip yaki qáwipsizlik sıyaqlı belgili bir funkciyaǵa yamasa paydalanıwshı ámeline baylanıslı bolmawı múmkin bolǵan aspektlerine baylanıslı. Testlew úziliw punktin, masshtablılıq yaki ónimdarlıqtıń ekstremalları turaqsız orınlanıwǵa alıp keletuǵın punktin anıqlaydı. Funkcionallıq emes talaplar ónim sapasın, ásirese onıń paydalanıwshılarınıń jaramlılıq kóz-qarası kontekstinde sáwlelendiretuǵın talaplar bolıwǵa umtıladı.

=== Úziliksiz testlew ===
Úziliksiz testlew programmalıq támiynatı shıǵarıw talabına baylanıslı biznes qáwipleri haqqında dárhal kerі baylanıs alıw ushın programmalıq támiynatı jetkerip beriw liniyasınıń bir bólegi retinde avtomatlastırılǵan testlerdi orınlaw processi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;essential&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2015-jıl 3-avgust | bet = Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential| qaralǵan sáne = 2018-jıl 12-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stickym&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Philipp-Edmonds| at = Cameron| sáne = 2014-jıl 5-dekabr | bet = The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola| url = http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = Stickyminds}}&lt;/ref&gt;. Úziliksiz testlew funkcionallıq talaplardı da, funkcionallıq emes talaplardı da validaciyalawdı óz ishine aladı; testlew kólemi tómennen joqarı talaplardı yaki paydalanıwshı waqıyaların validaciyalawdan baslap, joqarı biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem keńeyedi&lt;ref name=&quot;shift&quot;&gt;{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2014-jıl 2-oktyabr | bet = Shift Left and Put Quality First| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2014/10/shift-left-and-put-quality-first| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}&lt;/ref&gt;.

=== Destruktiv testlewi ===
Destruktiv testlewi programmalıq támiynatı yamasa kishi sistemanıń isten shıǵıwına sebep bolıwǵa umtıladı. Ol programmalıq támiynatı jaramsız yaki kútilmegen kirgiziwlerdi alǵanda da durıs isleytuǵının tastıyıqlaydı, sonıń menen kirgiziw validaciyası hám qátelerdi basqarıw rutinalarınıń bekkemligin ornatadı. Fuzzing túrindegi programmalıq támiynatı qáte kirgiziw isten shıǵıw testlewiniń bir mısalı bolıp tabıladı. Programmalıq támiynatı qáte kirgiziw betinde túrli kommerciyalıq funkcionallıq emes testlew quralları baylanıstırılǵan; destruktiv testlewin orınlaytuǵın kóp sanlı ashıq kodlı hám biypul programmalıq támiynatı quralları da bar.

=== Programmalıq támiynat ónimdarlıǵın testlew ===
Ónimdarlıq testlewi ádette belgili bir júkleme astında sistema yaki kishi sistemanıń juwapkershilik hám turaqlılıq jaǵınan qalay isleytuǵının anıqlaw ushın orınlanadı. Ol sistemanıń masshtablılıq, isenimlilik hám resurs paydalanıw sıyaqlı basqa sapa atributların izertlew, ólshew, validaciyalaw yaki tastıyıqlaw ushın da xızmet etiwi múmkin.

Júkleme testlewi tiykarınan sistemanıń úlken muǵdardaǵı maǵlıwmatlar yaki kóp sanlı paydalanıwshılar bolsın, belgili bir júkleme astında islewin dawam ete ala ma, sonı testlewge baylanıslı. Bul ádette programmalıq támiynattıń masshtablılıǵı dep ataladı. Funkcionallıq emes ámel retinde orınlanǵanda baylanıslı júkleme testlew ámeli kóbinese shıdamlılıq testlewi dep ataladı. Kólem testlewi ayırım komponentler (mısal ushın fayl yaki maǵlıwmatlar bazası) ólshemi ádewir artqanda da programmalıq támiynatı funkciyaların testlew usılı bolıp tabıladı. Stress testlewi kútilmegen yaki siyrek júklemeler astında isenimliliktı testlew usılı bolıp tabıladı. Turaqlılıq testlewi (kóbinese júkleme yaki shıdamlılıq testlewi dep ataladı) programmalıq támiynattı qabıl etiwge bolatuǵın dáwirde yaki onnan joqarı dáwirde úziliksiz jaqsı isley ala ma, sonı tekseredi.

Ónimdarlıq testlewiniń belgili bir maqsetleri ne ekenligi haqqında az kelisim bar. Júkleme testlewi, ónimdarlıq testlewi, masshtablılıq testlewi hám kólem testlewi terminleri kóbinese bir-biriniń ornına qollanıladı.

Real waqıttaǵı programmalıq támiynat sistemalarınıń qatal waqıt sheklewleri bar. Waqıt sheklewleriniń orınlanıwın testlew ushın real waqıttaǵı testlew qollanıladı.

=== Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi ===

Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi paydalanıwshı interfeysiniń qollanıw hám túsiniwge ańsat ekenligin tekseriw bolıp tabıladı. Ol tiykarınan qosımshanı qollanıwǵa baylanıslı. Bul avtomatlastırılıwı múmkin bolǵan testlew túri emes; tájiriybeli UI dizaynerleri tárepinen baqlanıp atırǵan haqıyqıy adam paydalanıwshıları zárúr.

=== Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi ===

Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi programmalıq támiynatınıń imkániyatı sheklengen adamlar ushın qolaylı ekenligin támiyinlew ushın qollanıladı. Veb-imkániyat testlewiniń ayırım keń tarqalǵanları:

* Shrift penen fon reńi arasındaǵı reń kontrastınıń tiyisli ekenligin támiyinlew
* Shrift ólshemi
* Multimedialıq mazmun ushın alternativ tekstler
* Kompyuter klaviaturasınan tısqarı tıshqanshanı paydalanıp sistemanı qollanıw qábileti.

==== Ámel etiw ushın keń tarqalǵan standartlar: ====
* 1990-jılǵı Imkániyatı sheklengen amerikalılar haqqındaǵı nızam
* 508-bólim, 1973-jılǵı Reabilitaciya haqqındaǵı nızamǵa dúzetiw
* Dúnya júzilik veb konsorciumınıń (W3C) Veb qolaylılıǵı baslaması (WAI)

== Derekler ==
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>qoaxc3umheu78wk5nhlq7e82szsfyud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>275016</id>
      <parentid>274985</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>275016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8217" sha1="33vt8v61czh5phzj73ny09aexh9fcpk" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25225}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4693}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 5 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4410}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 6 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 24 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|Begdullaman]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:330}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qareken Balasi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|AbzalM]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>33vt8v61czh5phzj73ny09aexh9fcpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zaparojye kazakları (kartina)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24331</id>
    <revision>
      <id>275061</id>
      <parentid>213888</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T06:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>13453</id>
      </contributor>
      <comment>→ File replacement: update to new version with better quality</comment>
      <origin>275061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43078" sha1="kydf0leab4z07tc20h9izzwboa9vh4m" xml:space="preserve">[[Fayl:Ilja Jefimowitsch Repin - Reply of the Zaporozhian Cossacks - Yorck.jpg|thumb|right|250px|«Osmanlı imperatorı Sultan Mexmed IV ke xat jazǵan Zaporojye kazakları» kartinası]]
'''«Osmanlı imperatorı Sultan Mexmed IV ke xat jazǵan Zaporojye kazakları»''' yamasa '''«Túrk sultanına xat jazǵan Zaporojye kazakları»''' ({{Lang-ru|«Запорожцы пишут письмо турецкому султану»}}, xudojniktıń bergen atı: «Запорожцы», «Zaporojye kazakları») — rus xudojnigi [[Ilya Repin]]nin súwreti. Xudojnik ólshemleri 2,03 m den 3,58 m ge shekem bolgan tuvaldı 1880-jılda baslap, 1891-jılda juwmaqlagan. Pitkergende, Aleksandr III súwretti xudojnikten 35 000 rublǵa satıp aldı. Bul sol dáwirge shekem rus súwretine tólengen eń joqarı baha edi. Bul súwret házir de [[Sankt-Peterburg]]taǵı [[Rossiya mámleketlik muzeyi]]nde kórsetilmekte.

Kartinanıń obyekti 1676-jılda Osmanlılar sultanı Mexmedtiń IV tiń [[Zaporojye kazakları]]na jazǵan xatına juwap retinde Koshovi atamanı Ivan Cirko jazǵan dep esaplanatuǵın xatqa baylanıslı. Kartinadaǵı cirkonıń modeli Mixail Ivanovich Dragomirovqa tiykarlanǵan.

== Tariyxıy kontekst ==
«Zaporojye kazaklarınıń juwabı» — 1676-jılda [[kazaklar]]dıń [[Osmaniyler imperiyası]] sultanı Mehmed IV ke jibergen juwap xatı haqqındaǵı gápti qayta janlandırıp atır. Repinniń súwretinde 1676-jılǵı Zuravno (Ispaniya) shártnamasına muwapıq túrk suverenitetine ótiwi kerek bolǵan zaporojyelilerdiń basqarıwı sáwlelengen. 1675-jılı Sichti iyelew ushın jiberilgen 10 000 adamlıq armiyanıń derlik barlıǵı kazaklar tárepinen qırıp taslanǵan edi. Polsha koroli Yan III Zuravno qalasında qorshawda qalıp, Ivan Sirko basshılıǵındaǵı kazak áskerleri Qırımda [[Simferopol]] hám [[Baqshasaray]] qalaların talaǵan, Salim xan Giray bolsa qashıp, qolǵa túsip qalıwdan aman qalǵan edi&lt;ref&gt;{{Cite book | title = Ukraine: a history | author = Orest Subtelny | publisher = CUP Archive | year = 1998 | page = 170 | url= http://books.google.com/books?id=mRE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA170 | isbn= | accesdate = 5-10-2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131231173438/http://books.google.com/books?id=mRE9AAAAIAAJ&amp;pg=PA170 | archivedate = 31-12-2013 }}&lt;/ref&gt;. Kesteniń obyekti bolǵan Mehmed IV ten kelgen xat haqqında maǵlıwmat joq, biraq eger haqıyqatında da sonday xat bar bolsa Mehmed IV jeńistiń sózsiz ekenligine isenip, kóbirek qan aǵıwdan saqlanıw ushın kazaklarǵa táslim bolıwdı buyırǵan bolıwı múmkin.

Kartinadaǵı kazaklar Ukrainanıń Dnepr dáryası átirapındaǵı aymaqlardı qaplaǵan Zaporojye xostınan (hákimshilik bóliminen) kelgen. Mehmed IV túrk suverenitetine boysınıwdı soraǵanda Ivan Sirko basshılıǵındaǵı kazaklar bul buyrıqqa ayrıqsha túrde juwap qaytarıp, aqıret hám sógis penen xat jazǵan. Kartinada kazaklardıń bir-birinen ápiwayı sógis tabıw ushın jarısıp júretuǵın lázzeti kórsetilgen.

=== Xatlar ===
Rapin bul waqıyanı ukrainalı [[etnolog]] hám [[tariyxshı]] [[Dmitriy Yavorinickiy]]den (Дмитрий Иванович Яворницкий) bilip alǵan edi. Xattıń túp nusqası yamasa bunday xat-xabarlar Osmaniyler [[arxiv]]lerinde joq. Rossiya hám Ukraina dereklerinde bul xatlardıń 17 túri bar&lt;ref name=&quot;infoukes&quot;/&gt;.

Bul xat tek ádebiy shıǵarma bolıp, haqıyqıy hújjet emesligi kóp márte aytılǵan. Kazaklardan sırt ellerge usınday usılda xatlar jiberilgeni haqqında maǵlıwmat joq. Bul xat tekstiniń hár qıylı sáneli (1600, 1619, 1620, 1667, 1696, 1713 hám basqalar) hám hár qıylı qol qoyılǵan ([[ataman]] Zaxarchenko, Ivan Sirko, Niz kazakları hám basqalar) hár qıylı variantları bar. Bul versiyalardıń hárbiri hár qıylı shaxslarga jazılǵan: Osman, Axmet II, Axmet III, Axmet IV, Mehmed IV hám basqalar (máselen&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://digital.library.upenn.edu/women/livesay/ukraina/ukraina.html#13| bet = Songs of Ukraina: Akhmet III. and the Zaporogians| accesdate = 23-9-2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160305023911/http://digital.library.upenn.edu/women/livesay/ukraina/ukraina.html#13| arxivsáne = 5-3-2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | title = The Cossacks: their history and country | author = William Penn Cresson | publisher = Brentano's | year = 1919 | page = 42 | url = http://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=xEgEAAAAYAAJ&amp;oi=fnd&amp;pg=PA42 | accesdate = 23-9-2010 |arxivurl= https://web.archive.org/web/20131231173650/http://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=xEgEAAAAYAAJ&amp;oi=fnd&amp;pg=PA42 | archivedate = 31-12-2013 }}&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;infoukes&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.infoukes.com/history/cossack_letter/| bet = The Cossack Letter «The Most Defiant Letter!»| accesdate = 23-9-2010| avtor = Andrew Gregorovich| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160621224828/http://www.infoukes.com/history/cossack_letter/| arxivsáne = 21-6-2016 }}&lt;/ref&gt;. Bul hár qıylılıqlardıń bar ekenligi, múmkin, xattıń ádebiy derek ekenliginen, milletshilik sezimlerin baǵıshlaǵanı ushın waqıt ótiwi menen ápsanawiy xarakterge iye bolǵanınıń belgisi bolıwı múmkin. Usıǵan qaramastan, bul hújjetlerdiń bar ekenligi, haqıyqatında da, usı tárizde jazılǵan birinshi xat bolıwı múmkin ekenligin biykarlay almaydı. Bul birinshi xat, haqıyqatında da, Mexmet IV ke jazılǵan, biraq keyin ala xalıq mádeniyatına ótip, qayta-qayta jazılǵan bolıwı da múmkin&lt;ref name=&quot;infoukes&quot;/&gt;. Biraq bunday xat sultannın qolına ótkenligi haqqında maǵlıwmat joq.

==== Sultannıń kazaklarǵa xatı ====
Sultannıń xatı kazaklarǵa tapsırıwdı buyıradı&lt;ref name=&quot;friedman&quot;&gt;{{Cite journal | author = Victor A. Friedman | title = The Zaporozhina Letter to the Turkish Sultan: Historical Commentary and Linguistic Analysis | magazine = Slavica Hierosolymitana | volume = 2 | pages = 25-38 | year = 1978 | url= http://humanities.uchicago.edu/depts/slavic/papers/Friedman-Zaporozhci.pdf | accesdate = 18-10-2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060915073432/http://humanities.uchicago.edu/depts/slavic/papers/Friedman-Zaporozhci.pdf | archivedate = 15-9-2006 }}&lt;/ref&gt;:
:&lt;blockquote&gt;''Men Muxammedtiń balasıman. Quyash penen Aydıń tuwısqanı; Allanıń aqlıǵı hám wáziri; Makedoniya, Babil, Quddus, Joqarı hám Tómengi Mısr húkimdarı; ımperatorlardıń imperatori; húkimdarlardıń húkimdarı; jeńilmegen ájayıp jawınger; házireti Iysannıń qábiriniń máńgi saqshısı; Táńri tárepinen tańlanǵan isenimli adamnıń ózi; musılmanlardıń úmiti hám tınıshlıǵı; Xristianlardıń qaharmanı hám qorǵawshısı bolǵan men, sultan, sizge buyrıq etemen: Zaporojye kazakları, sizler ózlerinizdiń razılıǵıńız benen hám qarsılıq kórsetpey maǵan táslim etińler hám hújimlerińiz benen maǵan tásir etpeńler.''&lt;/blockquote&gt;
:&lt;blockquote&gt;— Túrk sultanı Mehmed IV &lt;/blockquote&gt;

==== Kazaklardıń juwabı ====
Ańız boyınsha, juwap sultan ataqların masqaralawshı, awır sógisler hám ádepsiz sózlerge tolı [[ukrain tili]]ndegi jazıw edi. Xattıń hár qıylı túrleri bar, olardıń ayırımlarında basqalarına qaraǵanda awır sózler bar. Tómendegi tekst 1872-jılı Kostomarov tárepinen járiyalanǵan bolıp&lt;ref name=&quot;friedman&quot;/&gt;, lingvistikalıq jaqtan olardıń eń áyyemgisi bolıp, til ózgesheliklerin orta ukrain tili (XIV-XVIII ásirler aralıǵı) dep ataw múmkin&lt;ref name=&quot;friedman&quot;/&gt;. Tómendegi awdarma teksttiń [[inglis tili]]ne awdarmasınan&lt;ref name=&quot;friedman&quot;/&gt; islengen:

:&lt;blockquote&gt;''Há, seni, túrk shaytanı, náletiy shaytannıń inisi hám joldası, Lyusiferdiń xatkeri. Sen ne degen sulıw biyseń, jalańash gósh penen de kirpitiken óltirmeyseń. Shaytannıń qısqanın ásker jeydi. Seni, ońbaǵan bala, xristianlardıń balaların hesh qashan qarawına ala almaysań, bizler áskerlerden qorıqpaymız, seniń menen qurǵaqlıqta da, teńizde de urısamız, ananı da óltiremiz.&lt;/blockquote&gt;

:&lt;blockquote&gt;''Há, seni, Bobildiń ıdıs juwıwshısı, Makedoniyanıń dóńgelekshisi, Quddustıń pivoxanası, Iskendariyanıń eshki awlawshısı, Joqarı hám Tómengi Mısırdıń shoshqa baǵıwshısı, Armeniyanıń urǵashı shoshqası, Podolyanıń urǵashısı, Orta Aziyanıń iynesi, Kamenctiń jállatı hám pútkil dúnyanıń hám dozaqtıń masqarapazı, qudayımızdıń aldında masqarapazı, Jılannıń aqlıǵı hám biziń teńgemizdiń awırıwı. Shoshqanıń murnı, baytaldıń góshti, mezxananıń iyti, shoqınbaǵan qabaq, shaytan quyrıǵın bılǵasın.''&lt;/blockquote&gt;

:&lt;blockquote&gt;''Kazaklar seni sonday dep ataydı. Sen xristian dońızların da kóre almaysań. Endi ápiwayı túrde aytayıq, bizler tariyxtı bilmeymiz, kalendarımız da joq, aspanda ayǵabaǵar bar, jıl bolsa biziń xojayınımızdıń jılı, ol jerde qaysı kúni bolsa sol kúni, bul jerde de sol kúni, biziń góshimizdi súyseń!''&lt;/blockquote&gt;

:&lt;blockquote&gt;— [[Koshevoy ataman]] [[Ivan Sirko]] [[Zaporojye kazak]]ları menen birge.&lt;/blockquote&gt;

== Mádeniy kontekst ==
Zaporojyeli kazaklardıń azat hám gárezsizlikke qushtar xalıq ekenligi súwretlenip atırǵan dáwirde rus adamınıń qıyalınan úlken orın iyelegen edi. [[Nikolay Gogol|Gogol]] óziniń «Taras Bulba» (1835-1842) shıǵarması menen onı jáne de ǵalabalastırdı. Tez janlı kazaklar hám ápsana, hám ideal edi. XVII ásir kazak jámáátleriniń demokratiyalıq ruwxı XIX ásir Rossiyasındaǵı siyasiy ortalıqqa qarama-qarsı edi&lt;ref name=lang&gt;{{Web deregi | url = http://www.19thc-artworldwide.org/spring02/193-the-legendary-cossacks-anarchy-and-nationalism-in-the-conceptions-of-ilya-repin-and-nikolai-gogol| bet = The Legendary Cossacks: Anarchy and Nationalism in the Conceptions of Ilya Repin and Nikolai Gogol| avtor = Walther K. Lang| sáne = Spring 2002 | jumıs = Nineteenth-Century Art Worldwide| qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-mart }}&lt;/ref&gt;.

Bul qorıqpaytuǵın hám azat kazak temasın XIX ásir rus kórkem-ónerinde sáwlelendiriw ádebiyatta Gogol hám [[Lev Tolstoy|Tolstoy]], súwretlew ónerinde bolsa Ilya Repin, [[Vasiliy Surikov]] hám [[Sergey Ivanov]] tárepinen ámelge asırıldı&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;. (Sonday-aq, XIX ásirdegi kazak jámiyetinde XVII ásirdegi bul ápsanawiy, turaqsız azatlıq ruwxı qalmaǵan edi; Ukraina jergilikli avtonomiyaǵa iye bolsa da, ukrain kazakları rus armiyasına qaraslı ápiwayı armiya edi&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;.)

Repin súwretti salıwdan burınǵı jıllarda Zaporojye kazakları hár qıylı xudojnikler tárepinen súwretlengen edi, olardıń kópshiligi Gogol haqqındaǵı gúrrińnen ilhamlanǵan edi. 1871-jılı [[Viktor Vasnetsov]] Gogoldıń «Taras Bulba» shıǵarması tiykarında bir qatar súwretler saldı. 1873-jılda Evgeniy Evgenievich Lanceray soqlıǵısıwdan keyin «Zaporojyeli kazak» atlı kishkene bronza háykelin islegen. 1888-jılı músinshi [[Leonid Pozen]] «Zaporojyeli kazaklar ekspediciyasında» atlı shıǵarmasın kórsetti&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;.

== Jeke kontekst ==
Repin 1878-jılı izertlew hám bilim alıw ushın Evropaǵa saparınan qaytıp kelgende óz dáwiriniń gumanistlik hám milletshilik sezimlerine tilekles edi. Patsha kórkem-óner akademiyasınıń rásmiy siyasatına qarsı shıqqan «Peredvijniki» toparına qosıldı hám shólkem ishinde áhmiyetli orınǵa iye boldı&lt;ref name=&quot;brinton&quot;&gt;{{Cite book | title = The Ilya Repin exhibition | edithor = Christian Brinton | publisher = Kingore | year = 1921 | page = 27 | url= http://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=oz1AAAAAYAAJ&amp;oi=fnd&amp;pg=PT16 | lang=en | accesdate = 25-9-2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160216155021/https://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=oz1AAAAAYAAJ&amp;oi=fnd&amp;pg=PT16 | archivedate = 16-2-2016 }}&lt;/ref&gt;. Sayaxatshılar toparı «kórkem-óner ushın kórkem-óner» kózqarasın biykarlawshı, kórkem-óner xalıqqa paydalı bolıwı kerek dep esaplawshı xudojnikler edi. Sayaxatshılar kórkem-ónerdi sheklewge qarsı shıqqan, ásirese, milliy hám xalıqshıl temalardı qayta islewdi qollap-quwatlaǵan&lt;ref name=&quot;kochman&quot;&gt;{{Cite journal | title = Russian émigré artists and political opposition in fin-de-siècle Munich | author = A. Kochman | journal = Emporia State Research Studies | year = 2009 | page = 6-26 | volume = 45 | url= http://www.emporia.edu/esrs/vol45/kochman.pdf | lang=en |accesdate = 5-10-2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100805231141/https://www.emporia.edu/esrs/vol45/kochman.pdf | archivedate = 5-8-2010 }}&lt;/ref&gt;.

Repinniń 1878-jildan keyingi dóretpelerinde bay reńler, diqqatlı portretler, haqıyqatlıqqa sadıqlıq hám kúshli kórsetiw bar edi. Xudojnik hár túrli temalarda súwretler salǵan, ol tańlaǵan temalardıń ayırımları ótken ásirlerge tiyisli bolsa da, olardıń hámmesi milletshilik gózzallıǵı hám maqsetine iye edi&lt;ref name=&quot;brinton&quot;/&gt;. Repin «Zaporojye kazakları» shıǵarmasın sol jılı baslaǵan, biraq onı pitkeriw ushın 13 jıl waqıt ketken. 1878-jılı Repin XVII ásirdegi ukrain kazaklarınıń úrp-ádetleri menen qızıqqan. Tariyxshı Yavornickiy bul haqqında kóplegen hújjetler berip, onı xoshametlegen. Ol bergen hújjetler arasında kazaklardıń Osmanlılar sultanına jazǵan xatınıń nusqası da bar edi. Repin Osmanlılar imperatorına usı tárizde juwap jazıwǵa mártlik kórsetken bul ǵárezsizlikti súyiwshi jawıngerlerge háwes boldı&lt;ref name=&quot;marcade&quot;&gt;{{Cite book | author = V. Macade | title = L’art Ukrainien | year = 1990 | publisher = L'Age d'Homme | page = 160 | url= http://books.google.com/books?id=0u51gqmbdroC&amp;pg=PA160 | isbn= 9782825100318}}&lt;/ref&gt;. Usı waqıtta 1877-1878-jıllarda Osmaniyler hám Rossiya urısı dawam etip atırǵanı onıń temaǵa qızıǵıwshılıǵına sebep bolǵan bolsa kerek.

Repin XVII ásirdegi Zaporojye kazakların óz azatlıǵı ushın gúresip atırǵan, mártlik, qaharmanlıq hám ruwxıy kúshke tolı xalıq dep bildi&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;. Kazak shıǵıslı rus Repin kazaklardı jaqsı kórse de&lt;ref name=&quot;lord&quot;&gt;{{Cite journal| title = A Russian Painter of the Nineteenth Century, Elyas Repin | url= https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1920-06_2_4/page/213 | author = Louis E. Lord | journal = The Art Bulletin | year = 1920 | page = 213-218 | volume = 2 |}}&lt;/ref&gt;, ózin kazak azatshısı emes, rus dep biletuǵın edi&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;. Kazaklardıń ruslar menen pravoslavlıq isenimi, shıǵıs hám batıs slavyan tuwısqanları arasındaǵı ayırmashılıqtan da áhmiyetlirek edi. Repin olardıń jámiyetlik qádiriyatlarına itibar qaratqan edi: «Gogol olar haqqında jazǵanlarınıń hámmesi durıs! Muqaddes millet! Bul dúnyada hesh kim erkinlik, teńlik hám tuwısqanlıqtı bunnan bılay bekkem súymeydi», dep jazǵan edi&lt;ref&gt;{{Cite book | title = What Great Paintings Say | author = Rainer Hagen | year = 2002 | publisher = Taschen | page = 439| url= http://books.google.com/books?id=e2DvEibWkKsC&amp;pg=PA439&amp;lpg=PA439 | isbn= }}&lt;/ref&gt;. Xudojnik bir xatında kazaklardıń respublika tártibine degen qızıǵıwshılıq onı usı súwretti islewge iytermelegenligin aytıp ótken&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;.

== Kartinanıń mazmunı ==
Súwrette ashıq hawada, ústine kartalar shashılıp atırǵan stol átirapında toplanǵan bir topar ukrain kazakları kórsetilgen. Kazaklar olardan táslim bolıwdı talap etken Mehmed IVke juwap retinde aqıretli xat jazadı. Hámme xatqa qosıw ushın ózleriniń súyikli sógislerin sanap atır hám oǵada kewilli. Trubkasın shegip atırǵan topardıń basshısı [[Ivan Sirko]] olardıń gáplerin dıqqat penen tıńlaydı. Sirkonıń aldında otırıp, onıń aytqanların qaǵazǵa túsirip atırǵan sekretardıń júzinde mısqıllı kúlki bar. Quwanısh, ózine iseniw hám shaqırıw ruwxı pútkil toparǵa tarqalǵan bolıp, júz kórinisleri arasında mısqıllı kúlimsirew, mıyıq tartıw, kewilli kúlimsirew, kúlki, qosılıp kúliw, kózinen jas aǵıp kúliw sıyaqlı kórinislerdi kóriw múmkin. Ráwiyatlarga qaraǵanda, Repin bul súwretine kúliwdi úyreniwden baslaǵan&lt;ref&gt;{{Cite book| edithor = Roy Bolton | author = | title = Views of Russia &amp; Russian Works on Paper | bólim = Study for Zaporozhian Cossacks Writing a Letter to the Turkish Sultan | publisher = Sphinx Fine Art | page = 126 | year = 2010 | url= http://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=EpZFPOY5FtsC&amp;oi=fnd&amp;pg=PA126 | isbn= 9781907200052 | qaralǵan sáne = 25-9-2010 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161004035615/https://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=EpZFPOY5FtsC&amp;oi=fnd&amp;pg=PA126 | archivedate = 4-10-2016 }}&lt;/ref&gt;. Bul súwretten aldın Evropa kórkem-ónerinde kúliwdi kórsetiwshi súwretler derlik ushıraspaydı&lt;ref name=&quot;hagen&quot;&gt;{{Cite book| title = What great paintings say, Volume 1 | author = Rose-Marie Hagen, Rainer Hagen | publisher = Taschen | year = 2002 | page = 434 | url= http://books.google.com/books?id=aOzohrk8Mm8C&amp;pg=PA434 | isbn= 9783822821008 }}&lt;/ref&gt;.

Topardaǵılar aralas jámáátti quraydı, olardıń arasında qabaǵı úyilgen eski áskerler, iri deneli quwaqı adamlar, turpayı kórinistegi taz adamlar bar. Xatker hám onıń qasındaǵı jigitten basqa qaharmanlardıń bası taqır, ayırımlarınıń basınıń tóbesinde bir tutam shash qalǵan. Olardıń kópshiligi uzın murtlı boladı. Olardıń ayırımlarında altın gúpshe, ayırımlarında teri ton yamasa jún paltosı bar. Aldında kartaları bar adam kóyleksiz otır (qumar oynawshılar kartalardıń ústinde saqlanbaǵanın kórsetiw ushın kóyleksiz oynaytuǵın edi). Qumarshınıń dizesindegi muzıka ásbabı kazak xalqınıń muzıkaǵa bolǵan muhabbatın sáwlelendiredi. Kukutalı aq xalat kazaklardıń dástúriy kiyimi esaplanadı&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;. Júzler puqta modellestirilgenine qarama-qarsı túrde, kiyimler hám bezewler tek ǵana tiykarǵı sızıqlar menen kórsetilgen&lt;ref name=&quot;lord&quot;/&gt;.

Ivan Serkonıń átirapındaǵı áskerler Gogol shıǵarmasındaǵı oficerlerdi súwretleydi&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;. [[Nikolay Gogol|Gogol]] qaharmanı [[Taras Bulba]] da súwretlengeni kórkem sınshılar tárepinen ulıwma tán alınǵan. Taras Bulba — súwrettiń oń tárepindegi qızıl palto, aq qalpaq kiygen iri adam&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;.

Repin óziniń jumıs islegen jılların kanoptıń astına jazıp qoyǵan.

== Sızılıwı ==
Repin impressionist xudojniklerden parıqlı túrde realist bolıp, onıń dóretpeleri uzaq miynet hám názik dúzetiwler nátiyjesinde tamamlanar edi. Zaporojye kazakları shıǵarmasınıń júzlegen dáslepki variantları hám on jıl dawamında islengen úsh versiyası bar. Repin óz jumıslarınıń nátiyjelerinen qanaatlanbaǵan, súwretti jáne de tásirsheń etiw ushın kompoziciya hám reńler izlegen. Detallar tikkeley baqlawlarǵa tiykarlanıwına qarama-qarsı ráwishte súwrettiń ulıwma kórinisi xudojniktiń ishki izleniwin qanaatlandırıwǵa qaratılǵan&lt;ref name=&quot;brinton&quot;/&gt;.

1878-jılı Repin ukrainalı arxeolog hám tariyxshı [[Dmitriy Yavorinickiy]] menen tanıstı. Yavorinickiy ásirese Zaporojye kazaklarınıń tariyxı menen shuǵıllanatuǵın edi. Repin Sultanǵa jazılǵan xat boyınsha hújjetlerdi topladı hám Yavorinickiydiń izertlewlerinen ilhamlanıp, bul haqqında súwret dúziwge tayarlıq kóre basladı.

Repin 1880, 1888 hám 1890-jılları úsh mártebe Zaporojye wálayatına izertlew saparlarına barıp, materiallar topladı hám óz kartinasında paydalanıwı múmkin bolǵan tipikalıq adamlardı izledi. Tariyxshı Kostomarov oǵan baratuǵın orınlardıń marshrutın kórsetti, Repin kazaklardıń eski shirkewlerin, eski qoyımshılıqların, etnografiya muzeylerin, sechlerdiń ornın araladı&lt;ref name=&quot;marcade&quot;/&gt;. 1880-jılı ol Dnepr wálayatındaǵı Krasnodar úlkesinde jaylasqan hám Kuban kazak awılı Pashkovskiy, Dnepr hám Chernigov guberniyasına kazaklardıń kostyum hám qural-jaraqlarınıń eskizlerin islew ushın bardı. Ol usı dáwirge tiyisli avtorlıq buyımlardıń kartinasında kóriniwi oǵada áhmiyetli dep esapladı, biraq bul baǵdarda úlken qıyınshılıqlarǵa dus keldi. Ol 1887-jılı eski kazak buyımların saqlawshı ilimpaz menen tanısqan waqıtta úziliske túsken súwretin salıwdı dawam ettirdi&lt;ref name=&quot;hagen&quot;/&gt;.

Repin máselesi boyınsha tariyxshı Yavorinickiy menen tolıq izertlewler alıp barǵan. Ol óziniń kartinasındaǵı kazaklardıń basshısı etip tayınlaǵan [[Ivan Cirko]]dan paydalanıwǵa qarar etti. Yavorinickiy de onı ukrainalı ziyalılar menen baylanıstırıp, júz kórinisleriniń eskizlerin islep berdi. Repin xalıqtan adamlardıń eskizlerin de islewdi qáledi, biraq dáslep oǵan razı bolatuǵın modellerdi tabıwda biraz qıynaladı. Aqırında qırq qara qálem hám maylı boyaw menen eskiz islep, 1880-jılı óziniń tiykarǵı kartinası ústinde islewge kiristi. Onıń bul dáslepki jumıslarınıń kópshiligi házir de Moskvadaǵı Tretyakov galereyasında saqlanbaqta. Ol 1891-jılı jazıp pitkergenge shekem qara qálem hám maylı boyaw menen júzden aslam eskizler islegen edi&lt;ref name=&quot;marcade&quot;/&gt;.

=== Dáslepki jumıslardan mısallar ===
&lt;gallery&gt;
Fayl:Repin Zaporozhtsy drawing.jpg|Qara qálem eskizi (1878). Tretyakov galereyası.
Fayl:Repin Zaporozhtsy sketch 1878 2.JPG|Qara qálem eskizi (1878). Tretyakov galereyası.
Fayl:1880середина.Запорожец в шапке.Писарь.Запорожец обнажённый по пояс.JPG|Qara qálem eskizi (1878). Tretyakov galereyası.
Fayl:Study for Zaporazhian Cossacks.JPG|Qara qálem eskizi (1878). Taz baslı jawınger tiykarǵı kartinadaǵıday otır, biraq ústinde kóylegi bar. Arqası burılǵan ekinshi qaharman — tiykarǵı súwrette júzi tamashagóyge qaratılǵan xatker. Jeke kollekciya.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery&gt;
Fayl:Zaporozhian colonel by Repin.jpg|Zaporojye polkovnigi (1880). Zaporojye kazaklarınıń túrk sultanına juwabın úyreniw. 56 × 31&amp;nbsp;cm. Kórkem-óner muzeyi, Sumı, Ukraina.
Fayl:Zaporozhian by Repin.jpg|Zaporojyeli (1884). Zaporojye kazaklarınıń túrk sultanına juwabın úyreniw. Maylı boyaw. 49 × 41.5&amp;nbsp;cm. Súwretlew óneri muzeyi, Nijniy Tagil, Rossiya.
Fayl:Sirko by Repin.jpg| Ataman Ivan Dmitrievich Cirko (1889). Zaporojye kazaklarınıń túrk sultanına juwabı haqqında prezentaciya. Maylı boyaw. 68.5 × 82&amp;nbsp;cm. Jeke kollekciya.
&lt;/gallery&gt;

=== Kartinanıń versiyaları ===
«Zaporojye kazakları» kartinası ústindegi izertlewler hám eskizlerden keyin Repin dáslep súwretti mayda ólshemli (67 x 87 sm) kanvasqa maylı boyaw menen boyaǵan. Sonıń menen bir waqıtta ol 1891-jılǵa shekem dawam etetuǵın úlken kólemdegi versiyanı islep shıqtı. Biraq, 1880-jılları ol basqa súwretler ústinde de isledi, máselen, «Kursk guberniyasındaǵı krest atlanısı» (1881-83), «Qorqınıshlı Ivan balasın óltiredi» (1885) hám «Áziz Nikola» (1888) sıyaqlı, Repin súwretin tez-tez shetke shıǵarıp turdı.

Súwrettiń eń belgili versiyası 1891-jılda pitken, biraq Repin onı pitkermey turıp, 1988-jılda ekinshi versiyaǵa kirisken. Bunıń sebebi, ol tiykarǵı súwrettegi ayırım detallardıń real emesligin sınǵa algan edi. Súwret tamamlanbay turıp, onı kórgen bir sınshı súwrettegi eki jawıngerdiń ústindegi aq xalatlardı monshanıń bornozına megzetken edi. Repin óziniń izertlewlerine tiykarlanıp, bul kiyimler zaporojyeli kazaklar arasında keń tarqalǵan dep tastıyıqlagan, soǵan qaramastan, ol bul aq xalatlar bolmagan jańa versiyanı jaratıwǵa háreket etken&lt;ref name=&quot;bubelo&quot;/&gt;. Maǵlıwmatlarda 1893-jılǵa tiyisli dep kórsetilgen bul súwret tiykarında tamamlanbaǵan, tek sol sánede onıń ústinde islew toqtatılǵan. Xudojnik kartinanıń bul variantınan qanaatlanbaǵan bolsa kerek. Bul súwret dáslep Tretyakov galereyasında kórsetilgen, 1932-jılı Xarkov tariyx muzeyine ótkerilgen, 1936-jıldan berli Xarkov kórkem-óner muzeyinde saqlanbaqta&lt;ref name=&quot;bubelo&quot;/&gt;.

&lt;gallery&gt;
Fayl:Reply of the Zaporozhian Cossacks (sketch, 1880-90, GTG) 2.jpg|Dáslepki jumıslardan (1878). Polotno ústinde maylı boyaw. 67 x 87&amp;nbsp;cm. Moskva. [[Tretyakov mámleketlik galereyası]].
Fayl:Reply of the Zaporozhian Cossacks (sketch, 1880s, Minsk).jpg|Dáslepki jumıslardan (1880-jıllar). Polotno ústinde maylı boyaw. 32,4&amp;nbsp;cm x 49,8&amp;nbsp;cm. [[Minsk]], [[Belarus Milliy kórkem-óner muzeyi]].
Fayl:Repin Cossacks.jpg|Original kartina (1891). Polotno ústinde maylı boyaw. 203 x 358.&amp;nbsp;cm. [[Sankt-Peterburg]], [[Rossiya mámleketlik muzeyi]]. 
Fayl:Reply of the Zaporozhian Cossacks (sketch, 1893, Kharkiv).jpg|1893-jılǵı versiyası. Polotno ústinde maylı boyaw. 174 x 265.&amp;nbsp;cm. [[Xarkov]], Mámleketlik súwretlew óneri muzeyi.
&lt;/gallery&gt;

=== Modeller ===
Repin kartinadaǵı túrlerdi sızıwda hár túrli modellerden paydalanǵan. Biraq, bul adamlardı óziniń tuvalına dál ótkermegen, olardı óziniń dáslepki jumıslarında anıqlaǵan kazak tiplerine megzetken. Repin hám Yavorinicki jıllar ótkennen keyin jazǵan eske túsiriwlerinde súwrettegi personajlar ushın qollanılǵan modellerdiń kópshiligin eslegen&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|bgcolor=&quot;#808080&quot;|&lt;div style='text-align: center;'&gt;
&lt;span style=&gt;'''Xarakter'''&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|bgcolor=&quot;#808080&quot;|&lt;div style='text-align: center;'&gt;
&lt;span style=&gt;'''Model'''&lt;ref name=&quot;bubelo&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://bubelo.in.ua/essay/| bet = Запорожцы пишут письмо турецкому султану| accesdate = 23-9-2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160328105619/http://bubelo.in.ua/essay/| arxivsáne = 28-3-2016 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|bgcolor=&quot;#808080&quot;|&lt;div style='text-align: center;'&gt;
&lt;span style=&gt;'''Xarakter'''&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|bgcolor=&quot;#808080&quot;|&lt;div style='text-align: center;'&gt;
&lt;span style=&gt;'''Model'''&lt;ref name=&quot;bubelo&quot;/&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Fayl:Zaporoj kazaki1.jpg|100px]]|| Xudojnik tárepinen islengen eń reńli obrazlardan biri, xudojnik Ivan Franzevich Cionglinskogo súwretinen ilhamlanǵan. Cionglinskogo [[Sankt-Peterburg]]taǵı kórkem-ónerdi rawajlandırıw boyınsha imperatorlıq jámiyetiniń súwretlew mektebinde oqıtıwshı bolǵan. Bul modeldiń atı Yan Brilling bolıp, ol polyak bolıwına qaramastan súwrette kazak retinde súwretlengen.|| [[Fayl:Zaporoj kazaki-8.jpg|100px]]||Lager jetekshisi Ivan Sirko súwrettiń oraylıq qaharmanlarınan biri. Bul tipti súwretleytuǵın model izlegen xudojnik aqır-aqıbetinde general Mixail Ivanovich Dragomirovqa qarar etti. Dragomirov — [[Kiev]] áskeriy okrugınıń komandiri.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Fayl:Zaporoj kazaki-2.jpg|100px]]|| Bul model rossiyalı kompozitor Mixail Glinkanıń aqlıǵı bolıp tabıladı. Aqıllı hám ájayıp kúlimsireytuǵın bul jigitti Repin Sankt-Peterburgta taptı.|| [[Fayl:Zaporoj kazaki-9.jpg|100px]]||Bul personaj tatardı súwretleydi. Model [[tatarstan]]lı student edi, biraq xudojnik súwrette kórsetilgen tisleri ushın lager janındaǵı qazılmalardan tabılǵan zaporojyelik kazaktıń bas súyeginen paydalanǵan.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Fayl:Zaporoj kazaki-3.jpg|100px]]|| Bası baylanǵan adam [[odessa]]lı xudojnik Nikolay Kuznecov edi. Házilkesh hám sportshı sıpatında tanılǵan, kelip shıǵıwı grek bolǵan model Odessa súwretlew kórkem-óneri akademiyasınıń aǵzası hám professorı edi. Ol, sonday-aq, Odessa ádebiyat hám kórkem óner jámiyetiniń Odessa qubla rus xudojnikleri jámiyetiniń tiykarın salıwshısı edi.|| [[Fayl:Zaporoj kazaki-10.jpg|100px]]||Bul semiz adam jáne bir klassikalıq qaharman — [[Taras Bulba]] obrazın sáwlelendiredi. Model Peterburg konservatoriyası professorı Aleksandr Rumen I edi. Ózi Sank-Peterburgta turatuǵın edi, birak negizinen polyak edi.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Fayl:Zaporoj kazaki-4.jpg|100px]]|| Tisi túsip ketken, júzi jıyırılǵan bul adam Aleksandr (házirgi [[Xarkov]]) portınan kelgen tosınnan kelgen adam edi. Ol haqqında maǵlıwmat saqlanbaǵan.|| [[Fayl:Zaporoj kazaki-11.jpg|100px]]||Jarası sebepli bul tip juqa hám hálsiz bolıp kórinedi. Model — Mariinskiy teatrınıń solisti, ataqlı kompozitor [[Igor Stravinskiy]]diń atası Fedor Stravinskiy Ignatevich.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Fayl:Zaporoj kazaki-5.jpg|100px]]|| Xudojnik Porfiriy Demyanovich Martinovich Akademiyada filigra ([[talkariy]]) islegen, 25 jasında kesellengeninen keyin kózi kórmegen hám kórkem ónerdi qoyıwǵa májbúr bolǵan. Repin bul jas jigitti zaporojyalınıń ádettegidey adamı dep esapladı hám onıń betinen gips maskasın alıp tasladı.|| [[Fayl:Zaporoj kazaki-12.jpg|100px]]||Bul taqır baslı adamnıń iyesi Georgiy Petrovich Alekseev edi. Dneprdiń húrmetli grajdanı, Rossiyanıń derlik barlıq ordenleriniń iyesi, dvoryanlardıń baslıǵı hám imperatordıń saray xızmetkeri bolǵan bul adam [[numizmatika]]ǵa qızıǵıwshı edi. Repin usı taqır bastı kórip, onnan óziniń súwretinde paydalanıwdı qálegen, biraq Alekseev xudojnik ushın modellik etiwden ashıw menen bas tartqan. Repinniń dostı Yavorinickiy járdemge kelip, Alekseevti úyine shaqırtıp, óziniń teńgeler kollekciyasın kórsetti. Alekseev onıń aqshasın súysinip qarap atırǵanda, onıń artında turǵan Repin onıń basınıń súwretin sızıp bere alǵan. Súwret pitip, Tretyakov galereyasında kórsetilip atırǵanda Alekseev óziniń basın tanıp, xudojnikke hám dostına qattı ashıwlandı.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Fayl:Zaporoj kazaki-6.jpg|100px]]|| Qara kózli bul tiptiń modeli Vasiliy Tarnovskiy ukrainalı kollekcioner hám qayırqom.|| [[Fayl:Zaporoj kazaki-13.jpg|100px]]||Yarım jalańash jawınger (sonıń menen birge qumarbaz) Konstantin Dmitrievich Belonovskiy edi, ol Repin menen Yavornickiydiń dostı edi. Súwrette bul jawıngerdiń yarım jalańash bolıwınıń sebebi, qumar oynap atırǵan kazaklardıń kartalardı jasırmaǵanlıǵın dálillew ushın kóyleklerin sheship atırǵanında edi.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Fayl:Zaporoj kazaki-7.jpg|100px]]|| Bul adam Tarnovskiydin shoferı Nikishka edi. Kartinada Golota ismli kazak áskeri súwretlengen. Repin kemede kiyatırǵan Nikishkanıń súwretin sızıp, bir kózli hám sınǵan tisleri menen kúlip turdı.|| [[Fayl:Zaporoj kazaki-14.jpg|100px]]||Súwrettiń jáne bir oraylıq qaharmanı áskeriy xatker, Repinniń dostı [[Dmitriy Yavorinickiy]] edi. Yavorinickiy ádette qabaǵı ashılmaytuǵın adam bolǵanlıqtan onıń mıyıq tartıwı ańsatqa túspedi. Repin onıń qolına karikatura jurnalın berip jiberdi, sonıń nátiyjesinde Yavorinickiy oǵan kúlimsirep qaradı.
|}

== Qarsı alınıwı hám tásiri ==
1891-jıl noyabrde Repin 298 dóretpesin [[Ivan Shishkin]] menen birgeliktegi kórgizbede kórsetti. Repinniń súwretleri arasında «Zaporoje kazakları túrk sultanına mazaq xat jazıp atır» degen jazıwı pitken súwretler de bar edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Ilya Efimovich Repin| qaralǵan sáne = 24-9-2010 | url = http://www.novelguide.com/a/discover/ewb_24/ewb_24_00155.html}}&lt;/ref&gt;. Bunnan soń súwret Rossiya hám sırt ellerde ([[Chikago]], [[Budapesht]], [[Myunxen]], [[Stokgolm]]) kórgizbege qoyıldı hám joqarı bahaǵa iye boldı&lt;ref name=&quot;lang&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.19thc-artworldwide.org/index.php/component/content/article/85-spring02article/193-the-legendary-cossacks-anarchy-and-nationalism-in-the-conceptions-of-ilya-repin-and-nikolai-gogol| bet = The Legendary Cossacks: Anarchy and Nationalism in the Conceptions of Ilya Repin and Nikolai Gogol| qaralǵan sáne = 24-9-2010 | avtor = Walther K. Lang| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160307100552/http://19thc-artworldwide.org/index.php/component/content/article/85-spring02article/193-the-legendary-cossacks-anarchy-and-nationalism-in-the-conceptions-of-ilya-repin-and-nikolai-gogol| qarchıvedate = 7-3-2016}}&lt;/ref&gt;. 1892-jılı Rossiya patshası súwretti 35 000 rublǵa satıp aldı. Bul usı waqıtqa shekem birde-bir súwret ushın tólenbegen muǵdar edi. Súwret 1917-jılǵa shekem patsha jeke kollekciyasında saqlanıp, revolyuciyalardan keyin Sankt-Peterburgtaǵı [[Rossiya mámleketlik muzeyi]]ne tapsırıldı. Házirgi kúnde de sol jerde kórsetilmekte&lt;ref name=&quot;bubelo&quot;/&gt;.

Bul kartinanıń jaqsı kórilgeni Repinniń de, ol tiyisli bolǵan sayaxatshılar toparınıń da abırayın arttırdı. Patsha Repinniń Patsha kórkem-óner akademiyasında reformalar ótkeriwin talap etti. Repin bul talaptı qabıl etti hám oqıwınıń aqırında súwretlew óneri sabaqları sabaqlıq ornına studiyada ótile basladı hám oqıwshılar súwretlew pánlerin erkin tańlawǵa eristi. Repin 1907-jılǵa shekem Akademiyada bilim beriwdi dawam ettirdi&lt;ref name=&quot;valkenier&quot;&gt;{{Cite journal | tıtle = Review: ''Ilya Repin and the World of Russian Art'' by Elizabeth Kridl Valkenier | author = John D. Windhausen | journal = Studies in East European Thought | volume = 49 | pages =145-153| year= 1997 | url= http://www.jstor.org/stable/20099640 |qaralǵan sáne = 26-9-2010 |arxivurl= https://web.archive.org/web/20170228092414/http://www.jstor.org/stable/20099640 | archivedate = 28-2-2017}}&lt;/ref&gt;.

Rossiya revolyuciyasınan keyin bolshevikler de súwretti hám ondaǵı sezimlerdi qutlıqlap, onı «rus kórkem-óneriniń dúrdanaları» dep járiyaladı&lt;ref name=&quot;zubok&quot;&gt;{{Cite book |url=http://books.google.com/books?id=FmVe1nRdAvYC&amp;pg=PA23|title =Inside the Kremlin's cold war: from Stalin to Khrushchev.|page =23|publisher =Harvard University Press|year =1996|isbn=9780674455313| author =Vladislav Martinovich Zubok, Konstantin Pleshakov}} &lt;/ref&gt;.

=== Kommentariyalar ===
Sol dáwirdiń sınshıları kesteni ulıwma siyasiy kózqarastan bahaladı. Máselen, [[Vladimir Stasov]] bul súwretti Taras Bulbanıń eń gózzal bólimleri menen salıstırıw múmkinligin aytqan&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;. Chistiakov bolsa «súwret jaqsı rejelestirilmegen hám biraz qolaysız boyalǵan bolsa da, bul ózine tán rus shıǵarması», degen&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;. Hámmege Repinniń batıl texnikası unaytuǵın edi, biraq ayırım jas xudojnikler onı rásmiy jámiyetshiliktiń alǵısın alıw maqsetinde islegenligi ushın sınǵa aldı&lt;ref name=&quot;valkenier&quot;/&gt;. Olardıń ayırımları milliy temanı súwretlegeni ushın qanaatlanıwshılıq bildirgen bolsa, ayırımları «erkin» xalıqlardıń qádiriyatların joqarı bahalaǵanı ushın quwanıshlı ekenligin bildirgen&lt;ref name=&quot;valkenier&quot;/&gt;.

Aqıbetinde, súwrette kórsetilgen ápiwayı janlılıq hám milletshilik mazmun súwrettiń rásmiy unamlılıǵın támiyinledi hám patsha súwretti satıp alıp, Repindi sıylıqladı&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;.

=== Kórkem-ónerge tásiri ===
[[Fayl:Gopak by Repin.jpg|right|200px|thumb|Hopak (1926-29). [[Atheneum]], [[Xelsinki]], [[Finlyandiya]].]]
[[Fayl:Soviet leaders write the letter of defiance to George Curzon.jpg|right|200px|thumb|«Bolshevikler inglis Kurzonǵa xat jazıp atır», ''Krasny perets''\ 1923.]]
* Repin 82 jasında Zaporojye kazakları temasına qaytıwdı qáledi. Ol óziniń belgili súwretiniń eskizlerinde bar, biraq aqırǵı versiyasınan shıǵarıp taslanǵan belgini óz ishine alǵan Hopak (yamasa Gopak) dep atalǵan súwretti isledi. Kazaklar hámmesi birgelikte «Xopak» dep atalǵan quwanıshlı hám hárekecheń xalıq ayaq oyının atqarmaqta. Bul juwmaqlanbagan súwret Repinniń óliminen aldınǵi eń sońǵi úlken dóretpesi bolǵan&lt;ref name=&quot;lang&quot;/&gt;.
* Ol [[Apollinaire]] Repinniń súwretinen ilhamlanıp, 1913-jılı «La Chanson du Mal-aimé» qosıǵınıń ishinde jaylasqan «Reponse des Cosaques Zaporogues Au Sultan de Constantinople» («Zaporoje kazaklarınıń Istanbuldaǵı Sultanǵa juwabı») bólimin jazǵan&lt;ref&gt;{{Cite book | title = Alcools | author = Guillaume Apollinaire | publisher = BiblioBazaar | year = 2008| page =27 | url= http://books.google.com/books?id=HiTFCFIwxJsC&amp;pg=PA27 | isbn= 9781437529180 }}&lt;/ref&gt;. Apollinaire qosıǵı hám onnan keyin Shostakovich tárepinen 1969-jılı nama jazǵan 14-simfoniyasınıń 8-bólimine ilham bolǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.boosey.com/pages/cr/catalogue/cat_detail.asp?musicid=5785| bet = Shostakovich, Dmitri: Symphony No.14 in G minor op. 135 (1969) 47' for soprano, bass, strings and percussion| qaralǵan sáne = 25-9-2010 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160402180330/http://www.boosey.com/pages/cr/catalogue/cat_detail.asp?musicid=5785| arxivsáne = 2-4-2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | author =Dmitriĭ Dmitrievich Shostakovich, Solomon Volkov | title = Testimony: the memoirs of Dmitri Shostakovich | year = 2004 | page =103 | publisher = Hal Leonard Corporation | isbn=9780879109981| url= http://books.google.com/books?id=GEApb54v-s4C&amp;pg=PA182 }}&lt;/ref&gt;.
* Sovet kompozitori [[Reynxold Glier]]diń 1921-jılǵı «Zaporoyci» simfoniyalıq poeziyası hám baleti Repin kartinası tiykarında jaratılǵan&lt;ref&gt;{{Cite book | title = Ukrainian musical elements in classical music | author = I︠A︡kov Lʹvovich Soroker, Yakov Soroker, Andriĭ Horni︠a︡tkevych | publisher = CIUS Press | year = 1995 | page = 115 | url= http://books.google.com/books?id=NseLS0vNhUMC&amp;pg=PA115 | isbn= 9781895571066 }}&lt;/ref&gt;.
* 1923-jılı «Krasnıy perec» gazetasındaǵı karikaturalardıń birinde súwretke silteme berilgen. «Bolshevikler inglis Kerzonǵa xat jazıp atır» atlı multfilmdegi kúlkili tipler bolshevik qaharmanları (Kamenev, Zinoviyev, Stalin hám Trotskiy sıyaqlı), xat bolsa zamanagóy zalım esaplanǵan lord Kerzonga jazılǵan&lt;ref&gt;{{Cite book | title = Intimate enemies: demonizing the Bolshevik opposition, 1918-1928 | author = Igal Halfin | publisher = University of Pittsburgh Press | year = 2007 | page = 70 | url= http://books.google.com/books?id=bBPU6acHI0oC&amp;pg=PA70 | isbn= 9780822959526 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Gavril Gorelov]]tıń Tretyakov galereyasında Qızıl armiya áskerleri Repinniń «Zaporojye kazaklarına qaraydı» (1935) súwretinde muzey kórsetkishi Repinniń súwretin aytıp beredi&lt;ref&gt;{{Cite journal | author =Anthony Swift| title =The Soviet World of Tomorrow at the New York World's Fair, 1939| journal= The Russian Review | year =2002| volume = 57| pages =364=379| 
|doi=10.1111/1467-9434.00029}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://faculty-web.at.northwestern.edu/art-history/werckmeister/April_8_1999/SoldiersGal.jpg| bet = Red Army Soldiers at the Tretyakov Gallery looking at Repin Picture, 1935, USSR| qaralǵan sáne = 6-10-2010 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20121110085634/http://faculty-web.at.northwestern.edu/art-history/werckmeister/April_8_1999/SoldiersGal.jpg| arxivsáne = 10-11-2012 }}&lt;/ref&gt;.
* Krasnodar qala maydanındaǵı relef Repin hám [[Maksim Gorkiy|Gorkiy]] shıǵarmaları tiykarında islengen. Estelik 2008-jılı Repinniń súwretine materiallar toplaw ushın qalaǵa kelgeniniń 120 jıllıǵına baǵıshlanǵan. Esteliktegi jazıwda «Bul estelik rus xudojnigi Ilya Repinnin súwretine maket islegen kubanlı Zaporojye armiyasınıń miyrasxorları húrmetine ornatıldı» dep jazılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.regnum.ru/news/1061583.html| bet = Памятник казакам, пишущим письмо султану, открыли в Краснодаре| qaralǵan sáne = 23-2-2022 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20121124132900/http://www.regnum.ru/news/1061583.html| arxivsáne = 24-11-2012 }}&lt;/ref&gt;.
* 2009-jılǵı «Taras Bulba» Rossiya-Ukraina qospa filminiń saxnasında Taras Bulbanıń kazakları Repin súwretindegi sıyaqlı toplanıp, sultanǵa xat jazadı. Film tariyxıy buzılıw, sebebi Taras Bulba xat tariyxınan júz jıl aldın jasaǵan bolsa da, Ivan Sirak ornına xatqa qol qoyadı. Filmde xat teksti cenzuralanǵan.

=== Sociallıq tásiri ===
[[Fayl:Repin ussr1944 cossacks.jpg|right|200px|thumb|Repinniń tuwılǵan kúni múnásibeti menen 1944-jılı basıp shıǵarılǵan [[SSRA]] pochta markasında ''Zaporojye kazaklar'i' súwreti bar.]]
Ápsanawiy xat jazısıwdan ilhamlanǵan bul súwrettiń jetiskenligi ápsananıń jáne de keń tarqalıwına sebep bolǵan. Batır hám jinli kazaklardıń súwreti hám olar jazǵan ápsanalıq xat Ukrainanıń mádeniy miyrasınıń bir bólegi esaplanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.mfa.gov.ua/mfa/en/publication/content/22865.htm| bet = Ilya Repin’s Zaporozhian Masterpiece| qaralǵan sáne = 7-10-2010 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20121116071502/http://www.mfa.gov.ua/mfa/en/publication/content/22865.htm| arxivsáne = 16-11-2012 }}&lt;/ref&gt;. Súwret oyatqan milletshilik sezimleri Rossiyada revolyuciyaǵa shekem de, revolyuciyadan keyin de mámleket basshılarınan baslap ápiwayı xalıqqa, áskerlerden baslap xudojniklerge shekem kóplegen adamlarǵa tásir etken.

«Zaporojye kazakları» kartinası [[Iosif Stalin|Stalin]]ge de úlken tásir kórsetti. Onıń aytıwınsha, ol súwretleniw temasına kiretuǵın xatlardı yadtan biletuǵın bolǵan&lt;ref name=&quot;hagen&quot;/&gt;. Stalinnin Zapodnya kazaklarınıń xatı onıń eń jaqsı kóretuǵın súwreti bolǵan. Stalin dachasınıń jataqxanasında súwrettiń nusqası bar edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www12.georgetown.edu/students/organizations/nscs/capitalscholar/stalin.html| bet = Stalin as Art Critic and Art Patron| qaralǵan sáne = 25-9-2010 | avtor = Elena Postnikova| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120815140048/http://www12.georgetown.edu/students/organizations/nscs/capitalscholar/stalin.html| arxivsáne = 15-8-2012 }}&lt;/ref&gt;. [[Ekinshi jáhán urısı]] dáwirinde [[Ullı Britaniya]] menen sóylesiwler waqtında Stalin kazaklardan kelgen xattıń nusqasın qaltasında kóterip júrip, ara-tura járdemshilerine kórsetip: «Biz Ullı Britaniyanı dúzdik!» — dep qoyar edi&lt;ref name=&quot;zubok&quot;/&gt;.

Ukraina kazakları hám Osmaniyler sultanı ortasındaǵı bul xat-xabarlar, bálkim, oylap tabılǵan bolıwı múmkin. Hurafiyler jámiyetlerdiń isenimleri hám múnásibetlerin sáwlelendiriwi menen xabardar. Mısalı, Stalinniń óz kabinetinde Repinniń bul súwretiniń nusqasın saqlap qoyıwı hám kelgenlerge bul xatlardı yadtan oqıp beriwi xattıń rus mádeniyatına tásiriniń belgisi sıpatında bahalanıwı múmkin. Usı tásirdi kórsetiw ushın Stalin bul xatlardı shınında da yadlaǵan yamasa tek yadlaǵan dep esaplaw birdey áhmiyetke iye ekenligi usınıs etilgen&lt;ref name=&quot;friedman&quot;/&gt;. Repin bul súwret ústinde 13 jıl islegenligi de xatlardıń tásiriniń jáne bir belgisi bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;friedman&quot;/&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Rossiya mámleketlik muzeyi kollekciyası]]
[[Kategoriya:Ukraina tariyxı]]
[[Kategoriya:Ilya Repin kartinaları]]
[[Kategoriya:Ukraina kazakları]]
[[Kategoriya:Zaporojye kazakları]]</text>
      <sha1>kydf0leab4z07tc20h9izzwboa9vh4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Telefonda jınıslıq qatnas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24377</id>
    <revision>
      <id>275065</id>
      <parentid>274955</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[Telefonda jınısıy qatnasıq]] betin [[Telefonda jınıslıq qatnas]] betine kóshirdi: Baǵdarlaw ushın</comment>
      <origin>274955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1995" sha1="p1tvb9koy79mihom4e0evmz38y91l5q" xml:space="preserve">[[Fayl:Phonesex.svg|right|200px]]
[[Fayl:Phone box prostitute calling cards 1.jpg|right|200px]]
'''Telefondaǵı jınısıy qatnasıq''' — telefon arqalı sóylesiw bolıp, eki yamasa onnan artıq adam arasındaǵı jınısıy qozǵalıstı payda etiwge qaratılǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.cosmopolitan.com/sex-love/g2275/how-to-have-phone-sex/| bet = 20 Ways to Have Phone Sex Without Feeling Awkward AF| qaralǵan sáne = 28-1-2022 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220128105720/https://www.cosmopolitan.com/sex-love/g2275/how-to-have-phone-sex/| arxivsáne = 28-1-2022 }}&lt;/ref&gt;. Barlıq tárepler ıqtıyarlı túrde qatnasadı, kóbinese [[masturbaciya]] boladı. Qosımsha sıpatında ol aylandırılatuǵın telefonlar bolǵan eski dáwirlerge shekem baradı.

Telefon menen jınısıy qatnasıq eki táreptiń de [[Qıyalıy jınısıy qatnasıq|qıyalına]] keledi, sebebi eki tárep te virtual jınısıy baylanıstı qıyalına keltiredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.healthline.com/health/healthy-sex/how-to-have-phone-sex| bet = 27 Tips to Help You Have the Hottest Phone Sex of Your Life| qaralǵan sáne = 28-1-2022 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220128105726/https://www.healthline.com/health/healthy-sex/how-to-have-phone-sex| arxivsáne = 28-1-2022 }}&lt;/ref&gt;. Erotikalıq sóylesiw telefon arqalı, ásirese qatnasıwshılardan keminde birewi masturbaciya qılǵanda yamasa jınısıy fantaziyaǵa kiriskende júz beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.self.com/story/how-to-have-phone-sex/amp| bet = How to Have Phone Sex That's Fun for Everyone Involved| qaralǵan sáne = 28-1-2022 | arxiv-url = https://web.archive.org/web/20220128105722/https://www.self.com/story/how-to-have-phone-sex/amp| arxivsáne = 28-1-2022 }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Masturbaciya}}

[[Kategoriya:Jınısıy minez-qulıq formaları]]
[[Kategoriya:Pornografiya]]
[[Kategoriya:Masturbaciya]]
[[Kategoriya:Jınıslıq qatnas industriyası]]</text>
      <sha1>p1tvb9koy79mihom4e0evmz38y91l5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Masturbaciya</title>
    <ns>10</ns>
    <id>24469</id>
    <revision>
      <id>275064</id>
      <parentid>274954</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar, qáte dúzetildi</comment>
      <origin>275064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1956" sha1="qx27d73hqikmeb0y5ir5t9ts9qu4etc" xml:space="preserve">{{Navbox
 | name       = Masturbaciya
 | bodyclass  = hlist
 | title      =[[Masturbaciya]]
 | default = {{{state|collapsed}}}
 | basestyle  = text-align:center;
 |titlestyle    =  background

| group1     =Texnikalar
| list1      =
* [[Anal masturbaciya]]
* [[Avtokunnilingus]]
* [[Avtofellyaciya]] 
* [[Erotikalıq elektrostimulyaciya]]
* [[Telefonda jınısıy qatnasıq]] 
* [[Prostata bezin massajlaw|Prostata masajı]] 
* [[Teledildonika]] 
* [[Erotikalıq asfiksiya]]
* [[Jámáátlik masturbaciya]]
* [[Orgazm kontroli]]

|group2 = [[Jınıslıq qatnas oyınshıqları|Áspablar]]
|list2  = 
* [[Anal monshaqlar]]
* [[Jasalma qın]] ([[Fleshlight]])
* [[Ben Wa topları]] 
* [[Falloimitator]] ([[Qos penetrativli dildo]])
* [[Jelli quwırshaq]]
* [[Jınıslıq qatnas mashinası]] ([[Sybian]] {{*}} [[Venus 2000]] {{*}} [[Vibrator (jınısıy qatnasıq)|Vibrator]])
* [[Uretral zondlaw]]

|group3 = Ilajlar
|list3  = 
* [[Masturbate-a-thon]]
* [[Xalıqaralıq masturbaciya kúni]]
* [[Wank háptesi]]

|group4 = Tariyxı hám jaǵdayı
|list4  = 
* [[Masturbaciya tariyxı]]
* [[Jınıslıq revolyuciya]]
* [[Masturbaciya haqqında diniy kóz-qaraslar|Diniy kóz-qaraslar]]
* [[Haywanlarda jınıs]]

|group5 = Masturbaciya oqıtıwshıları
|list5  = 
* [[Betty Dodson]]
* [[Joycelyn Elders]]

|group6 = Baylanıslı
|list6  = 
* [[Avtoerotizm]]
* [[Penisti ayaq penen qozdırıw]]
* [[Penisti qol menen qozdırıw]]
* [[Jugum penis]]
* [[Uyqıda bóliniw]]
* [[NoFap]]
* [[Jınıslıq tilsim]]
* [[Venus Butterfly]]

| below      = 
*[[q:Masturbaciya|Wikicitata]]
*[[wikt:masturbaciya|Wikisózlik]]
*[[Commons:Category:Masturbation|Wikimedia Commons]]
*[[s:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikiderek]]
*[[n:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikijańalıq]]
*[[v:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikiversitet]]
*[[b:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikikitaplar]]
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Kategoriya:Jınıs hám seksuallıq úlgiler]]
[[Kategoriya:Masturbaciya]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qx27d73hqikmeb0y5ir5t9ts9qu4etc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275067</id>
      <parentid>275064</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2029" sha1="1h2fmr6r47wvgqjds65tivhcf0pw1ka" xml:space="preserve">{{Navbox
 | name       = Masturbaciya
 | bodyclass  = hlist
 | title      =[[Masturbaciya]]
 | default = {{{state|collapsed}}}
 | basestyle  = text-align:center;
 |titlestyle    =  background

| group1     =Texnikalar
| list1      =
* [[Anal masturbaciya]]
* [[Avtokunnilingus]]
* [[Avtofellyaciya]] 
* [[Erotikalıq elektrostimulyaciya]]
* [[Fingering]]
* [[Telefonda jınıslıq qatnas]] 
* [[Prostata bezin massajlaw|Prostata masajı]] 
* [[Teledildonika]] 
* [[Erotikalıq asfiksiya]]
* [[Orgazm kontroli]]

|group2 = [[Jınıslıq qatnas oyınshıqları|Áspablar]]
|list2  = 
* [[Anal monshaqlar]]
* [[Jasalma qın]] ([[Fleshlight]])
* [[Ben Wa topları]] 
* [[Falloimitator]] ([[Qos penetrativli dildo]])
* [[Jelli quwırshaq]]
* [[Jınıslıq qatnas mashinası]] ([[Hitachi Magic Wand]] {{*}} [[Sybian]] {{*}} [[Venus 2000]] {{*}} [[Vibrator (jınıslıq qatnas)|Vibrator]])
* [[Uretral zondlaw]]

|group3 = Ilajlar
|list3  = 
* [[Masturbate-a-thon]]
* [[Xalıqaralıq masturbaciya kúni]]
* [[Wank háptesi]]
* [[No Nut November]]

|group4 = Tariyxı hám jaǵdayı
|list4  = 
* [[Masturbaciya tariyxı]]
* [[Jınıslıq revolyuciya]]
* [[Masturbaciya haqqında diniy kóz-qaraslar|Diniy kóz-qaraslar]]
* [[Haywanlarda jınıs]]

|group5 = Masturbaciya oqıtıwshıları
|list5  = 
* [[Betty Dodson]]
* [[Joycelyn Elders]]

|group6 = Baylanıslı maqalalar
|list6  = 
* [[Avtoerotizm]]
* [[Penisti ayaq penen qozdırıw]]
* [[Penisti qol menen qozdırıw]]
* [[Jugum penis]]
* [[Jámáátlik masturbaciya]]
* [[Uyqıda bóliniw]]
* [[NoFap]]
* [[Jınıslıq tilsim]]
* [[Venus Butterfly]]

| below      = 
*[[q:Masturbaciya|Wikicitata]]
*[[wikt:masturbaciya|Wikisózlik]]
*[[Commons:Category:Masturbation|Wikimedia Commons]]
*[[s:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikiderek]]
*[[n:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikijańalıq]]
*[[v:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikiversitet]]
*[[b:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikikitaplar]]
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Kategoriya:Jınıs hám seksuallıq úlgiler]]
[[Kategoriya:Masturbaciya]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1h2fmr6r47wvgqjds65tivhcf0pw1ka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275068</id>
      <parentid>275067</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>álipbe boyınsha</comment>
      <origin>275068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="iqxc50qkpla596mapi1shhuztwdjotc" xml:space="preserve">{{Navbox
 | name       = Masturbaciya
 | bodyclass  = hlist
 | title      =[[Masturbaciya]]
 | default = {{{state|collapsed}}}
 | basestyle  = text-align:center;
 |titlestyle    =  background

| group1     =Texnikalar
| list1      =
* [[Anal masturbaciya]]
* [[Avtofellyaciya]]
* [[Avtokunnilingus]]
* [[Erotikalıq asfiksiya]]
* [[Erotikalıq elektrostimulyaciya]]
* [[Fingering]]
* [[Orgazm kontroli]]
* [[Prostata bezin massajlaw|Prostata masajı]]
* [[Teledildonika]]
* [[Telefonda jınıslıq qatnas]]

|group2 = [[Jınıslıq qatnas oyınshıqları|Áspablar]]
|list2  = 
* [[Anal monshaqlar]]
* [[Ben Wa topları]]
* [[Falloimitator]] ([[Qos penetrativli dildo]])
* [[Jasalma qın]] ([[Fleshlight]])
* [[Jelli quwırshaq]]
* [[Jınıslıq qatnas mashinası]] ([[Hitachi Magic Wand]] {{*}} [[Sybian]] {{*}} [[Venus 2000]] {{*}} [[Vibrator (jınıslıq qatnas)|Vibrator]])
* [[Uretral zondlaw]]

|group3 = Ilajlar
|list3  = 
* [[Xalıqaralıq masturbaciya kúni]]
* [[Masturbate-a-thon]]
* [[No Nut November]]
* [[Wank háptesi]]

|group4 = Tariyxı hám jaǵdayı
|list4  = 
* [[Masturbaciya haqqında diniy kóz-qaraslar|Diniy kóz-qaraslar]]
* [[Haywanlarda jınıs]]
* [[Jınıslıq revolyuciya]]
* [[Masturbaciya tariyxı]]

|group5 = Masturbaciya oqıtıwshıları
|list5  = 
* [[Betty Dodson]]
* [[Joycelyn Elders]]

|group6 = Baylanıslı maqalalar
|list6  = 
* [[Avtoerotizm]]
* [[Penisti ayaq penen qozdırıw]]
* [[Penisti qol menen qozdırıw]]
* [[Jugum penis]]
* [[Jámáátlik masturbaciya]]
* [[Uyqıda bóliniw]]
* [[NoFap]]
* [[Jınıslıq tilsim]]
* [[Venus Butterfly]]

| below      = 
*[[q:Masturbaciya|Wikicitata]]
*[[wikt:masturbaciya|Wikisózlik]]
*[[Commons:Category:Masturbation|Wikimedia Commons]]
*[[s:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikiderek]]
*[[n:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikijańalıq]]
*[[v:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikiversitet]]
*[[b:Arnawlı:Izlew/Masturbaciya|Wikikitaplar]]
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Kategoriya:Jınıs hám seksuallıq úlgiler]]
[[Kategoriya:Masturbaciya]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iqxc50qkpla596mapi1shhuztwdjotc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>275018</id>
      <parentid>274987</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>275018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6214" sha1="hcp1fo2w16z083aurijaentnqmxvry0" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122942}}]]
|-
| 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5946}}]]
|-
| 3 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4265}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1419}}]]
|-
| 10 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 11 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|Maintenance script]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:15}}]]
|-
| 48 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>hcp1fo2w16z083aurijaentnqmxvry0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>275017</id>
      <parentid>274986</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>275017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7940" sha1="4wta769hvum078acgq1ug88oeq9hk98" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122942}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25225}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5946}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 5 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4693}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 7 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4410}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 9 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 10 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4265}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 15 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 16 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1419}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 21 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 22 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 44 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 45 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>4wta769hvum078acgq1ug88oeq9hk98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:2026-jılı qaytıs bolǵanlar</title>
    <ns>14</ns>
    <id>34147</id>
    <revision>
      <id>275041</id>
      <parentid>190743</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="j6r2ugr3tcuoakdsej5t2sv5okvw27l" xml:space="preserve">{{main|2026-jılı qaytıs bolǵanlar dizimi}}
{{deathyr}}
{{commons kategoriya|2026 deaths}}</text>
      <sha1>j6r2ugr3tcuoakdsej5t2sv5okvw27l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Qaraqalpaq mámleketlik universiteti</title>
    <ns>14</ns>
    <id>36045</id>
    <revision>
      <id>275040</id>
      <parentid>203450</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="psl61mbz26kw98d7jqtxgmu4v0vu625" xml:space="preserve">{{main|Qaraqalpaq mámleketlik universiteti}}
{{commons cat|Category:Karakalpak State University}}

[[Kategoriya:Qaraqalpaqstandaǵı joqarı oqıw orınları]]</text>
      <sha1>psl61mbz26kw98d7jqtxgmu4v0vu625</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shet tilleri fakulteti (QMU)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36217</id>
    <revision>
      <id>275027</id>
      <parentid>203874</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bekan88 atlı paydalanıwshı [[Shеt tillеri fakultеti (QMU)]] betin [[Shet tilleri fakulteti (QMU)]] betine kóshirdi: «Shеt tillеri fakultеti (QMU)» — «е» háripleri kirill jazıwında bolǵan</comment>
      <origin>203874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8520" sha1="hjkze5psskholamdoxzakl2bowgdpdk" xml:space="preserve">'''Shеt tillеri fakultеti''' — [[Qaraqalpaq mámleketlik universiteti|Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti]] quramındaǵı fakultet&lt;ref&gt;https://karsu.uz/kk/faculties&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://karsu.uz/kk/faculty/qaraqalpaq-filologiyasi-ham-jurnalistika-fakulteti&lt;/ref&gt;.

== Kafedralar ==

* [[Fakultetler aralıq shet tiller kafedrası (QMU)|Fakultetler aralıq shet tiller kafedrası]]
* [[Nemis tili hám ádebiyatı kafedrası (QMU)|Nemis tili hám ádebiyatı kafedrası]]
* [[Rus tili hám ádebiyatı kafedrası (QMU)|Rus tili hám ádebiyatı kafedrası]]
* [[Awdarma teoriyası hám ámeliyatı kafedrası (QMU)|Awdarma teoriyası hám ámeliyatı kafedrası]]
* [[Inglis til bilimi kafedrası (QMU)|Inglis til bilimi kafedrası]]
* [[Inglis tili hám ádebiyatı kafedrası (QMU)|Inglis tili hám ádebiyatı kafedrası]]

== Bilimlendiriw baǵdarları ==
=== Bakalavr ===

# Filоlоgiya hám tillеrdi оqıtıw: inglis tili,
# Filоlоgiya hám tillеrdi оqıtıw: inglis tili (qospa tálim),
# Filоlоgiya hám tillеrdi оqıtıw: nеmis tili,
# Filоlоgiya hám tillеrdi оqıtıw: rus tili,
# Shеt tili hám ádеbiyatı,
# Awdarma tеоriyası hám ámеliyatı,
# Gid jоldaslıǵı hám dilmashlıq xızmеti.

=== Magistratura qánigеliklеri ===

# Lingvistika: inglis tili,
# Lingvistika: inglis tili (qospa tálim),
# Lingvistika: rus tili,
# Lingvistika: nеmis tili,
# Salıstırmalı til bilimi hám lingvistikalıq awdarmatanıw,
# Ádеbiyattanıw (rus ádеbiyatı).

== Tariyxı ==
Fаkultеt dáslеp Rоmаn-gеrmаn filоlоgiyası (qısq. RGF) fаkultеt аtаmаsı mеnеn 1954-jılı аshılıp, inglis hám nеmis tillеri qánigеliginеn ibаrаt bоldı hám sоl jılı 55 studеnt qаbıl еtildi. Jаńаdаn аshılǵаn fаkultеttе 3 оqıtıwshı – J.А. Аllаmurаtоv, R.I. Bоnk, А.P.Sеrоvlаr jumıs islеdi. 1956-jılı birinshi rеt shеt tillеri kаfеdrаsı аshılıp, оǵаn J.А.Аllаmurаtоv hám kаfеdrа bаslıǵı hám dеkаn retinde bаsshılıq еtti.

Fаkultеt pitkеriwshilеri аrаsınаn kórnеkli ilim, mádеniyat, ádеbiyat ǵаyrаtkеrlеri, miynеt qаhаrmаnlаrı hám jámiyеtlik iskеrlеr, dilmаshlаr jеtilisip shıqtı. Оlаrdаn Ózbеkstаn Qаhаrmаnı А.Ótеniyazоv, prоfеssоrlаr N.Urumbаеv, А.Djаksıbаеv, А.Umаrоv, L.Хvаn, L.Lаgаzidzе, B.Хаbibullаеv, Q.Оrınbаеv, Q.Оrаzbаеv, G.Аbdirоvа, M.Ǵаniеv, D.Abdullaev, B.Kalimbetov, D.Joldasov, N.Baltabaeva, H.Erkabaev O.Ataevalar hám t.b. аtаp ótsеk bоlаdı.

1962-1963 оqıw jılınаn bаslаp shеt tillеri instituttıń bаsqа qánigеliklеrindе оqıtılа bаslаydı. 1976-jılı univеrsitеt аshılıwınа shеkеm fаkultеttе ilim kаndidаtlаrınаn J. Аllаmurаtоv, А.Kurbаnbаеv, M. Dimеnt, M.Аuеzоv hám P.Bеkimbеtоv jumıs islеgеn. Qаrаqаlpаqstаndа milliy kаdrlаr аrаsınаn gеrmаn tillеri bоyınshа birinshi jеtisip shıqqаn ilim kаndidаtı J.Аllаmurаtоv bоldı. Univеrsitеt аshılǵаnnаn kеyin házirgi waqıtqa shеkеm bul еki kаfеdrаdа 22 оqıtıwshı ilim kаndidаtı dárеjеsinе iyе bоldı.

2022-jıl ashılǵan 10.00.06 – Salıstırmalı ádebiyattanıw, salıstırmalı til bilimi hám awdarma ilimi, sonday-aq, 13.00.02 – tálim hám tárbiya teoriyası hám metodikası qánigelikleri boyınsha tayanısh doktoranturada 30 doktorant ilimiy jumıs alıp barıp atır.

Sonday-aq, Malayziya-Ózbekstan qosapa tálim baǵdarlaması tiykarında fakultet professor-oqıtıwshılarınan M.Alimbaeva hám H.Joldasbaevalar Malayziya Linkoln kolledj universitetinde doktoranturada ózleriniń ilimiy jumısların alıp barmaqta.

Fakultette «Ilimiy dárejeler beriwshi ilimiy keńes haqqındaǵı nizam»ǵa muwapıq Ózbekstan Respublikası JAKnıń 2024-jıl 6-apreldegi 353/2-sanlı qаrarı menen PhD.03/30.04.2022.Fil.20.07 sanlı ilimiy keńes ashıldı hám bul ilimiy keńeste fakultet professor-oqıtıwshılarınan Sh.Kalimbetov, A.Sadullayeva, G.Najimova, A.Toleubayeva, G.Babaeva, G.Kalandarova hám S.Arzımbetovalar ózleriniń filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyaların tabıslı qorǵap shıqtı.

Fаkultеt tаriyхındа dосеntlеr J.Аllаmurаtоv, А.Kurbаnbаеv, T.Аtаmurаtоv, А.Dáwlеtоv, P.Kurbаnаzаrоv, N.Yuldаshеv, О.Ibrаgimоv, D.Mаmırbаеvа, D.Bеrdimurаtоv, F.Bаbаjаnоv Х.Аbdullаеv, N.Хаmidоvlаr fаkultеt dеkаnı lаwаzımındа islеdi. 2015-jıldаn dосеnt Dj.Kurbаnbаеv fаkultеt dеkаnı lаwаzımındа islеp kеlmеktе.

1995-1996 оqıw jılındа Shеt tillеri fаkultеti qurаmınа Rus filоlоgiyası fаkultеti qоsıldı. Rus tili hám ádеbiyatı qánigеligi 1937-jılı Muǵаllimlеr institutı qurаmındа fаkultеt bоlıp shólkеmlеstirilgеn. Sol dáwirde fаkultеttе ulıwmа hám rus til bilimi, rus hám shеt еl ádеbiyatı, rus tili mеtоdikаsı hám ámеliyatı, fаkultеtlеr аrаlıq rus tili kаfеdrаlаrı jumıs аlıp bаrǵаn.

2005-jılı nоyabr аyınаn bаslаp rus filоlоgiyası, inglis filоlоgiyası, nеmis filоlоgiyası hám ózbеk filоlоgiyası qоsılıp filоlоgiya fаkultеti qáliplеsti. 2014-jıldаn bаslаp Shеt tillеri fаkultеti qаytа shólkеmlеstirildi.

== Iskerlik ==
Fakultet studentlerine 150 den aslam professor-oqıtıwshılar bilim berip kelmekte. Professor-oqıtıwshılardan D.Kurbanbaev, J.Seytjanov, R.Elmuratov, Z.Xudaybergenova, Yu.Mamutova Ullı Britaniyada, L.Xvan, R.Mambetova, D.Kubeysinova, N.Karimxodjaev, G.Joldasova, I.Xoshmuratova, A.Bektursınova, R.Jumamuratova, S.Baymuratovalar Rossiyada, A.Djumamuratov, Ya.Kurbanov, D.Berdimuratov, A.Mambetniyazova, G.Babaeva, N.Tabisxanovlar Germaniya, S.Allambergenova, I.Zarlikov, K.Djumamuratovlar Qıtaydıń joqarı oqıw orınlarında qánigeligin arttırdı.

== Jetiskenlikler ==
Ziyrek studentlerden 2022-2023-oqıw jılında D.Bekpulatova, N.Abdiganieva, G.Qurbanbaeva, U.Keulimjaevalar Nawayı atındaǵı mámleketlik stipendiya, A.Bakbergenov, B.Xabibullaeva, X.Atabaevalar Berdaq atındaǵı mámleketlik stipendiya jeńimpazı boldı. 2023-2024-oqıw jılında S.Matmuratova hám A.Jumaniyazovlar Nawayı atındaǵı mámleketlik stipendiya jeńimpazı bolǵan bolsa, N.Kokanova Zulfiya atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı bolıw baxtına eristi. Sonday-aq, bir qatar sportshı jaslarımız M.Kamalova sporttıń stol tennisi, D.Abdisharipova sporttıń paraqılıshpazlıq túrleri boyınsha Ózbekstan chempionatında sıylı orınlardı iyelep kelmekte.

N.Kokanova hám A.Allambergenovalar Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen «Úmit ushqını» kókirek belgisi menen sıylıqlandı. Sh.Kalmuratova, D.Tursınbaevalar Qubla Koreya Respublikası KOICA shólkeminiń KOVA stipendiyasın jeńip aldı. N.Tańirbergenova Germaniyanıń qalasında 1 aylıq kursta, D.Jumaniyazov, N.Sipatdinova hám I. Allanovalar Slovakiya mámleketiniń milliy stipendiyasın jeńip alıp, Presov universitetinde keyingi semestr oqıwların dawam etpekte. Sonday-aq, 2022-2023 oqıw jılında 50 den aslam ziyrek student jaslarımız «Work and Travel» baǵdarlaması tiykarında Germaniya mámleketine 3 ay múddetke nemis tilin úyreniwge, hám jumıs islep hám sayaxat etiwge jiberilgen bolsa, 2024-jıl bul kórsetkishler sanı 2 esege arttı.

Fakultetimizde jaslar, atap aytqanda sırt elli studentler ushın da tereń bilim alıw, keleshekte óz kásibiniń jetik mamanı bolıp jetilisiwine barlıq imkaniyatlar jaratılǵan. Fakultette studentler ózleriniń oqıw hám ilimiy jumısları boyınsha tıyanaqlı bilim alıw menen birge olardıń dóretiwshilik jumısları da qollap-quwatlanadı.

== Xalıqaralıq baylanıslar ==
Fakultеt studеntlеrinе AQSH, Gеrmaniya, Qubla Kоrеya, Rоssiya mámlеkеtlеrinеn qánigеlеr sabaq bеrip kеlmеktе.

Studentlerdiń shet tilleri boyınsha kommunikativ kompetenciyasın rawajlandırıwǵa járdem beriwshi «English Speaking club», «Scientific club», «Reading Club», «TV watching Club» «Клуб любители русской словесности», «United Guide», «Deutsсhe macht spass klub» dógerek hám klubları jumıs alıp barmaqta&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Qaraqalpaq mámleketlik universiteti fakultetleri]]
[[Kategoriya:Shеt tillеri fakultеti (QMU)]]</text>
      <sha1>hjkze5psskholamdoxzakl2bowgdpdk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Shet tilleri fakulteti (QMU)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>36241</id>
    <revision>
      <id>275029</id>
      <parentid>238113</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bekan88 atlı paydalanıwshı [[Talqılaw:Shеt tillеri fakultеti (QMU)]] betin [[Talqılaw:Shet tilleri fakulteti (QMU)]] betine kóshirdi: «Shеt tillеri fakultеti (QMU)» — «е» háripleri kirill jazıwında bolǵan</comment>
      <origin>238113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="tr90trx4pwx8l1a0suec776dpfydltj" xml:space="preserve">{{Jıllıq kóriwler}}
{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>tr90trx4pwx8l1a0suec776dpfydltj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Informaciya qáwipsizligi</title>
    <ns>1</ns>
    <id>37425</id>
    <revision>
      <id>275025</id>
      <parentid>210606</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bekan88 atlı paydalanıwshı [[Talqılaw:Informaсiya qáwipsizligi]] betin [[Talqılaw:Informaciya qáwipsizligi]] betine kóshirdi: «Informaсiya qáwipsizligi» — «с» háribi kirill jazıwında bolǵan, sol latınsha c ǵa ózgertildi.</comment>
      <origin>210606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="tr90trx4pwx8l1a0suec776dpfydltj" xml:space="preserve">{{Jıllıq kóriwler}}
{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>tr90trx4pwx8l1a0suec776dpfydltj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fitnes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48358</id>
    <revision>
      <id>275052</id>
      <parentid>274964</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 10 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41250" sha1="pccfa1iuunue4oawyrv2o83nv2fg6p3" xml:space="preserve">[[File:USMC-Rich Froning Jr.jpg|thumb|Fitnes basqa faktorlar qatarında [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]] arqalı támiyinlenedi. Súwrettе Rich Froning Jr., &quot;Jer betindegi eń qarıwlı adam&quot; ataǵınıń tórt ret jeńimpazı kórsetilgen.]] 

'''Fitnes''' ({{lang-en|Physical fitness}}) – densawlıq hám abadanlıq jaǵdayı, anıǵıraq aytqanda, [[sport]], kásip hám kúndelikli iskerliklerdiń túrlerin orınlaw qábileti. Fitnes kóbinese durıs awqatlanıw&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tremblay MS, Colley RC, Saunders TJ, Healy GN, Owen N | title = Physiological and health implications of a sedentary lifestyle | journal = Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism| volume = 35 | issue = 6 | pages = 725–40 | date = December 2010 | pmid = 21164543 | doi = 10.1139/H10-079 | s2cid = 3080739 | hdl = 20.500.11937/11057 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;, ortasha-intensiv fizikalıq shınıǵıwlar&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Groot GC, Fagerström L | title = Older adults' motivating factors and barriers to exercise to prevent falls | journal = Scandinavian Journal of Occupational Therapy | volume = 18 | issue = 2 | pages = 153–60 | date = June 2011 | pmid = 20545467 | doi = 10.3109/11038128.2010.487113 | s2cid = 41105819 }}&lt;/ref&gt;, jetkilikli demalıw hám sonıń menen birge rásmiy tikleniw jobası arqalı támiyinlenedi&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Physical activity and health of youth | vauthors = Malina R  | publisher = Ovidius University Annals, Series Physical Education and Sport/Science, Movement and Health|year = 2010|location = Constanța}}&lt;/ref&gt;.

Sanaat revolyuciyasına shekem fitnes degende kúndelikli iskerliklerdi artıqsha sharshawsız yamasa hálsizliksiz orınlaw qábileti túsinilgen. Biraq avtomatlastırıw hám turmıs tárizindegi ózgerisler nátiyjesinde, házirgi waqıtta fitnes – organizmniń jumıs hám demalıs iskerliklerinde unamlı hám nátiyjeli islew, deni saw bolıw, gipokinetikalıq keselliklerge qarsılıq kórsetiw, immunitet sistemasınıń islewin jaqsılaw hám tosattan payda bolǵan jaǵdaylarǵa tayar bolıw qábileti ólshemi esaplanadı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =President's Council on Physical Fitness and Sports Definitions for Health, Fitness, and Physical Activity | url =http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm | arxivsáne = 2012-jıl 12-iyul | baspaxana =fitness.gov |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120712201046/http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm | qaralǵan sáne = 2026-jıl 1-aprel }}&lt;/ref&gt;.

== Sholıw ==
Fitnes – salamatlıq hám densawlıqqa iye bolıw sapası yamasa jaǵdayı retinde anıqlanadı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Definition of FITNESS| url =https://www.merriam-webster.com/dictionary/fitness| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-sentyabr |website=www.merriam-webster.com}}&lt;/ref&gt;. Shama menen 1950-jılları, bálkim Sanaat revolyuciyası hám Ekinshi jer júzilik urısı dáwirine sáykes túrde, &quot;fitness&quot; sózi batıs tilinde on ese kóp qollanıla basladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Google Books Ngram Viewer| url =https://books.google.com/ngrams/graph?year_start=1800&amp;year_end=2008&amp;corpus=15&amp;smoothing=7&amp;case_insensitive=on&amp;content=fitness&amp;direct_url=t4%3B%2Cfitness%3B%2Cc0%3B%2Cs0%3B%3Bfitness%3B%2Cc0%3B%3BFitness%3B%2Cc0t4| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-sentyabr |website=books.google.com}}&lt;/ref&gt;. Fitnestiń házirgi waqıttaǵı anıqlaması adamnıń yamasa mashinanıń belgili bir wazıypanı atqarıw qábiletin, yamasa adamnıń túrli jaǵdaylarǵa beyimlesiwiniń tolıq anıqlamasın bildiredi. Bul adam fitnesi menen fizikalıq tartımlılıqtıń óz-ara baylanısına alıp keldi hám bul jáhán boyınsha fitnes hám fitnes úskeneleri tarawların rawajlandırdı. Belgili bir wazıypaǵa kelsek, fitnes áhmiyetli aerob yamasa anaerob qábiletke (yaǵnıy shıdamlılıq yamasa kúshke) iye adamlarǵa tán dep esaplanadı. Hár tárepleme fitnes baǵdarlaması, tek kardio/respiratorlıq yamasa tek awırlıq kótergish shınıǵıwlar sıyaqlı birewine ǵana itibar bergennen góre, fitnestiń barlıq táreplerin jaqsılaydı.

Hárbir adamǵa say islengen keń qamtıwlı fitnes baǵdarlaması kóbinese bir yamasa birneshe arnawlı kónlikpege,&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Skill-related physical fitness essential for sports success| url =http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm| arxivurl =https://web.archive.org/web/20110617084150/http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm| arxivsáne = 2011-jıl 17-iyun |work=[[United States Army Training and Doctrine Command]]| sáne = 2004-jıl 19-yanvar | familiya = Colfer | at = George R. | name-list-style = vanc }}&lt;/ref&gt; hám jasqa&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nied RJ, Franklin B | title = Promoting and prescribing exercise for the elderly | journal = American Family Physician | volume = 65 | issue = 3 | pages = 419–26 | date = February 2002 | pmid = 11858624 | url = http://www.aafp.org/afp/2002/0201/p419.html }}&lt;/ref&gt; yamasa súyek densawlıǵı sıyaqlı densawlıqqa baylanıslı zárúrliklerge itibar beredi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Exercise for Your Bone Health {{!}} NIH Osteoporosis and Related Bone Diseases National Resource Center| url =https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health| arxivurl =https://web.archive.org/web/20171004235541/https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|url-status=dead| arxivsáne = 2017-jıl 4-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-sentyabr |website=www.bones.nih.gov}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen derekler&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/4177.0 | bet = Participation in Sport and Physical Recreation, Australia | sáne = 2015-jıl 18-fevral | baspaxana = Australian Bureau of Statistics }}&lt;/ref&gt; sonday-aq aqıl-oy, sociallıq hám emocionallıq densawlıqtı ulıwma fitnestiń áhmiyetli bólegi dep atap ótedi. Bul kóbinese oqıw qollanbalarında fizikalıq, emocionallıq hám aqıllıq fitnesti bildiretuǵın úsh noqattan ibarat úshmúyeshlik retinde beriledi. Fitnes kesellikten saqlanıwda hám jaraqat yamasa kesellikten keyin tikleniwge járdem beriwde paydalı ekeni dálillengen. Fitnestiń denege tiygizetuǵın paydaları menen bir qatarda, ol qorqıw-qáweterleniwdi hám depressiyanı emlewge járdem beriw arqalı ruwxıy densawlıqqa da unamlı tásir kórsetetuǵını anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Volkwein-Caplan |first1=Karin |title=Sport, Fitness, Culture |date=2014 |publisher=Meyer &amp; Meyer Sport |isbn=9781782550419 |pages=78}}&lt;/ref&gt;.
Fitnes sonday-aq nadurıs turmıs tárizi yamasa jas úlkeygeni sebepli kelip shıǵatuǵın basqa da kóplegen sozılmalı keselliklerdiń aldın alıwı yamasa emlewi múmkin hám ol eń tanımal hám paydalı ózine-ózi qaraw terapiyalarınıń biri retinde jiyi atap ótiledi&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141111095756/http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | url-status = dead | arxivsáne = 2014-jıl 11-noyabr | bet = Physical Activity Fundamental To Preventing Disease | baspaxana = U.S. Department of Health &amp; Human Services | sáne = 2002-jıl 20-iyun }}&lt;/ref&gt;. Shınıǵıwlar sonday-aq uyqı basımın toplaw arqalı geypara adamlarǵa jaqsıraq uyqılawǵa járdem beriwi hám belgili adamlarda geybir kewil-xosh buzılıwların jeńillestiriwi múmkin&lt;ref name=how&gt;{{web deregi | bet =How much physical activity do adults need?  | work=Centers for Disease Control and Prevention | url =https://www.cdc.gov/physicalactivity/everyone/guidelines/adults.html | sáne = 2011-jıl 1-dekabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 29-aprel }}&lt;/ref&gt;.

Rawajlanıp atırǵan izertlewler shınıǵıwlardıń kóplegen paydaları skelet muskulınıń endokrin aǵza retindegi roli arqalı júzege keletuǵının kórsetti. Yaǵnıy, qısqarıp atırǵan muskullar miokinler dep atalatuǵın kóplegen zatlardı shıǵaradı, olar jańa toqımalardıń ósiwine, toqımalardıń tikleniwine hám túrli qabınıwǵa qarsı funkciyalarǵa járdem beredi, bul óz gezeginde túrli qabınıw kesellikler rawajlanıw qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pedersen BK, Febbraio MA | title = Muscles, exercise, and obesity: skeletal muscle as a secretory organ | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 8 | issue = 8 | pages = 457–65 | date = April 2012 | pmid = 22473333 | doi = 10.1038/nrendo.2012.49 | s2cid = 205480628 }}&lt;/ref&gt;.

== Aktivlik boyınsha usınıslar ==
2018-jılı amerikalılar ushın fizikalıq aktivlik boyınsha usınıslar AQSH Densawlıqtı saqlaw hám xalıqqa xızmet kórsetiw ministrligi tárepinen 3 jas hám onnan úlken adamlarǵa kundelikli fizikalıq aktivlikte qatnasıw arqalı densawlıqtı jaqsılawǵa baylanıslı ilimiy tiykarlanǵan usınıslardı beriw maqsetinde járiyalandı. Bul usınıslarǵa muwapıq, barlıq úlken adamlar aqıl-oy, emocionallıq hám fizikalıq densawlıqtı óz ishine alatuǵın densawlıqqa baylanıslı turmıs sapasın jaqsılaw ushın kún dawamında kóbirek háreketlenip, azıraq otırıwı kerek. Densawlıqqa aytarlıqtay paydaǵa erisiw ushın úlken adamlar hápte dawamında ortasha intensivlikte keminde 150 ten 300 minutqa shekem yamasa joqarı intensivlikte 75 ten 150 minutqa shekem aerob fizikalıq aktivlikti, yamasa ekewiniń teń kombinaciyasın orınlawı kerek&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2018 | bet =Physical Activity Guidelines for Americans | url =https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf | qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-may |website=U.S. Department of Health and Human Services. |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;. Fizikalıq aktivlik keminde 10 minutlıq bólimlerde orınlanıwı kerek degen usınıs alıp taslandı, sebebi jańa izertlewler hár qanday uzaqlıqtaǵı bólimlerdiń toplanǵan fizikalıq aktivlik kólemi menen baylanıslı densawlıq paydalarına úles qosatuǵının kórsetedi. Hápte dawamında ortasha intensivlikte 300 minuttan (5 saat) artıq fizikalıq aktivlik penen shuǵıllanıw arqalı qosımsha densawlıq paydalarına erisiwge boladı. Úlken adamlar sonday-aq hápteniń eki yamasa onnan artıq kúninde ortasha yamasa onnan joqarı intensivlikte hám barlıq tiykarǵı muskul toparların qamtıytuǵın muskullardı bekkemlew shınıǵıwların orınlawı kerek, sebebi bul shınıǵıwlar qosımsha densawlıq paydaların beredi&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne =2018| bet =Physical Activity Guidelines for Americans 2nd edition| url =https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf| baspaxana =U.S. Department of Health and Human Services}}&lt;/ref&gt;.

2011-jılı iyul ayında járiyalanǵan Birlesken Korolliktegi usınıslar tómendegi punktlerdi óz ishine aladı:
Adamnıń shınıǵıw intensivligi áhmiyetli bolıp tabıladı, al seyil etiw hám úy jumısları sıyaqlı jeńil aktivlik kópshilik adamlardıń densawlıǵına unamlı tásir kórsetiwi gúmanlı. Aerob shınıǵıw paydalı bolıwı ushın ol júrek soǵıw jiyiligin asırıwı hám terlewge sebep bolıwı kerek. Adam hápte dawamında ortasha intensivlikte aerob shınıǵıwdı keminde 150 minut orınlawı kerek. Eger adam 150 minuttan artıq shınıǵıwdı orınlasa, kóbirek densawlıq paydalarına erisiledi.
Qozǵalıssız waqıt (turmay, mısalı kresloda yamasa tósekte ótkerilgen waqıt) adamnıń densawlıǵı ushın zıyanlı, hám hesh qanday shınıǵıw kólemi uzaq otırıwdıń tásirin joq ete almaydı.
Bul usınıslar házirgi waqıtta AQSHta qollanılatuǵın usınıslarǵa kóbirek sáykes keledi, olar sonday-aq bulshıq etti rawajlandırıw hám awırlıq kótergish hám [[yoga|yoga]] sıyaqlı súyekti bekkemlew shınıǵıwları boyınsha usınıslardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2018-jıl 26-aprel | bet =Exercise| url =https://www.nhs.uk/live-well/exercise/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-sentyabr |website=nhs.uk}}&lt;/ref&gt;.

== Shınıǵıwlar ==
{{Main|Shınıǵıw}}

=== Aerob shınıǵıwlar ===
[[File:Barbora Zahlavova Strycova San Diego.jpg|thumb|150px|Tennis sıyaqlı sport túrleri menen shuǵıllanıw fitnesti saqlawdıń/jaqsılawdıń keń tarqalǵan usılı bolıp tabıladı. Súwrette xalıqaralıq tennisshi Barbora Strıchova kórsetilgen.]]

Kardiorespiratorlıq fitnes VO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; max járdeminde ólshenedi, ol organizmniń qansha kislorodtı sińiriwi hám paydalanıwı múmkinligin kórsetetuǵın kórsetkish&lt;ref name=&quot;pmid23025219&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Chakravertty B, Parkavi K, Coumary SA, Felix AJ | title = Antepartum cardiorespiratory fitness (CRF) quantification by estimation of maximal oxygen consumption (Vo2 max) in pregnant South Indian women | journal = Journal of the Indian Medical Association | volume = 110 | issue = 4 | pages = 214–7 | date = April 2012 | pmid = 23025219 }}&lt;/ref&gt;. Kardiorespiratorlıq fitnesti jaqsılaytuǵın hám shıdamlılıqtı asıratuǵın aerob shınıǵıwlar organizmniń kislorod jumsawın jaqsılaw ushın júrek soǵıw jiyiligin asıratuǵın háreketlerdi óz ishine aladı. Shınıǵıwdıń bul túri professional sportshılar ushın da, kúndelikli adamlar ushın da barlıq shınıǵıw jobalarında áhmiyetli bólek esaplanadı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2003 | bet =Training for Cardiovascular Fitness | url =https://www.ucdenver.edu/docs/librariesprovider65/clinical-services/sports-medicine/training-for-cardiovascular-fitness.pdf | qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-may |website=University of Colorado Hospital, Aurora}}&lt;/ref&gt;.

Aerob shınıǵıwlardıń belgili mısalları:

*Jeńil juwırıw – Turaqlı hám jeńil tempte juwırıw. Shınıǵıwdıń bul túri salmaqtı saqlaw hám keyinirek intensivligi joqarıraq shınıǵıwlardı orınlaw ushın kardiovaskulyar tiykar qurıw ushın jaqsı.
* Elliptikalıq trenajerde shuǵıllanıw – Bul júriw yamasa juwırıwdı buwınlarǵa artıqsha júk túspesten orınlaw ushın qollanılatuǵın qozǵalmaytuǵın shınıǵıw trenajeri. Shınıǵıwdıń bul túri bel, dize hám tobıq awıratuǵın adamlar ushın júdá qolaylı.
*Júriw – Qısqa, ortasha yamasa uzaq aralıqqa ádettegidey tempte háreketleniw.
*Juwırıw jolında shınıǵıw – Kóplegen juwırıw jollarında túrli shınıǵıw jobaların usınatuǵın tayar baǵdarlamalar bar. Nátiyjeli kardiovaskulyar iskerliklerdiń biri – juwırıw menen júriwdi almastırıp turıw. Kóbinese aldın júriw arqalı qızdırıw jasalıp, keyin úsh minut júriw hám úsh minut juwırıw almastırıladı.
*Júziw – Qol hám ayaqlar járdeminde suwda ózin suw betinde uslap turıw hám alǵa yamasa artqa háreketleniw. Bul kardiovaskulyar shıdamlılıqtı jaqsılaw menen birge denеniń orayın (core) bekkemlewdi qáleytuǵınlar ushın jaqsı pútkil deneni qamtıytuǵın shınıǵıw.
*Velosiped aydaw – Velosipedte júriw kóbinese júriw yamasa jeńil juwırıwǵa qaraǵanda uzaǵıraq aralıqtı qamtıydı. Bul da buwınlarǵa az júk túsetuǵın shınıǵıw bolıp, ayaq kúshin jaqsılawda júdá paydalı.

=== Anaerob shınıǵıwlar ===
{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 350
| image1            = Mann mit ausgeprägten Muskeln am Arm.jpg
| width1            = 150
| image2            = Amanda Françozo At The Runner Sports-5.jpg
| width2            = 180
| footer            = Er hám hayal adam fitnes klubında awırlıq kótergish shınıǵıwların orınlap atır
}}

Anaerob shınıǵıwlar qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlik háreketlerdi óz ishine aladı. Bul organizmniń energiya payda etiwi ushın kislorodtan paydalanıwdı talap etpeytuǵın tez hám joqarı intensiv shınıǵıw. Ol kúsh, shıdamlılıq, tezlik hám quwattı rawajlandırıwǵa járdem beredi hám bodibildinglerler tárepinen shınıǵıw intensivligin arttırıw ushın qollanıladı. Anaerob shınıǵıwlar zat almasıw tezligin asıradı dep esaplanadı, bul shınıǵıwdan keyin dene temperaturasınıń kóteriliwi hám shınıǵıwdan keyingi artıqsha kislorod jumsalıwı (EPOC) sebepli organizm tiklengen waqıtta qosımsha kaloriyalardı jaǵıwǵa múmkinshilik beredi.

Anaerob shınıǵıwlardıń belgili mısalları:

* Awırlıq kótergish shınıǵıwlar – Skelet muskulınıń kúshi hám kólemin rawajlandırıw ushın qollanılatuǵın kúsh shınıǵıwınıń keń tarqalǵan túri.
*Izometrikalıq shınıǵıwlar – Kúshti saqlawǵa járdem beredi. Bunda kózge kórinetuǵın háreket bolmaydı hám qarsılıq muskul keriliwine teń boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Are isometric exercises good for strength training? | url =https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/isometric-exercises/faq-20058186 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-may |website=Mayo Clinic }}&lt;/ref&gt;.
*Sprint – Qısqa aralıqlardı múmkin bolǵanınsha tez juwırıw, muskullardıń jarılǵıshlıq qábiletin rawajlandırıw ushın shınıǵıw&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Mateo | at =Ashley | sáne = 2022-jıl 8-dekabr | bet =The Best Sprint Workouts to Get Faster, Build Muscle, and Drop Fat | url =https://www.mensjournal.com/health-fitness/the-best-sprint-workouts-to-get-faster-build-muscle-and-drop-fat | qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-may |website=Men's Journal }}&lt;/ref&gt;.
* Interval shınıǵıw – Qısqa (shama menen 30 sekund) intensiv iskerlik penen uzaǵıraq (úsh-tórt minut) az intensivli iskerlik intervallarınıń almasıp keliwi. Iskerliktiń bul túri sonday-aq tezlik hám shıdamlılıqtı rawajlandıradı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Boost Your Speed and Endurance With a Simple Exercise Plan | url =https://www.verywellfit.com/interval-training-workouts-3120774 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-may |website=Verywell Fit }}&lt;/ref&gt;.

== Qálpine keliw ==
Fizikalıq fitnestiń eń tiykarǵı áhmiyetli elementlerinen biri – tikleniw (qálpine keliw) qábileti. Ol tikkeley, qısqa múddetli yamasa uzaq múddetli bolıwı hám aktivrek yamasa passivrek bolıwı múmkin.

'''Tikkeley aktiv tikleniw''' fizikalıq kúsh túsiriwshi háreketti orınlaǵannan keyin energiyanı qaytarıwǵa, dem alıwdı tiklewge hám ulıwma teńsalmaqlıq sezimin qaytarıwǵa háreket etiwdi óz ishine aladı. Mısalı, juwırıwshı hár bir qádemdi orınlaǵannan soń, al boksshı hár bir soqqı urǵannan soń dárriw tikleniwge háreket etedi. Bunday tikleniw basqıshları júdá tez bolıwı múmkin, biraq olar sharshawdıń hám teńsalmaqlıqtıń artıqsha joǵalıwınıń aldın alatuǵını ushın iskerliktiń dawam etiwine múmkinshilik beriw jaǵınan áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vasconcelos, B. B.; Protzen, G. V.; Galliano, L. M.; Kirk, C.; Del Vecchio, F. B. |title=Effects of High-Intensity Interval Training in Combat Sports: A Systematic Review with Meta-Analysis |journal=Journal of Strength &amp; Conditioning Research |date=2020 |volume=34 |issue=3 |pages=888–900 |doi=10.1519/JSC.0000000000003255 |url=https://www.ovid.com/jnls/nsca-jscr/fulltext/10.1519/jsc.0000000000003255~effects-of-high-intensity-interval-training-in-combat-sports |access-date=21 September 2026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=William D McArdle; Frank I. Katch; Victor L. Katch |title=Essentials of Exercise Physiology |url=https://archive.org/details/essentialsofexer0000mcar_w4w8 |date=2006 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Baltimore |isbn=9780781749916 |pages=[https://archive.org/details/essentialsofexer0000mcar_w4w8/page/217 217]-219 |edition=3}}&lt;/ref&gt;. Tikleniwdiń sátliligi adamnıń óziniń tikleniw sezimine hám ózin qanday sezip atırǵanına tiykarlanıp ólsheniwi múmkin. Orınlaw dawamında usı tárizde tiklene alıw qábileti fitnestiń belgilerinen biri dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |url=https://archive.org/details/frankshortersrun00fran |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=[https://archive.org/details/frankshortersrun00fran/page/30 30]-31}}&lt;/ref&gt;.

Interval shınıǵıw da tikkeley aktiv tikleniwden paydalanadı, biraq uzaǵıraq waqıt shkalasında. Interval shınıǵıwda intensivligi joqarıraq shınıǵıw intensivligi tómenirek shınıǵıw yamasa dem alıw úzilisi menen almastırıladı. Aldınǵı mısalda, intensivligi tómenirek shınıǵıwda energiya jumsalıwınıń azayıwı hám energiyanıń tikleniwiniń artıwı eki shınıǵıw arasındaǵı qatnastı teńlestiredi hám adam tek joqarı intensiv shınıǵıwdı ǵana orınlaǵanǵa qaraǵanda kóbirek tikleniwi múmkin. Bul olarǵa shınıǵıw dawamında joqarı intensiv shınıǵıwdı basqa jaǵdayda orınlay alatuǵınınan kóbirek orınlawǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |url=https://archive.org/details/frankshortersrun00fran |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=[https://archive.org/details/frankshortersrun00fran/page/110 110]-111}}&lt;/ref&gt;.

'''Qısqa múddetli aktiv tikleniw''' – shınıǵıw sessiyaları jeńilirek, tınıshıraq ótkeriletuǵın iskerlikler menen almasıp turatuǵın tikleniw. Mısalı, juwırıwshı dúyshembide shınıǵıwı, sárshembide tınısh velosiped aydawdan lázzet alıwı, keyin juma kúni qaytadan shınıǵıwı múmkin. Bul &quot;awır/jeńil&quot; qaǵıydası dep te ataladı hám oǵan ámel etilgende artıqsha shınıǵıwdıń aldın alıwǵa, júklemeni azaytıwǵa járdem beredi hám sonıń menen birge jeńil shınıǵıwdıń organizmnen artıqsha sút kislotasın shıǵarıw sıyaqlı paydaların da beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |url=https://archive.org/details/frankshortersrun00fran |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=[https://archive.org/details/frankshortersrun00fran/page/62 62]-63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=William D McArdle; Frank I. Katch; Victor L. Katch |title=Essentials of Exercise Physiology |url=https://archive.org/details/essentialsofexer0000mcar_w4w8 |date=2006 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Baltimore |isbn=9780781749916 |page=[https://archive.org/details/essentialsofexer0000mcar_w4w8/page/218 218] |edition=3}}&lt;/ref&gt;.

'''Uzaq múddetli tikleniw''' – organizmniń tikleniwi ushın áhmiyetli dárejede kóbirek waqıt bolatuǵın hám ol ózin tolıǵıraq tikley alatuǵın tikleniw. Ol kúnlep, háptelер yamasa hátte aylar dawamında bolıwı múmkin hám bunda bulshıq etler jazılıp, qaytadan ósedi hám organizm belgili bir iskerlikti ámelde orınlawǵa jaqsıraq beyimlesedi. Uzaq múddetli tikleniwde uyqı hám awqatlanıw faktorları júdá áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Friel |first1=Joe |title=Fast After 50 |url=https://archive.org/details/fastafter50howto0000frie |date=2015 |publisher=Velo Press |location=Boulder |isbn=978-1-937715-26-7 |chapter='Recovery and sleep' and 'Recovery and nutrition'}}&lt;/ref&gt;.
Tikleniwdiń bul túrleri passivrek bolsa da, fitnes jaqsılanǵan sayın organizmniń uzaq múddetli tiklene alıw qábileti de nátiyjelirek boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |url=https://archive.org/details/frankshortersrun00fran |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=[https://archive.org/details/frankshortersrun00fran/page/30 30]-31}}&lt;/ref&gt;.

=== Sportta ===
Sanalı hám tez tiklene alıw – sportshı rawajlandırıwı múmkin bolǵan eń áhmiyetli qásiyetlerdiń biri. Olardıń tikkeley aktiv tiklene alıw qábileti sportqa tán kónlikpeler toplamı menen birlestirilgen bolıwı kerek, sonda orınlaw iskerligi múmkin bolǵanınsha nátiyjeli boladı. Mısalı, tennisshi hárbir soqqıdan soń, al regbishi hárbir uslawdan soń dárriw tikleniwdi úyreniwi kerek. Sátli sportshılar kóbinese tezirek hám kóbirek basqarılǵan túrde tiklene alıw qábiletine iye boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |url=https://archive.org/details/frankshortersrun00fran |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |page=[https://archive.org/details/frankshortersrun00fran/page/140 140]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vasconcelos, B. B.; Protzen, G. V.; Galliano, L. M.; Kirk, C.; Del Vecchio, F. B. |title=Effects of High-Intensity Interval Training in Combat Sports: A Systematic Review with Meta-Analysis |journal=Journal of Strength &amp; Conditioning Research |date=2020 |volume=34 |issue=3 |pages=888–900 |doi=10.1519/JSC.0000000000003255 |url=https://www.ovid.com/jnls/nsca-jscr/fulltext/10.1519/jsc.0000000000003255~effects-of-high-intensity-interval-training-in-combat-sports |access-date=21 September 2026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

=== Bulshıq et sistemasına baylanıslı ===
Fizikalıq fitnes shınıǵıw arqalı maksimal dárejege jetkeriliwi ushın baylanıslı kúsh hám kondicionlıq shınıǵıwlar tek jumıs orınlaw qábiletine ǵana emes, sonday-aq tez tikleniw qábiletine de itibar beredi. Bul eki áhmiyetli hám bir-birin toltıratuǵın faktordı shınıqtırıw ulıwma fitnestiń joqarıraq dárejesine erisiwge múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=P. Swain |first1=David |title=ACSM's Resource Manual for Guidelines for Exercise Testing and Prescription |date=2014 |publisher=Wolters Kluwer Health |location=London |isbn=978-1-60913-956-8 |pages=342, 439-440 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;. Bunday shınıǵıw sonday-aq bulshıq et sistemasınıń ulıwma nátiyjeliligin maksimal dárejege jetkeriw ushın denedegi muskullardıń salıstırmalı kúshi hám kólemi bir-birine qatnasta belgili úlgide bolıwın támiyinlewge itibar beredi, mısalı, buldırıq muskulları tórt baslı muskulǵa salıstırǵanda artıqsha úlken bolmawı kerek, óytkeni bul biomexanikalıq nátiyjeliliktiń azayıwına hám sharshawdıń kóbirek bolıwına alıp keledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Myers MJ; Steudel K. |title=Effect of limb mass and its distribution on the energetic cost of running |journal=Journal of Experimental Biology |date=1985 |volume=116 |issue=1 |pages=363-73 |doi=10.1242/jeb.116.1.363 |pmid=4056656 |url=https://journals.biologists.com/jeb/article/116/1/363/4911/Effect-of-Limb-Mass-and-its-Distribution-on-the |access-date=29 September 2026 |issn=1477-9145}}&lt;/ref&gt;.

Tikleniwdiń nátiyjeliligi hám tezligi fizikalıq shınıǵıw arqalı jaqsılanıwı múmkin. Kúsh túsirgennen keyingi tikkeley aktiv tikleniw jaǵınan, denеniń muskulaturası onı jaqsılaw ushın bekkemleniwi múmkin. Bul túrli kóriniste bolıwı múmkin.

Energiya jaǵınan, adamnıń tikleniwi energiyanı retlewde tiykarǵı rol atqaratuǵın júrektiń islewine baylanıslı. Júrek aerob hám anaerob shınıǵıwlar arqalı tikkeley bekkemleniwi hám onıń nátiyjeliligi qan aylanısına járdem beretuǵın skelet muskullarınıń tásiri menen jaqsılanıwı múmkin. Sońǵı mısalda, gluteal, tórt baslı hám artqı bel muskullarınıń háreketi qandı ayaqlardan joqarıǵa hám pútkil dene boylap ótkeriwge járdem beredi. Baltırlar da usıǵan megzes wazıypa atqaradı hám sonıń ushın olar kúndelikli sóylewde denеniń &quot;ekinshi júregi&quot; dep ataladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Panday |first1=Deanne |title=Shut Up and Train: A Complete Fitness Guide for Men and Women |url=https://archive.org/details/isbn_9788184003130 |date=2013 |publisher=Random House India |location=Noida |isbn=9788184005240 |chapter=Legs}}&lt;/ref&gt;. Bul muskullar kúshlirek bolıp, nátiyjelirek islegende, ol júrekke túsetuǵın júkti azaytadı, júrektiń zorıǵıw hám sharshaw múmkinshiligin kemeytedi hám joqarıraq dárejedegi tikleniwge tezirek erisiw múmkinligin bildiredi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Astrand |first1=Per-Olaf |title=Textbook of Work Physiology: Physiological Bases of Exercise |url=https://archive.org/details/textbookofworkph0000unse |date=2003 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=0-7360-0140-9 |pages=[https://archive.org/details/textbookofworkph0000unse/page/159 159]-160, 354 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;. Ulıwmalastırıp aytqanda, kúshlirek skelet muskulları denede qan aylanısınıń jaqsılanıwın, sonıń menen birge energiyanıń tikleniw tezliginiń de jaqsılanıwın bildiredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Popek |first1=Adam |title=How Does Physical Activity Affect the Circulatory System? |journal=ISRG Journal of Arts, Humanities and Social Sciences |date=2024 |volume=2 |issue=6 |page=133 |url=https://www.researchgate.net/profile/Adam-Popek/publication/386414664_How_Does_Physical_Activity_Affect_the_Circulatory_System/links/67503cd83d17281c7df9434a/How-Does-Physical-Activity-Affect-the-Circulatory-System.pdf |access-date=29 September 2026 |issn=2583-7672}}&lt;/ref&gt;.

Dem alıw hám dem alıwdı eń nátiyjeli túrde qaytarıw hám basqarıw qábileti gewde diafragması muskulın hám onıń islewin qollap-quwatlaytuǵın qarın, qabırǵaaralıq, qıysıq hám jambas muskulları sıyaqlı dene muskullardı shınıqtırıw hám bekkemlew arqalı jaqsılanıwı múmkin. Ulıwma aytqanda, bul dene orayın (core) bekkemlew shınıǵıwı dep atalıwı múmkin. Bul bulshıq etlerdiń nátiyjeliligin jaqsılaw dem alıwdı kóbirek basqarılatuǵın hám tolıǵıraq túrde, sonday-aq kúshlirek orınlawǵa múmkinshilik beredi. Ulıwma alǵanda, bul adamnıń shınıǵıw dawamında hám keyin dem alıwdı tezirek tikley alıwın ańlatadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sengur, Emrah; Yaka Zehra |title=Investigation of the Effect of Core Exercises Applied to Football Players on Respiratory Parameters |journal=SHS Web of Conferences |date=2024 |volume=206 |issue=01027 |doi=10.1051/shsconf/202420601027 |url=https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/pdf/2024/26/shsconf_erpa2024_01027.pdf |access-date=29 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

Teńsalmaqlıqtıń tikleniwi hám onıń tikleniw tezligi tereń dene orayı muskulları, ayaq bulshıq etleri hám jambas bulshıq etleri sıyaqlı turaqlandırıwshı muskullardı bekkemlew arqalı jaqsılanıwı múmkin. Bul muskullar kúshlirek bolıp, nátiyjelirek islegende, statikalıq hám dinamikalıq teńsalmaqlıqqa tezirek hám nátiyjelirek erisiledi, bul fizikalıq basqarıwdıń joqarıraq dárejelerine erisiwdi bildiredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Shudian Cao; Jia Liu; Zhaoran Wang; Soh Kim Geok |title=The effects of functional training on physical fitness and skill related performance among basketball players: a systematic review. |journal=Frontiers in Physiology |date=2024 |volume=15 |issue=1391394 |pages=2, 10 |doi=10.3389/fphys2024.1391394  |doi-access=free|url=https://www.frontiersin.org/journals/physiology/articles/10.3389/fphys.2024.1391394/full |access-date=29 September 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Shınıǵıw túrleri ==
=== Wazıypaǵa tán shınıǵıw ===
Wazıypaǵa tán (wazıypaǵa baǵdarlanǵan dep te ataladı) fitnes adamnıń sport yamasa áskeriy xızmet sıyaqlı belgili bir iskerlikti nátiyjeli orınlaw qábiletin bildiredi. Wazıypaǵa tán shınıǵıw sportshılardı óz sportında jaqsı nátiyje kórsetiwge usı yamasa oǵan jaqın háreketlerdi shınıqtırıw arqalı tayarlaydı. Olarǵa tómendegiler kiredi:

[[File:Participants with the Water Warrior class perform squats prior to entering the pool at Camp Foster, Okinawa, Japan, July 6, 2011 110706-M-VD776-004 (cropped).jpg|thumb|300px|Júziwshiler jarıs kiyimlerinde AQSH áskeriy bazasında basseynge kirmesten aldın otırıp-turıw shınıǵıwların orınlap atır, 2011-jıl.]]
* 100 m sprint: Sprintte sportshı jarıs dawamında anaerob túrde islewge shınıqtırılıwı kerek, buǵan interval shınıǵıw mısal bola aladı.
* Júz mil velosiped jarısı: Velosipedshiler 100 mil yamasa onnan artıq velosiped jolına aerob túrde tayarlanıwı kerek.
* Orta aralıqqa juwırıw: Bul shınıǵıwdan paydalanıw ushın sportshılarǵa tezlik te, shıdamlılıq ta kerek. Qattı islewshi muskullar sol dárejede uzaǵıraq waqıt paydalanılatuǵınlıqtan, óziniń eń joqarı dárejesinde uzaǵıraq waqıt boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.brianmac.co.uk/middist/index.htm| bet = Middle Distance Running| jıl = 2001|website = Middle Distance Running| baspaxana = BrianMac Sports Coach|vauthors = Mackenzie B }}&lt;/ref&gt;.
* Marafon: Bul jaǵdayda sportshı aerob túrde islewge shınıǵıwı hám onıń shıdamlılıǵı maksimal dárejege shekem rawajlandırılıwı kerek.
* Kóplegen órt óshiriwshiler hám policiyashılar jumıstıń talap etetuǵın fizikalıq awır wazıypaların orınlaw qábiletine iye ekenin anıqlaw ushın dene shınıqtırıw fitnes testinen ótedi&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://sccfd.org/physical_fitness.html#appendix2 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140630055700/http://sccfd.org/physical_fitness.html#appendix2 | url-status = dead | arxivsáne = 2014-jıl 30-iyun | bet = Training: Physical Fitness Program | work = sccfd.org }}&lt;/ref&gt;.
* Qurallı kúshler aǵzaları kóbinese rásmiy fitnes testinen ótiwi talap etiledi. Mısalı, AQSH armiyası soldatları Armiyanıń fizikalıq fitnes testinen (APFT) óte alıwı kerek&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Enlist : Army Physical Fitness Test | url = http://www.army.com/enlist/APFT.html |work=Army.com |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100106111832/http://www.army.com/enlist/APFT.html | arxivsáne = 2010-jıl 6-yanvar }}&lt;/ref&gt;.
* Tawǵa juwırıw sprintleri: Dáslep joqarı dárejedegi fitnesti talap etedi; shınıǵıw ásirese ayaq bulshıq etleri ushın paydalı. Armiya kóbinese tawǵa órmelew hám jarıslarǵa shınıqtıradı.
* Pliometrikalıq hám izometrikalıq shınıǵıwlar: Kúshti rawajlandırıwdıń hám muskul shıdamlılıǵın asırıwdıń ájayıp usılı.
* Qumda juwırıw shóp ústinde yamasa betonda juwırıwǵa qaraǵanda ayaq muskullarına az júk túsiredi. Bul qum ayaq astında basılıp, jerge túsiwdi jumsartatuǵını sebepli. Qumda shınıqtırıw salmaq taslaw hám fitnes tiklew ushın nátiyjeli usıl, sebebi jumsaq qumda juwırıw ushın qattı betlerge qaraǵanda kóbirek kúsh (bir yarım ese) kerek&lt;ref&gt;{{cite news |last1=M.S |first1=Sasha Aparicio |title=The Benefits of Sand Running for Physical Fitness |url=https://www.afpafitness.com/blog/the-benefits-of-sand-running-for-physical-fitness |access-date=3 December 2022 |work=afpafitness.com }}&lt;/ref&gt;.
* Akvadjogging buwınlarǵa hám súyeklerge túsetuǵın júkti azaytatuǵın shınıǵıw túri&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Shelley |first1=Jake | bet =Aquajogging: how, when and why to try it |website=[[TheGuardian.com]] | sáne = 2016-jıl 11-may | url =https://www.theguardian.com/lifeandstyle/the-running-blog/2016/may/11/aquajogging-how-when-and-why-to-try-it | qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Suwdıń kóteriw kúshi dene salmaǵın teńlestirgenlikten, suw muskullarǵa hám súyeklerge minimal tásir beredi, bul jaraqattan tiklenip atırǵanlar ushın jaqsı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Song |first1=Ji-Ah |last2=Oh |first2=Jae Woo |date=2022-03-16 |title=Effects of Aquatic Exercises for Patients with Osteoarthritis: Systematic Review with Meta-Analysis |journal=Healthcare (Basel, Switzerland) |volume=10 |issue=3 |pages=560 |doi=10.3390/healthcare10030560  |doi-access=free|issn=2227-9032 |pmc=8955208 |pmid=35327038}}&lt;/ref&gt;. Bunnan tısqarı, suw arqalı juwırǵanda suwdıń qarsılıǵı shınıǵıwdıń tásirin arttıradı (qanshellli tereń bolsańız, ayaǵıńızdı tartıp shıǵarıw ushın sonshelli kóp kúsh kerek boladı)&lt;ref&gt;{{web deregi | url = http://www.livestrong.com/article/444522-aqua-jogging-for-runners/ | bet = Aqua Jogging for Runners| sáne = 2015-jıl 28-yanvar |website = livestrong.com| familiya = Harriman| at = Dan | name-list-style = vanc }}&lt;/ref&gt;.
* Júziw: Otırıp-turıw shınıǵıwı júziwshiniń shınıǵıwın jaqsılawǵa járdem beredi&lt;ref&gt;{{ cite book | url = https://books.google.com/books?id=VwiXl-ZzbT8C&amp;pg=PA147 | title = Swimming Anatomy | publisher = Human Kinetics | year = 2010 | isbn = 9781450409179 | page = 147 }}&lt;/ref&gt;.

Fizikalıq fitnes iskerligi adamǵa paydalı bolıwı ushın kúsh túsiriw jetkilikli muǵdarda stimul payda etiwi kerek. Durıs intensivlik, dawamlılıq hám jiyilik penen orınlanǵan shınıǵıw aytarlıqtay jaqsılanıwǵa alıp keliwi múmkin. Adam ulıwma jaqsı seziniwi múmkin, biraq dene ushın fizikalıq tásirlerdi sezip bolıw ushın hápteler yamasa aylar kerek boladı hám tolıq rawajlanıw ushın, bálkim, jıllar kerek. Shınıqtırıw maqsetinde shınıǵıw yamasa funkciyaǵa, yamasa toqımaǵa júk yamasa talap qoyıwı kerek. Jaqsılanıwdı dawam ettiriw ushın bul talap uzaq waqıt dawamında ádewir kóbeyiwi kerek. Shınıǵıwdı shınıqtırıwdıń bunday túrinde úsh tiykarǵı princip bar: artıq júk, arnawlı hám izbe-iz rawajlanıw. Bul principlerdiń densawlıqqa baylanısı bar, biraq sonday-aq fizikalıq jumıs qábiletin asırıwǵa da baylanıslı&lt;ref name= Blair&gt;{{cite journal |vauthors = Blair SN | title = 1993 C.H. McCloy Research Lecture: physical activity, physical fitness, and health |url = https://archive.org/details/sim_research-quarterly-for-exercise-and-sport_1993-12_64_4/page/365 | journal = Research Quarterly for Exercise and Sport | volume = 64 | issue = 4 | pages = 365–76 | date = December 1993 | pmid = 8278662 | doi = 10.1080/02701367.1993.10607589 }}&lt;/ref&gt;.

=== Joqarı intensivli interval shınıǵıw ===
{{multiple image
| perrow            = 1
| total_width       = 310
| image1            = Jason.Khalipa.CrossFitGames.2014.jpg
| width1            = 140
| image2            = Annie Thorisdottir Pushing the Sled in 2011 (cropped).jpg
| width2            = 180
| footer            = Er hám hayal adam fitnes jarısı dawamında joqarı intensivli iskerliklerde qatnasıp atır
}}

Joqarı intensivli interval shınıǵıw (HIIT) joqarı intensivlik dárejesinde orınlanatuǵın qayta-qayta qısqa shınıǵıw bólimlerinen ibarat. Bul intensiv iskerlik toplamlarınan keyin belgilengen dem alıs yamasa tómen intensivli iskerlik waqtı keledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wisløff |first1=Ulrik |last2=Ellingsen |first2=Øyvind |last3=Kemi |first3=Ole J. |title=High-Intensity Interval Training to Maximize Cardiac Benefits of Exercise Training? |journal=Exercise and Sport Sciences Reviews |date=July 2009 |volume=37 |issue=3 |pages=139–146 |doi=10.1097/JES.0b013e3181aa65fc |pmid=19550205 |s2cid=25057561 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Izertlewler joqarıraq intensivlikte shınıǵıw tómen yamasa ortasha dárejede shınıǵıwǵa salıstırǵanda adamlar ushın júrek paydaların asırıwı múmkinligin kórsetti&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gillen JB, Gibala MJ|date=March 2014|title=Is high-intensity interval training a time-efficient exercise strategy to improve health and fitness?|journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism|volume=39|issue=3|pages=409–12|doi=10.1139/apnm-2013-0187|pmid=24552392}}&lt;/ref&gt;. Adamnıń shınıǵıwı HIIT sessiyasınan ibarat bolǵanda, onıń denesi joǵaltqan kislorodtı almastırıw ushın kóbirek islewi kerek. HIIT paydaları boyınsha izertlewler onıń maydı, ásirese qarın tóbesindegi maydı azaytıwda júdá sátli bolıwı múmkinligin kórsetti&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Giannaki |first1=Christoforos D. |last2=Aphamis |first2=George |last3=Sakkis |first3=Panikos |last4=Hadjicharalambous |first4=Marios |title=Eight weeks of a combination of high intensity interval training and conventional training reduce visceral adiposity and improve physical fitness: a group-based intervention |journal=The Journal of Sports Medicine and Physical Fitness |date=April 2016 |volume=56 |issue=4 |pages=483–490 |pmid=25567049 |url=http://www.minervamedica.it/index2.t?show=R40Y2016N04A0483 }}&lt;/ref&gt;. Bunnan tısqarı, úziliksiz ortasha shınıǵıwǵa salıstırǵanda HIIT kóbirek kaloriyanı jaǵadı hám HIIT sessiyasınan keyin jaǵılatuǵın may muǵdarın arttıradı&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Shiraev T, Barclay G|date=December 2012|title=Evidence based exercise - clinical benefits of high-intensity interval training|journal=Australian Family Physician|volume=41|issue=12|pages=960–2|pmid=23210120}}&lt;/ref&gt;. Waqıttıń jetispewi shınıǵıwdan bas tartıwdıń tiykarǵı sebeplerinen biri; HIIT bunday adamlar ushın júdá jaqsı alternativa, sebebi HIIT sessiyasınıń dawamlılıǵı 10 minut sıyaqlı qısqa bolıwı múmkin, bul onı ádettegi shınıǵıwlarǵa qaraǵanda ádewir tezirek etedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Whitehurst |first1=Michael |title=High-Intensity Interval Training: An Alternative for Older Adults |journal=American Journal of Lifestyle Medicine |date=September 2012 |volume=6 |issue=5 |pages=382–386 |doi=10.1177/1559827612450262 |s2cid=72948004 }}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>pccfa1iuunue4oawyrv2o83nv2fg6p3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48412</id>
    <revision>
      <id>275047</id>
      <parentid>274843</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6650" sha1="kpjyfi3gsm0ahvvi09sdqxgkwu10k52" xml:space="preserve">'''Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi''' — [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıw]] tártibin belgileytuǵın process. Ádette ol ulıwma jumıstı kishirek basqıshlarǵa yamasa kishi processlerge bóledi, bul basqıshlar joqarı sapalı nátiyjelerdi támiyinlewge arnalǵan. Process jaratılıwı hám tamamlanıwı kerek bolǵan anıq nátiyjelerdi (deliverables), yaǵnıy artefaktlardı táriyiplewi múmkin&lt;ref name=&quot;CMS08&quot;&gt;{{web deregi |website=Centers for Medicare &amp; Medicaid Services (CMS) Office of Information Service | url =http://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf | bet =Selecting a development approach | baspaxana =United States Department of Health and Human Services (HHS) |orig-date=Original Issuance: February 17, 2005 | sáne = 2008-jıl 27-mart | qaralǵan sáne = 2008-jıl 27-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120620212919/http://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf | arxivsáne = 2012-jıl 20-iyun |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Tek usınıń menen qatań sheklenbese de, programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi kóbinese joqarı dárejeli processti bildiredi. Bul process programmalıq sistemanı baslanıwınan baslap xızmet múddeti tawsılǵanǵa shekem islep shıǵıwdı basqaradı hám metodologiya, model yamasa freymvork dep ataladı. Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli (SDLC) sistemanı islep shıǵıw jumısı ótetuǵın ádettegi basqıshlardı táriyipleydi. Bul basqıshlar baslanıwdan baslap sistemanıń, sonıń ishinde programmalıq sistemanıń xızmet múddeti tamamlanǵanǵa shekemgi aralıqtı qamtıydı. Metodologiya sistemanı onıń ómirlik cikli boyınsha alıp barıw ushın injenerlerdiń óz jumısın qalay orınlawı kerek ekenin belgileydi. Metodologiya — SDLC ushın dúzilgen processlerdiń klassifikaciyası yamasa process ushın joba. Mısalı, kóplegen processlerdi spiral model retinde klassifikaciyalawǵa boladı.

Programmalıq támiynat procesi hám programmalıq támiynat sapası bir-biri menen tıǵız baylanıslı. Ámeliyatta olardıń geypara kútilmegen tárepleri hám tásirleri baqlanǵan&lt;ref name=&quot;ieeesw&quot;&gt;{{Cite journal | doi =  10.1109/MS.2015.87 | title = Software Process versus Design Quality: Tug of War? | journal = IEEE Software | volume = 32 | issue = 4 | pages = 7–11 | year = 2015 | last1 = Suryanarayana | first1 = Girish | doi-access = free | bibcode = 2015ISoft..32d...7S }}&lt;/ref&gt;.

==Metodologiya==
SDLC metodologiyanıń anıqlamasın belgileydi, sebebi metodologiya SDLC basqıshların qamtıwı kerek. Kompyuter sistemaları quramalı bolıwı hám hár túrli komponentlerdi biriktiriwi múmkin. Soǵan qaramastan, ulıwma alǵanda metodologiya joqarı sapalı sistemanı jaratıwǵa arnalǵan: bunday sistema kútiwlerge (talaplarǵa) juwap beredi yamasa olardan da asıp túsedi, sonday-aq waqtında hám byudjet sheńberinde tapsırıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://foldoc.org/Systems+Development+Life+Cycle | bet =Systems Development Life Cycle from | baspaxana =FOLDOC | qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-iyun }}&lt;/ref&gt;. Hár túrli metodologiyalar islep shıǵılǵan. Olardıń ishinde sharshara, spiral, agile (iykemli), tez prototiplew, inkrementallıq hám «sinxronlaw hám turaqlastırıw» (synchronize and stabilize) metodologiyaları bar&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = May 2012 | bet =Software Development Life Cycle (SDLC) | url =http://softwarelifecyclepros.com/wp-content/uploads/2012/05/Tutorial-Software-Development-LifeCycle-SDLC.pdf | qaralǵan sáne = 2025-jıl 26-iyun |website=softwarelifecyclepros.com }}&lt;/ref&gt;.

Metodologiyalar arasındaǵı tiykarǵı ayırmashılıq — basqıshlardıń izbe-iz yamasa iteraciyalıq bolıw dárejesi. XP hám scrum sıyaqlı agile metodologiyaları tez ózgerislerge múmkinshilik beretuǵın jeńil processlerge baǵdarlanǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aristeksystems.com/blog/sdlc-overview/| bet =SDLC Overview: Models &amp; Methodologies| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Rational Unified Process hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM) sıyaqlı iteraciyalıq metodologiyalar proekttiń kólemin turaqlastırıwǵa hám ónimlerdi iteraciyalıq túrde keńeytiwge yamasa jetilistiriwge baǵdarlanǵan. Sharshara sıyaqlı izbe-iz yamasa «aldın ala úlken joybarlaw» (big-design-up-front, BDUF) modelleri tolıq hám durıs jobalastırıwǵa baǵdarlanǵan. Bunday jobalastırıw iri proektlerdi basqarıwǵa hám táwekellerdi sheklewge járdem berip, tabıslı hám boljawǵa bolatuǵın nátiyjelerge alıp keledi&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Arden |first=Trevor |title=Information technology applications |date=1991 |publisher=Pitman |isbn=978-0-273-03470-4 |location=London}}&lt;/ref&gt;. Anamorflıq islep shıǵıw proekt kólemi hám beyimlesiwshi iteraciyalar arqalı basqarıladı. Mısalı, scrum metodologiyasında&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.scrum.org/resources/what-is-scrum | bet =What is Scrum? | sáne = 2019-jıl 24-dekabr }}&lt;/ref&gt; bir paydalanıwshı tariyxı (user story) eki háptelik sprint dawamında SDLC-niń barlıq basqıshlarınan ótedi dep aytıwǵa boladı. Al sharshara metodologiyasında, kerisinshe, hárbir biznes talap funkcional táriyiplerge aylandırıladı. Keyin olardıń barlıǵı ádette bir neshe ay yamasa onnan da uzaq waqıt dawamında ámelge asırıladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Ralph |first1= Paul |title= The Sensemaking-Coevolution-Implementation Theory of software design |journal= Science of Computer Programming |date= April 2015 |volume= 101 |pages= 21–41 |url= https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167642314005395 |access-date= 2026-05-06 |doi= 10.1016/j.scico.2014.11.007 |arxiv= 1302.4061 |issn= 0167-6423}}&lt;/ref&gt;.

Proekt óz ishine proekttiń ómirlik ciklin (PLC) de, SDLC-ni de alıwı múmkin. Olar hár túrli jumıslardı táriyipleydi. Teylordıń (2004) pikirinshe, «proekttiń ómirlik cikli proekttiń barlıq jumısların qamtıydı, al sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli ónim talapların ámelge asırıwǵa baǵdarlanǵan»&lt;ref&gt;{{cite book |first=James |last=Taylor |year=2004 |title=Managing Information Technology Projects |url=https://archive.org/details/managinginformat0000tayl |page=[https://archive.org/details/managinginformat0000tayl/page/39 39]}}&lt;/ref&gt;.
==Derekler==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>kpjyfi3gsm0ahvvi09sdqxgkwu10k52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynat talapları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48423</id>
    <revision>
      <id>275045</id>
      <parentid>274887</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11185" sha1="py43vtj25ysoc7adqbl6dnqni0133l7" xml:space="preserve">Sistemaǵa qoyılatuǵın '''programmalıq támiynat talapları'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; — sistemanıń neni orınlawı kerek ekenin, ol usınatuǵın xızmet yamasa xızmetlerdi hám onıń islewine qoyılatuǵın sheklewlerdi táriyiplew. IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology (Programmalıq injeneriya terminleriniń IEEE standart sózligi) talaptı tómendegishe anıqlaydı&lt;ref&gt;{{cite journal|last=IEEE Computer Society|title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology|journal=IEEE Standard|year=1990|url=http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|access-date=2013-01-11|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615075325/http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
# Paydalanıwshıǵa mashqalanı sheshiw yamasa maqsetke erisiw ushın kerek bolatuǵın shárt yamasa múmkinshilik
# Kelisimdi, standarttı, specifikaciyanı yamasa basqa rásmiy túrde belgilengen hújjetti qanaatlandırıw ushın sistema yamasa sistema komponenti orınlawı yamasa iye bolıwı kerek bolǵan shárt yamasa múmkinshilik
# 1 yamasa 2-punktte kórsetilgen shárttiń yamasa múmkinshiliktiń hújjetlestirilgen kórinisi

Programmalıq támiynat talapları menen islewge baylanıslı jumıslardı ulıwma alǵanda tórt toparǵa bóliwge boladı: talaplardı jıynaw, analizlew, specifikaciyalaw hám basqarıw&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Guide to the Software Engineering Body of Knowledge| url =http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents| baspaxana =IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 7-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141207144550/http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Sonı da atap ótiw kerek, ''programmalıq támiynat talapları'' sóz dizbegi programmalıq támiynattıń shıǵarılıw jazbalarında (release notes) da qollanıladı. Bunda ol belgili bir programmalıq támiynattı jıynaw, ornatıw yamasa paydalanıw ushın qaysı programmalıq paketler kerek ekenin túsindiredi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{web deregi | bet =Linux kernel release 5.x — The Linux Kernel documentation| url =https://www.kernel.org/doc/html/latest/admin-guide/README.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-mart |website=www.kernel.org}}&lt;/ref&gt;.

==Talaplardı jıynaw==
{{main|Talaplardı jıynaw}}
Talaplardı jıynaw — mápli tárepler hám basqa dereklerden talaplardı jıynaw hám anıqlaw. Bunda hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, mısalı, qosımshanı birgelikte joybarlaw (joint application design, JAD) sessiyaları, intervyular, hújjetlerdi analizlew, fokus-toparlar hám t.b.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Dar |first1= Hafsa |last2= Lali |first2= M. Ikramullah |last3= Ashraf |first3= Humaira |last4= Ramzan |first4= Muhammad |last5= Amjad |first5= Tehmina |last6= Shahzad |first6= Basit |title= A Systematic Study on Software Requirements Elicitation Techniques and its Challenges in Mobile Application Development |journal= IEEE Access |date= 2018 |volume= 6 |pages= 63859–63867 |doi= 10.1109/access.2018.2874981 |issn= 2169-3536|doi-access= free |bibcode= 2018IEEEA...663859D }}&lt;/ref&gt; Talaplardı jıynaw — talaplardı islep shıǵıwdıń birinshi basqıshı.

==Analiz==
{{main|Talaplardı analizlew}}
Analiz — talaplardı jıynawdan keyin keletuǵın logikalıq bólshekleniw basqıshı. Tallaw hárbir talaptı tereńirek hám anıǵıraq túsiniwdi hám talaplar jıynaqların bir-birin tolıqtıratuǵın bir neshe usıl menen kórsetiwdi óz ishine aladı.

Talaplardı saralaw (requirements triage) yamasa talaplardıń birinshi náwbetliligin belgilew — ádette analizden keyin orınlanatuǵın jáne bir jumıs&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Davis, Alan Mark.|title=Just enough requirements management : where software development meets marketing|url=https://archive.org/details/justenoughrequir0000davi|date=2005|publisher=Dorset House Pub|isbn=0-932633-64-1|location=New York|oclc=57211148}}&lt;/ref&gt;. Bul jobalastırıw basqıshında [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynat islep shıǵıw]] menen baylanıslı, mısalı, «jobalastırıw pokeri» (planning poker) arqalı. Biraq proekttiń, talaplardıń yamasa dúzilip atırǵan ónim yamasa xızmettiń kontekstine hám tábiyatına qarap bul process basqasha bolıwı múmkin.

==Specifikaciya==
{{main|Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası}}
Specifikaciya jıynalǵan talaplar tuwralı bilimlerdi turaqlı hám jaqsı shólkemlestirilgen túrde kórsetiwdi hám saqlawdı óz ishine aladı. Bul nátiyjeli baylanıstı hám ózgerislerdi basqarıwdı jeńillestiredi. Qollanıw jaǵdayları (use cases), paydalanıwshı tariyxları (user stories), funkcional talaplar hám vizual analiz modelleri talaplardı specifikaciyalawdıń keń tarqalǵan usılları bolıp tabıladı.

==Validaciya==
Validaciya durıs talaplar jıynaǵı specifikaciyalanǵanın tastıyıqlaw usılların óz ishine aladı. Bunday talaplar jıynaǵı proekttiń biznes maqsetlerine juwap beretuǵın sheshimdi dúziw ushın kerek. Sonday-aq validaciya ámelge asırıwdan aldın talaplardaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Atoum |first1=Issa |last2=Baklizi |first2=Mahmoud Khalid |last3=Alsmadi |first3=Izzat |last4=Otoom |first4=Ahmed Ali |last5=Alhersh |first5=Taha |last6=Ababneh |first6=Jafar |last7=Almalki |first7=Jameel |last8=Alshahrani |first8=Saeed Masoud |title=Challenges of Software Requirements Quality Assurance and Validation: A Systematic Literature Review |journal=IEEE Access |date=2021 |volume=9 |pages=137613–137634 |doi=10.1109/ACCESS.2021.3117989|doi-access=free |bibcode=2021IEEEA...9m7613A }}&lt;/ref&gt;.

==Basqarıw==
{{main|Talaplardı basqarıw}}
Proektler barısında talaplar ózgeredi hám olardıń sanı kóbinese kóp boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1= Davis |first1= Alan M. |last2= Nurmuliani |first2= Nur |last3= Park |first3= Sooyong |last4= Zowghi |first4= Didar |chapter= Requirements Change: What's the Alternative? |title= 2008 32nd Annual IEEE International Computer Software and Applications Conference |date= 2008 |pages= 635–638 |doi= 10.1109/COMPSAC.2008.216|bibcode= 2008cmps.conf..134D |hdl= 10453/10742 |hdl-access= free |isbn= 978-0-7695-3262-2 }}&lt;/ref&gt;. Mápli tárepler ushın durıs programmalıq támiynattıń dúziliwin támiyinlewde usı ózgerislerdi basqarıw júdá áhmiyetli boladı.

==Talaplar injeneriyası ushın qurallar==

===Talaplardı jıynaw, analizlew hám validaciyalaw quralları===
Bul jumıslar hár túrli artefaktlardı óz ishine alıwı múmkin. Olarǵa baqlaw esabatları (paydalanıwshılardı baqlaw), sorawnamalar (intervyular, sorawlar hám pikir sorawları), qollanıw jaǵdayları hám paydalanıwshı tariyxları kiredi. Sonday-aq talaplar boyınsha seminarlar (charrette), aqıl hújimi (brainstorming), aqıl kartaları (mind mapping), rollik oyınlar hám hátte prototiplew sıyaqlı jumıslar da qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.liquidplanner.com/blog/7-tools-to-gather-better-software-requirements/| bet = 7 Tools to Gather Better Software Requirements| sáne = 2015-jıl 22-iyul }}&lt;/ref&gt;. Bul wazıypalardı orınlawǵa járdem beriw ushın usı múmkinshiliklerdiń bir bólegin yamasa barlıǵın usınatuǵın programmalıq ónimlerdi paydalanıwǵa boladı.

Keminde bir avtor FreeMind sıyaqlı aqıl kartaları quralların, al alternativ retinde Concordion sıyaqlı mısal arqalı specifikaciyalaw (specification by example) quralların qollanıwdı ashıq usınadı.
Bunnan basqa, usı jumıslardıń nátiyjesinde payda bolǵan ideyalar menen pikirlerdi vikiler hám Trello sıyaqlı basqa birge islesiw qurallarınıń járdeminde jıynap, shólkemlestiriwge boladı.
Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı.

===Talaplardı specifikaciyalaw quralları===

Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası (SRS) hújjetin tekst redaktorı sıyaqlı ulıwma maqsetli programmalıq támiynat yamasa bir neshe arnawlı qurallardıń biri járdeminde dúziwge boladı. Bul qurallardıń geyparaları SRS hújjetlerin import etiw, redaktorlaw, eksport etiw hám járiyalaw múmkinshiligine iye. SRS hújjetlerin ISO/IEC/IEEE 29148:2018 sıyaqlı standartlastırılǵan struktura hám metodologiyaǵa ámel etip dúziw paydalı bolıwı múmkin. Sonday-aq programmalıq támiynat talaplardı import yamasa eksport etiw ushın qanday da bir standarttı (mısalı, ReqIF) qollanıwı yamasa qollanbawı, ya bolmasa bunday almasıwlarǵa pútkilley ruqsat bermewi múmkin.

===Talaplar hújjetin verifikaciyalaw quralları===
Bunday qurallar talaplar hújjetinde kútilip atırǵan qanday da bir struktura yamasa standart boyınsha qáteler bar-joqlıǵın tekseredi.

===Talaplardı salıstırıw quralları===
Bunday qurallar eki talaplar jıynaǵın kútilip atırǵan hújjet strukturası hám standart boyınsha salıstıradı.

===Talaplardı biriktiriw hám jańalaw quralları===
Bunday qurallar talaplar hújjetlerin biriktiriwge hám jańalawǵa múmkinshilik beredi.

===Talaplardıń izin baqlaw quralları===
Bunday qurallar talaplardı modeller hám [[Derek kodı|derek kod]] sıyaqlı keyingi artefaktlar menen (aldınǵa qaray iz baqlaw) yamasa biznes qaǵıydaları hám sheklewler sıyaqlı aldınǵı artefaktlar menen (artqa qaray iz baqlaw) baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi.

===Modelge tiykarlanǵan programmalıq támiynat yamasa sistemalar talapları injeneriyası quralları===
Modelge tiykarlanǵan sistemalar injeneriyası (model-based systems engineering, MBSE) — modellestiriwdi sistema talapların, joybarlawdı, analizlewdi, verifikaciyalaw hám validaciyalaw jumısların qollaw ushın rásmiy túrde qollanıw. Ol konceptual joybarlaw basqıshınan baslanıp, islep shıǵıw hám keyingi ómirlik cikl basqıshları dawamında dawam etedi.
Sonday-aq talaplar injeneriyasınıń geypara basqıshlarında modelge tiykarlanǵan tásildi, al basqa basqıshlarında dástúrli tásildi qollanıwǵa boladı. Júdá kóp kombinaciyalar bolıwı múmkin.

Rásmiylik hám quramalılıq dárejesi qollanılatuǵın metodologiyaǵa baylanıslı (mısalı, i* SysML-ge qaraǵanda ádewir rásmiyirek, al UML-ge qaraǵanda jáne de rásmiyirek).

===Ulıwma talaplar injeneriyası quralları===
Bul kategoriyadaǵı qurallar joqarıda atalǵan múmkinshiliklerdiń qanday da bir kombinaciyasın hám talaplar konfiguraciyasın basqarıw hám birge islesiw sıyaqlı basqa múmkinshiliklerdi usınıwı múmkin. Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı.

Basqa basqıshlar menen jumıslardı qollaytuǵın jáne de múmkinshiligi keń yamasa ulıwma qurallar da bar. Olar qosımshalardıń ómirlik ciklin basqarıw (ALM) quralları dep klassifikaciyalanadı.
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat talapları| ]]</text>
      <sha1>py43vtj25ysoc7adqbl6dnqni0133l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Test maǵlıwmatları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48432</id>
    <revision>
      <id>275049</id>
      <parentid>274965</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5934" sha1="gwpfawucnwfaylnxdkpd6dxus9hdmxu" xml:space="preserve">'''Test maǵlıwmatları''' — programmalıq sistemalardıń durıslıǵın, ónimliligin hám isenimliligin tekseriw ushın qollanılatuǵın kiriw maǵlıwmatlarınıń yamasa informaciyanıń jıynaqları. Test maǵlıwmatları hár túrli tiplerdi óz ishine aladı, mısalı, unamlı hám unamsız scenariylerdi, shegaralıq jaǵdaylardı hám haqıyqıy paydalanıwshı scenariylerin. Olardıń maqseti — qátelerdi anıqlaw hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] minez-qulqın tekseriw ushın onıń hár túrli aspektlerin sınawdan ótkeriw. Test maǵlıwmatları regressiyalıq testlewde de qollanıladı. Bunda kodqa kirgizilgen jańa ózgerisler yamasa jaqsılawlar kútilmegen qosımsha tásirlerge alıp kelmeytuǵını hám bar funkcionallıqtı buzbaytuǵını tekseriledi&lt;ref&gt;{{web deregi | at =Viday| familiya =Shindar| bet =Software Testing: What is it and Why is it Important?| url =https://www.softwaretestinghelp.com/what-is-software-testing/|website=Software Testing Help| qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-avgust }}&lt;/ref&gt;.

== Ulıwma túsinik ==
Test maǵlıwmatları funkciyaǵa berilgen belgili bir kiriw maǵlıwmatları jıynaǵınıń kútilgen nátiyjeni beretuǵının tekseriw ushın qollanılıwı múmkin. Sonday-aq maǵlıwmatlar programmanıń ádettegiden tıs, shegaralıq, ayrıqsha yamasa kútilmegen kiriw maǵlıwmatların qayta islew qábiletin sınaw ushın da qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Weyuker |first=E. J. |date=1988-06-01 |title=The evaluation of program-based software test data adequacy criteria |url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1988-06_31_6/page/668 |journal=Communications of the ACM |volume=31 |issue=6 |pages=668–675 |doi=10.1145/62959.62963 |s2cid=15141475 |issn=0001-0782|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

Test maǵlıwmatların maqsetli yamasa sistemalı túrde payda etiwge boladı, bul ádette domen testlewinde qollanıladı. Sonday-aq olardı azıraq maqsetli tásiller, mısalı, úlken kólemli tosınnan alınǵan avtomatlastırılǵan testler arqalı da payda etiwge boladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Beizer |first=Boris |title=Software Testing Techniques |url=https://archive.org/details/softwaretestingt0000bori |date=1990-01-01 |publisher=ITP Media Group |isbn=978-1850328803}}&lt;/ref&gt;. Test maǵlıwmatların testlewshiniń ózi yamasa testlewshige járdem beretuǵın programma yamasa funkciya generaciyalawı múmkin. Olar qayta paydalanıw ushın saqlanıwı yamasa tek bir ret qollanılıwı múmkin. Test maǵlıwmatları qolda, maǵlıwmatlardı generaciyalaw quralları (kóbinese tosınnanlıqqa tiykarlanǵan)&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://medium.com/@marian.jureczko/on-testing-in-ddd-f250482b5717| bet =On testing in DDD| sáne = 2022-jıl 24-aprel |website=Medium| til =en-GB| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-yanvar }}&lt;/ref&gt; járdeminde dúziliwi yamasa bar jumıs ortalıǵınan alınıwı múmkin. Maǵlıwmatlar jıynaǵı sintetikalıq (jasalma) maǵlıwmatlardan turıwı múmkin, biraq ideal jaǵdayda ol reprezentativ (haqıyqıy) maǵlıwmatlardı óz ishine alıwı kerek&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.datprof.com/solutions/what-is-test-data/| bet =What is test data and how is it created?| sáne = 2019-jıl 26-iyun |website=DATPROF| til =en-US| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-aprel }}&lt;/ref&gt;.

== Sheklewler ==
GDPR, PCI hám HIPAA sıyaqlı jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha normativlik aktler sebepli testlew ushın sezimtal jeke maǵlıwmatlardı paydalanıw sheklengen&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2020-jıl 3-mart | bet =Get GDPR, PCI and HIPAA compliant| url =https://www.datprof.com/solutions/get-gdpr-pci-and-hipaa-compliant/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyul |website=DATPROF| til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, anonimlestirilgen (hám múmkinshiligi bolsa kishi jıynaqqa ajıratılǵan) jumıs ortalıǵı maǵlıwmatların testlew hám islep shıǵıw ushın reprezentativ maǵlıwmatlar retinde paydalanıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2019-jıl 17-oktyabr | bet =Using production data for testing| url =https://www.datprof.com/blogs/using-production-data-for-testing/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyul |website=DATPROF| til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Baǵdarlamashılar haqıyqıy yamasa anonimlestirilgen maǵlıwmatlardıń ornına sintetikalıq maǵlıwmatlardı generaciyalawdı da tańlawı múmkin. Sintetikalıq maǵlıwmatlar jeke maǵlıwmatlardıń joqarıraq qorǵalıwı hám iykemlilik sıyaqlı úlken artıqmashılıqlar beriwi múmkin, biraq olardıń sheklewleri de bar. Mısalı, haqıyqıy dúnyanıń quramalılıǵın anıq sáwlelendiretuǵın sintetikalıq maǵlıwmatlardı generaciyalaw qıyın bolıwı múmkin. Sonday-aq sintetikalıq maǵlıwmatlar haqıyqıy maǵlıwmatlardıń barlıq názik táreplerin tolıq qamtımawı múmkin. Bul test qamtıwında itimal kemshiliklerge alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |last=El Emam |first=Khaled |title=Practical Synthetic Data Generation: Balancing Privacy and the Broad Availability of Data |publisher=O'Reilly Media, Inc. |date=2020-05-19 |isbn=978-1492072744 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Domen testlewi ==
Domen testlewi — test maǵlıwmatlarına baǵdarlanǵan usıllar jıynaǵı. Ol kritikalıq kiriw maǵlıwmatların, ekvivalentlik klassları arasındaǵı shegaralardaǵı mánislerdi hám sistemanı belgili bir shıǵıw nátiyjelerine alıp baratuǵın kiriw maǵlıwmatlarınıń kombinaciyaların anıqlawdı óz ishine aladı. Domen testlewi hár túrli scenariylerdiń, sonıń ishinde shegaralıq jaǵdaylar menen ádettegiden tıs shártlerdiń nátiyjeli testleniwin támiyinlewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fries |first=Richard C. |title=Handbook of Medical Device Design |date=2019-08-15 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-69695-0 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>gwpfawucnwfaylnxdkpd6dxus9hdmxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qáwiplerdi modellestiriw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48433</id>
    <revision>
      <id>275046</id>
      <parentid>274836</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:27:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9434" sha1="k94muepdu5pl6gq6oxebnfigd165xlb" xml:space="preserve">'''Qáwiplerdi modellestiriw''' — itimal qáwiplerdi, mısalı, strukturalıq hálsizliklerdi yamasa tiyisli qorǵaw ilajlarınıń joqlıǵın anıqlaw hám sanap shıǵıw, sonday-aq qarsı ilajlar yamasa qadaǵalaw quralları ushın birinshi náwbetlilikti belgilew procesi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{web deregi | url =https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee823878(v=cs.20).aspx| bet =The STRIDE Threat Model| sáne =2016|website=| baspaxana =Microsoft| qaralǵan sáne =| arxivsáne = 2017-jıl 3-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171003220934/https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee823878(v=cs.20).aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Qáwiplerdi modellestiriw qorǵawshılarǵa qanday qadaǵalaw quralları yamasa qorǵanıw ilajları kirgiziliwi kerek ekenin sistemalı túrde analizlewge múmkinshilik beredi. Bunda sistemanıń tábiyatı, itimal hújim etiwshiniń profili, eń itimal hújim vektorları hám hújim etiwshi hújim jasawı eń itimal bolǵan aktivler esapqa alınadı. Qáwiplerdi modellestiriw ''«Men hújimge qayerde eń hálsizben?»'', ''«Eń áhmiyetli qáwipler qaysılar?»'' hám ''«Bul qáwiplerden qorǵanıw ushın ne islewim kerek?»'' sıyaqlı sorawlarǵa juwap beredi.

Qáwiplerdi modellestiriwge uqsas, táwekeldi bahalaw hám qáwip-hújimdi modellestiriw kúndelikli turmısımızda da rásmiy emes túrde qollanılıwı múmkin. Mısalı, olar basqalardı qorlaytuǵın adamlar sıyaqlı táwekellerge qarsı turıw ushın, hátte áyyemgi dáwirlerden berli áskeriy qorǵanıw tayarlıqlarınıń birinshi náwbetliligin belgilew ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Risk Management of Strategic Readiness, Concepts, Practices, Data Analytics, and Next Steps - Defense Management Institute | url =https://www.dmi-ida.org/knowledge-base-detail/Risk-Management-of-Strategic-Readiness | qaralǵan sáne = 2026-jıl 8-oktyabr |website=www.dmi-ida.org}}&lt;/ref&gt;.

== Texnologiyaǵa baǵdarlanǵan qáwiplerdi modellestiriwdiń rawajlanıwı ==
1960-jıllardıń basında ulıwma paydalanılatuǵın esaplaw sistemaları payda bolǵannan keyin kóp ótpey, ayırım adamlar jeke payda ushın qáwipsizlik hálsizliklerinen paydalanıw jolların izley basladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.wired.com/2012/01/computer-password/| bet =The World's First Computer Password? It Was Useless Too| familiya =McMillan| at =Robert| sáne =2012|website=| baspaxana =Wired Business| qaralǵan sáne =| arxivsáne = 2025-jıl 4-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250504081230/https://www.wired.com/2012/01/computer-password/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Nátiyjede injenerler hám kompyuter ilimi qánigeleri tez arada [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] sistemaları ushın qáwiplerdi modellestiriw túsiniklerin islep shıǵa basladı.

Texnologiyaǵa baǵdarlanǵan qáwiplerdi modellestiriwdiń dáslepki metodologiyaları arxitekturalıq úlgiler túsinigine tiykarlanǵan edi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://threatmodelingbook.com| bet =Threat Modeling: Designing for Security| familiya =Shostack| at =Adam| sáne =2014|website=| baspaxana =John Wiley &amp; Sons Inc: Indianapolis| qaralǵan sáne =}}&lt;/ref&gt;. Bul túsinikti 1977-jılı dáslep Kristofer Aleksandr usınǵan edi. 1988-jılı Robert Barnard IT sistemasına hújim etiwshiniń birinshi profilin islep shıqtı hám onı tabıslı qollandı.

1994-jılı Edvard Amoroso óziniń «Fundamentals of Computer Security Technology» (Kompyuter qáwipsizligi texnologiyasınıń tiykarları) kitabında «qáwip teregi» túsinigin usındı&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=179237|title=Fundamentals of Computer Security Technology|last=Amoroso|first=Edward G|date=1994|publisher=AT&amp;T Bell Labs. Prentice-Hall: Upper Saddle River.|isbn=9780131089297|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Qáwip teregi túsinigi sheshim terekleri diagrammalarına tiykarlanǵan edi. Qáwip terekleri IT sistemasına baǵdarlanǵan itimal qáwipten qalay paydalanıwǵa bolatuǵının grafikalıq túrde kórsetedi.

Bunnan ǵárezsiz túrde AQSH Milliy qáwipsizlik agentligi (NSA) hám DARPA da usınday jumıs alıp bardı. Olar IT sistemalarına qarsı belgili bir hújimlerdiń qalay ámelge asırılıwı múmkin ekenin strukturalanǵan grafikalıq túrde kórsetiwdi islep shıqtı. Nátiyjede payda bolǵan kórinis «hújim terekleri» dep ataldı. 1998-jılı Bryus Shnayer «Toward a Secure System Engineering Methodology» (Qáwipsiz sistemalar injeneriyası metodologiyasına qaray) atlı maqalasında hújim terekleri járdeminde kiber táwekellerdi analizlewin járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.schneier.com/academic/paperfiles/paper-secure-methodology.pdf| bet =Toward A Secure System Engineering Methodology| familiya =Schneier| at =Bruce|display-authors=etal| sáne =1998|website=| baspaxana =National Security Agency: Washington| qaralǵan sáne =| arxivsáne = 2016-jıl 30-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160630034137/https://www.schneier.com/academic/paperfiles/paper-secure-methodology.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul maqala IT sistemaları ushın qáwiplerdi modellestiriwdiń rawajlanıwına tiykar salıwshı úles boldı. Shnayerdiń analizinde hújim etiwshiniń maqseti «túbir túyin» retinde, al maqsetke jetiwdiń itimal quralları «japıraq túyinleri» retinde kórsetiledi. Hújim teregin usınday túrde qollanıw kiberqáwipsizlik qánigelerine qálegen belgilengen nıshanaǵa qarsı bir neshe hújim vektorın sistemalı túrde qarap shıǵıwǵa múmkinshilik berdi.

1999-jılı Microsoft kompaniyasınıń kiberqáwipsizlik qánigeleri Loren Konfelder hám Prerit Garg STRIDE&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; modelin islep shıqtı. STRIDE — Spoofing identity (identifikatordı jalǵan kórsetiw), Tampering with data (maǵlıwmatlardı ózgertiw), Repudiation (bas tartıw), Information disclosure (maǵlıwmattıń ashılıwı), Denial of service (xızmet kórsetiwden bas tartıw), Elevation of privilege (huqıqlardı arttırıw) sózleriniń bas háriplerinen dúzilgen akrostix. Bul model Microsoft Windows islep shıǵıw ortalıǵına baylanıslı hújimlerdi qarap shıǵıwǵa arnalǵan.

2003-jılı OCTAVE&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.itgovernanceusa.com/files/Octave.pdf| bet =Introduction to the OCTAVE® Approach| familiya =Alberts| at =Christopher| sáne =2003|website=| baspaxana =Software Engineering Institute, Carnegie Mellon: Pittsburgh.| qaralǵan sáne =| arxivsáne = 2017-jıl 1-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170401052541/http://www.itgovernanceusa.com/files/Octave.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (Operationally Critical Threat, Asset, and Vulnerability Evaluation — operaciyalıq jaqtan kritikalıq qáwiplerdi, aktivlerdi hám hálsizliklerdi bahalaw) usılı usınıldı. Bul shólkemlik táwekellerdi basqarıwǵa baǵdarlanǵan, operaciyalarǵa tiykarlanǵan qáwiplerdi modellestiriw metodologiyası.

2004-jılı Frenk Sviderski hám Vindou Snayder «Threat Modeling» (Qáwiplerdi modellestiriw) kitabın jazdı, ol Microsoft Press baspasında shıqtı. Onda olar qáwipsiz qosımshalardı dúziw ushın qáwip modellerin qollanıw túsinigin islep shıqtı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Swiderski |first=Frank |title=Threat Modeling |url=https://archive.org/details/threatmodeling0000swid |date= |publisher=Microsoft Press |year=2004 |isbn=978-0735619913 |edition=1st}}&lt;/ref&gt;.

2014-jılı Rayan Stillions kiberqáwiplerdi hár túrli semantikalıq dárejelerde kórsetiw kerek degen ideyanı ortaǵa taslap, DML (Detection Maturity Level — anıqlawdıń jetiklik dárejesi) modelin usındı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://ryanstillions.blogspot.no/2014/04/the-dml-model_21.html| bet =The DML Model| familiya =Stillions| at =Ryan| sáne =2014|website=Ryan Stillions security blog| baspaxana =Ryan Stillions| qaralǵan sáne =}}&lt;/ref&gt;. Hújim — qáwip scenariyiniń anıq ámelge asırılıwı. Onı belgili bir maqseti hám sol maqsetke jetiw strategiyası bar belgili bir hújim etiwshi ámelge asıradı. Maqset hám strategiya DML modeliniń eń joqarı semantikalıq dárejelerin quraydı. Olardan keyin aralıq semantikalıq dárejelerdi bildiretuǵın TTP (Tactics, Techniques and Procedures — taktikalar, usıllar hám proceduralar) keledi. DML modeliniń eń tómen semantikalıq dárejeleri hújim etiwshi qollanatuǵın qurallardan, xost hám tarmaqta baqlanatuǵın artefaktlardan (mısalı, paketler hám paydalı júklemeler) turadı. Eń tómen semantikalıq dárejede bolsa IP adresleri sıyaqlı atomlıq indikatorlar jaylasadı. Házirgi SIEM (Security Information and Event Management — qáwipsizlik informaciyasın hám waqıyasın basqarıw) quralları ádette tek eń tómen semantikalıq dárejelerdegi indikatorlardı usınadı. Sonlıqtan joqarıraq semantikalıq dárejelerde qáwip indikatorların usına alatuǵın SIEM quralların islep shıǵıw zárúr&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://folk.uio.no/josang/papers/BJE2016-STIDS.pdf| bet =Semantic Cyberthreat Modelling| familiya =Bromander| at =Siri| sáne =2016|website=| baspaxana =Semantic Technology for Intelligence, Defence and Security (STIDS 2016)| qaralǵan sáne =| arxivsáne = 2016-jıl 20-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20161220135645/http://folk.uio.no/josang/papers/BJE2016-STIDS.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>k94muepdu5pl6gq6oxebnfigd165xlb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jumıs birligi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48435</id>
    <revision>
      <id>275043</id>
      <parentid>274835</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2104" sha1="2rm5o3q6ns4n094d0x2aq8h80lpjjo8" xml:space="preserve">'''Jumıs birligi'''&lt;ref name=&quot;PoEAA&quot;&gt;{{Cite book |isbn=0-321-12742-0|author=Martin Fowler|language=en|title=Patterns of Enterprise Application Architecture|year=2003|url=https://archive.org/details/patternsofenterp0000fowl}}&lt;/ref&gt; — [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı]] minez-qulıq úlgisi. Martin Fauler onı maǵlıwmatlar bazasına tásir etiwi múmkin bolǵan biznes tranzakciya barısında orınlanatuǵın barlıq ámeller dep anıqlaǵan&lt;ref name=&quot;PoEAA3&quot;&gt;{{citation|author=Martin Fowler|date=2002|isbn=0-321-12742-0|location=Amsterdam|publisher=Addison-Wesley-Longman|title=Patterns of Enterprise Application Architecture}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;. Jumıs birligi tamamlanǵanda, ol jumıstıń nátiyjesinde maǵlıwmatlar bazasın ózgertiw ushın orınlanıwı kerek bolǵan barlıq ámellerdi usınadı&lt;ref name=&quot;PoEAA3&quot; /&gt;.

Jumıs birligi bir yamasa bir neshe kod repozitoriyin hám orınlanıwı kerek bolǵan ámeller dizimin inkapsulyaciyalaydı. Bul ámeller maǵlıwmatlardı izolyaciyalanǵan hám kelisilgen túrde tabıslı ózgertiw ushın zárúr. Sonday-aq jumıs birligi parallellik mashqalaların sheshiwge juwapker&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;{{web deregi | qaralǵan sáne = 2018-jıl 8-mart | avtor =Martin Fowler| til =en| bet =Unit of Work| url =https://martinfowler.com/eaaCatalog/unitOfWork.html}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;c2&quot;&gt;{{web deregi | qaralǵan sáne = 2018-jıl 8-mart | til =en| bet =Unit of Work| url =http://wiki.c2.com/?UnitOfWork|website=Portland Pattern Repository}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;. Onı tranzakciyalar&lt;ref name=&quot;fowler&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;c2&quot; /&gt; hám turaqlılıq úlgileri ushın da qollanıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;releaseit&quot;&gt;{{citation|author=Michael T. Nygard|date=2007|isbn=978-0-9787392-1-8|language=en|publisher=O’Reilly|title=Release It! Design and Deploy Production-Ready Software}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>2rm5o3q6ns4n094d0x2aq8h80lpjjo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bultlı saqlaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48480</id>
    <revision>
      <id>275050</id>
      <parentid>274930</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43712" sha1="ietjip9p1upt1qf7b2z8mc8u914edul" xml:space="preserve">'''Bultlı saqlaw''' — kompyuter maǵlıwmatların saqlaw modeli. Bunda «'''bultta'''» dep atalatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] aralıqtan logikalıq jıynaqlarda saqlanadı hám [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] tarmaq, ádette [[internet]] arqalı qoljetimli boladı. Fizikalıq saqlaw bir neshe serverdi (geyde bir neshe orında) qamtıydı, al fizikalıq ortalıq ádette [[bultlı esaplaw]] xızmetin jetkerip beriwshige tiyisli bolıp, sol tárepinen basqarıladı. Bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshiler maǵlıwmatlardıń qoljetimli bolıwına, sonday-aq fizikalıq ortalıqtıń qorǵalǵan, qáwipsiz hám islep turıwına juwapker. Adamlar hám shólkemler paydalanıwshı, shólkem yamasa qosımsha maǵlıwmatların saqlaw ushın xızmet jetkerip beriwshilerden saqlaw kólemin satıp aladı yamasa jalǵa aladı.

Bultlı saqlaw xızmetlerine kolokaciyalanǵan bultlı esaplaw xızmeti, veb-xızmettiń qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) yamasa API-di qollanatuǵın qosımshalar arqalı kiriwge boladı. Bunday qosımshalarǵa bultlı jumıs stolı saqlawı, bultlı saqlaw shlyuzı yamasa vebke tiykarlanǵan kontentti basqarıw sistemaları kiredi.

==Tariyxı==
Bultlı esaplawdı 1960-jıllarda Dj. K. R. Liklayder oylap tapqan dep esaplanadı. Ol ARPANET boyınsha jumısında adamlar menen maǵlıwmatlardı qálegen jerden hám qálegen waqıtta baylanıstırıwdı maqset etken&lt;ref name=&quot;origin&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.computerweekly.com/Articles/2009/06/10/235429/A-history-of-cloud-computing.htm|work=ComputerWeekly|title=A History of Cloud Computing|author-first1=Arif|author-last1=Mohamed|date=9 April 2018|archive-date=21 October 2011|access-date=18 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172050/http://www.computerweekly.com/Articles/2009/06/10/235429/A-history-of-cloud-computing.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1983-jılı CompuServe óz paydalanıwshılarına olar júklewdi qálegen hár qanday fayllardı saqlaw ushın az muǵdarda disk ornın usındı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Increase Your 100's Storage with 128K from Compuserve|last = Louden|first = Bill|date = September 1983|journal = Portable 100|volume = 1|publisher = New England Publications Inc.|issue = 1|page = 22|issn = 0738-7016}}&lt;/ref&gt;.

1994-jılı AT&amp;T jeke hám biznes baylanısı hám isbilermenlik ushın PersonaLink Services onlayn platformasın iske qostı. Bul saqlaw xızmeti tolıǵı menen vebke tiykarlanǵan birinshi xızmetlerdiń biri boldı. Kompaniyanıń reklamalarında ol «biziń elektron ushırasıw ornımızdı bult dep oylawıńızǵa boladı» dep súwretlengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |author-first1=Daniela |author-last1=Hernandez |date=May 23, 2014 |title=Tech Time Warp of the Week |url=https://www.wired.com/2014/05/tech-time-warp-cloud-is-born/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921010826/https://www.wired.com/2014/05/tech-time-warp-cloud-is-born/ |archive-date=2020-09-21 |access-date=2024-08-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. Amazon Web Services 2006-jılı Amazon S3 bultlı saqlaw xızmetin usındı. Bul xızmet SmugMug, Dropbox hám Pinterest sıyaqlı belgili xızmetlerdiń saqlaw jetkerip beriwshisi retinde keń tanıldı hám keń qollanıla basladı. 2005-jılı Box kompaniyası biznes ushın onlayn fayl almasıw hám jeke bultlı kontentti basqarıw xızmetin járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite news |title= Box.net lets you store, share, work in the computing cloud |url= http://www.bizjournals.com/sanjose/stories/2009/12/07/focus9.html |access-date= October 2, 2016 |publisher= Silicon Valley Business Journal |date= December 16, 2009 |url-access= limited |archive-date= April 3, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230403144337/https://www.bizjournals.com/sanjose/stories/2009/12/07/focus9.html |url-status= live }}&lt;/ref&gt;. Alibaba Cloud AWS-ten úsh jıl keyin, 2009-jılı sentyabr ayında iske qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Russell | at =Ron Miller, Jon | sáne = 2017-jıl 27-fevral | bet =Ambitious Alibaba takes aim at the kings of cloud computing | url =https://techcrunch.com/2017/02/27/alibaba-aliyun-cloud-computing/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250907153033/https://techcrunch.com/2017/02/27/alibaba-aliyun-cloud-computing/ | arxivsáne = 2025-jıl 7-sentyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=TechCrunch | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılǵı jaǵday boyınsha Gartner bultlı saqlaw platformaların tómendegishe reytingledi: AWS, Google, Microsoft, Oracle, Alibaba, IBM, Huawei hám Tencent. Olar global bultlı xızmetler bazarınıń 97%-in quraydı. Bul reyting bazarda ámelge asırıw qábiletine hám innovaciyalıq kózqarasqa tiykarlanǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Haranas | at =Mark | bet =Top 8 Cloud Platform Services Ranked: Azure, AWS, Google Lead Gartner Magic Quadrant | url =https://www.crn.com/news/cloud/2024/top-8-cloud-platform-services-ranked-azure-aws-google-lead-gartner-magic-quadrant | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250629015956/https://www.crn.com/news/cloud/2024/top-8-cloud-platform-services-ranked-azure-aws-google-lead-gartner-magic-quadrant | arxivsáne = 2025-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=www.crn.com}}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı Qıtaydıń texnologiyalıq kompaniyalarınıń 80%-i&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2023-jıl 31-oktyabr | bet =Alibaba's cloud unit now serves 80% of Chinese tech companies | url =https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3239856/alibabas-cloud-unit-now-serves-80-cent-chinese-tech-companies-and-half-countrys-ai-language-firms |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260304123818/https://www.scmp.com/tech/big-tech/article/3239856/alibabas-cloud-unit-now-serves-80-cent-chinese-tech-companies-and-half-countrys-ai-language-firms | arxivsáne = 2026-jıl 4-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart |website=South China Morning Post | til =en}}&lt;/ref&gt; hám JI úlken til modelleri (LLM) kompaniyalarınıń yarımı Alibaba Cloud platformasında isledi. Al AQSH-ta 31–50% úles penen AWS ústemlik etti&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2022-jıl 7-fevral | bet =AWS vs Azure vs GCP vs Alibaba - Cloud Providers Comparison | url =https://www.future-processing.com/blog/cloud-services-comparison-market-share-main-differences/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20251216052934/https://www.future-processing.com/blog/cloud-services-comparison-market-share-main-differences/ | arxivsáne = 2025-jıl 16-dekabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-mart | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. 2026-jılı Alibaba keyingi úsh jıl ishinde jasalma intellekt hám bultlı infrastruktura ushın 300 million yuannan, yaǵnıy shama menen 52 mlrd dollardan aslam qarjı jumsawdı jobalastırǵan. Bul aldınǵı jılı jumsalǵan muǵdardan anaǵurlım kóp. Sonday-aq maǵlıwmatlar orayları hám Qwen sıyaqlı JI modelleri de keńeytiledi. Alibaba kompaniyasınıń bas direktorı Eddi Vu bul qárejetti bult hám JI ushın búgingi kúnge shekemgi eń úlken qárejet dep táriyipleydi. Sonday-aq ol ishki JI júklemeleriniń kóp bólegi Alibaba Cloud platformasında isleydi dep kútiletuǵının túsindirdi. Alibaba-nıń Accio Work sıyaqlı geypara JI quralları jergilikli saqlawdı hám bultqa tiykarlanǵan xızmetlerdi biriktiredi, biraq olardıń texnikalıq arxitekturasınıń tolıq táriypi joq&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Haleem | at =Abbas | sáne = 2026-jıl 24-mart | bet =Alibaba International announces AI agent fleets via Accio Work | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/03/24/alibaba-international-announces-ai-agent-fleets-via-accio-work/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Jumıs stolı qosımshası fayllarǵa kire aladı hám nátiyjeler dúze aladı. Sonday-aq ol paydalanıwshınıń qurılmasında yad yamasa iskerlik maǵlıwmatların saqlay aladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Staff | at =Digital Commerce 360 | sáne = 2026-jıl 22-iyul | bet =The Sourcing Tool That Works While You Sleep | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/07/22/accio-sourcing-tool-that-works-while-you-sleep/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Qupıyalıq siyasatına sáykes, Accio Work kiriw maǵlıwmatların, hújjetlerdi, xabarlasıwlardı, texnikalıq maǵlıwmatlardı hám akkaunt maǵlıwmatların jıynaydı, olardı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshiler qayta islewi múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Duckett | at =Beth | sáne = 2026-jıl 24-iyul | bet =Alibaba adds more agentic AI to B2B sourcing | url =https://www.digitalcommerce360.com/2026/07/24/alibaba-accio-work-agentic-ai-b2b-sourcing/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Digital Commerce 360 | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Accio Work qupıyalıq siyasatında onıń paydalanıwshılardıń kiriw maǵlıwmatların, hújjetlerin, xabarlasıwların, texnikalıq maǵlıwmatların hám akkaunt maǵlıwmatların jıynaytuǵını, al olardıń jergilikli orınlaw menen birge bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshiler tárepinen qayta islenıwi múmkin ekeni aytılǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =say | at =Georgia Butler Have your | sáne = 2026-jıl 18-sentyabr | bet =Alibaba considers increasing AI data center capex spend to $69bn over three years - report | url =https://www.datacenterdynamics.com/en/news/alibaba-considers-increasing-ai-data-center-capex-spend-to-69bn-over-three-years-report/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=www.datacenterdynamics.com | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Sharwood | at =Simon | sáne = 2026-jıl 21-avgust | bet =Alibaba Cloud plans to use fewer Western chips, to boost its already huge AI margins | url =https://www.theregister.com/off-prem/2026/08/21/alibaba-cloud-plans-to-use-fewer-western-chips-to-boost-its-already-huge-ai-margins/5290815 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=theregister | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Bul xızmet paydalanıwshınıń kompyuterinde fayllar menen islew hám wazıypalardı orınlaw ushın «local-first» (birinshi náwbette jergilikli) dep táriyiplenedi. Al bultlı infrastruktura akkauntlardı basqarıw, xızmet kórsetiw, xabarlasıw hám geypara JI jobalastırıw hám model inferenciyası ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Zulhusni | at =Muhammad | sáne = 2026-jıl 23-sentyabr | bet =Alibaba Cloud plans 20GW AI infrastructure expansion by 2032 | url =https://www.cloudcomputing-news.net/news/alibaba-cloud-ai-infrastructure-20gw-2032/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=Cloud Computing News | til =en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Accio Work 隐私协议 | url =https://cdn.contract.alibaba.com/terms/privacy_policy_full/20260406201836579/20260406201836579.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-oktyabr |website=cdn.contract.alibaba.com}}&lt;/ref&gt;. Jergilikli keńislik fayllar menen islewdi hám wazıypalardı orınlawdı qollaydı, al bultlı infrastruktura akkauntlardı, xızmet kórsetiwdi, kommunikaciyalardı hám, múmkin, JI jobalastırıwdı qollaydı. Bul bóliniw paydalanıwshı JI quralına qaysı aymaqtan kiretuǵınına baylanıslı bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Alibaba launches latest agentic AI platform with international unit's Accio Work | url =https://www.reuters.com/business/finance/alibaba-launches-latest-agentic-ai-platform-with-international-units-accio-work-2026-03-23/ |url-status=live |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;. Qárejetler ishki júklemelerdi hám sırtqı klient funkciyaların qollaw ushın GPU-ǵa uqsas tezletkishler hám iri kólemli maǵlıwmatlar orayları sıyaqlı arnawlı elementlerdi óz ishine aladı. Bul Alibaba kompaniyasınıń elektron sawdadan bultlı infrastrukturaǵa burılıwın kórsetedi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Qu | at =Tracy | sáne = 2025-jıl 24-fevral | bet =Alibaba to Spend More Than $52 Billion in AI, Cloud Over Next Three Years | url =https://www.wsj.com/tech/ai/alibaba-to-spend-more-than-52-billion-in-ai-cloud-over-next-three-years-167f46ea |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250530170911/https://www.wsj.com/tech/ai/alibaba-to-spend-more-than-52-billion-in-ai-cloud-over-next-three-years-167f46ea | arxivsáne = 2025-jıl 30-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-may |website=The Wall Street Journal | til =en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =闫星周 | bet =Alibaba accelerates cloud and AI growth with $52.4b investment | url =http://www.chinadaily.com.cn/a/202502/24/WS67bbdfeca310c240449d6de1.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260324130113/http://www.chinadaily.com.cn/a/202502/24/WS67bbdfeca310c240449d6de1.html | arxivsáne = 2026-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-may |website=www.chinadaily.com.cn}}&lt;/ref&gt;.
==Arxitekturası==
[[Fayl:Cloud storage architecture.png|thumb|Bultlı saqlawdıń joqarı dárejeli arxitekturası]]

Bultlı saqlaw joqarı dárejede virtuallastırılǵan infrastrukturaǵa tiykarlanadı. Ol interfeysler, derlik dárhal iykemlilik hám masshtablanıwshılıq, kóp ijarashılıq (multi-tenancy) hám resurslardı ólshep paydalanıw jaǵınan ulıwma bultlı esaplawǵa uqsas. Bultlı saqlaw xızmetlerin sırtqı xızmet (Amazon S3) retinde qollanıwǵa yamasa kárxananıń óz aymaǵında (ViON Capacity Services) ornatıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =On-premises private cloud storage description, characteristics, and options| url =http://www.vion.com/capacity-services/vion-capacity-services.html| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160322022215/http://www.vion.com/capacity-services/vion-capacity-services.html| arxivsáne = 2016-jıl 22-mart }}&lt;/ref&gt;.

Bultlı saqlawdıń úsh túri bar: xostinglengen obekt saqlaw xızmeti, fayl saqlaw hám blok saqlaw. Bul bultlı saqlaw túrleriniń hárbiriniń óziniń ayrıqsha artıqmashılıqları bar.

* Bultlı saqlaw qásiyetlerine iye bolıp xostinglenetuǵın hám ornatılatuǵın obekt saqlaw xızmetlerine mısal retinde Amazon S3, Oracle Cloud Storage hám Microsoft Azure Storage xızmetlerin keltiriwge boladı. Sonday-aq olarǵa Openstack Swift sıyaqlı obekt saqlaw programmalıq támiynatı, EMC Atmos, EMC ECS hám Hitachi Content Platform sıyaqlı obekt saqlaw sistemaları, OceanStore&lt;ref name=&quot;oceanstore&quot;&gt;S. Rhea, C. Wells, P. Eaton, D. Geels, B. Zhao, H. Weatherspoon, and J. Kubiatowicz, Maintenance-Free Global Data Storage. IEEE Internet Computing, Vol 5, No 5, September/October 2001, pp 40–49. [http://oceanstore.cs.berkeley.edu/publications/papers/pdf/ieeeic.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329061438/http://oceanstore.cs.berkeley.edu/publications/papers/pdf/ieeeic.pdf|date=2012-03-29}} [http://oceanstore.cs.berkeley.edu/info/overview.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623031932/http://oceanstore.cs.berkeley.edu/info/overview.html|date=2011-06-23}}&lt;/ref&gt; hám VISION Cloud sıyaqlı tarqatılǵan saqlaw boyınsha ilimiy proektler kiredi&lt;ref&gt;{{cite book | doi = 10.1109/CloudCom.2011.55 | year=2011 | pages=357–366 | last1 = Kolodner | first1 = Elliot K. | last2 = Tal | first2 = Sivan | last3 = Kyriazis | first3 = Dimosthenis | last4 = Naor | first4 = Dalit | last5 = Allalouf | first5 = Miriam | last6 = Bonelli | first6 = Lucia | last7 = Brand | first7 = Per | last8 = Eckert | first8 = Albert | last9 = Elmroth | first9 = Erik | last10 = Gogouvitis | first10 = Spyridon V. | last11 = Harnik | first11 = Danny | last12 = Hernandez | first12 = Francisco | last13 = Jaeger | first13 = Michael C. | last14 = Bayuh Lakew | first14 = Ewnetu | last15 = Manuel Lopez | first15 = Jose | last16 = Lorenz | first16 = Mirko | last17 = Messina | first17 = Alberto | last18 = Shulman-Peleg | first18 = Alexandra | last19 = Talyansky | first19 = Roman | last20 = Voulodimos | first20 = Athanasios | last21 = Wolfsthal | first21 = Yaron| title=2011 IEEE Third International Conference on Cloud Computing Technology and Science | chapter=A Cloud Environment for Data-intensive Storage Services | isbn=978-1-4673-0090-2 | s2cid=96939 }}&lt;/ref&gt;. Alibaba Cloud obekt saqlaw xızmetiniń (OSS) taǵı bir mısalı bolıp tabıladı. Ol tolıq basqarılatuǵın, masshtablanatuǵın, qáwipsiz hám únemli bultlı saqlaw bolıp, Amazon S3 hám Microsoft Azure Storage sıyaqlı úlken kólemdegi strukturalanbaǵan maǵlıwmatlardı saqlaw hám olarǵa kiriw ushın arnalǵan. OSS bucket (sıyımlıq) tiykarındaǵı saqlawdı, global kiriwdi hám joqarı shıdamlılıqtı qollaydı. Bul onı standart bultlı obekt saqlaw platformasına aylandıradı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Object Storage Service - Alibaba Cloud | url =https://www.alibabacloud.com/help/en/oss/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260520054414/https://www.alibabacloud.com/help/en/oss/ | arxivsáne = 2026-jıl 20-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-iyun |website=www.alibabacloud.com | til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Alibaba Cloud OSS | url =https://www.marketplace.spglobal.com/en/solutions/alibaba-cloud-oss-(ef2a08a2-2f96-4a5b-978c-2aed94156e5f) |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20251212182718/https://www.marketplace.spglobal.com/en/solutions/alibaba-cloud-oss-(ef2a08a2-2f96-4a5b-978c-2aed94156e5f) | arxivsáne = 2025-jıl 12-dekabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-iyun |website=S&amp;P Global Marketplace | til =en}}&lt;/ref&gt;.

* Fayl saqlaw xızmetlerine mısal retinde Amazon Elastic File System (EFS) hám Qumulo Core xızmetlerin keltiriwge boladı&lt;ref&gt;{{web deregi |last1=Cardin |first1=Jay | bet =Qumulo – Because Data Storage Is Not Created Equal | url =https://blog.wei.com/qumulo-because-data-storage-is-not-created-equal |website=WEI Tech Exchange | baspaxana =WEI | qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-avgust }}&lt;/ref&gt;. Olar ulıwma fayllarǵa kiriwdi hám fayl sistemasın talap etetuǵın qosımshalar ushın qollanıladı. Bunday saqlaw kóbinese tarmaqqa jalǵanǵan saqlaw (Network Attached Storage, NAS) serveri arqalı qollap-quwatlanadı. Ol iri kontent repozitoriyleri, islep shıǵıw ortalıqları, media saqlawlar yamasa paydalanıwshılardıń úy katalogları ushın qollanıladı.

* Amazon Elastic Block Store (EBS) sıyaqlı blok saqlaw xızmeti maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı basqa kárxana qosımshaları ushın qollanıladı. Ol kóbinese hárbir xost ushın arnawlı, tómen keshigiwli saqlawdı talap etedi. Bul geypara tárepleri boyınsha tikkeley jalǵanǵan saqlawǵa (direct attached storage, DAS) yamasa saqlaw tarmaǵına (storage area network, SAN) uqsas.

Bultlı saqlaw tómendegishe sıpatlanadı&lt;ref name=&quot;oceanstore&quot; /&gt;:
* Kóplegen tarqatılǵan resurslardan turadı, biraq federativ&lt;ref&gt;Vernik, Gil, et al. &quot;Data On-boarding in Federated Storage Clouds.&quot; Proceedings of the 2013 IEEE Sixth International Conference on Cloud Computing. IEEE Computer Society, 2013.&lt;/ref&gt; yamasa kooperativ saqlaw bultı arxitekturasında bir pútin retinde isleydi
* Maǵlıwmatlardıń artıqsha nusqaları hám olardıń tarqatılıwı arqalı qátelerge joqarı dárejede shıdamlı
* Versiyalanǵan nusqalardı jaratıw arqalı joqarı dárejede uzaq saqlanadı
* Ádette maǵlıwmatlar replikaları boyınsha aqır-aqıbetinde kelisilgen (eventual consistency)&lt;ref&gt;Kemme, Bettina, et al. &quot;Consistency in Distributed Systems (Dagstuhl Seminar 13081).&quot; (2013).&lt;/ref&gt;

==Artıqmashılıqları==
* Kompaniyalar tek haqıyqatında paydalanǵan saqlaw kólemi ushın tóleydi, ádette bul bir ay, sherek yamasa jıl ishindegi ortasha tutınıw boladı&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;. Bul bultlı saqlawdıń arzanıraq ekenin bildirmeydi, tek ol kapital qárejetler emes, al operaciyalıq qárejetler payda etedi.
* Bultlı saqlawdı paydalanatuǵın kompaniyalar óz energiya tutınıwın 70%-ke shekem azaytıp, ekologiyalıq jaqtan tazaraq biznes bola aladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = The usage and adoption of cloud computing by small and medium businesses|last = Gupta|first = P|date = 20 October 2013|journal = International Journal of Information Management|doi = 10.1016/j.ijinfomgt.2013.07.001|volume = 33|issue = 5|pages = 861–874}}&lt;/ref&gt;.
* Shólkemler sırtqı hám jergilikli bultlı saqlaw variantları arasında yamasa olardıń aralasın tańlay aladı. Tańlaw dáslepki tikkeley qárejetlerdi únemlew múmkinshiligin tolıqtıratuǵın tiyisli sheshim qabıl etiw kriteriylerine baylanıslı. Mısalı, operaciyalardıń úziliksizligi (COOP), apatlardan keyin qayta tiklew (DR), qáwipsizlik (PII, HIPAA, SARBOX, IA/CND), sonday-aq jazbalardı saqlaw boyınsha nızamlar, normativlik aktler hám siyasatlar&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Ochs, R. (2012). The New Decision-Makers. CRN (June 22, 2012). Retrieved on December 10, 2012.| url =http://www.crn.com/news/managed-services/240002561/the-new-decision-makers.htm| qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160805183008/http://www.crn.com/news/managed-services/240002561/the-new-decision-makers.htm| arxivsáne = 2016-jıl 5-avgust }}&lt;/ref&gt;.
* Saqlawdıń qoljetimliligi hám maǵlıwmatlardı qorǵaw obekt saqlaw arxitekturasınıń ishki qásiyetleri bolıp tabıladı. Sonlıqtan qosımshaǵa qarap, qoljetimlilik hám qorǵawdı qosıw ushın kerek bolatuǵın qosımsha texnologiya, miynet hám qárejetlerdi joq etiwge boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://blog.oxygencloud.com/2013/09/09/4-reasons-why-cloud-and-on-premises-storage-are-different/ | bet =4 reasons why cloud and on-premises storage are different, but equally good for people data | sáne = 2013-jıl 9-sentyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130925073953/http://blog.oxygencloud.com/2013/09/09/4-reasons-why-cloud-and-on-premises-storage-are-different/ | arxivsáne = 2013-jıl 25-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Qosımsha saqlaw kólemin satıp alıw sıyaqlı saqlawǵa xızmet kórsetiw wazıypaları xızmet jetkerip beriwshiniń juwapkershiligine ótkeriledi&lt;ref name=&quot;zdnet&quot;&gt;{{web deregi | sáne = 2010-jıl 4-iyun | bet =Nasuni Cloud Storage Gateway {{!}} ZDNet |website=ZDNet | url =http://www.zdnet.com/blog/virtualization/nasuni-cloud-storage-gateway/1983 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100604074228/http://www.zdnet.com/blog/virtualization/nasuni-cloud-storage-gateway/1983 | arxivsáne = 2010-jıl 4-iyun }}&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlaw paydalanıwshılarǵa veb-xızmet interfeysi arqalı basqa shólkemniń infrastrukturasında jaylasqan keń kólemli resurslar menen qosımshalarǵa dárhal kiriw múmkinshiligin beredi&lt;ref&gt;O'Brien, J. A. &amp; Marakas, G. M.  (2011).  Computer Software.  Management Information Systems 10th ed.  145.  McGraw-Hill/Irwin&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlawdı virtual mashina obrazların bulttan jergilikli orınlarǵa kóshiriw yamasa virtual mashina obrazın jergilikli orınnan bulttaǵı obrazlar kitapxanasına import etiw ushın qollanıwǵa boladı. Bunnan basqa, bultlı saqlawdı virtual mashina obrazların paydalanıwshı akkauntları arasında yamasa maǵlıwmatlar orayları arasında kóshiriw ushın da qollanıwǵa boladı&lt;ref&gt;Wu C F, Wang Y S, Liu G N, Amies, A, 2012, [http://www.ibm.com/developerworks/cloud/library/cl-smartcloudsolution2/index.html Create solutions on IBM SmartCloud Enterprise: Transfer image assets between different accounts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130902000723/http://www.ibm.com/developerworks/cloud/library/cl-smartcloudsolution2/index.html |date=2013-09-02 }} ''IBM developerWorks'', June 6.&lt;/ref&gt;.
* Bultlı saqlawdı tábiyiy apatlarǵa shıdamlı rezerv nusqa retinde qollanıwǵa boladı, sebebi ádette dúnyanıń hár túrli jerlerinde jaylasqan 2 yamasa 3 hár túrli rezerv server boladı.
* Bultlı saqlawdı WebDAV protokolı arqalı jergilikli disk retinde jalǵawǵa boladı. Ol bir neshe keńsesi bar shólkemler ushın oraylıq fayl serveri retinde xızmet ete aladı.
==Itimal mashqalalar==

===Maǵlıwmatlar qáwipsizligi===
Sezimtal maǵlıwmatlardı bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshide saqlaǵanda saqlanıp turǵan maǵlıwmatlar menen uzatılıp atırǵan maǵlıwmatlardıń qáwipsizligi mashqala bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;. Maǵlıwmatlardı saqlawdı autsorsingke beriw hújim maydanın úlkeytedi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.sans.edu/research/security-laboratory/article/did-attack-surface | bet =The Attack Surface Problem | baspaxana =Sans.edu | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | arxivsáne = 2013-jıl 21-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130921221257/http://www.sans.edu/research/security-laboratory/article/did-attack-surface }}&lt;/ref&gt;. Bultlı saqlaw xakerler ushın da, milliy qáwipsizlik agentlikleri ushın da bay resurs bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Mello | at =John P. | sáne = 2012-jıl 20-mart | bet =National Security Agency Pressed to Reveal Details on Google Deal | url =http://www.pcworld.com/article/252209/national_security_agency_pressed_to_reveal_details_on_google_deal.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130611043843/http://www.pcworld.com/article/252209/national_security_agency_pressed_to_reveal_details_on_google_deal.html | arxivsáne = 2013-jıl 11-iyun | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | baspaxana =PCWorld}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Spring | at =Tom | bet =Google Ditches Microsoft's Windows Over Security Issues, Report Claims | url =http://www.pcworld.com/article/197659/google_ditches_microsofts_windows_over_security_issues_report_claims.html | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110701071233/http://www.pcworld.com/article/197659/google_ditches_microsofts_windows_over_security_issues_report_claims.html | arxivsáne = 2011-jıl 1-iyul | qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-iyul | baspaxana =PCWorld}}&lt;/ref&gt;. Bult kóplegen hár túrli paydalanıwshılar menen shólkemlerdiń maǵlıwmatların saqlaytuǵınlıqtan, xakerler onı júdá qımbatlı nıshana dep esaplaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Subashini |first1=S. |last2=Kavitha |first2=V. |date=2011-01-01 |title=A survey on security issues in service delivery models of cloud computing |journal=Journal of Network and Computer Applications |volume=34 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.jnca.2010.07.006 |s2cid=7924866}}&lt;/ref&gt;.
# Maǵlıwmatlar tarqatılǵanda, olar kóbirek orınlarda saqlanadı. Bul maǵlıwmatlarǵa ruqsatsız fizikalıq kiriw táwekelin arttıradı. Mısalı, bultqa tiykarlanǵan arxitekturada maǵlıwmatlar jiyi replikaciyalanadı hám kóshiriledi, sonlıqtan maǵlıwmatlardı ruqsatsız qayta tiklew táwekeli anaǵurlım artadı. Bunday jaǵday, mısalı, eski úskenelerdi utilizaciyalawda, disklerdi qayta paydalanıwda hám saqlaw ornın qayta bólistiriwde júz beredi. Maǵlıwmatlardıń replikaciyalanıw usılı klient tańlaǵan xızmet dárejesine hám usınılatuǵın xızmetke baylanıslı. Shifrlaw qollanılǵanda, ol qupıyalılıqtı támiyinley aladı. Maǵlıwmatlardı (diskte) joq etkende kripto-joq etiw (crypto-shredding) usılın qollanıwǵa boladı.
# Maǵlıwmatlarǵa kiriw múmkinshiligi bar hám tásirge ushırawı (mısalı, para alıwı yamasa májbúrleniwi) múmkin bolǵan adamlar sanı anaǵurlım artadı. Bir kompaniyada administratorlar, tarmaq injenerleri hám texniklerden turatuǵın kishi topar bolıwı múmkin. Al bultlı saqlaw kompaniyasınıń kóplegen klientleri hám mıńlaǵan serverleri boladı. Sonlıqtan onıń pútkil obekttegi yamasa, múmkin, pútkil kompaniyadaǵı derlik barlıq maǵlıwmatlarǵa fizikalıq hám elektron kiriw múmkinshiligi bar texnikalıq xızmetkerlerdiń toparı ádewir úlken boladı&lt;ref name=ICS_1&gt;{{web deregi | bet =US-CERT ICS-TIP-12-146-01 Targeted Cyber Intrusion and Detection Mitigation Strategies| url =https://icscsi.org/library/Documents/Cyber_Events/DHS%20-%20Targeted%20Cyber%20Intrusion%20Detection%20and%20Mitigation%20Strategies.pdf| baspaxana =U.S. Department of Homeland Security| sáne = 2012-jıl 19-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231205164351/https://icscsi.org/library/Documents/Cyber_Events/DHS%20-%20Targeted%20Cyber%20Intrusion%20Detection%20and%20Mitigation%20Strategies.pdf| url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Deshifrlaw giltleri xızmet jetkerip beriwshide emes, al xızmet paydalanıwshısında saqlanǵanda, xızmet jetkerip beriwshi xızmetkerleriniń maǵlıwmatlarǵa kiriwi sheklenedi. Bultta kóp maǵlıwmattı kóp paydalanıwshı menen bólisiw ushın deshifrlaw maqsetinde paydalanıwshılarǵa qáwipsiz kanallar arqalı kóp sanlı gilt tarqatılıwı kerek. Sonday-aq olardı paydalanıwshılar óz qurılmalarında qáwipsiz saqlawı hám basqarıwı kerek. Bul giltlerdi saqlaw ushın júdá qımbat qáwipsiz saqlaw kerek boladı. Bul mashqalanı sheshiw ushın giltlerdi biriktiriwshi kriptosistemanı (key-aggregate cryptosystem)&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Key-Aggregate Cryptosystem for Scalable Data Sharing in Cloud Storage|journal = IEEE Transactions on Parallel and Distributed Systems|date = 2014-02-01|issn = 1045-9219|pages = 468–477|volume = 25|issue = 2|doi = 10.1109/TPDS.2013.112|first1 = Cheng-Kang|last1 = Chu|first2 = Sherman S.M.|last2 = Chow|first3 = Wen-Guey|last3 = Tzeng|first4 = Jianying|last4 = Zhou|first5 = Robert H.|last5 = Deng|s2cid = 13030328|url = https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=2937&amp;context=sis_research|archive-date = 2021-01-19|access-date = 2020-09-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20210119053946/https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=2937&amp;context=sis_research|url-status = live}}&lt;/ref&gt; qollanıwǵa boladı.
# Maǵlıwmatlar ótetuǵın tarmaqlar sanı artadı. Bultta saqlanatuǵın maǵlıwmatlar ushın tek lokal esaplaw tarmaǵı (LAN) yamasa saqlaw tarmaǵı (SAN) emes, al olardı baylanıstıratuǵın global tarmaq (WAN) ta kerek boladı.
# Saqlaw hám tarmaqlardı kóplegen basqa paydalanıwshılar/klientler menen bólisiwde basqa klientlerdiń siziń maǵlıwmatlarıńızǵa kiriwi múmkin. Bul geyde nadurıs háreketler, nasaz úskeneler yamasa programmadaǵı qátelik sebepli, al geyde jınayıy niyet sebepli júz beredi. Bul táwekel tek bultlı saqlawǵa emes, al saqlawdıń barlıq túrlerine tiyisli. Uzatıw waqtında maǵlıwmatlardıń oqılıw táwekelin shifrlaw texnologiyası arqalı azaytıwǵa boladı. Uzatıw waqtındaǵı shifrlaw maǵlıwmatlardı bultlı xızmetke jiberiw hám onnan alıw waqtında qorǵaydı&lt;ref name=MC_1&gt;{{web deregi | bet =4 Ways: Transfer Files from One OneDrive Account to Another without Downloading| url =https://www.multcloud.com/tutorials/transfer-files-from-one-onedrive-account-to-another.html| baspaxana =MultCloud| sáne =2023| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr | arxivsáne = 2023-jıl 16-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230616124728/https://www.multcloud.com/tutorials/transfer-files-from-one-onedrive-account-to-another.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Saqlawdaǵı shifrlaw xızmet jetkerip beriwshide saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı qorǵaydı. Maǵlıwmatlardı jergilikli bultlı xızmetke kiriw sistemasında (on-ramp) shifrlaw qorǵawdıń eki túrin de támiyinley aladı.

Qáwipsizlik mashqalalarınan qashıwdıń bir neshe jolı bar. Olardıń biri — ulıwma paydalanıwdaǵı bulttıń ornına jeke bulttı qollanıw. Basqa bir jolı — maǵlıwmatlardı shifrlanǵan formatta júklew, bunda gilt jergilikli infrastrukturada saqlanadı. Bul maqsette kóbinese maǵlıwmatlardı jiberiwden aldın shifrlaw múmkinshiligi bar jergilikli bultlı saqlaw shlyuzları qollanıladı.

===Uzaq múddetlilik===
Kompaniyalar máńgi emes, al olar usınatuǵın xızmetler menen ónimler ózgeriwi múmkin. Maǵlıwmatlardı saqlawdı basqa kompaniyaǵa autsorsingke beriw dıqqat penen izertlewdi talap etedi, hám bunda hesh nárse anıq bolmaydı. Kompaniya ómir súriwin toqtatqanda yamasa onıń jaǵdayı ózgergende, ózgermes dep esaplanǵan kelisimler hesh nársege turmaytuǵın bolıp qalıwı múmkin. Kompaniyalar&lt;ref name=&quot;netwk-wld-cloud&quot;&gt;{{web deregi |last1=Butler |first1=Brandon | bet =Cloud's worst-case scenario: What to do if your provider goes belly up | url =https://www.networkworld.com/article/685199/cloud-computing-cloud-s-worst-case-scenario-what-to-do-if-your-provider-goes-belly-up.html |work=Network World | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2014-jıl 2-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231117235114/https://www.networkworld.com/article/685199/cloud-computing-cloud-s-worst-case-scenario-what-to-do-if-your-provider-goes-belly-up.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comp-world-longshut&quot;&gt;{{web deregi |last1=Gaudin |first1=Sharon | bet =Verizon gets 'black eye' in long cloud shutdown | url =http://www.computerworld.com/article/2867544/verizon-gets-black-eye-in-long-cloud-shutdown.html |work=Computerworld | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2015-jıl 12-yanvar | arxivsáne = 2023-jıl 16-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230616102943/https://www.computerworld.com/article/2867544/verizon-gets-black-eye-in-long-cloud-shutdown.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;netwk-wld-goesdark&quot;&gt;{{web deregi |last1=Butler |first1=Brandon | bet =Free cloud storage service MegaCloud goes dark | url =https://www.networkworld.com/article/682282/cloud-computing-free-cloud-storage-service-megacloud-goes-dark.html |work=Network World | qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyun | sáne = 2013-jıl 1-noyabr | arxivsáne = 2024-jıl 6-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240806125539/https://www.networkworld.com/article/682282/cloud-computing-free-cloud-storage-service-megacloud-goes-dark.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;:
# Bankrot bolıwı múmkin.
# Keńeyip, óz baǵdarın ózgertiwi múmkin.
# Basqa iri kompaniyalar tárepinen satıp alınıwı múmkin.
# Eksport sheklewlerine sáykeslikti biykar etetuǵın mámlekette bas keńsesi jaylasqan kompaniya tárepinen satıp alınıwı yamasa sonday mámleketke kóshiwi múmkin. Bunday jaǵdayda maǵlıwmatlardı kóshiriw zárúr boladı.
# Qayta tiklep bolmaytuǵın apatqa ushırawı múmkin.
===Qoljetimlilik===
* Autsorsingke berilgen saqlawdıń ónimliligi jergilikli saqlawǵa qaraǵanda tómenirek bolıwı itimal. Bul klienttiń WAN ótkeriw qábiletine qansha qarjı jumsawǵa tayın ekenine baylanıslı&lt;ref name=&quot;zdnet&quot; /&gt;
* Isenimlilik hám qoljetimlilik global tarmaqtıń qoljetimliligine hám xızmet jetkerip beriwshi qollanatuǵın qáwipsizlik ilajlarınıń dárejesine baylanıslı. Isenimlilik apparatlıq támiynatqa, sonday-aq qollanılatuǵın hár túrli algoritmlerge tiykarlanıwı kerek&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Cloud Data Storage Companies, Here are 15 Services and Innovators | url =https://www.mediaipnu.or.id/2022/09/cloud-data-storage-companies-berikut-15.html | qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-sentyabr |website=mediaipnu.or.id | sáne = 2022-jıl 16-sentyabr | til =en-gb | arxivsáne = 2022-jıl 20-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220920173123/https://www.mediaipnu.or.id/2022/09/cloud-data-storage-companies-berikut-15.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimlerdiń sheklewleri ===
Ádette bultlı saqlawdıń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler sol xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın basqa xızmetlerde hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, xızmet jetkerip beriwshiler ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |url=https://archive.org/details/cloudcomputingba0000srin |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

===Basqa mashqalalar===
* Jazbalardı saqlaw boyınsha arnawlı talapları bar paydalanıwshılar, mısalı, nızamǵa sáykes elektron jazbalardı saqlawı kerek bolǵan mámleketlik mekemeler bultlı esaplaw hám saqlawdı qollanıwda qıyınshılıqlarǵa ushırawı múmkin. Mısalı, AQSH Qorǵanıw ministrligi Qorǵanıw informaciyalıq sistemaları agentligine (DISA) jazbalardı saqlaw, jeke identifikaciyalaytuǵın maǵlıwmatlar (PII) hám qáwipsizlik (informaciya qáwipsizligin támiyinlew; IA) boyınsha barlıq talaplarǵa juwap beretuǵın jazbalardı basqarıw ónimleriniń dizimin júrgiziwdi tapsırǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =DoDD 5015.2 DOD Records Management Program, Section 5.1.3| url =http://www.dtic.mil/whs/directives/corres/pdf/501502p.pdf| arxivurl =https://web.archive.org/web/20110322204713/http://www.dtic.mil/whs/directives/corres/pdf/501502p.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 22-mart }}&lt;/ref&gt;
* Fayl almasıwǵa ruqsat beretuǵın saytlar qaraqshılıqqa hám avtorlıq huqıqın buzıwǵa jol ashıwı múmkin. Mısalı, CodexCloud elektron kitaplar saqlaw saytı onda júklengen hám tarqatılǵan intellektual menshik iyeleriniń sud talaplarına ushıradı. Onı salıstırǵan Grooveshark hám [[YouTube]] saytları da sonday jaǵdayǵa ushıraǵan&lt;ref&gt;{{cite news|journal=MakeUseOf|author=Justin Pot|title=Codex Cloud: Upload Your Books &amp; Read Them Online Along With Other People's Uploads|url=http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|date=7 December 2011|access-date=12 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021195103/http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|archive-date=21 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161021195103/http://www.makeuseof.com/tag/codex-cloud-upload-books-read-online-peoples-uploads/|archivedate=21 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|journal=NextWeb|date=18 October 2011|title=Publishers beware: Is CodexCloud the Grooveshark for ebooks?|author=Nancy Messieh|url=https://thenextweb.com/apps/2011/10/18/publishers-beware-is-codexcloud-the-grooveshark-for-ebooks/|archive-date=15 January 2021|access-date=18 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115190113/https://thenextweb.com/apps/2011/10/18/publishers-beware-is-codexcloud-the-grooveshark-for-ebooks/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Fayllardı mámleket ishinde, ásirese xalıqaralıq dárejede saqlaǵanda normativlik talaplarǵa sáykeslik kózqarasınan huqıqıy tárep mashqala bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Jones | at =Hadley | url =http://www.cloudwedge.com/regulatory-compliance-of-online-file-storage/ | bet =When Online File Storage Gets Legal: Regulatory Compliance | sáne = 2014-jıl 16-yanvar | baspaxana =CloudWedge | qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-yanvar | arxivsáne = 2018-jıl 19-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181019121948/http://www.cloudwedge.com/regulatory-compliance-of-online-file-storage/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* Iri maǵlıwmatlar orayların dúziw ushın, ásirese olardı energiya menen támiyinlew ushın kerek bolatuǵın resurslar mámleketlerdi energiya óndiriwin anaǵurlım arttırıwǵa májbúr etpekte. Bul klimatqa jáne de zıyan keltiretuǵın aqıbetlerge alıp keliwi múmkin.

==Gibridli bultlı saqlaw==
{{main|Gibridli bultlı saqlaw}}

Gibridli bultlı saqlaw — jergilikli saqlaw resursların bultlı saqlaw menen birge qollanatuǵın saqlaw infrastrukturası ushın termin. Jergilikli saqlawdı ádette shólkemniń ózi basqaradı, al bultta saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı basqarıw hám olardıń qáwipsizligi ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı saqlaw xızmetin jetkerip beriwshi juwapker&lt;ref name=&quot;jones1&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/hybrid-cloud-storage | bet =Hybrid Cloud Storage |work=SearchStorage | at =Margaret | familiya =Jones | sáne = July 2019 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220621203942/https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/hybrid-cloud-storage |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gibridli bultlı saqlawdı jergilikli bultlı saqlaw shlyuzı arqalı ámelge asırıwǵa boladı. Bul shlyuz fayl sisteması yamasa obekt saqlaw interfeysin usınadı, paydalanıwshılar oǵan jergilikli saqlaw sistemasına kirgendey kire aladı. Bultlı saqlaw shlyuzı maǵlıwmatlardı bultlı saqlaw xızmetine hám onnan paydalanıwshıǵa kórinbeytuǵın túrde jiberedi hám jergilikli kesh arqalı maǵlıwmatlarǵa tómen keshigiw menen kiriwdi támiyinleydi&lt;ref name=&quot;searchstorage1&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/cloud-storage-gateway | bet =Definition: cloud storage gateway |work=SearchStorage | at =Mike | familiya =Barrett | sáne = July 2014 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220621201806/https://www.techtarget.com/searchstorage/definition/cloud-storage-gateway |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Gibridli bultlı saqlawdı shólkemniń ishki saqlaw resursların tolıqtırıw ushın yamasa tiykarǵı saqlaw infrastrukturası retinde qollanıwǵa boladı. Eki jaǵdayda da gibridli bultlı saqlaw shólkemlerge dástúrli jergilikli saqlaw infrastrukturasına qaraǵanda kóbirek iykemlilik hám masshtablanıwshılıq beriwi múmkin&lt;ref name=&quot;jones1&quot;/&gt;.

Gibridli bultlı saqlawdı qollanıwdıń bir neshe artıqmashılıqları bar. Mısalı, jiyi qollanılatuǵın maǵlıwmatlardı tez kiriw ushın jergilikli keshte saqlawǵa boladı, al aktiv emes salqın maǵlıwmatlar (cold data) sırtta, bultta saqlanadı. Bul orındı únemlewge, saqlaw qárejetlerin azaytıwǵa hám ónimlilikti arttırıwǵa múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, maǵlıwmatlar jergilikli hám bultlı saqlaw infrastrukturasında da saqlanatuǵınlıqtan, gibridli bultlı saqlaw shólkemlerge artıqsha nusqalardıń kóbirek bolıwın hám qátelerge joqarıraq shıdamlılıqtı támiyinley aladı&lt;ref name=&quot;jones1&quot;/&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Bultlı saqlaw| ]]</text>
      <sha1>ietjip9p1upt1qf7b2z8mc8u914edul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bultlı esaplaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48481</id>
    <revision>
      <id>275019</id>
      <parentid>274963</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64912" sha1="mnwlcge3v2636vm941zgoc63e5vn0he" xml:space="preserve">[[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]]

'''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2023 |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary |work=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;. Ol kóbinese «bult» dep ataladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is the cloud? | url =https://azure.microsoft.com/en-us/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-the-cloud |website=Microsoft Azure | til =en-US | qaralǵan sáne = 2025-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

==Ózgeshelikleri==
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen:
* Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.»
* Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.»
* Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.»
* Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.»
* Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.»
2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı.

==Tariyxı==
{{main|Bultlı esaplawdıń tariyxı}}
Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı.

Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=April 1994 |url=http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |title=Bill and Andy's Excellent Adventure II |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033751/http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |archive-date=2015-10-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. ''Bultlı esaplaw'' sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti&lt;ref&gt;{{Cite book|title= To the Cloud: Big Data in a Turbulent World |url=https://books.google.com/books?id=YwbvCgAAQBAJ&amp;pg=PA15 | author1=Mosco, Vincent |publisher= Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn= 978-1-317-25038-8 | page=15}}&lt;/ref&gt;.

2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ | bet =Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta | sáne = 2006-jıl 24-avgust | qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-may | arxivsáne = 2014-jıl 13-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140813195808/http://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Qian |first1=Ling |last2=Lou |first2=Zhigou |last3=Du |first3=Yujian |last4=Gou |first4=Leitao |title=Cloud Computing |chapter=Cloud Computing: An Overview |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5931 |pages=626–631 |doi=10.1007/978-3-642-10665-1_63 |isbn=978-3-642-10664-4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221276709 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;.

Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı [[Microsoft]] Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi&lt;ref name=&quot;Azure&quot;&gt;{{web deregi | url =http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | bet =Windows Azure General Availability |work=The Official Microsoft Blog | baspaxana =Microsoft | sáne = 2010-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 3-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140511230956/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/| bet =Announcing General Availability of AWS Outposts|website=Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 21-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210121002254/https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Qunlılıq usınısı ==
Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar [[jasalma intellekt]], maǵlıwmatlar analitikası hám [[mashinalıq oqıtıw]] sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing: Concepts, Technology &amp; Architecture |isbn=978-0-13-338752-0 |last1=Erl |first1=Thomas |last2=Puttini |first2=Ricardo |last3=Mahmood |first3=Zaigham |date=2013 |publisher=Pearson Education }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing, revised and updated edition |isbn=978-0-262-54647-8 |last1=Ruparelia |first1=Nayan B. |date=August 2023 |publisher=MIT Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing |isbn=978-1-284-23397-1}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

== Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı ==
Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing For Dummies |isbn=978-0-470-48470-8 |last1=Hurwitz |first1=Judith S. |last2=Bloor |first2=Robin |last3=Kaufman |first3=Marcia |last4=Halper |first4=Fern |date=16 November 2009 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |title=Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack |isbn=978-1-78862-351-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last1=Buckwell |first1=Mark |last2=Daele |first2=Stefaan Van |last3=Horst |first3=Carsten |title=Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles |date=2024 |publisher=O'Reilly Media, Incorporated |isbn=978-1-0981-5777-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |title=Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS) |isbn=978-1-118-61761-8 |last1=Kavis |first1=Michael J. |date=28 January 2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;.

Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, [[Google]], [[Meta Platforms|Meta]] hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Qıyınshılıqlar hám sheklewler ==
{{Main|Bultlı esaplaw mashqalaları}}
Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchcloudcomputing/tip/Explore-the-pros-and-cons-of-cloud-computing| bet =The pros and cons of cloud computing explained|last1=Marko|first1=Kurt|last2=Bigelow|first2=Stephen J.| sáne = 2022-jıl 10-noyabr |website=TechTarget}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;/&gt;. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bratton |first=Benjamin H. |title=The stack: on software and sovereignty |date=2015 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-02957-5 |series=Software studies |location=Cambridge, Mass. London}}&lt;/ref&gt;. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bridle |first=James |title=New dark age: technology and the end of the future |date=2019 |publisher=Verso |isbn= |edition= |location=}}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/03/08/the-hidden-costs-of-cloud-migration| bet =The Hidden Costs Of Cloud Migration| familiya =Shurma| at =Ramesh| sáne = 2023-jıl 8-mart |website=Forbes}}&lt;/ref&gt;.

=== Bultqa kóshiw qıyınshılıqları ===
Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |title=2024 State of the Cloud Report |url=https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks |journal=Flexera's State of the Cloud Report}}&lt;/ref&gt;:

# «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw»
# «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw»
# «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.»

=== Engiziw qıyınshılıqları ===
Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4920-4345-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Bult qárejetleriniń artıp ketiwi ===
Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation | url =https://www.gartner.com/peer-community/oneminuteinsights/omi-keeping-cloud-costs-check-it-leader-perspectives-rfz | qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr |website=Gartner Peer Community}}&lt;/ref&gt;.

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimler ===
Ádette bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler xızmetke qarap hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, kompaniya ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Aǵıp ketiwshi abstrakciyalar ===
Bultlı esaplawdaǵı abstrakciyalar resurslardı basqarıwdı ápiwayılastırıwǵa baǵdarlanǵan, biraq aǵıp ketiwshi abstrakciyalar (leaky abstractions) olardıń astındaǵı quramalılıqtı ashıp qoyıwı múmkin. Abstrakciya sapasındaǵı bul ayırmashılıqlar bultlı xızmet jetkerip beriwshige, xızmetke hám arxitekturaǵa baylanıslı. Aǵıp ketiwshi abstrakciyalardıń tásirin azaytıw ushın paydalanıwshılar óz qollanatuǵın bultlı xızmetleriniń ámelge asırılıw detalları menen sheklewlerin túsiniwi kerek&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Native Infrastructure: Patterns for Scalable Infrastructure and Applications in a Dynamic Environment |date=25 October 2017 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4919-8425-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Observability in Action |isbn=978-1-63343-959-7 |last1=Hausenblas |first1=Michael |date=26 December 2023 |publisher=Simon and Schuster }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Microservices From Day One: Build robust and scalable software from the start |isbn=978-1-4842-1937-9 |last1=Jr |first1=Cloves Carneiro |last2=Schmelmer |first2=Tim |date=10 December 2016 |publisher=Apress }}&lt;/ref&gt;.

=== Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw ===
Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw (lock-in) klient bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń belgili bir xızmetlerine ǵárezli bolıp qalǵanda júz beredi. Bunday jaǵdayda klienttiń mútajlikleri ózgergende, sol jetkerip beriwshiniń basqa xızmetlerine ótiw qıyınlasadı&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing with the Windows Azure Platform |isbn=978-1-118-05875-6 |last1=Jennings |first1=Roger |date=29 December 2010 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud and Virtual Data Storage Networking |isbn=978-1-4665-0844-6}}&lt;/ref&gt;.

===Qáwipsizlik hám qupıyalılıq===
[[Fayl:Supply_and_demand-stacked5-law.png|thumb|325px|right|Bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń qáwipsizlik hám qupıyalılıq boyınsha kelisimleri talap etilip atırǵan talaplarǵa hám normativlik aktlerge sáykes keliwi kerek.]]
{{Main|Bultlı esaplaw qáwipsizligi}}

Bultlı esaplaw qupıyalılıq boyınsha táshwishler tuwdıradı, sebebi xızmet jetkerip beriwshi bulttaǵı maǵlıwmatlarǵa qálegen waqıtta kire aladı. Ol maǵlıwmatlardı tosınnan yamasa qasaqana ózgertiwi yamasa óshiriwi múmkin&lt;ref name=&quot;ryan&quot;&gt;{{web deregi | url =https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext| bet =Cloud Computing Privacy Concerns on Our Doorstep| at =Mark D.| familiya =Ryan|website=cacm.acm.org| sáne = January 2011 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-may | arxivsáne = 2021-jıl 28-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211228121443/https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler zárúr bolsa, huqıq tártibin saqlaw maqsetinde sud ruqsatnamasız maǵlıwmatlardı úshinshi tárepler menen bólise aladı. Bul olardıń qupıyalılıq siyasatlarında ruqsat etilgen, al paydalanıwshılar bultlı xızmetlerdi qollanıwdı baslawdan aldın bul siyasatlarǵa kelisiwi kerek. Qupıyalılıq mashqalaların sheshiw jollarına siyasat hám nızamshılıq, sonday-aq maǵlıwmatlardıń qalay saqlanatuǵını boyınsha sońǵı paydalanıwshılardıń tańlawı kiredi&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Paydalanıwshılar ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw ushın bultta qayta islenetuǵın yamasa saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı shifrlay aladı&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Identifikaciyanı basqarıw sistemaları da bultlı esaplawdaǵı qupıyalılıq mashqalaların ámeliy sheshiwge járdem beriwi múmkin. Bul sistemalar ruqsatı bar hám ruqsatı joq paydalanıwshılardı ajıratadı hám hárbir subekt ushın qoljetimli maǵlıwmatlar kólemin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identity and access management in cloud environment: Mechanisms and challenges|date=August 1, 2018|journal=Engineering Science and Technology|volume=21|issue=4|pages=574–588|doi=10.1016/j.jestch.2018.05.010|last1=Indu|first1=I.|last2=Anand|first2=P.M. Rubesh|last3=Bhaskar|first3=Vidhyacharan|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Bul sistemalar identifikatorlardı jaratıw hám táriyiplew, iskerlikti jazıp barıw hám paydalanılmaytuǵın identifikatorlardı joq etiw arqalı isleydi.

Cloud Security Alliance shólkeminiń maǵlıwmatına qaraǵanda, bulttaǵı úsh eń úlken qáwip — ''qáwipsiz emes interfeysler hám API-ler'', ''maǵlıwmatlardıń joǵalıwı hám sırtqa shıǵıwı'' hám ''apparatlıq buzılıwlar''. Olar bultlı qáwipsizlik buzılıwlarınıń sáykes túrde 29%, 25% hám 10%-in quradı. Olar birgelikte ulıwma texnologiyalıq hálsizliklerdi payda etedi. Hár túrli paydalanıwshılar ulıwma paydalanatuǵın bultlı platformada hár túrli klientlerge tiyisli maǵlıwmatlardıń bir maǵlıwmatlar serverinde saqlanıwı múmkin. Bunnan basqa, Emagined Security kompaniyasınıń bas texnologiyalıq direktorı Yudjin Shulc xakerler bultqa kiriw jolların izlewge ádewir waqıt hám kúsh jumsap atırǵanın aytqan: «Bultlı infrastrukturada jaman niyetli adamlarǵa kiriw ushın úlken tesikler payda etetuǵın haqıyqıy hálsiz tárepler bar». Úlken bultlı serverlerde júzlegen yamasa mıńlaǵan kompaniyanıń maǵlıwmatları saqlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, xakerler teoriyalıq jaqtan bir hújim arqalı úlken maǵlıwmatlar qoymaların qadaǵalawǵa ala aladı. Ol bul processti «hyperjacking» dep atadı. Buǵan Dropbox qáwipsizliginiń buzılıwı hám 2014-jılǵı iCloud maǵlıwmatlarınıń sırtqa shıǵıwı mısal bola aladı&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;&gt;{{web deregi | last1=Salcedo | first1=Hector | bet = Google Drive, Dropbox, Box and iCloud Reach the Top 5 Cloud Storage Security Breaches List| url = https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list|website = psg.hitachi-solutions.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 22-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151123032912/https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list| arxivsáne = 2015-jıl 23-noyabr }}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı oktyabr ayında Dropbox buzıp kirildi: xakerler onnan Bitcoin (BTC) arqalı aqsha alıw maqsetinde jeti millionnan aslam paydalanıwshınıń parollerin urladı. Bul paroller arqalı olar jeke maǵlıwmatlardı oqıy aladı, sonday-aq bul maǵlıwmatlardı izlew sistemalarında indekslep, ashıq etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;/&gt;.

Maǵlıwmatlarǵa huqıqıy iyelik mashqalası da bar (eger paydalanıwshı bultta qanday da bir maǵlıwmatlardı saqlasa, bultlı xızmet jetkerip beriwshi onnan payda kóre ala ma?). Kóplegen xızmet kórsetiw shártleri iyelik máselesi boyınsha hesh nárse aytpaydı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-apr-26-la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426-story.html |title=Who owns your stuff in the cloud? |date=26 April 2012 |first=Michelle |last=Maltais |newspaper=Los Angeles Times |access-date=2012-12-14 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120124852/http://articles.latimes.com/2012/apr/26/business/la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kompyuter úskenelerin fizikalıq túrde qadaǵalaw (jeke bult) úskenelerdiń sırtta hám basqa birewdiń qadaǵalawında bolıwına (ulıwma paydalanıwdaǵı bult) qaraǵanda qáwipsizirek. Bul ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshilerdi qáwipsiz xızmetlerdi kúshli basqarıwdı dúziw hám saqlawǵa birinshi náwbette itibar beriwge xoshametleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html| bet =Security of virtualization, cloud computing divides IT and security pros| sáne = 2010-jıl 22-fevral | baspaxana =Network World| qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | arxivsáne = 2024-jıl 26-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240426183953/https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] qáwipsizligi boyınsha tájiriybesi joq geypara kishi kárxanalar ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıw qáwipsizirek bolıwı múmkin. Sońǵı paydalanıwshılardıń bultlı xızmetke jazılǵanda oǵan baylanıslı máselelerdi túsinbew táwekeli bar. Adamlar geyde xızmet kórsetiw shártleriniń kóp betlerin oqımay, tek «Qabıl etiw» túymesin basadı. Bul házir áhmiyetli, sebebi bultlı esaplaw keń tarqalǵan hám geypara xızmetlerdiń islewi ushın zárúr. Mısalı, aqıllı jeke járdemshiler (Apple kompaniyasınıń Siri yamasa Google Assistant) ushın. Tiykarınan, jeke bult qáwipsizirek hám iyesine kóbirek qadaǵalaw múmkinshiligin beredi dep esaplanadı. Al ulıwma paydalanıwdaǵı bult iykemlirek hám paydalanıwshıdan azıraq waqıt hám qarjı jumsawdı talap etedi dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{web deregi | last1=Claybrook | first1=Bill | bet =The Bumpy Road to Private Clouds | work=Computerworld | url =http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-oktyabr | sáne = 2010-jıl 20-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141015113110/http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw sistemalarına jasalatuǵın hújimlerge «ortadaǵı adam» (man-in-the-middle) hújimleri, fishing hújimleri, autentifikaciya hújimleri hám zıyanlı programmalar hújimleri kiredi. Eń úlken qáwiplerdiń biri troyan atları sıyaqlı zıyanlı programmalar hújimleri dep esaplanadı. 2022-jılı ótkerilgen sońǵı izertlew troyan atın kirgiziw usılınıń bultlı esaplaw sistemalarına zıyanlı tásir etetuǵın áhmiyetli mashqala ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kanaker |first1=Hasan |last2=Karim |first2=Nader Abdel |last3=Awwad |first3=Samer A. B. |last4=Ismail |first4=Nurul H. A. |last5=Zraqou |first5=Jamal |last6=Ali |first6=Abdulla M. F. Al |date=2022-12-20 |title=Trojan Horse Infection Detection in Cloud Based Environment Using Machine Learning |url=https://online-journals.org/index.php/i-jim/article/view/35763 |journal=International Journal of Interactive Mobile Technologies |language=en |volume=16 |issue=24 |pages=81–106 |doi=10.3991/ijim.v16i24.35763 |s2cid=254960874 |issn=1865-7923|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.
==Xızmet modelleri==
[[Fayl:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS.png|thumb|Jergilikli sistemalardı, IaaS, PaaS hám SaaS modellerin salıstırıw|upright=2.4|center]]
[[Fayl:Cloud computing service models (1).png|thumb|371x371px|Stektegi qatlamlar túrinde jaylastırılǵan bultlı esaplaw xızmet modelleri]]
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı bultlı xızmettiń úsh modelin moyınladı: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). Keyin 2023-jılı Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) qosımsha modellerdi anıqladı. Olarǵa «tarmaq xızmet retinde», «kommunikaciyalar xızmet retinde», «esaplaw xızmet retinde» hám «maǵlıwmatlardı saqlaw xızmet retinde» modelleri kiredi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |date=September 2023 |title=ISO/IEC 22123-2:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 2: Concepts |journal=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;.

===Infrastruktura xızmet retinde (IaaS)===
{{Main|Infrastruktura xızmet retinde}}

Infrastruktura xızmet retinde (IaaS) — tómengi tarmaq infrastrukturasınıń hár túrli tómen dárejeli detalların abstrakciyalaw ushın qollanılatuǵın joqarı dárejeli API-lerdi usınatuǵın onlayn xızmetler. Bunday detallarǵa fizikalıq esaplaw resursları, jaylasıw ornı, maǵlıwmatlardı bóliw, masshtablaw, qáwipsizlik, rezerv nusqa alıw hám t.b. kiredi. Gipervizor virtual mashinalardı qonaq retinde iske qosadı. Bultlı operaciyalıq sistemadaǵı gipervizorlar jıynaqları kóp sanlı virtual mashinalardı hám xızmetlerdi klientlerdiń ózgerip turatuǵın talaplarına sáykes keńeytiw hám qısqartıw múmkinshiligin qollay aladı. Linux konteynerleri tikkeley fizikalıq apparatlıq támiynatta isleytuǵın bir Linux yadrosınıń izolyaciyalanǵan bólimlerinde isleydi. Linux cgroups hám atlar keńislikleri (namespaces) — konteynerlerdi izolyaciyalaw, qorǵaw hám basqarıw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı Linux yadrosı texnologiyaları. Konteynerlerdi qollanıw virtuallastırıwǵa qaraǵanda joqarıraq ónimlilikti támiyinleydi, sebebi bunda gipervizordıń qosımsha júklemesi bolmaydı. IaaS bultları kóbinese qosımsha resurslardı usınadı. Olarǵa virtual mashina disk obrazlarınıń kitapxanası, shiyki blok saqlaw, fayl yamasa obekt saqlaw, tarmaqlıq ekranlar, júklemeni teńlestiriwshiler, IP adresleri, virtual lokal tarmaqlar (VLAN) hám programmalıq paketler kiredi&lt;ref name=&quot;DHAC&quot;&gt;{{cite book
  |title = Developing and Hosting Applications on the Cloud
  |date = July 2012
  |publisher = IBM Press
  |isbn = 978-0-13-306684-5
  |chapter-url = http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  |chapter = Infrastructure as a Service Cloud Concepts
  |first1 = Alex
  |last1 = Amies
  |first2 = Harm
  |last2 = Sluiman
  |first3 = Qiang Guo
  |last3 = Tong
  |first4 = Guo Ning
  |last4 = Liu
  |access-date = 2012-07-19
  |archive-date = 2012-09-15
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20120915124741/http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  }}&lt;/ref&gt;.

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması IaaS modelin bılay táriyipleydi: «tutınıwshı operaciyalıq sistemalar menen qosımshalardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan qálegen programmalıq támiynattı engize hám iske qosa aladı. Tutınıwshı tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı hám engizilgen qosımshalardı qadaǵalay aladı. Sonday-aq ol geypara tarmaq komponentlerin (mısalı, xosttıń tarmaqlıq ekranların) sheklengen dárejede qadaǵalawı múmkin».

IaaS bultlı xızmet jetkerip beriwshileri bul resurslardı [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar oraylarında]] ornatılǵan úlken úskeneler jıynaqlarınan talap boyınsha usınadı. Global tarmaq baylanısı ushın klientler internetti yamasa operator bultların (arnawlı virtual jeke tarmaqlardı) qollana aladı. Óz qosımshaların engiziw ushın bult paydalanıwshıları bultlı infrastrukturaǵa [[operaciyalıq sistema]] obrazların hám óz qosımsha [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatın]] ornatadı. Bul modelde operaciyalıq sistemalardı hám qosımsha programmalıq támiynattı bult paydalanıwshısı jańalaydı hám olarǵa xızmet kórsetedi. Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler ádette IaaS xızmetleri ushın kommunal esaplaw (utility computing) principi boyınsha tólem aladı: bahası bólingen hám tutınılǵan resurslar sanına sáykes boladı&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Cloud, the Crowd, and Public Policy |url=https://archive.org/details/sim_issues-in-science-and-technology_summer-2009_25_4/page/71 |jstor=43314918 |last1=Nelson |first1=Michael R. |journal=Issues in Science and Technology |year=2009 |volume=25 |issue=4 |pages=71–76 }}&lt;/ref&gt;.
===Platforma xızmet retinde (PaaS)===
{{Main|Platforma xızmet retinde}}

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması platformanı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı:

{{blockquote|text=Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — xızmet jetkerip beriwshi qollap-quwatlaytuǵın programmalastırıw tilleri, kitapxanalar, xızmetler hám qurallar járdeminde dúzilgen, tutınıwshınıń ózi jaratqan yamasa satıp alǵan qosımshalardı bultlı infrastrukturaǵa engiziw. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı yamasa saqlawdı qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq engizilgen qosımshalardı hám, múmkin, qosımshanı jaylastırıw ortalıǵınıń konfiguraciya sazlawların qadaǵalaydı.}}

PaaS jetkerip beriwshileri qosımshalardı islep shıǵıwshılarǵa islep shıǵıw ortalıǵın usınadı. Ádette xızmet jetkerip beriwshi islep shıǵıw ushın instrumentler jıynaǵın hám standartlardı, sonday-aq tarqatıw hám tólem kanalların islep shıǵadı. PaaS modellerinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler esaplaw platformasın usınadı. Bul platforma ádette operaciyalıq sistemanı, programmalastırıw tiliniń orınlanıw ortalıǵın, maǵlıwmatlar bazasın hám veb-serverdi óz ishine aladı. Qosımshalardı islep shıǵıwshılar tómengi apparatlıq hám programmalıq qatlamlardı tikkeley satıp alıp, basqarıwdıń ornına, óz programmalıq támiynatın bultlı platformada islep shıǵadı hám iske qosadı. Geypara PaaS xızmetlerinde tómengi kompyuter hám saqlaw resursları qosımshanıń talabına sáykes avtomatikalıq túrde masshtablanadı. Sonlıqtan bult paydalanıwshısına resurslardı qolda bólistiriwdiń keregi bolmaydı.

Geypara integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw xızmetlerin jetkerip beriwshiler maǵlıwmatlardı jetkerip beriw modeli retinde PaaS-tıń arnawlı qollanılıwların da paydalanadı. Mısalı, '''iPaaS (Integration Platform as a Service — integraciya platforması xızmet retinde)''' hám '''dPaaS (Data Platform as a Service — maǵlıwmatlar platforması xızmet retinde)'''. iPaaS klientlerge integraciya aǵımların islep shıǵıwǵa, orınlawǵa hám basqarıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;GartnerGlossary&quot;&gt;{{cite web|publisher= Gartner|work= Gartner IT Glossary|url= http://www.gartner.com/it-glossary/information-platform-as-a-service-ipaas|title= Integration Platform as a Service (iPaaS)|access-date= 2015-07-20|archive-date= 2015-07-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20150729050824/http://www.gartner.com/it-glossary/information-platform-as-a-service-ipaas|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. iPaaS integraciya modelinde klientler hesh qanday apparatlıq yamasa aralıq programmalıq támiynattı ornatpay hám basqarmay, integraciyalardı islep shıǵıwdı hám engiziwdi ózleri basqaradı&lt;ref name=&quot;GartnerReferenceModel&quot;&gt;{{cite web|last= Gartner|title= Gartner Reference Model for Integration PaaS|url= http://www.gartner.com/id=1729256|access-date= 16 January 2013|author2= Massimo Pezzini|author3= Paolo Malinverno|author4= Eric Thoo|archive-date= 1 July 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130701033411/http://www.gartner.com/id=1729256|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. dPaaS integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw ónimlerin tolıq basqarılatuǵın xızmet retinde usınadı&lt;ref name=&quot;ITBusinessEdge&quot;&gt;{{cite web|title= IT Business Edge|url= http://www.itbusinessedge.com/blogs/integration/liaisons-data-platform-as-a-service-includes-data-mapping.html|author= Loraine Lawson|date= 3 April 2015|access-date= 6 July 2015|archive-date= 7 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150707171204/http://www.itbusinessedge.com/blogs/integration/liaisons-data-platform-as-a-service-includes-data-mapping.html|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. dPaaS modelinde programmalardı islep shıǵıwdı hám orınlawdı klient emes, al PaaS jetkerip beriwshisi basqaradı. Ol klient ushın maǵlıwmatlar qosımshaların dúzedi. dPaaS paydalanıwshıları maǵlıwmatlarǵa maǵlıwmatlardı vizuallastırıw qurallları arqalı kiredi&lt;ref name=&quot;EnterpriseCIOForum&quot;&gt;{{cite web|last= Enterprise CIO Forum|title= The Value of Data Platform-as-a-Service (dPaaS)|url= http://www.enterprisecioforum.com/en/blogs/gabriellowy/value-data-platform-service-dpaas|archive-url= https://web.archive.org/web/20150419045605/http://www.enterprisecioforum.com/en/blogs/gabriellowy/value-data-platform-service-dpaas|archive-date= 19 April 2015|author2= Gabriel Lowy|work= Enterprise CIO Forum|access-date= 6 July 2015}}&lt;/ref&gt;.

===Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS)===
{{Main|Programmalıq támiynat xızmet retinde}}

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması programmalıq támiynattı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı:

{{Blockquote|text=
Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — bultlı infrastrukturada isleytuǵın xızmet jetkerip beriwshiniń qosımshaların paydalanıw. Qosımshalarǵa hár túrli klient qurılmalarınan veb-brauzer (mısalı, vebke tiykarlanǵan elektron pochta) sıyaqlı jińishke klient interfeysi yamasa programmalıq interfeys arqalı kiriwge boladı. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı, hátte qosımshanıń ayırım múmkinshiliklerin qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı. Tek paydalanıwshıǵa tiyisli qosımsha konfiguraciyasınıń sheklengen sazlawları buǵan kirmewi múmkin.}}
Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) modelinde paydalanıwshılar qosımsha programmalıq támiynatqa hám maǵlıwmatlar bazalarına kiriw múmkinshiligin aladı. Qosımshalardı iske qosatuǵın infrastrukturanı hám platformalardı bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqaradı. SaaS geyde «talap boyınsha programmalıq támiynat» dep ataladı hám ádette paydalanıwǵa qarap tólew yamasa abonent tólemi tiykarında bahalanadı&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Definition of: SaaS|url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/56112/saas|encyclopedia=PC Magazine Encyclopedia|publisher=Ziff Davis|access-date=14 May 2014|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714175059/http://www.pcmag.com/encyclopedia/term/56112/saas|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. SaaS modelinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler qosımsha programmalıq támiynattı bultta ornatadı hám iske qosadı, al bult paydalanıwshıları programmalıq támiynatqa bultlı klientlerden kiredi. Bult paydalanıwshıları qosımsha isleytuǵın bultlı infrastrukturanı hám platformanı basqarmaydı. Bul qosımshanı bult paydalanıwshısınıń óz kompyuterlerinde ornatıw hám iske qosıw zárúrligin joq etedi, nátiyjede xızmet kórsetiw hám qollaw ápiwayılasadı. Bultlı qosımshalar basqa qosımshalardan óziniń masshtablanıwshılıǵı menen ajıraladı. Oǵan ózgerip turatuǵın jumıs talabın qanaatlandırıw ushın orınlanıw waqtında wazıypalardı bir neshe virtual mashinaǵa klonlaw arqalı erisiwge boladı&lt;ref name=&quot;hamdaqa&quot;&gt;{{cite book
  |title = A Reference Model for Developing Cloud Applications
  |first = Mohammad
  |last = Hamdaqa
  |url = http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/A%20REFERENCEMODELFORDEVELOPINGCLOUD%20APPLICATIONS.pdf
  |access-date = 2012-05-23
  |archive-date = 2012-10-05
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20121005002903/http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/A%20REFERENCEMODELFORDEVELOPINGCLOUD%20APPLICATIONS.pdf
  |url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;. Júklemeni teńlestiriwshiler jumıstı virtual mashinalar jıynaǵı boyınsha bólistiredi. Bul process bult paydalanıwshısı ushın kórinbeydi, ol tek bir kiriw noqatın kóredi. Kóp sanlı bult paydalanıwshıların qamtıw ushın bultlı qosımshalar ''kóp ijarashılı'' bolıwı múmkin, yaǵnıy qálegen mashina bir neshe bult paydalanıwshısı shólkemine xızmet kórsete aladı.

SaaS qosımshalarınıń bahalaw modeli ádette hárbir paydalanıwshı ushın aylıq yamasa jıllıq turaqlı tólem boladı&lt;ref name=&quot;Chou&quot;&gt;{{cite book
  |title = Introduction to Cloud Computing: Business &amp; Technology
  |first = Timothy
  |last = Chou
  |url = https://www.scribd.com/doc/64699897/Introduction-to-Cloud-Computing-Business-and-Technology
  |access-date = 2017-09-09
  |archive-date = 2016-05-05
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20160505045711/https://www.scribd.com/doc/64699897/Introduction-to-Cloud-Computing-Business-and-Technology
  |url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;. Sonlıqtan paydalanıwshılar qálegen waqıtta qosılsa yamasa alıp taslansa, bahalar masshtablanadı hám ózgertiledi. Ol biypul da bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|title=HVD: the cloud's silver lining |url=http://www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002231021/http://www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf |archive-date=2 October 2012 |publisher=Intrinsic Technology |access-date=30 August 2012 }}&lt;/ref&gt;. Táreplerdiń pikirinshe, SaaS apparatlıq hám programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw hám qollawdı bultlı xızmet jetkerip beriwshige autsorsingke beriw arqalı kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin azaytıw múmkinshiligin beredi. Bul kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin apparatlıq/programmalıq támiynatqa hám xızmetkerlerge jumsalatuǵın qárejetlerden basqa maqsetlerge qayta bólistiriwge múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, qosımshalar oraylasqan túrde jaylasqanlıqtan, jańalanıwlardı paydalanıwshılar jańa programmalıq támiynattı ornatpay-aq shıǵarıwǵa boladı. SaaS-tıń bir kemshiligi — paydalanıwshılardıń maǵlıwmatlarınıń bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń serverinde saqlanıwı. Nátiyjede maǵlıwmatlarǵa ruqsatsız kiriw júz beriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Sun|first1=Yunchuan|last2=Zhang|first2=Junsheng|last3=Xiong|first3=Yongping|last4=Zhu|first4=Guangyu|date=2014-07-01|title=Data Security and Privacy in Cloud Computing|journal=International Journal of Distributed Sensor Networks|language=en|volume=10|issue=7|article-number=190903|doi=10.1155/2014/190903|s2cid=13213544|issn=1550-1477|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. SaaS retinde usınılatuǵın qosımshalarǵa mısal retinde oyınlardı hám [[Google Docs]], Office Online sıyaqlı ónimlilik programmalıq támiynatın keltiriwge boladı. SaaS qosımshaları [[Bultlı saqlaw|bultlı saqlaw]] yamasa fayl xosting xızmetleri menen integraciyalanıwı múmkin. Mısalı, Google Docs Google Drive penen, al Office Online OneDrive penen integraciyalanǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Use OneDrive with Office |url=https://support.microsoft.com/en-us/office/use-onedrive-with-office-b1c976de-ef52-4d53-950f-d48f2c6427df |access-date=2022-10-15 |website=Microsoft Support |archive-date=2022-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015223322/https://support.microsoft.com/en-us/office/use-onedrive-with-office-b1c976de-ef52-4d53-950f-d48f2c6427df |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

===Serversiz esaplaw===
{{Main|Serversiz esaplaw}}

Serversiz esaplaw klientlerge óz qosımsha kodın yamasa maǵlıwmatların usınıwdan basqa, apparatlıq yamasa programmalıq resurslardı ajıratpay, engizbey yamasa basqarmay-aq hár túrli bultlı múmkinshiliklerdi paydalanıwǵa múmkinshilik beredi. ISO/IEC 22123-2:2023 standartı serversiz esaplawdı infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) menen birge bultlı xızmet kategoriyalarınıń keńirek toparına klassifikaciyalaydı. Atap ótiw kerek, ISO bul klassifikaciyalardı bultlı xızmet kategoriyaları dep ataydı, al AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) olardı xızmet modelleri dep ataydı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==Engiziw modelleri==
[[Fayl:Cloud computing types.svg|thumb|395px|right|Bultlı esaplawdıń túrleri]]

«Bulttı engiziw modeli fizikalıq yamasa virtual resurslardı qadaǵalaw hám bólisiwge tiykarlanıp, bultlı esaplawdı shólkemlestiriw usılın bildiredi»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Bulttı engiziw modelleri bult klientleri menen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler arasındaǵı óz-ara tásirdiń tiykarǵı úlgilerin anıqlaydı. Olar ámelge asırıwdıń anıq detalların yamasa resurslardıń konfiguraciyasın tolıq kórsetpeydi&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Private cloud&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Private Cloud&quot;&gt;&lt;/span&gt;Jeke bult===
Jeke bult — tek bir shólkem ushın isleytuǵın bultlı infrastruktura. Ol ishki túrde yamasa úshinshi tárep tárepinen basqarılıwı hám ishki yamasa sırtqı túrde jaylastırılıwı múmkin. Jeke bult proektin ámelge asırıw biznes ortalıǵın virtuallastırıw ushın ádewir kúsh jumsawdı talap etedi. Sonday-aq ol shólkemnen bar resurslar boyınsha sheshimlerdi qayta bahalawdı talap etedi. Ol biznesti jaqsılawı múmkin, biraq proekttiń hárbir basqıshı jiddiy hálsizliklerdiń aldın alıw ushın sheshiliwi kerek bolǵan qáwipsizlik máselelerin payda etedi. Ózi basqaratuǵın [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar orayları]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.govconnection.com/IPA/PM/Info/Cloud-Computing/Self-Run-Private-Cloud.htm |title=Self-Run Private Cloud Computing Solution&amp;nbsp;– GovConnection |work=govconnection.com |year=2014 |access-date=April 15, 2014 |archive-date=April 6, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140406092811/http://www.govconnection.com/IPA/PM/Info/Cloud-Computing/Self-Run-Private-Cloud.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ádette kóp kapital talap etedi. Olar úlken fizikalıq orın iyeleydi hám orın, apparatlıq támiynat hám ortalıqtı basqarıw quralların talap etedi. Bul aktivlerdi waqtı-waqtı menen jańalap turıw kerek, bul qosımsha kapital qárejetlerge alıp keledi. Olar sınǵa ushıradı, sebebi paydalanıwshılar olardı «bári bir satıp alıwı, qurıwı hám basqarıwı kerek». Sonlıqtan olar qol miynetin azaytatuǵın basqarıwdıń paydasın kórmeydi&lt;ref name=&quot;iwpc&quot;&gt;{{cite web|title=Private Clouds Take Shape – Services – Business services – Informationweek|work=InformationWeek |url=http://www.informationweek.com/services/business/private-clouds-take-shape/209904474|date=2012-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026045810/http://www.informationweek.com/services/business/private-clouds-take-shape/209904474|archive-date=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Mánisi boyınsha olarda «bultlı esaplawdı sonshelli qızıqlı túsinikke aylandıratuǵın ekonomikalıq model [jetispeydi]»&lt;ref&gt;{{cite web |last=Haff |first=Gordon |url=https://www.cnet.com/news/just-dont-call-them-private-clouds/ |title=Just don't call them private clouds |publisher=CNET News |date=2009-01-27 |access-date=2010-08-22 |archive-date=2014-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141227001927/http://www.cnet.com/news/just-dont-call-them-private-clouds/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=There's No Such Thing As A Private Cloud |magazine=InformationWeek |url=http://www.informationweek.com/cloud-computing/theres-no-such-thing-as-a-private-cloud/229207922|date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303015514/http://www.informationweek.com/cloud-computing/theres-no-such-thing-as-a-private-cloud/229207922|archive-date=2013-03-03}}&lt;/ref&gt;.
===Ulıwma paydalanıwdaǵı bult===
Bultlı xızmetler ulıwma paydalanıwdaǵı internet arqalı usınılǵanda «ulıwma paydalanıwdaǵı» dep esaplanadı. Olar tólemli abonent túrinde yamasa biypul usınılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|first=Margaret|last=Rouse|title=What is public cloud?|access-date=12 October 2014|url=http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/public-cloud|publisher=Definition from Whatis.com|archive-date=16 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016022343/http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/public-cloud|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Arxitektura jaǵınan ulıwma paydalanıwdaǵı hám jeke bultlı xızmetler arasında ayırmashılıq az. Biraq xızmetlerdi (qosımshalardı, saqlawdı hám basqa resurslardı) bir neshe klient birgelikte paydalanǵanda, qáwipsizlik boyınsha táshwishler ádewir artadı. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń kópshiligi tikkeley baylanıs xızmetlerin usınadı. Bul xızmetler klientlerge óziniń eski maǵlıwmatlar orayların bultta jaylasqan qosımshaları menen qáwipsiz baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;idc&quot;&gt;{{cite web |date=2008-09-23 |title=Defining 'Cloud Services' and &quot;Cloud Computing&quot; |url=http://blogs.idc.com/ie/?p=190 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722074526/http://blogs.idc.com/ie/?p=190 |archive-date=2010-07-22 |access-date=2010-08-22 |publisher=IDC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cloud.oracle.com/en_US/fastconnect |url-access=subscription |title=FastConnect |website=Oracle |access-date=2017-11-15|archive-date=2017-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115232022/https://cloud.oracle.com/en_US/fastconnect|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt;.

Kárxanalar menen shólkemlerdiń ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı yamasa jergilikli sheshimdi tańlaw haqqındaǵı sheshimine sheshimlerdiń funkcionallıǵı, qárejetler, integraciya hám shólkemlik aspektler, sonday-aq qáwipsizlik sıyaqlı bir neshe faktor tásir etedi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Schmidt|first1=Rainer|last2=Möhring|first2=Michael|last3=Keller|first3=Barbara|date=2017|title=Customer Relationship Management in a Public Cloud environment - Key influencing factors for European enterprises|journal=HICSS|series=Proceedings of the 50th Hawaii International Conference on System Sciences (2017)|doi=10.24251/HICSS.2017.513|hdl=10125/41673|isbn=978-0-9981331-0-2|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;.

===Gibridli bult===
'''Gibridli''' bult — ulıwma paydalanıwdaǵı bult penen jeke bult yamasa jergilikli resurslar sıyaqlı jeke ortalıqtıń birikpesi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/hybrid-cloud|title=What is hybrid cloud? - Definition from WhatIs.com|website=SearchCloudComputing|language=en|access-date=2019-08-10|archive-date=2019-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716045359/https://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/hybrid-cloud|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.networkworld.com/article/3233132/what-is-hybrid-cloud-computing.html|title=What is hybrid cloud computing? The benefits of mixing private and public cloud services|last=Butler|first=Brandon|date=2017-10-17|website=Network World|language=en|access-date=2019-08-11|archive-date=2019-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811183947/https://www.networkworld.com/article/3233132/what-is-hybrid-cloud-computing.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul bólimler óz aldına obektler bolıp qaladı, biraq bir-biri menen baylanısqan boladı hám bir neshe engiziw modeliniń artıqmashılıqların usınadı. Gibridli bult kolokaciya, basqarılatuǵın yamasa arnawlı xızmetlerdi bultlı resurslar menen baylanıstırıw múmkinshiligin de bildiriwi múmkin. Gartner kompaniyası gibridli bultlı xızmetti hár túrli xızmet jetkerip beriwshilerdiń jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı hám jámiyetlik bultlı xızmetleriniń qanday da bir kombinaciyasınan turatuǵın bultlı esaplaw xızmeti dep anıqlaydı&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.gartner.com/thomas_bittman/2012/09/24/mind-the-gap-here-comes-hybrid-cloud/|title=Mind the Gap: Here Comes Hybrid Cloud – Thomas Bittman|work=Thomas Bittman|date=24 September 2012|access-date=22 April 2015|archive-date=17 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417185305/http://blogs.gartner.com/thomas_bittman/2012/09/24/mind-the-gap-here-comes-hybrid-cloud/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Gibridli bultlı xızmet izolyaciya hám xızmet jetkerip beriwshiler shegaraların kesip ótedi. Sonlıqtan onı ápiwayı túrde jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jámiyetlik bultlı xızmettiń bir kategoriyasına kirgiziw múmkin emes. Ol basqa bultlı xızmet penen biriktiriw, integraciyalaw yamasa sazlaw arqalı bultlı xızmettiń quwatın yamasa múmkinshiligin keńeytiwge múmkinshilik beredi.

Gibridli bult birikpesin qollanıwdıń hár túrli jaǵdayları bar. Mısalı, shólkem sezimtal klient maǵlıwmatların óz ishinde jeke bultlı qosımshada saqlawı múmkin. Biraq ol bul qosımshanı ulıwma paydalanıwdaǵı bultta programmalıq xızmet retinde usınılatuǵın biznes-analitika qosımshası menen baylanıstırıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cio.com/article/753708/Business_Intelligence_Takes_to_Cloud_for_Small_Businesses |title=Business Intelligence Takes to Cloud for Small Businesses |publisher=CIO.com |date=2014-06-04 |access-date=2014-06-04 |archive-date=2014-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140607002519/http://www.cio.com/article/753708/Business_Intelligence_Takes_to_Cloud_for_Small_Businesses |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gibridli bulttıń bul mısalı sırttan qoljetimli ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerdi qosıw arqalı kárxananıń belgili bir biznes xızmetin usınıw múmkinshiliklerin keńeytedi. Gibridli bulttı qollanıw bir qatar faktorlarǵa baylanıslı. Olarǵa maǵlıwmatlar qáwipsizligi hám sáykeslik talapları, maǵlıwmatlar ústinen kerekli qadaǵalaw dárejesi hám shólkem qollanatuǵın qosımshalar kiredi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.techradar.com/news/internet/cloud-services/hybrid-cloud-is-it-right-for-your-business-1261343|title=Hybrid cloud: is it right for your business?|author=Désiré Athow|work=TechRadar|date=24 August 2014|access-date=22 April 2015|archive-date=7 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707094750/http://www.techradar.com/news/internet/cloud-services/hybrid-cloud-is-it-right-for-your-business-1261343|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Gibridli bulttıń taǵı bir mısalı — [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] shólkemleriniń jeke bult qanaatlandıra almaytuǵın waqıtsha quwat mútajliklerin qanaatlandırıw ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw resursların qollanıwı&lt;ref&gt;Metzler, Jim; Taylor, Steve. (2010-08-23) [http://www.networkworld.com/newsletters/frame/2010/082310wan1.html &quot;Cloud computing: Reality vs. fiction&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619095824/http://www.networkworld.com/newsletters/frame/2010/082310wan1.html |date=2013-06-19 }}, Network World.&lt;/ref&gt;. Bul múmkinshilik gibridli bultlarǵa bultlar arasında masshtablaw ushın bultqa júklemeni shıǵarıwdı (cloud bursting) qollanıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;nist&quot; /&gt;. Bultqa júklemeni shıǵarıw — qosımshanı engiziw modeli. Bunda qosımsha jeke bultta yamasa maǵlıwmatlar orayında isleydi, al esaplaw quwatına talap artqanda ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa «shıǵadı». Bultqa júklemeni shıǵarıwdıń hám gibridli bult modeliniń tiykarǵı artıqmashılıǵı — shólkem qosımsha esaplaw resursları ushın tek olar kerek bolǵanda tóleydi&lt;ref&gt;Rouse, Margaret. [http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/cloud-bursting &quot;Definition: Cloudbursting&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319074247/http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/cloud-bursting |date=2013-03-19 }}, May 2011. SearchCloudComputing.com.&lt;/ref&gt;. Bultqa júklemeni shıǵarıw maǵlıwmatlar oraylarına ortasha júklemelerdi qollaytuǵın ishki IT infrastrukturasın dúziwge múmkinshilik beredi. Al qayta islewge talap anaǵurlım artqan waqıtlarda ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jeke bultlardıń resursları qollanıladı&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://insights.dice.com/2012/06/21/how-cloudbursting-rightsizes-the-data-center/|title=How Cloudbursting &quot;Rightsizes&quot; the Data Center|date=2012-06-22|access-date=2016-10-19|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019150709/http://insights.dice.com/2012/06/21/how-cloudbursting-rightsizes-the-data-center/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Bultlı esaplaw| ]]
[[Kategoriya:Bultlı infrastruktura]]</text>
      <sha1>mnwlcge3v2636vm941zgoc63e5vn0he</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275022</id>
      <parentid>275019</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76134" sha1="8b03q3i3hxgfratvthxmy31d2amncbz" xml:space="preserve">[[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]]

'''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2023 |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary |work=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;. Ol kóbinese «bult» dep ataladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is the cloud? | url =https://azure.microsoft.com/en-us/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-the-cloud |website=Microsoft Azure | til =en-US | qaralǵan sáne = 2025-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

==Ózgeshelikleri==
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen:
* Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.»
* Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.»
* Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.»
* Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.»
* Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.»
2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı.

==Tariyxı==
{{main|Bultlı esaplawdıń tariyxı}}
Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı.

Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=April 1994 |url=http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |title=Bill and Andy's Excellent Adventure II |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033751/http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |archive-date=2015-10-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. ''Bultlı esaplaw'' sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti&lt;ref&gt;{{Cite book|title= To the Cloud: Big Data in a Turbulent World |url=https://books.google.com/books?id=YwbvCgAAQBAJ&amp;pg=PA15 | author1=Mosco, Vincent |publisher= Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn= 978-1-317-25038-8 | page=15}}&lt;/ref&gt;.

2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ | bet =Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta | sáne = 2006-jıl 24-avgust | qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-may | arxivsáne = 2014-jıl 13-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140813195808/http://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Qian |first1=Ling |last2=Lou |first2=Zhigou |last3=Du |first3=Yujian |last4=Gou |first4=Leitao |title=Cloud Computing |chapter=Cloud Computing: An Overview |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5931 |pages=626–631 |doi=10.1007/978-3-642-10665-1_63 |isbn=978-3-642-10664-4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221276709 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;.

Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı [[Microsoft]] Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi&lt;ref name=&quot;Azure&quot;&gt;{{web deregi | url =http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | bet =Windows Azure General Availability |work=The Official Microsoft Blog | baspaxana =Microsoft | sáne = 2010-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 3-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140511230956/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/| bet =Announcing General Availability of AWS Outposts|website=Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 21-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210121002254/https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Qunlılıq usınısı ==
Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar [[jasalma intellekt]], maǵlıwmatlar analitikası hám [[mashinalıq oqıtıw]] sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing: Concepts, Technology &amp; Architecture |isbn=978-0-13-338752-0 |last1=Erl |first1=Thomas |last2=Puttini |first2=Ricardo |last3=Mahmood |first3=Zaigham |date=2013 |publisher=Pearson Education }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing, revised and updated edition |isbn=978-0-262-54647-8 |last1=Ruparelia |first1=Nayan B. |date=August 2023 |publisher=MIT Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing |isbn=978-1-284-23397-1}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

== Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı ==
Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing For Dummies |isbn=978-0-470-48470-8 |last1=Hurwitz |first1=Judith S. |last2=Bloor |first2=Robin |last3=Kaufman |first3=Marcia |last4=Halper |first4=Fern |date=16 November 2009 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |title=Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack |isbn=978-1-78862-351-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last1=Buckwell |first1=Mark |last2=Daele |first2=Stefaan Van |last3=Horst |first3=Carsten |title=Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles |date=2024 |publisher=O'Reilly Media, Incorporated |isbn=978-1-0981-5777-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |title=Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS) |isbn=978-1-118-61761-8 |last1=Kavis |first1=Michael J. |date=28 January 2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;.

Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, [[Google]], [[Meta Platforms|Meta]] hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Qıyınshılıqlar hám sheklewler ==
{{Main|Bultlı esaplaw mashqalaları}}
Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchcloudcomputing/tip/Explore-the-pros-and-cons-of-cloud-computing| bet =The pros and cons of cloud computing explained|last1=Marko|first1=Kurt|last2=Bigelow|first2=Stephen J.| sáne = 2022-jıl 10-noyabr |website=TechTarget}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;/&gt;. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bratton |first=Benjamin H. |title=The stack: on software and sovereignty |date=2015 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-02957-5 |series=Software studies |location=Cambridge, Mass. London}}&lt;/ref&gt;. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bridle |first=James |title=New dark age: technology and the end of the future |date=2019 |publisher=Verso |isbn= |edition= |location=}}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/03/08/the-hidden-costs-of-cloud-migration| bet =The Hidden Costs Of Cloud Migration| familiya =Shurma| at =Ramesh| sáne = 2023-jıl 8-mart |website=Forbes}}&lt;/ref&gt;.

=== Bultqa kóshiw qıyınshılıqları ===
Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |title=2024 State of the Cloud Report |url=https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks |journal=Flexera's State of the Cloud Report}}&lt;/ref&gt;:

# «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw»
# «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw»
# «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.»

=== Engiziw qıyınshılıqları ===
Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4920-4345-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Bult qárejetleriniń artıp ketiwi ===
Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation | url =https://www.gartner.com/peer-community/oneminuteinsights/omi-keeping-cloud-costs-check-it-leader-perspectives-rfz | qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr |website=Gartner Peer Community}}&lt;/ref&gt;.

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimler ===
Ádette bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler xızmetke qarap hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, kompaniya ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Aǵıp ketiwshi abstrakciyalar ===
Bultlı esaplawdaǵı abstrakciyalar resurslardı basqarıwdı ápiwayılastırıwǵa baǵdarlanǵan, biraq aǵıp ketiwshi abstrakciyalar (leaky abstractions) olardıń astındaǵı quramalılıqtı ashıp qoyıwı múmkin. Abstrakciya sapasındaǵı bul ayırmashılıqlar bultlı xızmet jetkerip beriwshige, xızmetke hám arxitekturaǵa baylanıslı. Aǵıp ketiwshi abstrakciyalardıń tásirin azaytıw ushın paydalanıwshılar óz qollanatuǵın bultlı xızmetleriniń ámelge asırılıw detalları menen sheklewlerin túsiniwi kerek&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Native Infrastructure: Patterns for Scalable Infrastructure and Applications in a Dynamic Environment |date=25 October 2017 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4919-8425-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Observability in Action |isbn=978-1-63343-959-7 |last1=Hausenblas |first1=Michael |date=26 December 2023 |publisher=Simon and Schuster }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Microservices From Day One: Build robust and scalable software from the start |isbn=978-1-4842-1937-9 |last1=Jr |first1=Cloves Carneiro |last2=Schmelmer |first2=Tim |date=10 December 2016 |publisher=Apress }}&lt;/ref&gt;.

=== Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw ===
Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw (lock-in) klient bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń belgili bir xızmetlerine ǵárezli bolıp qalǵanda júz beredi. Bunday jaǵdayda klienttiń mútajlikleri ózgergende, sol jetkerip beriwshiniń basqa xızmetlerine ótiw qıyınlasadı&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing with the Windows Azure Platform |isbn=978-1-118-05875-6 |last1=Jennings |first1=Roger |date=29 December 2010 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud and Virtual Data Storage Networking |isbn=978-1-4665-0844-6}}&lt;/ref&gt;.

===Qáwipsizlik hám qupıyalılıq===
[[Fayl:Supply_and_demand-stacked5-law.png|thumb|325px|right|Bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń qáwipsizlik hám qupıyalılıq boyınsha kelisimleri talap etilip atırǵan talaplarǵa hám normativlik aktlerge sáykes keliwi kerek.]]
{{Main|Bultlı esaplaw qáwipsizligi}}

Bultlı esaplaw qupıyalılıq boyınsha táshwishler tuwdıradı, sebebi xızmet jetkerip beriwshi bulttaǵı maǵlıwmatlarǵa qálegen waqıtta kire aladı. Ol maǵlıwmatlardı tosınnan yamasa qasaqana ózgertiwi yamasa óshiriwi múmkin&lt;ref name=&quot;ryan&quot;&gt;{{web deregi | url =https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext| bet =Cloud Computing Privacy Concerns on Our Doorstep| at =Mark D.| familiya =Ryan|website=cacm.acm.org| sáne = January 2011 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-may | arxivsáne = 2021-jıl 28-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211228121443/https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler zárúr bolsa, huqıq tártibin saqlaw maqsetinde sud ruqsatnamasız maǵlıwmatlardı úshinshi tárepler menen bólise aladı. Bul olardıń qupıyalılıq siyasatlarında ruqsat etilgen, al paydalanıwshılar bultlı xızmetlerdi qollanıwdı baslawdan aldın bul siyasatlarǵa kelisiwi kerek. Qupıyalılıq mashqalaların sheshiw jollarına siyasat hám nızamshılıq, sonday-aq maǵlıwmatlardıń qalay saqlanatuǵını boyınsha sońǵı paydalanıwshılardıń tańlawı kiredi&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Paydalanıwshılar ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw ushın bultta qayta islenetuǵın yamasa saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı shifrlay aladı&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Identifikaciyanı basqarıw sistemaları da bultlı esaplawdaǵı qupıyalılıq mashqalaların ámeliy sheshiwge járdem beriwi múmkin. Bul sistemalar ruqsatı bar hám ruqsatı joq paydalanıwshılardı ajıratadı hám hárbir subekt ushın qoljetimli maǵlıwmatlar kólemin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identity and access management in cloud environment: Mechanisms and challenges|date=August 1, 2018|journal=Engineering Science and Technology|volume=21|issue=4|pages=574–588|doi=10.1016/j.jestch.2018.05.010|last1=Indu|first1=I.|last2=Anand|first2=P.M. Rubesh|last3=Bhaskar|first3=Vidhyacharan|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Bul sistemalar identifikatorlardı jaratıw hám táriyiplew, iskerlikti jazıp barıw hám paydalanılmaytuǵın identifikatorlardı joq etiw arqalı isleydi.

Cloud Security Alliance shólkeminiń maǵlıwmatına qaraǵanda, bulttaǵı úsh eń úlken qáwip — ''qáwipsiz emes interfeysler hám API-ler'', ''maǵlıwmatlardıń joǵalıwı hám sırtqa shıǵıwı'' hám ''apparatlıq buzılıwlar''. Olar bultlı qáwipsizlik buzılıwlarınıń sáykes túrde 29%, 25% hám 10%-in quradı. Olar birgelikte ulıwma texnologiyalıq hálsizliklerdi payda etedi. Hár túrli paydalanıwshılar ulıwma paydalanatuǵın bultlı platformada hár túrli klientlerge tiyisli maǵlıwmatlardıń bir maǵlıwmatlar serverinde saqlanıwı múmkin. Bunnan basqa, Emagined Security kompaniyasınıń bas texnologiyalıq direktorı Yudjin Shulc xakerler bultqa kiriw jolların izlewge ádewir waqıt hám kúsh jumsap atırǵanın aytqan: «Bultlı infrastrukturada jaman niyetli adamlarǵa kiriw ushın úlken tesikler payda etetuǵın haqıyqıy hálsiz tárepler bar». Úlken bultlı serverlerde júzlegen yamasa mıńlaǵan kompaniyanıń maǵlıwmatları saqlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, xakerler teoriyalıq jaqtan bir hújim arqalı úlken maǵlıwmatlar qoymaların qadaǵalawǵa ala aladı. Ol bul processti «hyperjacking» dep atadı. Buǵan Dropbox qáwipsizliginiń buzılıwı hám 2014-jılǵı iCloud maǵlıwmatlarınıń sırtqa shıǵıwı mısal bola aladı&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;&gt;{{web deregi | last1=Salcedo | first1=Hector | bet = Google Drive, Dropbox, Box and iCloud Reach the Top 5 Cloud Storage Security Breaches List| url = https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list|website = psg.hitachi-solutions.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 22-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151123032912/https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list| arxivsáne = 2015-jıl 23-noyabr }}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı oktyabr ayında Dropbox buzıp kirildi: xakerler onnan Bitcoin (BTC) arqalı aqsha alıw maqsetinde jeti millionnan aslam paydalanıwshınıń parollerin urladı. Bul paroller arqalı olar jeke maǵlıwmatlardı oqıy aladı, sonday-aq bul maǵlıwmatlardı izlew sistemalarında indekslep, ashıq etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;/&gt;.

Maǵlıwmatlarǵa huqıqıy iyelik mashqalası da bar (eger paydalanıwshı bultta qanday da bir maǵlıwmatlardı saqlasa, bultlı xızmet jetkerip beriwshi onnan payda kóre ala ma?). Kóplegen xızmet kórsetiw shártleri iyelik máselesi boyınsha hesh nárse aytpaydı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-apr-26-la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426-story.html |title=Who owns your stuff in the cloud? |date=26 April 2012 |first=Michelle |last=Maltais |newspaper=Los Angeles Times |access-date=2012-12-14 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120124852/http://articles.latimes.com/2012/apr/26/business/la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kompyuter úskenelerin fizikalıq túrde qadaǵalaw (jeke bult) úskenelerdiń sırtta hám basqa birewdiń qadaǵalawında bolıwına (ulıwma paydalanıwdaǵı bult) qaraǵanda qáwipsizirek. Bul ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshilerdi qáwipsiz xızmetlerdi kúshli basqarıwdı dúziw hám saqlawǵa birinshi náwbette itibar beriwge xoshametleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html| bet =Security of virtualization, cloud computing divides IT and security pros| sáne = 2010-jıl 22-fevral | baspaxana =Network World| qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | arxivsáne = 2024-jıl 26-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240426183953/https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] qáwipsizligi boyınsha tájiriybesi joq geypara kishi kárxanalar ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıw qáwipsizirek bolıwı múmkin. Sońǵı paydalanıwshılardıń bultlı xızmetke jazılǵanda oǵan baylanıslı máselelerdi túsinbew táwekeli bar. Adamlar geyde xızmet kórsetiw shártleriniń kóp betlerin oqımay, tek «Qabıl etiw» túymesin basadı. Bul házir áhmiyetli, sebebi bultlı esaplaw keń tarqalǵan hám geypara xızmetlerdiń islewi ushın zárúr. Mısalı, aqıllı jeke járdemshiler (Apple kompaniyasınıń Siri yamasa Google Assistant) ushın. Tiykarınan, jeke bult qáwipsizirek hám iyesine kóbirek qadaǵalaw múmkinshiligin beredi dep esaplanadı. Al ulıwma paydalanıwdaǵı bult iykemlirek hám paydalanıwshıdan azıraq waqıt hám qarjı jumsawdı talap etedi dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{web deregi | last1=Claybrook | first1=Bill | bet =The Bumpy Road to Private Clouds | work=Computerworld | url =http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-oktyabr | sáne = 2010-jıl 20-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141015113110/http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw sistemalarına jasalatuǵın hújimlerge «ortadaǵı adam» (man-in-the-middle) hújimleri, fishing hújimleri, autentifikaciya hújimleri hám zıyanlı programmalar hújimleri kiredi. Eń úlken qáwiplerdiń biri troyan atları sıyaqlı zıyanlı programmalar hújimleri dep esaplanadı. 2022-jılı ótkerilgen sońǵı izertlew troyan atın kirgiziw usılınıń bultlı esaplaw sistemalarına zıyanlı tásir etetuǵın áhmiyetli mashqala ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kanaker |first1=Hasan |last2=Karim |first2=Nader Abdel |last3=Awwad |first3=Samer A. B. |last4=Ismail |first4=Nurul H. A. |last5=Zraqou |first5=Jamal |last6=Ali |first6=Abdulla M. F. Al |date=2022-12-20 |title=Trojan Horse Infection Detection in Cloud Based Environment Using Machine Learning |url=https://online-journals.org/index.php/i-jim/article/view/35763 |journal=International Journal of Interactive Mobile Technologies |language=en |volume=16 |issue=24 |pages=81–106 |doi=10.3991/ijim.v16i24.35763 |s2cid=254960874 |issn=1865-7923|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.
==Xızmet modelleri==
[[Fayl:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS.png|thumb|Jergilikli sistemalardı, IaaS, PaaS hám SaaS modellerin salıstırıw|upright=2.4|center]]
[[Fayl:Cloud computing service models (1).png|thumb|371x371px|Stektegi qatlamlar túrinde jaylastırılǵan bultlı esaplaw xızmet modelleri]]
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı bultlı xızmettiń úsh modelin moyınladı: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). Keyin 2023-jılı Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) qosımsha modellerdi anıqladı. Olarǵa «tarmaq xızmet retinde», «kommunikaciyalar xızmet retinde», «esaplaw xızmet retinde» hám «maǵlıwmatlardı saqlaw xızmet retinde» modelleri kiredi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |date=September 2023 |title=ISO/IEC 22123-2:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 2: Concepts |journal=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;.

===Infrastruktura xızmet retinde (IaaS)===
{{Main|Infrastruktura xızmet retinde}}

Infrastruktura xızmet retinde (IaaS) — tómengi tarmaq infrastrukturasınıń hár túrli tómen dárejeli detalların abstrakciyalaw ushın qollanılatuǵın joqarı dárejeli API-lerdi usınatuǵın onlayn xızmetler. Bunday detallarǵa fizikalıq esaplaw resursları, jaylasıw ornı, maǵlıwmatlardı bóliw, masshtablaw, qáwipsizlik, rezerv nusqa alıw hám t.b. kiredi. Gipervizor virtual mashinalardı qonaq retinde iske qosadı. Bultlı operaciyalıq sistemadaǵı gipervizorlar jıynaqları kóp sanlı virtual mashinalardı hám xızmetlerdi klientlerdiń ózgerip turatuǵın talaplarına sáykes keńeytiw hám qısqartıw múmkinshiligin qollay aladı. Linux konteynerleri tikkeley fizikalıq apparatlıq támiynatta isleytuǵın bir Linux yadrosınıń izolyaciyalanǵan bólimlerinde isleydi. Linux cgroups hám atlar keńislikleri (namespaces) — konteynerlerdi izolyaciyalaw, qorǵaw hám basqarıw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı Linux yadrosı texnologiyaları. Konteynerlerdi qollanıw virtuallastırıwǵa qaraǵanda joqarıraq ónimlilikti támiyinleydi, sebebi bunda gipervizordıń qosımsha júklemesi bolmaydı. IaaS bultları kóbinese qosımsha resurslardı usınadı. Olarǵa virtual mashina disk obrazlarınıń kitapxanası, shiyki blok saqlaw, fayl yamasa obekt saqlaw, tarmaqlıq ekranlar, júklemeni teńlestiriwshiler, IP adresleri, virtual lokal tarmaqlar (VLAN) hám programmalıq paketler kiredi&lt;ref name=&quot;DHAC&quot;&gt;{{cite book
  |title = Developing and Hosting Applications on the Cloud
  |date = July 2012
  |publisher = IBM Press
  |isbn = 978-0-13-306684-5
  |chapter-url = http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  |chapter = Infrastructure as a Service Cloud Concepts
  |first1 = Alex
  |last1 = Amies
  |first2 = Harm
  |last2 = Sluiman
  |first3 = Qiang Guo
  |last3 = Tong
  |first4 = Guo Ning
  |last4 = Liu
  |access-date = 2012-07-19
  |archive-date = 2012-09-15
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20120915124741/http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  }}&lt;/ref&gt;.

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması IaaS modelin bılay táriyipleydi: «tutınıwshı operaciyalıq sistemalar menen qosımshalardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan qálegen programmalıq támiynattı engize hám iske qosa aladı. Tutınıwshı tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı hám engizilgen qosımshalardı qadaǵalay aladı. Sonday-aq ol geypara tarmaq komponentlerin (mısalı, xosttıń tarmaqlıq ekranların) sheklengen dárejede qadaǵalawı múmkin».

IaaS bultlı xızmet jetkerip beriwshileri bul resurslardı [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar oraylarında]] ornatılǵan úlken úskeneler jıynaqlarınan talap boyınsha usınadı. Global tarmaq baylanısı ushın klientler internetti yamasa operator bultların (arnawlı virtual jeke tarmaqlardı) qollana aladı. Óz qosımshaların engiziw ushın bult paydalanıwshıları bultlı infrastrukturaǵa [[operaciyalıq sistema]] obrazların hám óz qosımsha [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatın]] ornatadı. Bul modelde operaciyalıq sistemalardı hám qosımsha programmalıq támiynattı bult paydalanıwshısı jańalaydı hám olarǵa xızmet kórsetedi. Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler ádette IaaS xızmetleri ushın kommunal esaplaw (utility computing) principi boyınsha tólem aladı: bahası bólingen hám tutınılǵan resurslar sanına sáykes boladı&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Cloud, the Crowd, and Public Policy |url=https://archive.org/details/sim_issues-in-science-and-technology_summer-2009_25_4/page/71 |jstor=43314918 |last1=Nelson |first1=Michael R. |journal=Issues in Science and Technology |year=2009 |volume=25 |issue=4 |pages=71–76 }}&lt;/ref&gt;.
===Platforma xızmet retinde (PaaS)===
{{Main|Platforma xızmet retinde}}

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması platformanı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı:

{{blockquote|text=Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — xızmet jetkerip beriwshi qollap-quwatlaytuǵın programmalastırıw tilleri, kitapxanalar, xızmetler hám qurallar járdeminde dúzilgen, tutınıwshınıń ózi jaratqan yamasa satıp alǵan qosımshalardı bultlı infrastrukturaǵa engiziw. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı yamasa saqlawdı qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq engizilgen qosımshalardı hám, múmkin, qosımshanı jaylastırıw ortalıǵınıń konfiguraciya sazlawların qadaǵalaydı.}}

PaaS jetkerip beriwshileri qosımshalardı islep shıǵıwshılarǵa islep shıǵıw ortalıǵın usınadı. Ádette xızmet jetkerip beriwshi islep shıǵıw ushın instrumentler jıynaǵın hám standartlardı, sonday-aq tarqatıw hám tólem kanalların islep shıǵadı. PaaS modellerinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler esaplaw platformasın usınadı. Bul platforma ádette operaciyalıq sistemanı, programmalastırıw tiliniń orınlanıw ortalıǵın, maǵlıwmatlar bazasın hám veb-serverdi óz ishine aladı. Qosımshalardı islep shıǵıwshılar tómengi apparatlıq hám programmalıq qatlamlardı tikkeley satıp alıp, basqarıwdıń ornına, óz programmalıq támiynatın bultlı platformada islep shıǵadı hám iske qosadı. Geypara PaaS xızmetlerinde tómengi kompyuter hám saqlaw resursları qosımshanıń talabına sáykes avtomatikalıq túrde masshtablanadı. Sonlıqtan bult paydalanıwshısına resurslardı qolda bólistiriwdiń keregi bolmaydı.

Geypara integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw xızmetlerin jetkerip beriwshiler maǵlıwmatlardı jetkerip beriw modeli retinde PaaS-tıń arnawlı qollanılıwların da paydalanadı. Mısalı, '''iPaaS (Integration Platform as a Service — integraciya platforması xızmet retinde)''' hám '''dPaaS (Data Platform as a Service — maǵlıwmatlar platforması xızmet retinde)'''. iPaaS klientlerge integraciya aǵımların islep shıǵıwǵa, orınlawǵa hám basqarıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;GartnerGlossary&quot;&gt;{{cite web|publisher= Gartner|work= Gartner IT Glossary|url= http://www.gartner.com/it-glossary/information-platform-as-a-service-ipaas|title= Integration Platform as a Service (iPaaS)|access-date= 2015-07-20|archive-date= 2015-07-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20150729050824/http://www.gartner.com/it-glossary/information-platform-as-a-service-ipaas|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. iPaaS integraciya modelinde klientler hesh qanday apparatlıq yamasa aralıq programmalıq támiynattı ornatpay hám basqarmay, integraciyalardı islep shıǵıwdı hám engiziwdi ózleri basqaradı&lt;ref name=&quot;GartnerReferenceModel&quot;&gt;{{cite web|last= Gartner|title= Gartner Reference Model for Integration PaaS|url= http://www.gartner.com/id=1729256|access-date= 16 January 2013|author2= Massimo Pezzini|author3= Paolo Malinverno|author4= Eric Thoo|archive-date= 1 July 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130701033411/http://www.gartner.com/id=1729256|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. dPaaS integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw ónimlerin tolıq basqarılatuǵın xızmet retinde usınadı&lt;ref name=&quot;ITBusinessEdge&quot;&gt;{{cite web|title= IT Business Edge|url= http://www.itbusinessedge.com/blogs/integration/liaisons-data-platform-as-a-service-includes-data-mapping.html|author= Loraine Lawson|date= 3 April 2015|access-date= 6 July 2015|archive-date= 7 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150707171204/http://www.itbusinessedge.com/blogs/integration/liaisons-data-platform-as-a-service-includes-data-mapping.html|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. dPaaS modelinde programmalardı islep shıǵıwdı hám orınlawdı klient emes, al PaaS jetkerip beriwshisi basqaradı. Ol klient ushın maǵlıwmatlar qosımshaların dúzedi. dPaaS paydalanıwshıları maǵlıwmatlarǵa maǵlıwmatlardı vizuallastırıw qurallları arqalı kiredi&lt;ref name=&quot;EnterpriseCIOForum&quot;&gt;{{cite web|last= Enterprise CIO Forum|title= The Value of Data Platform-as-a-Service (dPaaS)|url= http://www.enterprisecioforum.com/en/blogs/gabriellowy/value-data-platform-service-dpaas|archive-url= https://web.archive.org/web/20150419045605/http://www.enterprisecioforum.com/en/blogs/gabriellowy/value-data-platform-service-dpaas|archive-date= 19 April 2015|author2= Gabriel Lowy|work= Enterprise CIO Forum|access-date= 6 July 2015}}&lt;/ref&gt;.

===Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS)===
{{Main|Programmalıq támiynat xızmet retinde}}

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması programmalıq támiynattı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı:

{{Blockquote|text=
Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — bultlı infrastrukturada isleytuǵın xızmet jetkerip beriwshiniń qosımshaların paydalanıw. Qosımshalarǵa hár túrli klient qurılmalarınan veb-brauzer (mısalı, vebke tiykarlanǵan elektron pochta) sıyaqlı jińishke klient interfeysi yamasa programmalıq interfeys arqalı kiriwge boladı. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı, hátte qosımshanıń ayırım múmkinshiliklerin qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı. Tek paydalanıwshıǵa tiyisli qosımsha konfiguraciyasınıń sheklengen sazlawları buǵan kirmewi múmkin.}}
Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) modelinde paydalanıwshılar qosımsha programmalıq támiynatqa hám maǵlıwmatlar bazalarına kiriw múmkinshiligin aladı. Qosımshalardı iske qosatuǵın infrastrukturanı hám platformalardı bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqaradı. SaaS geyde «talap boyınsha programmalıq támiynat» dep ataladı hám ádette paydalanıwǵa qarap tólew yamasa abonent tólemi tiykarında bahalanadı&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Definition of: SaaS|url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/56112/saas|encyclopedia=PC Magazine Encyclopedia|publisher=Ziff Davis|access-date=14 May 2014|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714175059/http://www.pcmag.com/encyclopedia/term/56112/saas|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. SaaS modelinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler qosımsha programmalıq támiynattı bultta ornatadı hám iske qosadı, al bult paydalanıwshıları programmalıq támiynatqa bultlı klientlerden kiredi. Bult paydalanıwshıları qosımsha isleytuǵın bultlı infrastrukturanı hám platformanı basqarmaydı. Bul qosımshanı bult paydalanıwshısınıń óz kompyuterlerinde ornatıw hám iske qosıw zárúrligin joq etedi, nátiyjede xızmet kórsetiw hám qollaw ápiwayılasadı. Bultlı qosımshalar basqa qosımshalardan óziniń masshtablanıwshılıǵı menen ajıraladı. Oǵan ózgerip turatuǵın jumıs talabın qanaatlandırıw ushın orınlanıw waqtında wazıypalardı bir neshe virtual mashinaǵa klonlaw arqalı erisiwge boladı&lt;ref name=&quot;hamdaqa&quot;&gt;{{cite book
  |title = A Reference Model for Developing Cloud Applications
  |first = Mohammad
  |last = Hamdaqa
  |url = http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/A%20REFERENCEMODELFORDEVELOPINGCLOUD%20APPLICATIONS.pdf
  |access-date = 2012-05-23
  |archive-date = 2012-10-05
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20121005002903/http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/A%20REFERENCEMODELFORDEVELOPINGCLOUD%20APPLICATIONS.pdf
  |url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;. Júklemeni teńlestiriwshiler jumıstı virtual mashinalar jıynaǵı boyınsha bólistiredi. Bul process bult paydalanıwshısı ushın kórinbeydi, ol tek bir kiriw noqatın kóredi. Kóp sanlı bult paydalanıwshıların qamtıw ushın bultlı qosımshalar ''kóp ijarashılı'' bolıwı múmkin, yaǵnıy qálegen mashina bir neshe bult paydalanıwshısı shólkemine xızmet kórsete aladı.

SaaS qosımshalarınıń bahalaw modeli ádette hárbir paydalanıwshı ushın aylıq yamasa jıllıq turaqlı tólem boladı&lt;ref name=&quot;Chou&quot;&gt;{{cite book
  |title = Introduction to Cloud Computing: Business &amp; Technology
  |first = Timothy
  |last = Chou
  |url = https://www.scribd.com/doc/64699897/Introduction-to-Cloud-Computing-Business-and-Technology
  |access-date = 2017-09-09
  |archive-date = 2016-05-05
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20160505045711/https://www.scribd.com/doc/64699897/Introduction-to-Cloud-Computing-Business-and-Technology
  |url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;. Sonlıqtan paydalanıwshılar qálegen waqıtta qosılsa yamasa alıp taslansa, bahalar masshtablanadı hám ózgertiledi. Ol biypul da bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|title=HVD: the cloud's silver lining |url=http://www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002231021/http://www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf |archive-date=2 October 2012 |publisher=Intrinsic Technology |access-date=30 August 2012 }}&lt;/ref&gt;. Táreplerdiń pikirinshe, SaaS apparatlıq hám programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw hám qollawdı bultlı xızmet jetkerip beriwshige autsorsingke beriw arqalı kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin azaytıw múmkinshiligin beredi. Bul kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin apparatlıq/programmalıq támiynatqa hám xızmetkerlerge jumsalatuǵın qárejetlerden basqa maqsetlerge qayta bólistiriwge múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, qosımshalar oraylasqan túrde jaylasqanlıqtan, jańalanıwlardı paydalanıwshılar jańa programmalıq támiynattı ornatpay-aq shıǵarıwǵa boladı. SaaS-tıń bir kemshiligi — paydalanıwshılardıń maǵlıwmatlarınıń bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń serverinde saqlanıwı. Nátiyjede maǵlıwmatlarǵa ruqsatsız kiriw júz beriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Sun|first1=Yunchuan|last2=Zhang|first2=Junsheng|last3=Xiong|first3=Yongping|last4=Zhu|first4=Guangyu|date=2014-07-01|title=Data Security and Privacy in Cloud Computing|journal=International Journal of Distributed Sensor Networks|language=en|volume=10|issue=7|article-number=190903|doi=10.1155/2014/190903|s2cid=13213544|issn=1550-1477|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. SaaS retinde usınılatuǵın qosımshalarǵa mısal retinde oyınlardı hám [[Google Docs]], Office Online sıyaqlı ónimlilik programmalıq támiynatın keltiriwge boladı. SaaS qosımshaları [[Bultlı saqlaw|bultlı saqlaw]] yamasa fayl xosting xızmetleri menen integraciyalanıwı múmkin. Mısalı, Google Docs Google Drive penen, al Office Online OneDrive penen integraciyalanǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Use OneDrive with Office |url=https://support.microsoft.com/en-us/office/use-onedrive-with-office-b1c976de-ef52-4d53-950f-d48f2c6427df |access-date=2022-10-15 |website=Microsoft Support |archive-date=2022-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015223322/https://support.microsoft.com/en-us/office/use-onedrive-with-office-b1c976de-ef52-4d53-950f-d48f2c6427df |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

===Serversiz esaplaw===
{{Main|Serversiz esaplaw}}

Serversiz esaplaw klientlerge óz qosımsha kodın yamasa maǵlıwmatların usınıwdan basqa, apparatlıq yamasa programmalıq resurslardı ajıratpay, engizbey yamasa basqarmay-aq hár túrli bultlı múmkinshiliklerdi paydalanıwǵa múmkinshilik beredi. ISO/IEC 22123-2:2023 standartı serversiz esaplawdı infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) menen birge bultlı xızmet kategoriyalarınıń keńirek toparına klassifikaciyalaydı. Atap ótiw kerek, ISO bul klassifikaciyalardı bultlı xızmet kategoriyaları dep ataydı, al AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) olardı xızmet modelleri dep ataydı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==Engiziw modelleri==
[[Fayl:Cloud computing types.svg|thumb|395px|right|Bultlı esaplawdıń túrleri]]

«Bulttı engiziw modeli fizikalıq yamasa virtual resurslardı qadaǵalaw hám bólisiwge tiykarlanıp, bultlı esaplawdı shólkemlestiriw usılın bildiredi»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Bulttı engiziw modelleri bult klientleri menen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler arasındaǵı óz-ara tásirdiń tiykarǵı úlgilerin anıqlaydı. Olar ámelge asırıwdıń anıq detalların yamasa resurslardıń konfiguraciyasın tolıq kórsetpeydi&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Private cloud&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Private Cloud&quot;&gt;&lt;/span&gt;Jeke bult===
Jeke bult — tek bir shólkem ushın isleytuǵın bultlı infrastruktura. Ol ishki túrde yamasa úshinshi tárep tárepinen basqarılıwı hám ishki yamasa sırtqı túrde jaylastırılıwı múmkin. Jeke bult proektin ámelge asırıw biznes ortalıǵın virtuallastırıw ushın ádewir kúsh jumsawdı talap etedi. Sonday-aq ol shólkemnen bar resurslar boyınsha sheshimlerdi qayta bahalawdı talap etedi. Ol biznesti jaqsılawı múmkin, biraq proekttiń hárbir basqıshı jiddiy hálsizliklerdiń aldın alıw ushın sheshiliwi kerek bolǵan qáwipsizlik máselelerin payda etedi. Ózi basqaratuǵın [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar orayları]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.govconnection.com/IPA/PM/Info/Cloud-Computing/Self-Run-Private-Cloud.htm |title=Self-Run Private Cloud Computing Solution&amp;nbsp;– GovConnection |work=govconnection.com |year=2014 |access-date=April 15, 2014 |archive-date=April 6, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140406092811/http://www.govconnection.com/IPA/PM/Info/Cloud-Computing/Self-Run-Private-Cloud.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ádette kóp kapital talap etedi. Olar úlken fizikalıq orın iyeleydi hám orın, apparatlıq támiynat hám ortalıqtı basqarıw quralların talap etedi. Bul aktivlerdi waqtı-waqtı menen jańalap turıw kerek, bul qosımsha kapital qárejetlerge alıp keledi. Olar sınǵa ushıradı, sebebi paydalanıwshılar olardı «bári bir satıp alıwı, qurıwı hám basqarıwı kerek». Sonlıqtan olar qol miynetin azaytatuǵın basqarıwdıń paydasın kórmeydi&lt;ref name=&quot;iwpc&quot;&gt;{{cite web|title=Private Clouds Take Shape – Services – Business services – Informationweek|work=InformationWeek |url=http://www.informationweek.com/services/business/private-clouds-take-shape/209904474|date=2012-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026045810/http://www.informationweek.com/services/business/private-clouds-take-shape/209904474|archive-date=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Mánisi boyınsha olarda «bultlı esaplawdı sonshelli qızıqlı túsinikke aylandıratuǵın ekonomikalıq model [jetispeydi]»&lt;ref&gt;{{cite web |last=Haff |first=Gordon |url=https://www.cnet.com/news/just-dont-call-them-private-clouds/ |title=Just don't call them private clouds |publisher=CNET News |date=2009-01-27 |access-date=2010-08-22 |archive-date=2014-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141227001927/http://www.cnet.com/news/just-dont-call-them-private-clouds/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=There's No Such Thing As A Private Cloud |magazine=InformationWeek |url=http://www.informationweek.com/cloud-computing/theres-no-such-thing-as-a-private-cloud/229207922|date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303015514/http://www.informationweek.com/cloud-computing/theres-no-such-thing-as-a-private-cloud/229207922|archive-date=2013-03-03}}&lt;/ref&gt;.
===Ulıwma paydalanıwdaǵı bult===
Bultlı xızmetler ulıwma paydalanıwdaǵı internet arqalı usınılǵanda «ulıwma paydalanıwdaǵı» dep esaplanadı. Olar tólemli abonent túrinde yamasa biypul usınılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|first=Margaret|last=Rouse|title=What is public cloud?|access-date=12 October 2014|url=http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/public-cloud|publisher=Definition from Whatis.com|archive-date=16 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016022343/http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/public-cloud|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Arxitektura jaǵınan ulıwma paydalanıwdaǵı hám jeke bultlı xızmetler arasında ayırmashılıq az. Biraq xızmetlerdi (qosımshalardı, saqlawdı hám basqa resurslardı) bir neshe klient birgelikte paydalanǵanda, qáwipsizlik boyınsha táshwishler ádewir artadı. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń kópshiligi tikkeley baylanıs xızmetlerin usınadı. Bul xızmetler klientlerge óziniń eski maǵlıwmatlar orayların bultta jaylasqan qosımshaları menen qáwipsiz baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;idc&quot;&gt;{{cite web |date=2008-09-23 |title=Defining 'Cloud Services' and &quot;Cloud Computing&quot; |url=http://blogs.idc.com/ie/?p=190 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722074526/http://blogs.idc.com/ie/?p=190 |archive-date=2010-07-22 |access-date=2010-08-22 |publisher=IDC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cloud.oracle.com/en_US/fastconnect |url-access=subscription |title=FastConnect |website=Oracle |access-date=2017-11-15|archive-date=2017-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115232022/https://cloud.oracle.com/en_US/fastconnect|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt;.

Kárxanalar menen shólkemlerdiń ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı yamasa jergilikli sheshimdi tańlaw haqqındaǵı sheshimine sheshimlerdiń funkcionallıǵı, qárejetler, integraciya hám shólkemlik aspektler, sonday-aq qáwipsizlik sıyaqlı bir neshe faktor tásir etedi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Schmidt|first1=Rainer|last2=Möhring|first2=Michael|last3=Keller|first3=Barbara|date=2017|title=Customer Relationship Management in a Public Cloud environment - Key influencing factors for European enterprises|journal=HICSS|series=Proceedings of the 50th Hawaii International Conference on System Sciences (2017)|doi=10.24251/HICSS.2017.513|hdl=10125/41673|isbn=978-0-9981331-0-2|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;.

===Gibridli bult===
'''Gibridli''' bult — ulıwma paydalanıwdaǵı bult penen jeke bult yamasa jergilikli resurslar sıyaqlı jeke ortalıqtıń birikpesi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/hybrid-cloud|title=What is hybrid cloud? - Definition from WhatIs.com|website=SearchCloudComputing|language=en|access-date=2019-08-10|archive-date=2019-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716045359/https://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/hybrid-cloud|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.networkworld.com/article/3233132/what-is-hybrid-cloud-computing.html|title=What is hybrid cloud computing? The benefits of mixing private and public cloud services|last=Butler|first=Brandon|date=2017-10-17|website=Network World|language=en|access-date=2019-08-11|archive-date=2019-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811183947/https://www.networkworld.com/article/3233132/what-is-hybrid-cloud-computing.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul bólimler óz aldına obektler bolıp qaladı, biraq bir-biri menen baylanısqan boladı hám bir neshe engiziw modeliniń artıqmashılıqların usınadı. Gibridli bult kolokaciya, basqarılatuǵın yamasa arnawlı xızmetlerdi bultlı resurslar menen baylanıstırıw múmkinshiligin de bildiriwi múmkin. Gartner kompaniyası gibridli bultlı xızmetti hár túrli xızmet jetkerip beriwshilerdiń jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı hám jámiyetlik bultlı xızmetleriniń qanday da bir kombinaciyasınan turatuǵın bultlı esaplaw xızmeti dep anıqlaydı&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.gartner.com/thomas_bittman/2012/09/24/mind-the-gap-here-comes-hybrid-cloud/|title=Mind the Gap: Here Comes Hybrid Cloud – Thomas Bittman|work=Thomas Bittman|date=24 September 2012|access-date=22 April 2015|archive-date=17 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417185305/http://blogs.gartner.com/thomas_bittman/2012/09/24/mind-the-gap-here-comes-hybrid-cloud/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Gibridli bultlı xızmet izolyaciya hám xızmet jetkerip beriwshiler shegaraların kesip ótedi. Sonlıqtan onı ápiwayı túrde jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jámiyetlik bultlı xızmettiń bir kategoriyasına kirgiziw múmkin emes. Ol basqa bultlı xızmet penen biriktiriw, integraciyalaw yamasa sazlaw arqalı bultlı xızmettiń quwatın yamasa múmkinshiligin keńeytiwge múmkinshilik beredi.

Gibridli bult birikpesin qollanıwdıń hár túrli jaǵdayları bar. Mısalı, shólkem sezimtal klient maǵlıwmatların óz ishinde jeke bultlı qosımshada saqlawı múmkin. Biraq ol bul qosımshanı ulıwma paydalanıwdaǵı bultta programmalıq xızmet retinde usınılatuǵın biznes-analitika qosımshası menen baylanıstırıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cio.com/article/753708/Business_Intelligence_Takes_to_Cloud_for_Small_Businesses |title=Business Intelligence Takes to Cloud for Small Businesses |publisher=CIO.com |date=2014-06-04 |access-date=2014-06-04 |archive-date=2014-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140607002519/http://www.cio.com/article/753708/Business_Intelligence_Takes_to_Cloud_for_Small_Businesses |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gibridli bulttıń bul mısalı sırttan qoljetimli ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerdi qosıw arqalı kárxananıń belgili bir biznes xızmetin usınıw múmkinshiliklerin keńeytedi. Gibridli bulttı qollanıw bir qatar faktorlarǵa baylanıslı. Olarǵa maǵlıwmatlar qáwipsizligi hám sáykeslik talapları, maǵlıwmatlar ústinen kerekli qadaǵalaw dárejesi hám shólkem qollanatuǵın qosımshalar kiredi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.techradar.com/news/internet/cloud-services/hybrid-cloud-is-it-right-for-your-business-1261343|title=Hybrid cloud: is it right for your business?|author=Désiré Athow|work=TechRadar|date=24 August 2014|access-date=22 April 2015|archive-date=7 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707094750/http://www.techradar.com/news/internet/cloud-services/hybrid-cloud-is-it-right-for-your-business-1261343|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Gibridli bulttıń taǵı bir mısalı — [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] shólkemleriniń jeke bult qanaatlandıra almaytuǵın waqıtsha quwat mútajliklerin qanaatlandırıw ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw resursların qollanıwı&lt;ref&gt;Metzler, Jim; Taylor, Steve. (2010-08-23) [http://www.networkworld.com/newsletters/frame/2010/082310wan1.html &quot;Cloud computing: Reality vs. fiction&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619095824/http://www.networkworld.com/newsletters/frame/2010/082310wan1.html |date=2013-06-19 }}, Network World.&lt;/ref&gt;. Bul múmkinshilik gibridli bultlarǵa bultlar arasında masshtablaw ushın bultqa júklemeni shıǵarıwdı (cloud bursting) qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Bultqa júklemeni shıǵarıw — qosımshanı engiziw modeli. Bunda qosımsha jeke bultta yamasa maǵlıwmatlar orayında isleydi, al esaplaw quwatına talap artqanda ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa «shıǵadı». Bultqa júklemeni shıǵarıwdıń hám gibridli bult modeliniń tiykarǵı artıqmashılıǵı — shólkem qosımsha esaplaw resursları ushın tek olar kerek bolǵanda tóleydi&lt;ref&gt;Rouse, Margaret. [http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/cloud-bursting &quot;Definition: Cloudbursting&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319074247/http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/cloud-bursting |date=2013-03-19 }}, May 2011. SearchCloudComputing.com.&lt;/ref&gt;. Bultqa júklemeni shıǵarıw maǵlıwmatlar oraylarına ortasha júklemelerdi qollaytuǵın ishki IT infrastrukturasın dúziwge múmkinshilik beredi. Al qayta islewge talap anaǵurlım artqan waqıtlarda ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jeke bultlardıń resursları qollanıladı&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://insights.dice.com/2012/06/21/how-cloudbursting-rightsizes-the-data-center/|title=How Cloudbursting &quot;Rightsizes&quot; the Data Center|date=2012-06-22|access-date=2016-10-19|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019150709/http://insights.dice.com/2012/06/21/how-cloudbursting-rightsizes-the-data-center/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
=== Jámiyetlik bult ===
Jámiyetlik bult ulıwma máselelerge (qáwipsizlik, normativlik talaplarǵa sáykeslik, yurisdikciya hám t.b.) iye belgili bir jámiyettegi bir neshe shólkem arasında infrastrukturanı birgelikte paydalanıwdı bildiredi. Ol ishki túrde yamasa úshinshi tárep tárepinen basqarılıwı hám ishki yamasa sırtqı túrde jaylastırılıwı múmkin. Qárejetler ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa qaraǵanda azıraq (biraq jeke bultqa qaraǵanda kóbirek) paydalanıwshılar arasında bólistiriledi. Nátiyjede bultlı esaplawdıń itimal qárejetlerdi únemlew múmkinshiliginiń tek bir bólegine ǵana erisiledi.

=== Kóp bultlılıq ===
ISO/IEC 22123-1 standartına sáykes, «kóp bult (multi-cloud) — bulttı engiziw modeli bolıp, onda klient eki yamasa onnan kóp bultlı xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerdi qollanadı»&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 1: Vocabulary |journal=International Organization for Standardization |page=2}}&lt;/ref&gt;. Polibult (poly cloud) hárbir xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın arnawlı xızmetlerden paydalanıw maqsetinde bir neshe ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıwdı bildiredi. Onıń kóp bulttan ayırmashılıǵı sonda, ol iykemlilikti arttırıw yamasa buzılıwlardıń aldın alıw ushın arnalmaǵan. Kerisinshe, ol shólkemge bir xızmet jetkerip beriwshi menen erisiwge bolatuǵınnan kóbirek nársege erisiwge múmkinshilik beriw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hub.packtpub.com/polycloud-a-better-alternative-to-cloud-agnosticism/|title=Polycloud: a better alternative to cloud agnosticism|last=Gall|first=Richard|date=2018-05-16|website=Packt Hub|language=en-US|access-date=2019-11-11|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111115325/https://hub.packtpub.com/polycloud-a-better-alternative-to-cloud-agnosticism/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

==Bazarı==
Sońǵı bazar izertlewleriniń bahalawlarına qaraǵanda, 2026-jılı global bultlı esaplaw bazarı shama menen 1,0–1,2 trillion AQSH dollarına teń boldı&lt;ref&gt;
* {{cite web |title=Cloud Computing Market Size And Share Report, 2026–2033 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/cloud-computing-industry |publisher=Grand View Research |date=September 2026 |access-date=2026-10-02}}
* {{cite web |title=Cloud Computing Market Size, Industry Trends &amp; Growth 2031 |url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/cloud-computing-market |publisher=Mordor Intelligence |date=2026-09-11 |access-date=2026-10-02}}
* {{cite press release |title=What's Driving the Cloud Computing Market Surge? Key AI, Hybrid Cloud Innovations, and Regional Shifts to Watch for 2025–2035 |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2026/04/23/3280057/0/en/what-s-driving-the-cloud-computing-market-surge-key-ai-hybrid-cloud-innovations-and-regional-shifts-to-watch-for-2025-2035.html |publisher=Precedence Research |date=2026-04-23 |access-date=2026-10-02}}
* {{cite web |title=Cloud Computing Market – Global Forecast 2026–2032 |url=https://www.researchandmarkets.com/report/cloud-computing |publisher=Research and Markets |date=September 2026 |access-date=2026-10-02}}&lt;/ref&gt;. International Data Corporation (IDC) boljawı boyınsha, 2026-jılı ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerge global qárejetler 1 trillion AQSH dollarınan asadı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Public Cloud Spending to Surpass $1 Trillion in 2026, Driven by PaaS and AI Platform Adoption |url=https://www.idc.com/resource-center/press-releases/publiccloudspend2026/ |publisher=IDC |date=2026-03-04 |access-date=2026-10-02}}&lt;/ref&gt;. Gartner kompaniyasınıń boljawı boyınsha, 2026-jılı dúnya júzi boyınsha ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerge qárejetler 1,03 trillion AQSH dollarına jetedi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forecast: Public Cloud Services by Vertical Industry Market, Worldwide, 2023-2029, 3Q25 |url=https://www.gartner.com/en/documents/7259330 |publisher=Gartner |date=2025-12-08 |access-date=2026-10-02}}&lt;/ref&gt;.

Bazar izertlewleriniń boljawları global bultlı esaplaw bazarınıń keyingi on jıllıqta anaǵurlım ósiwi múmkin ekenin kórsetedi. 2035-jılǵa bahalawlar shama menen 3,59 trillionnan 6 trillion AQSH dollarına shekem jetedi&lt;ref&gt;
* {{cite web |title=Cloud Computing Market Report: Trends, Forecast and Competitive Analysis to 2035 |url=https://www.researchandmarkets.com/reports/5691815/cloud-computing-market-report-trends-forecast |publisher=Lucintel / Research and Markets |date=August 2026 |access-date=2026-10-02}}
* {{cite web |title=Cloud Computing Market Companies, Size &amp; Trends 2026-2035 |url=https://www.precedenceresearch.com/cloud-computing-market |publisher=Precedence Research |date=2026 |access-date=2026-10-02}}&lt;/ref&gt;.

Evropa Komissiyasınıń 2012-jılǵı ''Communication'' hújjeti bultlı esaplaw bazarınıń rawajlanıwına tosqınlıq etetuǵın bir neshe máseleni anıqladı&lt;ref name=&quot;ec529&quot;&gt;European Commission, [https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2012:0529:FIN:EN:PDF Unleashing the Potential of Cloud Computing in Europe], COM(2012) 529 final, page 3, published 27 September 2012, accessed 26 April 2024&lt;/ref&gt;{{rp|Section 3}}:
*Evropa Awqamı boyınsha cifrlı jalǵız bazardıń bóliniwi
*kelisimler boyınsha táshwishler, sonıń ishinde maǵlıwmatlarǵa kiriw hám olarǵa iyelik, maǵlıwmatlardı kóshiriw múmkinshiligi hám ózgerislerdi qadaǵalaw boyınsha gúmanlar
*bultlı esaplawǵa qollanılatuǵın standartlardaǵı ayırmashılıqlar
''Communication'' hújjeti Komissiyanıń bultlı esaplaw xızmetleriniń ádil hám nátiyjeli bazarınıń rawajlanıwın qollaw ushın ámelge asırıwdı usınǵan bir qatar «cifrlı kún tártibi ilajların» belgiledi&lt;ref name=ec529 /&gt;{{rp|Pages 6–14}}.

==Uqsas túsinikler==
Bultlı esaplawdıń maqseti — paydalanıwshılarǵa bul texnologiyalardıń hárbiri boyınsha tereń bilim yamasa tájiriybe talap etpey, olardıń barlıǵınan paydalanıwǵa múmkinshilik beriw. Bult qárejetlerdi azaytıwǵa umtıladı hám paydalanıwshılarǵa IT kesentlerine ushıramay, óz tiykarǵı biznesine itibar qaratıwǵa járdem beredi&lt;ref name=&quot;HAM2012&quot;&gt;{{cite book |last=HAMDAQA |first=Mohammad |title=Cloud Computing Uncovered: A Research Landscape |year=2012 |publisher=Elsevier Press |isbn=978-0-12-396535-6 |pages=41–85 |url=http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/Cloud_Computing_Uncovered.pdf |access-date=2013-03-19 |archive-date=2013-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619150209/http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/Cloud_Computing_Uncovered.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bultlı esaplawdıń tiykarǵı múmkinshilik beretuǵın texnologiyası — virtuallastırıw. Virtuallastırıw programmalıq támiynatı bir fizikalıq esaplaw qurılmasın bir yamasa bir neshe «virtual» qurılmaǵa bóledi, olardıń hárbirin esaplaw wazıypaların orınlaw ushın ańsat paydalanıwǵa hám basqarıwǵa boladı. Operaciyalıq sistema dárejesindegi virtuallastırıw mánisi boyınsha bir neshe ǵárezsiz esaplaw qurılmalarınıń masshtablanatuǵın sistemasın jaratadı. Sonlıqtan bos turǵan esaplaw resursların nátiyjelirek bólistiriwge hám paydalanıwǵa boladı. Virtuallastırıw IT operaciyaların tezletiw ushın kerekli iykemlilikti támiyinleydi hám infrastrukturanı paydalanıw dárejesin arttırıw arqalı qárejetlerdi azaytadı. Avtonom esaplaw paydalanıwshı resurslardı talap boyınsha ala alatuǵın processti avtomatlastıradı. Paydalanıwshınıń qatnasıwın ilajı barınsha azaytıw arqalı avtomatlastırıw processti tezletedi, miynet qárejetlerin azaytadı hám adam qátelikleriniń itimallıǵın tómenletedi&lt;ref name=&quot;HAM2012&quot; /&gt;.

Bultlı esaplaw paydalanılǵan xızmetler ushın kórsetkishlerdi usınıw maqsetinde kommunal esaplaw túsiniklerin qollanadı. Bultlı esaplaw basqa torlı esaplaw (grid computing) modelleriniń xızmet kórsetiw sapası (QoS) hám isenimlilik mashqalaların sheshiwge umtıladı&lt;ref name=&quot;HAM2012&quot; /&gt;.

Bultlı esaplaw tómendegiler menen ulıwma qásiyetlerge iye:

* Klient–server modeli – ''klient–server esaplawı'' ulıwma alǵanda xızmet jetkerip beriwshilerdi (serverlerdi) hám xızmet soraytuǵınlardı (klientlerdi) ajıratatuǵın qálegen tarqatılǵan qosımshanı bildiredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://java.sun.com/developer/Books/jdbc/ch07.pdf |publisher=Sun Microsystem |title=Distributed Application Architecture |access-date=2009-06-16 |archive-date=2011-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406121920/http://java.sun.com/developer/Books/jdbc/ch07.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Kompyuter byurosı – ásirese 1960–1980-jıllarda kompyuter xızmetlerin usınǵan xızmet byurosı.
* Torlı esaplaw (grid computing) – tarqatılǵan hám parallel esaplawdıń bir forması. Onda «super hám virtual kompyuter» júdá úlken wazıypalardı orınlaw ushın birgelikte isleytuǵın, tarmaqqa jalǵanǵan, bir-biri menen bos baylanısqan kompyuterler klasterinen turadı.
* Duman esaplaw (fog computing) – maǵlıwmatlardı, esaplawdı, saqlawdı hám qosımsha xızmetlerin klientke yamasa tarmaq marshrutizatorları sıyaqlı paydalanıwshıǵa jaqın shetki qurılmalarǵa jaqınıraq usınatuǵın tarqatılǵan esaplaw paradigması. Bunnan basqa, duman esaplaw maǵlıwmatlardı qayta islew ushın alıs orınǵa jibermey, olardı tarmaq dárejesinde, aqıllı qurılmalarda hám sońǵı paydalanıwshınıń klient tárepinde (mısalı, mobil qurılmalarda) qayta isleydi.
* Kommunal esaplaw (utility computing) – «esaplaw hám saqlaw sıyaqlı esaplaw resursların elektr energiyası sıyaqlı dástúrli kommunal xızmetke uqsas ólshenetuǵın xızmet retinde usınıw»&lt;ref name=&quot;It's you've&quot;&gt;{{cite journal |title=A break in the clouds: Towards a cloud definition |journal=ACM SIGCOMM Computer Communication Review|volume=39 |issue=1 |pages=50–55 |doi=10.1145/1496091.1496100 |date=December 2008 |last1=Vaquero |first1=Luis M. |last2=Rodero-Merino |first2=Luis |last3=Caceres |first3=Juan |last4=Lindner |first4=Maik |s2cid=207171174 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Danielson |first=Krissi |url=http://www.ebizq.net/blogs/saasweek/2008/03/distinguishing_cloud_computing/ |title=Distinguishing Cloud Computing from Utility Computing |publisher=Ebizq.net |date=2008-03-26 |access-date=2010-08-22 |archive-date=2017-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110162550/http://www.ebizq.net/blogs/saasweek/2008/03/distinguishing_cloud_computing/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Teń dárejeli tarmaq (peer-to-peer) – oraylasqan koordinaciyanı talap etpeytuǵın tarqatılǵan arxitektura. Qatnasıwshılar resurslardıń jetkerip beriwshileri de, tutınıwshıları da bolıp tabıladı (dástúrli klient–server modelinen ayırmashılıǵı usında).
* Bultlı «qum qutı» (sandbox) – programma, kod yamasa fayl ózi isleytuǵın qosımshaǵa tásir etpey isley alatuǵın, islep turǵan izolyaciyalanǵan kompyuter ortalıǵı.
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Bultlı esaplaw| ]]
[[Kategoriya:Bultlı infrastruktura]]</text>
      <sha1>8b03q3i3hxgfratvthxmy31d2amncbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275048</id>
      <parentid>275022</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76482" sha1="910ooil8rbd4ub3p9wfkdhl1abe8vbo" xml:space="preserve">[[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]]

'''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2023 |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary |work=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;. Ol kóbinese «bult» dep ataladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is the cloud? | url =https://azure.microsoft.com/en-us/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-the-cloud |website=Microsoft Azure | til =en-US | qaralǵan sáne = 2025-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

==Ózgeshelikleri==
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen:
* Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.»
* Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.»
* Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.»
* Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.»
* Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.»
2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı.

==Tariyxı==
{{main|Bultlı esaplawdıń tariyxı}}
Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı.

Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=April 1994 |url=http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |title=Bill and Andy's Excellent Adventure II |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033751/http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |archive-date=2015-10-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. ''Bultlı esaplaw'' sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti&lt;ref&gt;{{Cite book|title= To the Cloud: Big Data in a Turbulent World |url=https://books.google.com/books?id=YwbvCgAAQBAJ&amp;pg=PA15 | author1=Mosco, Vincent |publisher= Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn= 978-1-317-25038-8 | page=15}}&lt;/ref&gt;.

2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ | bet =Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta | sáne = 2006-jıl 24-avgust | qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-may | arxivsáne = 2014-jıl 13-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140813195808/http://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Qian |first1=Ling |last2=Lou |first2=Zhigou |last3=Du |first3=Yujian |last4=Gou |first4=Leitao |title=Cloud Computing |chapter=Cloud Computing: An Overview |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5931 |pages=626–631 |doi=10.1007/978-3-642-10665-1_63 |isbn=978-3-642-10664-4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221276709 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;.

Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı [[Microsoft]] Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi&lt;ref name=&quot;Azure&quot;&gt;{{web deregi | url =http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | bet =Windows Azure General Availability |work=The Official Microsoft Blog | baspaxana =Microsoft | sáne = 2010-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 3-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140511230956/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/| bet =Announcing General Availability of AWS Outposts|website=Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 21-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210121002254/https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Qunlılıq usınısı ==
Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar [[jasalma intellekt]], maǵlıwmatlar analitikası hám [[mashinalıq oqıtıw]] sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing: Concepts, Technology &amp; Architecture |url=https://archive.org/details/cloudcomputingco0000erlt |isbn=978-0-13-338752-0 |last1=Erl |first1=Thomas |last2=Puttini |first2=Ricardo |last3=Mahmood |first3=Zaigham |date=2013 |publisher=Pearson Education }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing, revised and updated edition |isbn=978-0-262-54647-8 |last1=Ruparelia |first1=Nayan B. |date=August 2023 |publisher=MIT Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing |isbn=978-1-284-23397-1}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

== Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı ==
Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing For Dummies |url=https://archive.org/details/cloudcomputingfo0000unse |isbn=978-0-470-48470-8 |last1=Hurwitz |first1=Judith S. |last2=Bloor |first2=Robin |last3=Kaufman |first3=Marcia |last4=Halper |first4=Fern |date=16 November 2009 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |title=Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack |isbn=978-1-78862-351-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last1=Buckwell |first1=Mark |last2=Daele |first2=Stefaan Van |last3=Horst |first3=Carsten |title=Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles |date=2024 |publisher=O'Reilly Media, Incorporated |isbn=978-1-0981-5777-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |title=Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS) |url=https://archive.org/details/architectingclou0000kavi |isbn=978-1-118-61761-8 |last1=Kavis |first1=Michael J. |date=28 January 2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;.

Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, [[Google]], [[Meta Platforms|Meta]] hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Qıyınshılıqlar hám sheklewler ==
{{Main|Bultlı esaplaw mashqalaları}}
Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchcloudcomputing/tip/Explore-the-pros-and-cons-of-cloud-computing| bet =The pros and cons of cloud computing explained|last1=Marko|first1=Kurt|last2=Bigelow|first2=Stephen J.| sáne = 2022-jıl 10-noyabr |website=TechTarget}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;/&gt;. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bratton |first=Benjamin H. |title=The stack: on software and sovereignty |date=2015 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-02957-5 |series=Software studies |location=Cambridge, Mass. London}}&lt;/ref&gt;. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bridle |first=James |title=New dark age: technology and the end of the future |url=https://archive.org/details/newdarkagetechno0000brid |date=2019 |publisher=Verso |isbn= |edition= |location=}}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/03/08/the-hidden-costs-of-cloud-migration| bet =The Hidden Costs Of Cloud Migration| familiya =Shurma| at =Ramesh| sáne = 2023-jıl 8-mart |website=Forbes}}&lt;/ref&gt;.

=== Bultqa kóshiw qıyınshılıqları ===
Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |title=2024 State of the Cloud Report |url=https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks |journal=Flexera's State of the Cloud Report}}&lt;/ref&gt;:

# «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw»
# «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw»
# «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.»

=== Engiziw qıyınshılıqları ===
Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4920-4345-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Bult qárejetleriniń artıp ketiwi ===
Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation | url =https://www.gartner.com/peer-community/oneminuteinsights/omi-keeping-cloud-costs-check-it-leader-perspectives-rfz | qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr |website=Gartner Peer Community}}&lt;/ref&gt;.

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimler ===
Ádette bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler xızmetke qarap hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, kompaniya ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |url=https://archive.org/details/cloudcomputingba0000srin |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Aǵıp ketiwshi abstrakciyalar ===
Bultlı esaplawdaǵı abstrakciyalar resurslardı basqarıwdı ápiwayılastırıwǵa baǵdarlanǵan, biraq aǵıp ketiwshi abstrakciyalar (leaky abstractions) olardıń astındaǵı quramalılıqtı ashıp qoyıwı múmkin. Abstrakciya sapasındaǵı bul ayırmashılıqlar bultlı xızmet jetkerip beriwshige, xızmetke hám arxitekturaǵa baylanıslı. Aǵıp ketiwshi abstrakciyalardıń tásirin azaytıw ushın paydalanıwshılar óz qollanatuǵın bultlı xızmetleriniń ámelge asırılıw detalları menen sheklewlerin túsiniwi kerek&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Native Infrastructure: Patterns for Scalable Infrastructure and Applications in a Dynamic Environment |url=https://archive.org/details/cloudnativeinfra0000just |date=25 October 2017 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4919-8425-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Observability in Action |isbn=978-1-63343-959-7 |last1=Hausenblas |first1=Michael |date=26 December 2023 |publisher=Simon and Schuster }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Microservices From Day One: Build robust and scalable software from the start |isbn=978-1-4842-1937-9 |last1=Jr |first1=Cloves Carneiro |last2=Schmelmer |first2=Tim |date=10 December 2016 |publisher=Apress }}&lt;/ref&gt;.

=== Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw ===
Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw (lock-in) klient bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń belgili bir xızmetlerine ǵárezli bolıp qalǵanda júz beredi. Bunday jaǵdayda klienttiń mútajlikleri ózgergende, sol jetkerip beriwshiniń basqa xızmetlerine ótiw qıyınlasadı&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing with the Windows Azure Platform |isbn=978-1-118-05875-6 |last1=Jennings |first1=Roger |date=29 December 2010 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud and Virtual Data Storage Networking |isbn=978-1-4665-0844-6}}&lt;/ref&gt;.

===Qáwipsizlik hám qupıyalılıq===
[[Fayl:Supply_and_demand-stacked5-law.png|thumb|325px|right|Bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń qáwipsizlik hám qupıyalılıq boyınsha kelisimleri talap etilip atırǵan talaplarǵa hám normativlik aktlerge sáykes keliwi kerek.]]
{{Main|Bultlı esaplaw qáwipsizligi}}

Bultlı esaplaw qupıyalılıq boyınsha táshwishler tuwdıradı, sebebi xızmet jetkerip beriwshi bulttaǵı maǵlıwmatlarǵa qálegen waqıtta kire aladı. Ol maǵlıwmatlardı tosınnan yamasa qasaqana ózgertiwi yamasa óshiriwi múmkin&lt;ref name=&quot;ryan&quot;&gt;{{web deregi | url =https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext| bet =Cloud Computing Privacy Concerns on Our Doorstep| at =Mark D.| familiya =Ryan|website=cacm.acm.org| sáne = January 2011 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-may | arxivsáne = 2021-jıl 28-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211228121443/https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler zárúr bolsa, huqıq tártibin saqlaw maqsetinde sud ruqsatnamasız maǵlıwmatlardı úshinshi tárepler menen bólise aladı. Bul olardıń qupıyalılıq siyasatlarında ruqsat etilgen, al paydalanıwshılar bultlı xızmetlerdi qollanıwdı baslawdan aldın bul siyasatlarǵa kelisiwi kerek. Qupıyalılıq mashqalaların sheshiw jollarına siyasat hám nızamshılıq, sonday-aq maǵlıwmatlardıń qalay saqlanatuǵını boyınsha sońǵı paydalanıwshılardıń tańlawı kiredi&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Paydalanıwshılar ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw ushın bultta qayta islenetuǵın yamasa saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı shifrlay aladı&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Identifikaciyanı basqarıw sistemaları da bultlı esaplawdaǵı qupıyalılıq mashqalaların ámeliy sheshiwge járdem beriwi múmkin. Bul sistemalar ruqsatı bar hám ruqsatı joq paydalanıwshılardı ajıratadı hám hárbir subekt ushın qoljetimli maǵlıwmatlar kólemin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identity and access management in cloud environment: Mechanisms and challenges|date=August 1, 2018|journal=Engineering Science and Technology|volume=21|issue=4|pages=574–588|doi=10.1016/j.jestch.2018.05.010|last1=Indu|first1=I.|last2=Anand|first2=P.M. Rubesh|last3=Bhaskar|first3=Vidhyacharan|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Bul sistemalar identifikatorlardı jaratıw hám táriyiplew, iskerlikti jazıp barıw hám paydalanılmaytuǵın identifikatorlardı joq etiw arqalı isleydi.

Cloud Security Alliance shólkeminiń maǵlıwmatına qaraǵanda, bulttaǵı úsh eń úlken qáwip — ''qáwipsiz emes interfeysler hám API-ler'', ''maǵlıwmatlardıń joǵalıwı hám sırtqa shıǵıwı'' hám ''apparatlıq buzılıwlar''. Olar bultlı qáwipsizlik buzılıwlarınıń sáykes túrde 29%, 25% hám 10%-in quradı. Olar birgelikte ulıwma texnologiyalıq hálsizliklerdi payda etedi. Hár túrli paydalanıwshılar ulıwma paydalanatuǵın bultlı platformada hár túrli klientlerge tiyisli maǵlıwmatlardıń bir maǵlıwmatlar serverinde saqlanıwı múmkin. Bunnan basqa, Emagined Security kompaniyasınıń bas texnologiyalıq direktorı Yudjin Shulc xakerler bultqa kiriw jolların izlewge ádewir waqıt hám kúsh jumsap atırǵanın aytqan: «Bultlı infrastrukturada jaman niyetli adamlarǵa kiriw ushın úlken tesikler payda etetuǵın haqıyqıy hálsiz tárepler bar». Úlken bultlı serverlerde júzlegen yamasa mıńlaǵan kompaniyanıń maǵlıwmatları saqlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, xakerler teoriyalıq jaqtan bir hújim arqalı úlken maǵlıwmatlar qoymaların qadaǵalawǵa ala aladı. Ol bul processti «hyperjacking» dep atadı. Buǵan Dropbox qáwipsizliginiń buzılıwı hám 2014-jılǵı iCloud maǵlıwmatlarınıń sırtqa shıǵıwı mısal bola aladı&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;&gt;{{web deregi | last1=Salcedo | first1=Hector | bet = Google Drive, Dropbox, Box and iCloud Reach the Top 5 Cloud Storage Security Breaches List| url = https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list|website = psg.hitachi-solutions.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 22-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151123032912/https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list| arxivsáne = 2015-jıl 23-noyabr }}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı oktyabr ayında Dropbox buzıp kirildi: xakerler onnan Bitcoin (BTC) arqalı aqsha alıw maqsetinde jeti millionnan aslam paydalanıwshınıń parollerin urladı. Bul paroller arqalı olar jeke maǵlıwmatlardı oqıy aladı, sonday-aq bul maǵlıwmatlardı izlew sistemalarında indekslep, ashıq etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;/&gt;.

Maǵlıwmatlarǵa huqıqıy iyelik mashqalası da bar (eger paydalanıwshı bultta qanday da bir maǵlıwmatlardı saqlasa, bultlı xızmet jetkerip beriwshi onnan payda kóre ala ma?). Kóplegen xızmet kórsetiw shártleri iyelik máselesi boyınsha hesh nárse aytpaydı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-apr-26-la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426-story.html |title=Who owns your stuff in the cloud? |date=26 April 2012 |first=Michelle |last=Maltais |newspaper=Los Angeles Times |access-date=2012-12-14 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120124852/http://articles.latimes.com/2012/apr/26/business/la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kompyuter úskenelerin fizikalıq túrde qadaǵalaw (jeke bult) úskenelerdiń sırtta hám basqa birewdiń qadaǵalawında bolıwına (ulıwma paydalanıwdaǵı bult) qaraǵanda qáwipsizirek. Bul ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshilerdi qáwipsiz xızmetlerdi kúshli basqarıwdı dúziw hám saqlawǵa birinshi náwbette itibar beriwge xoshametleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html| bet =Security of virtualization, cloud computing divides IT and security pros| sáne = 2010-jıl 22-fevral | baspaxana =Network World| qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | arxivsáne = 2024-jıl 26-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240426183953/https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] qáwipsizligi boyınsha tájiriybesi joq geypara kishi kárxanalar ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıw qáwipsizirek bolıwı múmkin. Sońǵı paydalanıwshılardıń bultlı xızmetke jazılǵanda oǵan baylanıslı máselelerdi túsinbew táwekeli bar. Adamlar geyde xızmet kórsetiw shártleriniń kóp betlerin oqımay, tek «Qabıl etiw» túymesin basadı. Bul házir áhmiyetli, sebebi bultlı esaplaw keń tarqalǵan hám geypara xızmetlerdiń islewi ushın zárúr. Mısalı, aqıllı jeke járdemshiler (Apple kompaniyasınıń Siri yamasa Google Assistant) ushın. Tiykarınan, jeke bult qáwipsizirek hám iyesine kóbirek qadaǵalaw múmkinshiligin beredi dep esaplanadı. Al ulıwma paydalanıwdaǵı bult iykemlirek hám paydalanıwshıdan azıraq waqıt hám qarjı jumsawdı talap etedi dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{web deregi | last1=Claybrook | first1=Bill | bet =The Bumpy Road to Private Clouds | work=Computerworld | url =http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-oktyabr | sáne = 2010-jıl 20-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141015113110/http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw sistemalarına jasalatuǵın hújimlerge «ortadaǵı adam» (man-in-the-middle) hújimleri, fishing hújimleri, autentifikaciya hújimleri hám zıyanlı programmalar hújimleri kiredi. Eń úlken qáwiplerdiń biri troyan atları sıyaqlı zıyanlı programmalar hújimleri dep esaplanadı. 2022-jılı ótkerilgen sońǵı izertlew troyan atın kirgiziw usılınıń bultlı esaplaw sistemalarına zıyanlı tásir etetuǵın áhmiyetli mashqala ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kanaker |first1=Hasan |last2=Karim |first2=Nader Abdel |last3=Awwad |first3=Samer A. B. |last4=Ismail |first4=Nurul H. A. |last5=Zraqou |first5=Jamal |last6=Ali |first6=Abdulla M. F. Al |date=2022-12-20 |title=Trojan Horse Infection Detection in Cloud Based Environment Using Machine Learning |url=https://online-journals.org/index.php/i-jim/article/view/35763 |journal=International Journal of Interactive Mobile Technologies |language=en |volume=16 |issue=24 |pages=81–106 |doi=10.3991/ijim.v16i24.35763 |s2cid=254960874 |issn=1865-7923|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.
==Xızmet modelleri==
[[Fayl:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS.png|thumb|Jergilikli sistemalardı, IaaS, PaaS hám SaaS modellerin salıstırıw|upright=2.4|center]]
[[Fayl:Cloud computing service models (1).png|thumb|371x371px|Stektegi qatlamlar túrinde jaylastırılǵan bultlı esaplaw xızmet modelleri]]
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı bultlı xızmettiń úsh modelin moyınladı: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). Keyin 2023-jılı Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) qosımsha modellerdi anıqladı. Olarǵa «tarmaq xızmet retinde», «kommunikaciyalar xızmet retinde», «esaplaw xızmet retinde» hám «maǵlıwmatlardı saqlaw xızmet retinde» modelleri kiredi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |date=September 2023 |title=ISO/IEC 22123-2:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 2: Concepts |journal=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;.

===Infrastruktura xızmet retinde (IaaS)===
{{Main|Infrastruktura xızmet retinde}}

Infrastruktura xızmet retinde (IaaS) — tómengi tarmaq infrastrukturasınıń hár túrli tómen dárejeli detalların abstrakciyalaw ushın qollanılatuǵın joqarı dárejeli API-lerdi usınatuǵın onlayn xızmetler. Bunday detallarǵa fizikalıq esaplaw resursları, jaylasıw ornı, maǵlıwmatlardı bóliw, masshtablaw, qáwipsizlik, rezerv nusqa alıw hám t.b. kiredi. Gipervizor virtual mashinalardı qonaq retinde iske qosadı. Bultlı operaciyalıq sistemadaǵı gipervizorlar jıynaqları kóp sanlı virtual mashinalardı hám xızmetlerdi klientlerdiń ózgerip turatuǵın talaplarına sáykes keńeytiw hám qısqartıw múmkinshiligin qollay aladı. Linux konteynerleri tikkeley fizikalıq apparatlıq támiynatta isleytuǵın bir Linux yadrosınıń izolyaciyalanǵan bólimlerinde isleydi. Linux cgroups hám atlar keńislikleri (namespaces) — konteynerlerdi izolyaciyalaw, qorǵaw hám basqarıw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı Linux yadrosı texnologiyaları. Konteynerlerdi qollanıw virtuallastırıwǵa qaraǵanda joqarıraq ónimlilikti támiyinleydi, sebebi bunda gipervizordıń qosımsha júklemesi bolmaydı. IaaS bultları kóbinese qosımsha resurslardı usınadı. Olarǵa virtual mashina disk obrazlarınıń kitapxanası, shiyki blok saqlaw, fayl yamasa obekt saqlaw, tarmaqlıq ekranlar, júklemeni teńlestiriwshiler, IP adresleri, virtual lokal tarmaqlar (VLAN) hám programmalıq paketler kiredi&lt;ref name=&quot;DHAC&quot;&gt;{{cite book
  |title = Developing and Hosting Applications on the Cloud
  |date = July 2012
  |publisher = IBM Press
  |isbn = 978-0-13-306684-5
  |chapter-url = http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  |chapter = Infrastructure as a Service Cloud Concepts
  |first1 = Alex
  |last1 = Amies
  |first2 = Harm
  |last2 = Sluiman
  |first3 = Qiang Guo
  |last3 = Tong
  |first4 = Guo Ning
  |last4 = Liu
  |access-date = 2012-07-19
  |archive-date = 2012-09-15
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20120915124741/http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  }}&lt;/ref&gt;.

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması IaaS modelin bılay táriyipleydi: «tutınıwshı operaciyalıq sistemalar menen qosımshalardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan qálegen programmalıq támiynattı engize hám iske qosa aladı. Tutınıwshı tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı hám engizilgen qosımshalardı qadaǵalay aladı. Sonday-aq ol geypara tarmaq komponentlerin (mısalı, xosttıń tarmaqlıq ekranların) sheklengen dárejede qadaǵalawı múmkin».

IaaS bultlı xızmet jetkerip beriwshileri bul resurslardı [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar oraylarında]] ornatılǵan úlken úskeneler jıynaqlarınan talap boyınsha usınadı. Global tarmaq baylanısı ushın klientler internetti yamasa operator bultların (arnawlı virtual jeke tarmaqlardı) qollana aladı. Óz qosımshaların engiziw ushın bult paydalanıwshıları bultlı infrastrukturaǵa [[operaciyalıq sistema]] obrazların hám óz qosımsha [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatın]] ornatadı. Bul modelde operaciyalıq sistemalardı hám qosımsha programmalıq támiynattı bult paydalanıwshısı jańalaydı hám olarǵa xızmet kórsetedi. Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler ádette IaaS xızmetleri ushın kommunal esaplaw (utility computing) principi boyınsha tólem aladı: bahası bólingen hám tutınılǵan resurslar sanına sáykes boladı&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Cloud, the Crowd, and Public Policy |url=https://archive.org/details/sim_issues-in-science-and-technology_summer-2009_25_4/page/71 |jstor=43314918 |last1=Nelson |first1=Michael R. |journal=Issues in Science and Technology |year=2009 |volume=25 |issue=4 |pages=71–76 }}&lt;/ref&gt;.
===Platforma xızmet retinde (PaaS)===
{{Main|Platforma xızmet retinde}}

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması platformanı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı:

{{blockquote|text=Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — xızmet jetkerip beriwshi qollap-quwatlaytuǵın programmalastırıw tilleri, kitapxanalar, xızmetler hám qurallar járdeminde dúzilgen, tutınıwshınıń ózi jaratqan yamasa satıp alǵan qosımshalardı bultlı infrastrukturaǵa engiziw. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı yamasa saqlawdı qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq engizilgen qosımshalardı hám, múmkin, qosımshanı jaylastırıw ortalıǵınıń konfiguraciya sazlawların qadaǵalaydı.}}

PaaS jetkerip beriwshileri qosımshalardı islep shıǵıwshılarǵa islep shıǵıw ortalıǵın usınadı. Ádette xızmet jetkerip beriwshi islep shıǵıw ushın instrumentler jıynaǵın hám standartlardı, sonday-aq tarqatıw hám tólem kanalların islep shıǵadı. PaaS modellerinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler esaplaw platformasın usınadı. Bul platforma ádette operaciyalıq sistemanı, programmalastırıw tiliniń orınlanıw ortalıǵın, maǵlıwmatlar bazasın hám veb-serverdi óz ishine aladı. Qosımshalardı islep shıǵıwshılar tómengi apparatlıq hám programmalıq qatlamlardı tikkeley satıp alıp, basqarıwdıń ornına, óz programmalıq támiynatın bultlı platformada islep shıǵadı hám iske qosadı. Geypara PaaS xızmetlerinde tómengi kompyuter hám saqlaw resursları qosımshanıń talabına sáykes avtomatikalıq túrde masshtablanadı. Sonlıqtan bult paydalanıwshısına resurslardı qolda bólistiriwdiń keregi bolmaydı.

Geypara integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw xızmetlerin jetkerip beriwshiler maǵlıwmatlardı jetkerip beriw modeli retinde PaaS-tıń arnawlı qollanılıwların da paydalanadı. Mısalı, '''iPaaS (Integration Platform as a Service — integraciya platforması xızmet retinde)''' hám '''dPaaS (Data Platform as a Service — maǵlıwmatlar platforması xızmet retinde)'''. iPaaS klientlerge integraciya aǵımların islep shıǵıwǵa, orınlawǵa hám basqarıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;GartnerGlossary&quot;&gt;{{cite web|publisher= Gartner|work= Gartner IT Glossary|url= http://www.gartner.com/it-glossary/information-platform-as-a-service-ipaas|title= Integration Platform as a Service (iPaaS)|access-date= 2015-07-20|archive-date= 2015-07-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20150729050824/http://www.gartner.com/it-glossary/information-platform-as-a-service-ipaas|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. iPaaS integraciya modelinde klientler hesh qanday apparatlıq yamasa aralıq programmalıq támiynattı ornatpay hám basqarmay, integraciyalardı islep shıǵıwdı hám engiziwdi ózleri basqaradı&lt;ref name=&quot;GartnerReferenceModel&quot;&gt;{{cite web|last= Gartner|title= Gartner Reference Model for Integration PaaS|url= http://www.gartner.com/id=1729256|access-date= 16 January 2013|author2= Massimo Pezzini|author3= Paolo Malinverno|author4= Eric Thoo|archive-date= 1 July 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130701033411/http://www.gartner.com/id=1729256|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. dPaaS integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw ónimlerin tolıq basqarılatuǵın xızmet retinde usınadı&lt;ref name=&quot;ITBusinessEdge&quot;&gt;{{cite web|title= IT Business Edge|url= http://www.itbusinessedge.com/blogs/integration/liaisons-data-platform-as-a-service-includes-data-mapping.html|author= Loraine Lawson|date= 3 April 2015|access-date= 6 July 2015|archive-date= 7 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150707171204/http://www.itbusinessedge.com/blogs/integration/liaisons-data-platform-as-a-service-includes-data-mapping.html|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. dPaaS modelinde programmalardı islep shıǵıwdı hám orınlawdı klient emes, al PaaS jetkerip beriwshisi basqaradı. Ol klient ushın maǵlıwmatlar qosımshaların dúzedi. dPaaS paydalanıwshıları maǵlıwmatlarǵa maǵlıwmatlardı vizuallastırıw qurallları arqalı kiredi&lt;ref name=&quot;EnterpriseCIOForum&quot;&gt;{{cite web|last= Enterprise CIO Forum|title= The Value of Data Platform-as-a-Service (dPaaS)|url= http://www.enterprisecioforum.com/en/blogs/gabriellowy/value-data-platform-service-dpaas|archive-url= https://web.archive.org/web/20150419045605/http://www.enterprisecioforum.com/en/blogs/gabriellowy/value-data-platform-service-dpaas|archive-date= 19 April 2015|author2= Gabriel Lowy|work= Enterprise CIO Forum|access-date= 6 July 2015}}&lt;/ref&gt;.

===Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS)===
{{Main|Programmalıq támiynat xızmet retinde}}

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması programmalıq támiynattı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı:

{{Blockquote|text=
Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — bultlı infrastrukturada isleytuǵın xızmet jetkerip beriwshiniń qosımshaların paydalanıw. Qosımshalarǵa hár túrli klient qurılmalarınan veb-brauzer (mısalı, vebke tiykarlanǵan elektron pochta) sıyaqlı jińishke klient interfeysi yamasa programmalıq interfeys arqalı kiriwge boladı. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı, hátte qosımshanıń ayırım múmkinshiliklerin qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı. Tek paydalanıwshıǵa tiyisli qosımsha konfiguraciyasınıń sheklengen sazlawları buǵan kirmewi múmkin.}}
Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) modelinde paydalanıwshılar qosımsha programmalıq támiynatqa hám maǵlıwmatlar bazalarına kiriw múmkinshiligin aladı. Qosımshalardı iske qosatuǵın infrastrukturanı hám platformalardı bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqaradı. SaaS geyde «talap boyınsha programmalıq támiynat» dep ataladı hám ádette paydalanıwǵa qarap tólew yamasa abonent tólemi tiykarında bahalanadı&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Definition of: SaaS|url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/56112/saas|encyclopedia=PC Magazine Encyclopedia|publisher=Ziff Davis|access-date=14 May 2014|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714175059/http://www.pcmag.com/encyclopedia/term/56112/saas|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. SaaS modelinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler qosımsha programmalıq támiynattı bultta ornatadı hám iske qosadı, al bult paydalanıwshıları programmalıq támiynatqa bultlı klientlerden kiredi. Bult paydalanıwshıları qosımsha isleytuǵın bultlı infrastrukturanı hám platformanı basqarmaydı. Bul qosımshanı bult paydalanıwshısınıń óz kompyuterlerinde ornatıw hám iske qosıw zárúrligin joq etedi, nátiyjede xızmet kórsetiw hám qollaw ápiwayılasadı. Bultlı qosımshalar basqa qosımshalardan óziniń masshtablanıwshılıǵı menen ajıraladı. Oǵan ózgerip turatuǵın jumıs talabın qanaatlandırıw ushın orınlanıw waqtında wazıypalardı bir neshe virtual mashinaǵa klonlaw arqalı erisiwge boladı&lt;ref name=&quot;hamdaqa&quot;&gt;{{cite book
  |title = A Reference Model for Developing Cloud Applications
  |first = Mohammad
  |last = Hamdaqa
  |url = http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/A%20REFERENCEMODELFORDEVELOPINGCLOUD%20APPLICATIONS.pdf
  |access-date = 2012-05-23
  |archive-date = 2012-10-05
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20121005002903/http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/A%20REFERENCEMODELFORDEVELOPINGCLOUD%20APPLICATIONS.pdf
  |url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;. Júklemeni teńlestiriwshiler jumıstı virtual mashinalar jıynaǵı boyınsha bólistiredi. Bul process bult paydalanıwshısı ushın kórinbeydi, ol tek bir kiriw noqatın kóredi. Kóp sanlı bult paydalanıwshıların qamtıw ushın bultlı qosımshalar ''kóp ijarashılı'' bolıwı múmkin, yaǵnıy qálegen mashina bir neshe bult paydalanıwshısı shólkemine xızmet kórsete aladı.

SaaS qosımshalarınıń bahalaw modeli ádette hárbir paydalanıwshı ushın aylıq yamasa jıllıq turaqlı tólem boladı&lt;ref name=&quot;Chou&quot;&gt;{{cite book
  |title = Introduction to Cloud Computing: Business &amp; Technology
  |first = Timothy
  |last = Chou
  |url = https://www.scribd.com/doc/64699897/Introduction-to-Cloud-Computing-Business-and-Technology
  |access-date = 2017-09-09
  |archive-date = 2016-05-05
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20160505045711/https://www.scribd.com/doc/64699897/Introduction-to-Cloud-Computing-Business-and-Technology
  |url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;. Sonlıqtan paydalanıwshılar qálegen waqıtta qosılsa yamasa alıp taslansa, bahalar masshtablanadı hám ózgertiledi. Ol biypul da bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|title=HVD: the cloud's silver lining |url=http://www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002231021/http://www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf |archive-date=2 October 2012 |publisher=Intrinsic Technology |access-date=30 August 2012 }}&lt;/ref&gt;. Táreplerdiń pikirinshe, SaaS apparatlıq hám programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw hám qollawdı bultlı xızmet jetkerip beriwshige autsorsingke beriw arqalı kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin azaytıw múmkinshiligin beredi. Bul kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin apparatlıq/programmalıq támiynatqa hám xızmetkerlerge jumsalatuǵın qárejetlerden basqa maqsetlerge qayta bólistiriwge múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, qosımshalar oraylasqan túrde jaylasqanlıqtan, jańalanıwlardı paydalanıwshılar jańa programmalıq támiynattı ornatpay-aq shıǵarıwǵa boladı. SaaS-tıń bir kemshiligi — paydalanıwshılardıń maǵlıwmatlarınıń bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń serverinde saqlanıwı. Nátiyjede maǵlıwmatlarǵa ruqsatsız kiriw júz beriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Sun|first1=Yunchuan|last2=Zhang|first2=Junsheng|last3=Xiong|first3=Yongping|last4=Zhu|first4=Guangyu|date=2014-07-01|title=Data Security and Privacy in Cloud Computing|journal=International Journal of Distributed Sensor Networks|language=en|volume=10|issue=7|article-number=190903|doi=10.1155/2014/190903|s2cid=13213544|issn=1550-1477|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. SaaS retinde usınılatuǵın qosımshalarǵa mısal retinde oyınlardı hám [[Google Docs]], Office Online sıyaqlı ónimlilik programmalıq támiynatın keltiriwge boladı. SaaS qosımshaları [[Bultlı saqlaw|bultlı saqlaw]] yamasa fayl xosting xızmetleri menen integraciyalanıwı múmkin. Mısalı, Google Docs Google Drive penen, al Office Online OneDrive penen integraciyalanǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Use OneDrive with Office |url=https://support.microsoft.com/en-us/office/use-onedrive-with-office-b1c976de-ef52-4d53-950f-d48f2c6427df |access-date=2022-10-15 |website=Microsoft Support |archive-date=2022-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015223322/https://support.microsoft.com/en-us/office/use-onedrive-with-office-b1c976de-ef52-4d53-950f-d48f2c6427df |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

===Serversiz esaplaw===
{{Main|Serversiz esaplaw}}

Serversiz esaplaw klientlerge óz qosımsha kodın yamasa maǵlıwmatların usınıwdan basqa, apparatlıq yamasa programmalıq resurslardı ajıratpay, engizbey yamasa basqarmay-aq hár túrli bultlı múmkinshiliklerdi paydalanıwǵa múmkinshilik beredi. ISO/IEC 22123-2:2023 standartı serversiz esaplawdı infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) menen birge bultlı xızmet kategoriyalarınıń keńirek toparına klassifikaciyalaydı. Atap ótiw kerek, ISO bul klassifikaciyalardı bultlı xızmet kategoriyaları dep ataydı, al AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) olardı xızmet modelleri dep ataydı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==Engiziw modelleri==
[[Fayl:Cloud computing types.svg|thumb|395px|right|Bultlı esaplawdıń túrleri]]

«Bulttı engiziw modeli fizikalıq yamasa virtual resurslardı qadaǵalaw hám bólisiwge tiykarlanıp, bultlı esaplawdı shólkemlestiriw usılın bildiredi»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Bulttı engiziw modelleri bult klientleri menen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler arasındaǵı óz-ara tásirdiń tiykarǵı úlgilerin anıqlaydı. Olar ámelge asırıwdıń anıq detalların yamasa resurslardıń konfiguraciyasın tolıq kórsetpeydi&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Private cloud&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Private Cloud&quot;&gt;&lt;/span&gt;Jeke bult===
Jeke bult — tek bir shólkem ushın isleytuǵın bultlı infrastruktura. Ol ishki túrde yamasa úshinshi tárep tárepinen basqarılıwı hám ishki yamasa sırtqı túrde jaylastırılıwı múmkin. Jeke bult proektin ámelge asırıw biznes ortalıǵın virtuallastırıw ushın ádewir kúsh jumsawdı talap etedi. Sonday-aq ol shólkemnen bar resurslar boyınsha sheshimlerdi qayta bahalawdı talap etedi. Ol biznesti jaqsılawı múmkin, biraq proekttiń hárbir basqıshı jiddiy hálsizliklerdiń aldın alıw ushın sheshiliwi kerek bolǵan qáwipsizlik máselelerin payda etedi. Ózi basqaratuǵın [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar orayları]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.govconnection.com/IPA/PM/Info/Cloud-Computing/Self-Run-Private-Cloud.htm |title=Self-Run Private Cloud Computing Solution&amp;nbsp;– GovConnection |work=govconnection.com |year=2014 |access-date=April 15, 2014 |archive-date=April 6, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140406092811/http://www.govconnection.com/IPA/PM/Info/Cloud-Computing/Self-Run-Private-Cloud.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ádette kóp kapital talap etedi. Olar úlken fizikalıq orın iyeleydi hám orın, apparatlıq támiynat hám ortalıqtı basqarıw quralların talap etedi. Bul aktivlerdi waqtı-waqtı menen jańalap turıw kerek, bul qosımsha kapital qárejetlerge alıp keledi. Olar sınǵa ushıradı, sebebi paydalanıwshılar olardı «bári bir satıp alıwı, qurıwı hám basqarıwı kerek». Sonlıqtan olar qol miynetin azaytatuǵın basqarıwdıń paydasın kórmeydi&lt;ref name=&quot;iwpc&quot;&gt;{{cite web|title=Private Clouds Take Shape – Services – Business services – Informationweek|work=InformationWeek |url=http://www.informationweek.com/services/business/private-clouds-take-shape/209904474|date=2012-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026045810/http://www.informationweek.com/services/business/private-clouds-take-shape/209904474|archive-date=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Mánisi boyınsha olarda «bultlı esaplawdı sonshelli qızıqlı túsinikke aylandıratuǵın ekonomikalıq model [jetispeydi]»&lt;ref&gt;{{cite web |last=Haff |first=Gordon |url=https://www.cnet.com/news/just-dont-call-them-private-clouds/ |title=Just don't call them private clouds |publisher=CNET News |date=2009-01-27 |access-date=2010-08-22 |archive-date=2014-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141227001927/http://www.cnet.com/news/just-dont-call-them-private-clouds/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=There's No Such Thing As A Private Cloud |magazine=InformationWeek |url=http://www.informationweek.com/cloud-computing/theres-no-such-thing-as-a-private-cloud/229207922|date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303015514/http://www.informationweek.com/cloud-computing/theres-no-such-thing-as-a-private-cloud/229207922|archive-date=2013-03-03}}&lt;/ref&gt;.
===Ulıwma paydalanıwdaǵı bult===
Bultlı xızmetler ulıwma paydalanıwdaǵı internet arqalı usınılǵanda «ulıwma paydalanıwdaǵı» dep esaplanadı. Olar tólemli abonent túrinde yamasa biypul usınılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|first=Margaret|last=Rouse|title=What is public cloud?|access-date=12 October 2014|url=http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/public-cloud|publisher=Definition from Whatis.com|archive-date=16 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016022343/http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/public-cloud|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Arxitektura jaǵınan ulıwma paydalanıwdaǵı hám jeke bultlı xızmetler arasında ayırmashılıq az. Biraq xızmetlerdi (qosımshalardı, saqlawdı hám basqa resurslardı) bir neshe klient birgelikte paydalanǵanda, qáwipsizlik boyınsha táshwishler ádewir artadı. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń kópshiligi tikkeley baylanıs xızmetlerin usınadı. Bul xızmetler klientlerge óziniń eski maǵlıwmatlar orayların bultta jaylasqan qosımshaları menen qáwipsiz baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;idc&quot;&gt;{{cite web |date=2008-09-23 |title=Defining 'Cloud Services' and &quot;Cloud Computing&quot; |url=http://blogs.idc.com/ie/?p=190 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722074526/http://blogs.idc.com/ie/?p=190 |archive-date=2010-07-22 |access-date=2010-08-22 |publisher=IDC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cloud.oracle.com/en_US/fastconnect |url-access=subscription |title=FastConnect |website=Oracle |access-date=2017-11-15|archive-date=2017-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115232022/https://cloud.oracle.com/en_US/fastconnect|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt;.

Kárxanalar menen shólkemlerdiń ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı yamasa jergilikli sheshimdi tańlaw haqqındaǵı sheshimine sheshimlerdiń funkcionallıǵı, qárejetler, integraciya hám shólkemlik aspektler, sonday-aq qáwipsizlik sıyaqlı bir neshe faktor tásir etedi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Schmidt|first1=Rainer|last2=Möhring|first2=Michael|last3=Keller|first3=Barbara|date=2017|title=Customer Relationship Management in a Public Cloud environment - Key influencing factors for European enterprises|journal=HICSS|series=Proceedings of the 50th Hawaii International Conference on System Sciences (2017)|doi=10.24251/HICSS.2017.513|hdl=10125/41673|isbn=978-0-9981331-0-2|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;.

===Gibridli bult===
'''Gibridli''' bult — ulıwma paydalanıwdaǵı bult penen jeke bult yamasa jergilikli resurslar sıyaqlı jeke ortalıqtıń birikpesi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/hybrid-cloud|title=What is hybrid cloud? - Definition from WhatIs.com|website=SearchCloudComputing|language=en|access-date=2019-08-10|archive-date=2019-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716045359/https://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/hybrid-cloud|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.networkworld.com/article/3233132/what-is-hybrid-cloud-computing.html|title=What is hybrid cloud computing? The benefits of mixing private and public cloud services|last=Butler|first=Brandon|date=2017-10-17|website=Network World|language=en|access-date=2019-08-11|archive-date=2019-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811183947/https://www.networkworld.com/article/3233132/what-is-hybrid-cloud-computing.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul bólimler óz aldına obektler bolıp qaladı, biraq bir-biri menen baylanısqan boladı hám bir neshe engiziw modeliniń artıqmashılıqların usınadı. Gibridli bult kolokaciya, basqarılatuǵın yamasa arnawlı xızmetlerdi bultlı resurslar menen baylanıstırıw múmkinshiligin de bildiriwi múmkin. Gartner kompaniyası gibridli bultlı xızmetti hár túrli xızmet jetkerip beriwshilerdiń jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı hám jámiyetlik bultlı xızmetleriniń qanday da bir kombinaciyasınan turatuǵın bultlı esaplaw xızmeti dep anıqlaydı&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.gartner.com/thomas_bittman/2012/09/24/mind-the-gap-here-comes-hybrid-cloud/|title=Mind the Gap: Here Comes Hybrid Cloud – Thomas Bittman|work=Thomas Bittman|date=24 September 2012|access-date=22 April 2015|archive-date=17 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417185305/http://blogs.gartner.com/thomas_bittman/2012/09/24/mind-the-gap-here-comes-hybrid-cloud/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Gibridli bultlı xızmet izolyaciya hám xızmet jetkerip beriwshiler shegaraların kesip ótedi. Sonlıqtan onı ápiwayı túrde jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jámiyetlik bultlı xızmettiń bir kategoriyasına kirgiziw múmkin emes. Ol basqa bultlı xızmet penen biriktiriw, integraciyalaw yamasa sazlaw arqalı bultlı xızmettiń quwatın yamasa múmkinshiligin keńeytiwge múmkinshilik beredi.

Gibridli bult birikpesin qollanıwdıń hár túrli jaǵdayları bar. Mısalı, shólkem sezimtal klient maǵlıwmatların óz ishinde jeke bultlı qosımshada saqlawı múmkin. Biraq ol bul qosımshanı ulıwma paydalanıwdaǵı bultta programmalıq xızmet retinde usınılatuǵın biznes-analitika qosımshası menen baylanıstırıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cio.com/article/753708/Business_Intelligence_Takes_to_Cloud_for_Small_Businesses |title=Business Intelligence Takes to Cloud for Small Businesses |publisher=CIO.com |date=2014-06-04 |access-date=2014-06-04 |archive-date=2014-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140607002519/http://www.cio.com/article/753708/Business_Intelligence_Takes_to_Cloud_for_Small_Businesses |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gibridli bulttıń bul mısalı sırttan qoljetimli ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerdi qosıw arqalı kárxananıń belgili bir biznes xızmetin usınıw múmkinshiliklerin keńeytedi. Gibridli bulttı qollanıw bir qatar faktorlarǵa baylanıslı. Olarǵa maǵlıwmatlar qáwipsizligi hám sáykeslik talapları, maǵlıwmatlar ústinen kerekli qadaǵalaw dárejesi hám shólkem qollanatuǵın qosımshalar kiredi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.techradar.com/news/internet/cloud-services/hybrid-cloud-is-it-right-for-your-business-1261343|title=Hybrid cloud: is it right for your business?|author=Désiré Athow|work=TechRadar|date=24 August 2014|access-date=22 April 2015|archive-date=7 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707094750/http://www.techradar.com/news/internet/cloud-services/hybrid-cloud-is-it-right-for-your-business-1261343|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Gibridli bulttıń taǵı bir mısalı — [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] shólkemleriniń jeke bult qanaatlandıra almaytuǵın waqıtsha quwat mútajliklerin qanaatlandırıw ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw resursların qollanıwı&lt;ref&gt;Metzler, Jim; Taylor, Steve. (2010-08-23) [http://www.networkworld.com/newsletters/frame/2010/082310wan1.html &quot;Cloud computing: Reality vs. fiction&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619095824/http://www.networkworld.com/newsletters/frame/2010/082310wan1.html |date=2013-06-19 }}, Network World.&lt;/ref&gt;. Bul múmkinshilik gibridli bultlarǵa bultlar arasında masshtablaw ushın bultqa júklemeni shıǵarıwdı (cloud bursting) qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Bultqa júklemeni shıǵarıw — qosımshanı engiziw modeli. Bunda qosımsha jeke bultta yamasa maǵlıwmatlar orayında isleydi, al esaplaw quwatına talap artqanda ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa «shıǵadı». Bultqa júklemeni shıǵarıwdıń hám gibridli bult modeliniń tiykarǵı artıqmashılıǵı — shólkem qosımsha esaplaw resursları ushın tek olar kerek bolǵanda tóleydi&lt;ref&gt;Rouse, Margaret. [http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/cloud-bursting &quot;Definition: Cloudbursting&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319074247/http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/cloud-bursting |date=2013-03-19 }}, May 2011. SearchCloudComputing.com.&lt;/ref&gt;. Bultqa júklemeni shıǵarıw maǵlıwmatlar oraylarına ortasha júklemelerdi qollaytuǵın ishki IT infrastrukturasın dúziwge múmkinshilik beredi. Al qayta islewge talap anaǵurlım artqan waqıtlarda ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jeke bultlardıń resursları qollanıladı&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://insights.dice.com/2012/06/21/how-cloudbursting-rightsizes-the-data-center/|title=How Cloudbursting &quot;Rightsizes&quot; the Data Center|date=2012-06-22|access-date=2016-10-19|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019150709/http://insights.dice.com/2012/06/21/how-cloudbursting-rightsizes-the-data-center/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
=== Jámiyetlik bult ===
Jámiyetlik bult ulıwma máselelerge (qáwipsizlik, normativlik talaplarǵa sáykeslik, yurisdikciya hám t.b.) iye belgili bir jámiyettegi bir neshe shólkem arasında infrastrukturanı birgelikte paydalanıwdı bildiredi. Ol ishki túrde yamasa úshinshi tárep tárepinen basqarılıwı hám ishki yamasa sırtqı túrde jaylastırılıwı múmkin. Qárejetler ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa qaraǵanda azıraq (biraq jeke bultqa qaraǵanda kóbirek) paydalanıwshılar arasında bólistiriledi. Nátiyjede bultlı esaplawdıń itimal qárejetlerdi únemlew múmkinshiliginiń tek bir bólegine ǵana erisiledi.

=== Kóp bultlılıq ===
ISO/IEC 22123-1 standartına sáykes, «kóp bult (multi-cloud) — bulttı engiziw modeli bolıp, onda klient eki yamasa onnan kóp bultlı xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerdi qollanadı»&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 1: Vocabulary |journal=International Organization for Standardization |page=2}}&lt;/ref&gt;. Polibult (poly cloud) hárbir xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın arnawlı xızmetlerden paydalanıw maqsetinde bir neshe ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıwdı bildiredi. Onıń kóp bulttan ayırmashılıǵı sonda, ol iykemlilikti arttırıw yamasa buzılıwlardıń aldın alıw ushın arnalmaǵan. Kerisinshe, ol shólkemge bir xızmet jetkerip beriwshi menen erisiwge bolatuǵınnan kóbirek nársege erisiwge múmkinshilik beriw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hub.packtpub.com/polycloud-a-better-alternative-to-cloud-agnosticism/|title=Polycloud: a better alternative to cloud agnosticism|last=Gall|first=Richard|date=2018-05-16|website=Packt Hub|language=en-US|access-date=2019-11-11|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111115325/https://hub.packtpub.com/polycloud-a-better-alternative-to-cloud-agnosticism/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

==Bazarı==
Sońǵı bazar izertlewleriniń bahalawlarına qaraǵanda, 2026-jılı global bultlı esaplaw bazarı shama menen 1,0–1,2 trillion AQSH dollarına teń boldı&lt;ref&gt;
* {{cite web |title=Cloud Computing Market Size And Share Report, 2026–2033 |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/cloud-computing-industry |publisher=Grand View Research |date=September 2026 |access-date=2026-10-02}}
* {{cite web |title=Cloud Computing Market Size, Industry Trends &amp; Growth 2031 |url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/cloud-computing-market |publisher=Mordor Intelligence |date=2026-09-11 |access-date=2026-10-02}}
* {{cite press release |title=What's Driving the Cloud Computing Market Surge? Key AI, Hybrid Cloud Innovations, and Regional Shifts to Watch for 2025–2035 |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2026/04/23/3280057/0/en/what-s-driving-the-cloud-computing-market-surge-key-ai-hybrid-cloud-innovations-and-regional-shifts-to-watch-for-2025-2035.html |publisher=Precedence Research |date=2026-04-23 |access-date=2026-10-02}}
* {{cite web |title=Cloud Computing Market – Global Forecast 2026–2032 |url=https://www.researchandmarkets.com/report/cloud-computing |publisher=Research and Markets |date=September 2026 |access-date=2026-10-02}}&lt;/ref&gt;. International Data Corporation (IDC) boljawı boyınsha, 2026-jılı ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerge global qárejetler 1 trillion AQSH dollarınan asadı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Public Cloud Spending to Surpass $1 Trillion in 2026, Driven by PaaS and AI Platform Adoption |url=https://www.idc.com/resource-center/press-releases/publiccloudspend2026/ |publisher=IDC |date=2026-03-04 |access-date=2026-10-02}}&lt;/ref&gt;. Gartner kompaniyasınıń boljawı boyınsha, 2026-jılı dúnya júzi boyınsha ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerge qárejetler 1,03 trillion AQSH dollarına jetedi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forecast: Public Cloud Services by Vertical Industry Market, Worldwide, 2023-2029, 3Q25 |url=https://www.gartner.com/en/documents/7259330 |publisher=Gartner |date=2025-12-08 |access-date=2026-10-02}}&lt;/ref&gt;.

Bazar izertlewleriniń boljawları global bultlı esaplaw bazarınıń keyingi on jıllıqta anaǵurlım ósiwi múmkin ekenin kórsetedi. 2035-jılǵa bahalawlar shama menen 3,59 trillionnan 6 trillion AQSH dollarına shekem jetedi&lt;ref&gt;
* {{cite web |title=Cloud Computing Market Report: Trends, Forecast and Competitive Analysis to 2035 |url=https://www.researchandmarkets.com/reports/5691815/cloud-computing-market-report-trends-forecast |publisher=Lucintel / Research and Markets |date=August 2026 |access-date=2026-10-02}}
* {{cite web |title=Cloud Computing Market Companies, Size &amp; Trends 2026-2035 |url=https://www.precedenceresearch.com/cloud-computing-market |publisher=Precedence Research |date=2026 |access-date=2026-10-02}}&lt;/ref&gt;.

Evropa Komissiyasınıń 2012-jılǵı ''Communication'' hújjeti bultlı esaplaw bazarınıń rawajlanıwına tosqınlıq etetuǵın bir neshe máseleni anıqladı&lt;ref name=&quot;ec529&quot;&gt;European Commission, [https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2012:0529:FIN:EN:PDF Unleashing the Potential of Cloud Computing in Europe], COM(2012) 529 final, page 3, published 27 September 2012, accessed 26 April 2024&lt;/ref&gt;{{rp|Section 3}}:
*Evropa Awqamı boyınsha cifrlı jalǵız bazardıń bóliniwi
*kelisimler boyınsha táshwishler, sonıń ishinde maǵlıwmatlarǵa kiriw hám olarǵa iyelik, maǵlıwmatlardı kóshiriw múmkinshiligi hám ózgerislerdi qadaǵalaw boyınsha gúmanlar
*bultlı esaplawǵa qollanılatuǵın standartlardaǵı ayırmashılıqlar
''Communication'' hújjeti Komissiyanıń bultlı esaplaw xızmetleriniń ádil hám nátiyjeli bazarınıń rawajlanıwın qollaw ushın ámelge asırıwdı usınǵan bir qatar «cifrlı kún tártibi ilajların» belgiledi&lt;ref name=ec529 /&gt;{{rp|Pages 6–14}}.

==Uqsas túsinikler==
Bultlı esaplawdıń maqseti — paydalanıwshılarǵa bul texnologiyalardıń hárbiri boyınsha tereń bilim yamasa tájiriybe talap etpey, olardıń barlıǵınan paydalanıwǵa múmkinshilik beriw. Bult qárejetlerdi azaytıwǵa umtıladı hám paydalanıwshılarǵa IT kesentlerine ushıramay, óz tiykarǵı biznesine itibar qaratıwǵa járdem beredi&lt;ref name=&quot;HAM2012&quot;&gt;{{cite book |last=HAMDAQA |first=Mohammad |title=Cloud Computing Uncovered: A Research Landscape |year=2012 |publisher=Elsevier Press |isbn=978-0-12-396535-6 |pages=41–85 |url=http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/Cloud_Computing_Uncovered.pdf |access-date=2013-03-19 |archive-date=2013-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619150209/http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/Cloud_Computing_Uncovered.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bultlı esaplawdıń tiykarǵı múmkinshilik beretuǵın texnologiyası — virtuallastırıw. Virtuallastırıw programmalıq támiynatı bir fizikalıq esaplaw qurılmasın bir yamasa bir neshe «virtual» qurılmaǵa bóledi, olardıń hárbirin esaplaw wazıypaların orınlaw ushın ańsat paydalanıwǵa hám basqarıwǵa boladı. Operaciyalıq sistema dárejesindegi virtuallastırıw mánisi boyınsha bir neshe ǵárezsiz esaplaw qurılmalarınıń masshtablanatuǵın sistemasın jaratadı. Sonlıqtan bos turǵan esaplaw resursların nátiyjelirek bólistiriwge hám paydalanıwǵa boladı. Virtuallastırıw IT operaciyaların tezletiw ushın kerekli iykemlilikti támiyinleydi hám infrastrukturanı paydalanıw dárejesin arttırıw arqalı qárejetlerdi azaytadı. Avtonom esaplaw paydalanıwshı resurslardı talap boyınsha ala alatuǵın processti avtomatlastıradı. Paydalanıwshınıń qatnasıwın ilajı barınsha azaytıw arqalı avtomatlastırıw processti tezletedi, miynet qárejetlerin azaytadı hám adam qátelikleriniń itimallıǵın tómenletedi&lt;ref name=&quot;HAM2012&quot; /&gt;.

Bultlı esaplaw paydalanılǵan xızmetler ushın kórsetkishlerdi usınıw maqsetinde kommunal esaplaw túsiniklerin qollanadı. Bultlı esaplaw basqa torlı esaplaw (grid computing) modelleriniń xızmet kórsetiw sapası (QoS) hám isenimlilik mashqalaların sheshiwge umtıladı&lt;ref name=&quot;HAM2012&quot; /&gt;.

Bultlı esaplaw tómendegiler menen ulıwma qásiyetlerge iye:

* Klient–server modeli – ''klient–server esaplawı'' ulıwma alǵanda xızmet jetkerip beriwshilerdi (serverlerdi) hám xızmet soraytuǵınlardı (klientlerdi) ajıratatuǵın qálegen tarqatılǵan qosımshanı bildiredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://java.sun.com/developer/Books/jdbc/ch07.pdf |publisher=Sun Microsystem |title=Distributed Application Architecture |access-date=2009-06-16 |archive-date=2011-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406121920/http://java.sun.com/developer/Books/jdbc/ch07.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Kompyuter byurosı – ásirese 1960–1980-jıllarda kompyuter xızmetlerin usınǵan xızmet byurosı.
* Torlı esaplaw (grid computing) – tarqatılǵan hám parallel esaplawdıń bir forması. Onda «super hám virtual kompyuter» júdá úlken wazıypalardı orınlaw ushın birgelikte isleytuǵın, tarmaqqa jalǵanǵan, bir-biri menen bos baylanısqan kompyuterler klasterinen turadı.
* Duman esaplaw (fog computing) – maǵlıwmatlardı, esaplawdı, saqlawdı hám qosımsha xızmetlerin klientke yamasa tarmaq marshrutizatorları sıyaqlı paydalanıwshıǵa jaqın shetki qurılmalarǵa jaqınıraq usınatuǵın tarqatılǵan esaplaw paradigması. Bunnan basqa, duman esaplaw maǵlıwmatlardı qayta islew ushın alıs orınǵa jibermey, olardı tarmaq dárejesinde, aqıllı qurılmalarda hám sońǵı paydalanıwshınıń klient tárepinde (mısalı, mobil qurılmalarda) qayta isleydi.
* Kommunal esaplaw (utility computing) – «esaplaw hám saqlaw sıyaqlı esaplaw resursların elektr energiyası sıyaqlı dástúrli kommunal xızmetke uqsas ólshenetuǵın xızmet retinde usınıw»&lt;ref name=&quot;It's you've&quot;&gt;{{cite journal |title=A break in the clouds: Towards a cloud definition |journal=ACM SIGCOMM Computer Communication Review|volume=39 |issue=1 |pages=50–55 |doi=10.1145/1496091.1496100 |date=December 2008 |last1=Vaquero |first1=Luis M. |last2=Rodero-Merino |first2=Luis |last3=Caceres |first3=Juan |last4=Lindner |first4=Maik |s2cid=207171174 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Danielson |first=Krissi |url=http://www.ebizq.net/blogs/saasweek/2008/03/distinguishing_cloud_computing/ |title=Distinguishing Cloud Computing from Utility Computing |publisher=Ebizq.net |date=2008-03-26 |access-date=2010-08-22 |archive-date=2017-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110162550/http://www.ebizq.net/blogs/saasweek/2008/03/distinguishing_cloud_computing/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Teń dárejeli tarmaq (peer-to-peer) – oraylasqan koordinaciyanı talap etpeytuǵın tarqatılǵan arxitektura. Qatnasıwshılar resurslardıń jetkerip beriwshileri de, tutınıwshıları da bolıp tabıladı (dástúrli klient–server modelinen ayırmashılıǵı usında).
* Bultlı «qum qutı» (sandbox) – programma, kod yamasa fayl ózi isleytuǵın qosımshaǵa tásir etpey isley alatuǵın, islep turǵan izolyaciyalanǵan kompyuter ortalıǵı.
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Bultlı esaplaw| ]]
[[Kategoriya:Bultlı infrastruktura]]</text>
      <sha1>910ooil8rbd4ub3p9wfkdhl1abe8vbo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275055</id>
      <parentid>275048</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>275055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77418" sha1="nhekek6crovyq2z4bodctgqnaxjbrkg" xml:space="preserve">[[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]]

'''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2023 |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary |work=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;. Ol kóbinese «bult» dep ataladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is the cloud? | url =https://azure.microsoft.com/en-us/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-the-cloud |website=Microsoft Azure | til =en-US | qaralǵan sáne = 2025-jıl 29-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.

==Ózgeshelikleri==
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen:
* Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.»
* Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.»
* Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.»
* Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.»
* Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.»
2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı.

==Tariyxı==
{{main|Bultlı esaplawdıń tariyxı}}
Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı.

Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=April 1994 |url=http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |title=Bill and Andy's Excellent Adventure II |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033751/http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |archive-date=2015-10-02 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. ''Bultlı esaplaw'' sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti&lt;ref&gt;{{Cite book|title= To the Cloud: Big Data in a Turbulent World |url=https://books.google.com/books?id=YwbvCgAAQBAJ&amp;pg=PA15 | author1=Mosco, Vincent |publisher= Taylor &amp; Francis |year=2015 |isbn= 978-1-317-25038-8 | page=15}}&lt;/ref&gt;.

2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ | bet =Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta | sáne = 2006-jıl 24-avgust | qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-may | arxivsáne = 2014-jıl 13-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140813195808/http://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Qian |first1=Ling |last2=Lou |first2=Zhigou |last3=Du |first3=Yujian |last4=Gou |first4=Leitao |title=Cloud Computing |chapter=Cloud Computing: An Overview |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5931 |pages=626–631 |doi=10.1007/978-3-642-10665-1_63 |isbn=978-3-642-10664-4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221276709 |access-date=19 April 2021}}&lt;/ref&gt;.

Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı [[Microsoft]] Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi&lt;ref name=&quot;Azure&quot;&gt;{{web deregi | url =http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | bet =Windows Azure General Availability |work=The Official Microsoft Blog | baspaxana =Microsoft | sáne = 2010-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 3-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140511230956/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 11-may }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/| bet =Announcing General Availability of AWS Outposts|website=Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 21-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210121002254/https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Qunlılıq usınısı ==
Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar [[jasalma intellekt]], maǵlıwmatlar analitikası hám [[mashinalıq oqıtıw]] sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing: Concepts, Technology &amp; Architecture |url=https://archive.org/details/cloudcomputingco0000erlt |isbn=978-0-13-338752-0 |last1=Erl |first1=Thomas |last2=Puttini |first2=Ricardo |last3=Mahmood |first3=Zaigham |date=2013 |publisher=Pearson Education }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing, revised and updated edition |isbn=978-0-262-54647-8 |last1=Ruparelia |first1=Nayan B. |date=August 2023 |publisher=MIT Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing |isbn=978-1-284-23397-1}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

== Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı ==
Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing For Dummies |url=https://archive.org/details/cloudcomputingfo0000unse |isbn=978-0-470-48470-8 |last1=Hurwitz |first1=Judith S. |last2=Bloor |first2=Robin |last3=Kaufman |first3=Marcia |last4=Halper |first4=Fern |date=16 November 2009 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |title=Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack |isbn=978-1-78862-351-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last1=Buckwell |first1=Mark |last2=Daele |first2=Stefaan Van |last3=Horst |first3=Carsten |title=Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles |date=2024 |publisher=O'Reilly Media, Incorporated |isbn=978-1-0981-5777-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |title=Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS) |url=https://archive.org/details/architectingclou0000kavi |isbn=978-1-118-61761-8 |last1=Kavis |first1=Michael J. |date=28 January 2014 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;.

Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, [[Google]], [[Meta Platforms|Meta]] hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Qıyınshılıqlar hám sheklewler ==
{{Main|Bultlı esaplaw mashqalaları}}
Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchcloudcomputing/tip/Explore-the-pros-and-cons-of-cloud-computing| bet =The pros and cons of cloud computing explained|last1=Marko|first1=Kurt|last2=Bigelow|first2=Stephen J.| sáne = 2022-jıl 10-noyabr |website=TechTarget}}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;ttarget&quot;/&gt;. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bratton |first=Benjamin H. |title=The stack: on software and sovereignty |date=2015 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-02957-5 |series=Software studies |location=Cambridge, Mass. London}}&lt;/ref&gt;. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bridle |first=James |title=New dark age: technology and the end of the future |url=https://archive.org/details/newdarkagetechno0000brid |date=2019 |publisher=Verso |isbn= |edition= |location=}}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/03/08/the-hidden-costs-of-cloud-migration| bet =The Hidden Costs Of Cloud Migration| familiya =Shurma| at =Ramesh| sáne = 2023-jıl 8-mart |website=Forbes}}&lt;/ref&gt;.

=== Bultqa kóshiw qıyınshılıqları ===
Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |title=2024 State of the Cloud Report |url=https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks |journal=Flexera's State of the Cloud Report}}&lt;/ref&gt;:

# «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw»
# «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw»
# «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.»

=== Engiziw qıyınshılıqları ===
Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4920-4345-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Bult qárejetleriniń artıp ketiwi ===
Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation | url =https://www.gartner.com/peer-community/oneminuteinsights/omi-keeping-cloud-costs-check-it-leader-perspectives-rfz | qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr |website=Gartner Peer Community}}&lt;/ref&gt;.

Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimler ===
Ádette bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler xızmetke qarap hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, kompaniya ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |url=https://archive.org/details/cloudcomputingba0000srin |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Aǵıp ketiwshi abstrakciyalar ===
Bultlı esaplawdaǵı abstrakciyalar resurslardı basqarıwdı ápiwayılastırıwǵa baǵdarlanǵan, biraq aǵıp ketiwshi abstrakciyalar (leaky abstractions) olardıń astındaǵı quramalılıqtı ashıp qoyıwı múmkin. Abstrakciya sapasındaǵı bul ayırmashılıqlar bultlı xızmet jetkerip beriwshige, xızmetke hám arxitekturaǵa baylanıslı. Aǵıp ketiwshi abstrakciyalardıń tásirin azaytıw ushın paydalanıwshılar óz qollanatuǵın bultlı xızmetleriniń ámelge asırılıw detalları menen sheklewlerin túsiniwi kerek&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Native Infrastructure: Patterns for Scalable Infrastructure and Applications in a Dynamic Environment |url=https://archive.org/details/cloudnativeinfra0000just |date=25 October 2017 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4919-8425-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Observability in Action |isbn=978-1-63343-959-7 |last1=Hausenblas |first1=Michael |date=26 December 2023 |publisher=Simon and Schuster }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Microservices From Day One: Build robust and scalable software from the start |isbn=978-1-4842-1937-9 |last1=Jr |first1=Cloves Carneiro |last2=Schmelmer |first2=Tim |date=10 December 2016 |publisher=Apress }}&lt;/ref&gt;.

=== Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw ===
Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw (lock-in) klient bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń belgili bir xızmetlerine ǵárezli bolıp qalǵanda júz beredi. Bunday jaǵdayda klienttiń mútajlikleri ózgergende, sol jetkerip beriwshiniń basqa xızmetlerine ótiw qıyınlasadı&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud Computing with the Windows Azure Platform |isbn=978-1-118-05875-6 |last1=Jennings |first1=Roger |date=29 December 2010 |publisher=John Wiley &amp; Sons }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Cloud and Virtual Data Storage Networking |isbn=978-1-4665-0844-6}}&lt;/ref&gt;.

===Qáwipsizlik hám qupıyalılıq===
[[Fayl:Supply_and_demand-stacked5-law.png|thumb|325px|right|Bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń qáwipsizlik hám qupıyalılıq boyınsha kelisimleri talap etilip atırǵan talaplarǵa hám normativlik aktlerge sáykes keliwi kerek.]]
{{Main|Bultlı esaplaw qáwipsizligi}}

Bultlı esaplaw qupıyalılıq boyınsha táshwishler tuwdıradı, sebebi xızmet jetkerip beriwshi bulttaǵı maǵlıwmatlarǵa qálegen waqıtta kire aladı. Ol maǵlıwmatlardı tosınnan yamasa qasaqana ózgertiwi yamasa óshiriwi múmkin&lt;ref name=&quot;ryan&quot;&gt;{{web deregi | url =https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext| bet =Cloud Computing Privacy Concerns on Our Doorstep| at =Mark D.| familiya =Ryan|website=cacm.acm.org| sáne = January 2011 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-may | arxivsáne = 2021-jıl 28-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211228121443/https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kóplegen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler zárúr bolsa, huqıq tártibin saqlaw maqsetinde sud ruqsatnamasız maǵlıwmatlardı úshinshi tárepler menen bólise aladı. Bul olardıń qupıyalılıq siyasatlarında ruqsat etilgen, al paydalanıwshılar bultlı xızmetlerdi qollanıwdı baslawdan aldın bul siyasatlarǵa kelisiwi kerek. Qupıyalılıq mashqalaların sheshiw jollarına siyasat hám nızamshılıq, sonday-aq maǵlıwmatlardıń qalay saqlanatuǵını boyınsha sońǵı paydalanıwshılardıń tańlawı kiredi&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Paydalanıwshılar ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw ushın bultta qayta islenetuǵın yamasa saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı shifrlay aladı&lt;ref name=&quot;ryan&quot;/&gt;. Identifikaciyanı basqarıw sistemaları da bultlı esaplawdaǵı qupıyalılıq mashqalaların ámeliy sheshiwge járdem beriwi múmkin. Bul sistemalar ruqsatı bar hám ruqsatı joq paydalanıwshılardı ajıratadı hám hárbir subekt ushın qoljetimli maǵlıwmatlar kólemin anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identity and access management in cloud environment: Mechanisms and challenges|date=August 1, 2018|journal=Engineering Science and Technology|volume=21|issue=4|pages=574–588|doi=10.1016/j.jestch.2018.05.010|last1=Indu|first1=I.|last2=Anand|first2=P.M. Rubesh|last3=Bhaskar|first3=Vidhyacharan|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Bul sistemalar identifikatorlardı jaratıw hám táriyiplew, iskerlikti jazıp barıw hám paydalanılmaytuǵın identifikatorlardı joq etiw arqalı isleydi.

Cloud Security Alliance shólkeminiń maǵlıwmatına qaraǵanda, bulttaǵı úsh eń úlken qáwip — ''qáwipsiz emes interfeysler hám API-ler'', ''maǵlıwmatlardıń joǵalıwı hám sırtqa shıǵıwı'' hám ''apparatlıq buzılıwlar''. Olar bultlı qáwipsizlik buzılıwlarınıń sáykes túrde 29%, 25% hám 10%-in quradı. Olar birgelikte ulıwma texnologiyalıq hálsizliklerdi payda etedi. Hár túrli paydalanıwshılar ulıwma paydalanatuǵın bultlı platformada hár túrli klientlerge tiyisli maǵlıwmatlardıń bir maǵlıwmatlar serverinde saqlanıwı múmkin. Bunnan basqa, Emagined Security kompaniyasınıń bas texnologiyalıq direktorı Yudjin Shulc xakerler bultqa kiriw jolların izlewge ádewir waqıt hám kúsh jumsap atırǵanın aytqan: «Bultlı infrastrukturada jaman niyetli adamlarǵa kiriw ushın úlken tesikler payda etetuǵın haqıyqıy hálsiz tárepler bar». Úlken bultlı serverlerde júzlegen yamasa mıńlaǵan kompaniyanıń maǵlıwmatları saqlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, xakerler teoriyalıq jaqtan bir hújim arqalı úlken maǵlıwmatlar qoymaların qadaǵalawǵa ala aladı. Ol bul processti «hyperjacking» dep atadı. Buǵan Dropbox qáwipsizliginiń buzılıwı hám 2014-jılǵı iCloud maǵlıwmatlarınıń sırtqa shıǵıwı mısal bola aladı&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;&gt;{{web deregi | last1=Salcedo | first1=Hector | bet = Google Drive, Dropbox, Box and iCloud Reach the Top 5 Cloud Storage Security Breaches List| url = https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list|website = psg.hitachi-solutions.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 22-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151123032912/https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list| arxivsáne = 2015-jıl 23-noyabr }}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı oktyabr ayında Dropbox buzıp kirildi: xakerler onnan Bitcoin (BTC) arqalı aqsha alıw maqsetinde jeti millionnan aslam paydalanıwshınıń parollerin urladı. Bul paroller arqalı olar jeke maǵlıwmatlardı oqıy aladı, sonday-aq bul maǵlıwmatlardı izlew sistemalarında indekslep, ashıq etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;psg.hitachi-solutions.com&quot;/&gt;.

Maǵlıwmatlarǵa huqıqıy iyelik mashqalası da bar (eger paydalanıwshı bultta qanday da bir maǵlıwmatlardı saqlasa, bultlı xızmet jetkerip beriwshi onnan payda kóre ala ma?). Kóplegen xızmet kórsetiw shártleri iyelik máselesi boyınsha hesh nárse aytpaydı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-apr-26-la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426-story.html |title=Who owns your stuff in the cloud? |date=26 April 2012 |first=Michelle |last=Maltais |newspaper=Los Angeles Times |access-date=2012-12-14 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120124852/http://articles.latimes.com/2012/apr/26/business/la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kompyuter úskenelerin fizikalıq túrde qadaǵalaw (jeke bult) úskenelerdiń sırtta hám basqa birewdiń qadaǵalawında bolıwına (ulıwma paydalanıwdaǵı bult) qaraǵanda qáwipsizirek. Bul ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshilerdi qáwipsiz xızmetlerdi kúshli basqarıwdı dúziw hám saqlawǵa birinshi náwbette itibar beriwge xoshametleydi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html| bet =Security of virtualization, cloud computing divides IT and security pros| sáne = 2010-jıl 22-fevral | baspaxana =Network World| qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | arxivsáne = 2024-jıl 26-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240426183953/https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] qáwipsizligi boyınsha tájiriybesi joq geypara kishi kárxanalar ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıw qáwipsizirek bolıwı múmkin. Sońǵı paydalanıwshılardıń bultlı xızmetke jazılǵanda oǵan baylanıslı máselelerdi túsinbew táwekeli bar. Adamlar geyde xızmet kórsetiw shártleriniń kóp betlerin oqımay, tek «Qabıl etiw» túymesin basadı. Bul házir áhmiyetli, sebebi bultlı esaplaw keń tarqalǵan hám geypara xızmetlerdiń islewi ushın zárúr. Mısalı, aqıllı jeke járdemshiler (Apple kompaniyasınıń Siri yamasa Google Assistant) ushın. Tiykarınan, jeke bult qáwipsizirek hám iyesine kóbirek qadaǵalaw múmkinshiligin beredi dep esaplanadı. Al ulıwma paydalanıwdaǵı bult iykemlirek hám paydalanıwshıdan azıraq waqıt hám qarjı jumsawdı talap etedi dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{web deregi | last1=Claybrook | first1=Bill | bet =The Bumpy Road to Private Clouds | work=Computerworld | url =http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-oktyabr | sáne = 2010-jıl 20-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141015113110/http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bultlı esaplaw sistemalarına jasalatuǵın hújimlerge «ortadaǵı adam» (man-in-the-middle) hújimleri, fishing hújimleri, autentifikaciya hújimleri hám zıyanlı programmalar hújimleri kiredi. Eń úlken qáwiplerdiń biri troyan atları sıyaqlı zıyanlı programmalar hújimleri dep esaplanadı. 2022-jılı ótkerilgen sońǵı izertlew troyan atın kirgiziw usılınıń bultlı esaplaw sistemalarına zıyanlı tásir etetuǵın áhmiyetli mashqala ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kanaker |first1=Hasan |last2=Karim |first2=Nader Abdel |last3=Awwad |first3=Samer A. B. |last4=Ismail |first4=Nurul H. A. |last5=Zraqou |first5=Jamal |last6=Ali |first6=Abdulla M. F. Al |date=2022-12-20 |title=Trojan Horse Infection Detection in Cloud Based Environment Using Machine Learning |url=https://online-journals.org/index.php/i-jim/article/view/35763 |journal=International Journal of Interactive Mobile Technologies |language=en |volume=16 |issue=24 |pages=81–106 |doi=10.3991/ijim.v16i24.35763 |s2cid=254960874 |issn=1865-7923|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.
==Xızmet modelleri==
[[Fayl:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS.png|thumb|Jergilikli sistemalardı, IaaS, PaaS hám SaaS modellerin salıstırıw|upright=2.4|center]]
[[Fayl:Cloud computing service models (1).png|thumb|371x371px|Stektegi qatlamlar túrinde jaylastırılǵan bultlı esaplaw xızmet modelleri]]
2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı bultlı xızmettiń úsh modelin moyınladı: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). Keyin 2023-jılı Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) qosımsha modellerdi anıqladı. Olarǵa «tarmaq xızmet retinde», «kommunikaciyalar xızmet retinde», «esaplaw xızmet retinde» hám «maǵlıwmatlardı saqlaw xızmet retinde» modelleri kiredi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |date=September 2023 |title=ISO/IEC 22123-2:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 2: Concepts |journal=International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;.

===Infrastruktura xızmet retinde (IaaS)===
{{Main|Infrastruktura xızmet retinde}}

Infrastruktura xızmet retinde (IaaS) — tómengi tarmaq infrastrukturasınıń hár túrli tómen dárejeli detalların abstrakciyalaw ushın qollanılatuǵın joqarı dárejeli API-lerdi usınatuǵın onlayn xızmetler. Bunday detallarǵa fizikalıq esaplaw resursları, jaylasıw ornı, maǵlıwmatlardı bóliw, masshtablaw, qáwipsizlik, rezerv nusqa alıw hám t.b. kiredi. Gipervizor virtual mashinalardı qonaq retinde iske qosadı. Bultlı operaciyalıq sistemadaǵı gipervizorlar jıynaqları kóp sanlı virtual mashinalardı hám xızmetlerdi klientlerdiń ózgerip turatuǵın talaplarına sáykes keńeytiw hám qısqartıw múmkinshiligin qollay aladı. Linux konteynerleri tikkeley fizikalıq apparatlıq támiynatta isleytuǵın bir Linux yadrosınıń izolyaciyalanǵan bólimlerinde isleydi. Linux cgroups hám atlar keńislikleri (namespaces) — konteynerlerdi izolyaciyalaw, qorǵaw hám basqarıw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı Linux yadrosı texnologiyaları. Konteynerlerdi qollanıw virtuallastırıwǵa qaraǵanda joqarıraq ónimlilikti támiyinleydi, sebebi bunda gipervizordıń qosımsha júklemesi bolmaydı. IaaS bultları kóbinese qosımsha resurslardı usınadı. Olarǵa virtual mashina disk obrazlarınıń kitapxanası, shiyki blok saqlaw, fayl yamasa obekt saqlaw, tarmaqlıq ekranlar, júklemeni teńlestiriwshiler, IP adresleri, virtual lokal tarmaqlar (VLAN) hám programmalıq paketler kiredi&lt;ref name=&quot;DHAC&quot;&gt;{{cite book
  |title = Developing and Hosting Applications on the Cloud
  |date = July 2012
  |publisher = IBM Press
  |isbn = 978-0-13-306684-5
  |chapter-url = http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  |chapter = Infrastructure as a Service Cloud Concepts
  |first1 = Alex
  |last1 = Amies
  |first2 = Harm
  |last2 = Sluiman
  |first3 = Qiang Guo
  |last3 = Tong
  |first4 = Guo Ning
  |last4 = Liu
  |access-date = 2012-07-19
  |archive-date = 2012-09-15
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20120915124741/http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845
  }}&lt;/ref&gt;.

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması IaaS modelin bılay táriyipleydi: «tutınıwshı operaciyalıq sistemalar menen qosımshalardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan qálegen programmalıq támiynattı engize hám iske qosa aladı. Tutınıwshı tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı hám engizilgen qosımshalardı qadaǵalay aladı. Sonday-aq ol geypara tarmaq komponentlerin (mısalı, xosttıń tarmaqlıq ekranların) sheklengen dárejede qadaǵalawı múmkin».

IaaS bultlı xızmet jetkerip beriwshileri bul resurslardı [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar oraylarında]] ornatılǵan úlken úskeneler jıynaqlarınan talap boyınsha usınadı. Global tarmaq baylanısı ushın klientler internetti yamasa operator bultların (arnawlı virtual jeke tarmaqlardı) qollana aladı. Óz qosımshaların engiziw ushın bult paydalanıwshıları bultlı infrastrukturaǵa [[operaciyalıq sistema]] obrazların hám óz qosımsha [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatın]] ornatadı. Bul modelde operaciyalıq sistemalardı hám qosımsha programmalıq támiynattı bult paydalanıwshısı jańalaydı hám olarǵa xızmet kórsetedi. Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler ádette IaaS xızmetleri ushın kommunal esaplaw (utility computing) principi boyınsha tólem aladı: bahası bólingen hám tutınılǵan resurslar sanına sáykes boladı&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The Cloud, the Crowd, and Public Policy |url=https://archive.org/details/sim_issues-in-science-and-technology_summer-2009_25_4/page/71 |jstor=43314918 |last1=Nelson |first1=Michael R. |journal=Issues in Science and Technology |year=2009 |volume=25 |issue=4 |pages=71–76 }}&lt;/ref&gt;.
===Platforma xızmet retinde (PaaS)===
{{Main|Platforma xızmet retinde}}

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması platformanı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı:

{{blockquote|text=Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — xızmet jetkerip beriwshi qollap-quwatlaytuǵın programmalastırıw tilleri, kitapxanalar, xızmetler hám qurallar járdeminde dúzilgen, tutınıwshınıń ózi jaratqan yamasa satıp alǵan qosımshalardı bultlı infrastrukturaǵa engiziw. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı yamasa saqlawdı qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq engizilgen qosımshalardı hám, múmkin, qosımshanı jaylastırıw ortalıǵınıń konfiguraciya sazlawların qadaǵalaydı.}}

PaaS jetkerip beriwshileri qosımshalardı islep shıǵıwshılarǵa islep shıǵıw ortalıǵın usınadı. Ádette xızmet jetkerip beriwshi islep shıǵıw ushın instrumentler jıynaǵın hám standartlardı, sonday-aq tarqatıw hám tólem kanalların islep shıǵadı. PaaS modellerinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler esaplaw platformasın usınadı. Bul platforma ádette operaciyalıq sistemanı, programmalastırıw tiliniń orınlanıw ortalıǵın, maǵlıwmatlar bazasın hám veb-serverdi óz ishine aladı. Qosımshalardı islep shıǵıwshılar tómengi apparatlıq hám programmalıq qatlamlardı tikkeley satıp alıp, basqarıwdıń ornına, óz programmalıq támiynatın bultlı platformada islep shıǵadı hám iske qosadı. Geypara PaaS xızmetlerinde tómengi kompyuter hám saqlaw resursları qosımshanıń talabına sáykes avtomatikalıq túrde masshtablanadı. Sonlıqtan bult paydalanıwshısına resurslardı qolda bólistiriwdiń keregi bolmaydı.

Geypara integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw xızmetlerin jetkerip beriwshiler maǵlıwmatlardı jetkerip beriw modeli retinde PaaS-tıń arnawlı qollanılıwların da paydalanadı. Mısalı, '''iPaaS (Integration Platform as a Service — integraciya platforması xızmet retinde)''' hám '''dPaaS (Data Platform as a Service — maǵlıwmatlar platforması xızmet retinde)'''. iPaaS klientlerge integraciya aǵımların islep shıǵıwǵa, orınlawǵa hám basqarıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;GartnerGlossary&quot;&gt;{{web deregi | baspaxana = Gartner|work= Gartner IT Glossary| url = http://www.gartner.com/it-glossary/information-platform-as-a-service-ipaas| bet = Integration Platform as a Service (iPaaS)| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyul | arxivsáne = 2015-jıl 29-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150729050824/http://www.gartner.com/it-glossary/information-platform-as-a-service-ipaas|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. iPaaS integraciya modelinde klientler hesh qanday apparatlıq yamasa aralıq programmalıq támiynattı ornatpay hám basqarmay, integraciyalardı islep shıǵıwdı hám engiziwdi ózleri basqaradı&lt;ref name=&quot;GartnerReferenceModel&quot;&gt;{{web deregi | familiya = Gartner| bet = Gartner Reference Model for Integration PaaS| url = http://www.gartner.com/id=1729256| qaralǵan sáne = 2013-jıl 16-yanvar |author2= Massimo Pezzini|author3= Paolo Malinverno|author4= Eric Thoo| arxivsáne = 2013-jıl 1-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130701033411/http://www.gartner.com/id=1729256|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. dPaaS integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw ónimlerin tolıq basqarılatuǵın xızmet retinde usınadı&lt;ref name=&quot;ITBusinessEdge&quot;&gt;{{web deregi | bet = IT Business Edge| url = http://www.itbusinessedge.com/blogs/integration/liaisons-data-platform-as-a-service-includes-data-mapping.html| avtor = Loraine Lawson| sáne = 2015-jıl 3-aprel | qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-iyul | arxivsáne = 2015-jıl 7-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150707171204/http://www.itbusinessedge.com/blogs/integration/liaisons-data-platform-as-a-service-includes-data-mapping.html|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. dPaaS modelinde programmalardı islep shıǵıwdı hám orınlawdı klient emes, al PaaS jetkerip beriwshisi basqaradı. Ol klient ushın maǵlıwmatlar qosımshaların dúzedi. dPaaS paydalanıwshıları maǵlıwmatlarǵa maǵlıwmatlardı vizuallastırıw qurallları arqalı kiredi&lt;ref name=&quot;EnterpriseCIOForum&quot;&gt;{{web deregi | familiya = Enterprise CIO Forum| bet = The Value of Data Platform-as-a-Service (dPaaS)| url = http://www.enterprisecioforum.com/en/blogs/gabriellowy/value-data-platform-service-dpaas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150419045605/http://www.enterprisecioforum.com/en/blogs/gabriellowy/value-data-platform-service-dpaas| arxivsáne = 2015-jıl 19-aprel |author2= Gabriel Lowy|work= Enterprise CIO Forum| qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-iyul }}&lt;/ref&gt;.

===Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS)===
{{Main|Programmalıq támiynat xızmet retinde}}

NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması programmalıq támiynattı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı:

{{Blockquote|text=
Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — bultlı infrastrukturada isleytuǵın xızmet jetkerip beriwshiniń qosımshaların paydalanıw. Qosımshalarǵa hár túrli klient qurılmalarınan veb-brauzer (mısalı, vebke tiykarlanǵan elektron pochta) sıyaqlı jińishke klient interfeysi yamasa programmalıq interfeys arqalı kiriwge boladı. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı, hátte qosımshanıń ayırım múmkinshiliklerin qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı. Tek paydalanıwshıǵa tiyisli qosımsha konfiguraciyasınıń sheklengen sazlawları buǵan kirmewi múmkin.}}
Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) modelinde paydalanıwshılar qosımsha programmalıq támiynatqa hám maǵlıwmatlar bazalarına kiriw múmkinshiligin aladı. Qosımshalardı iske qosatuǵın infrastrukturanı hám platformalardı bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqaradı. SaaS geyde «talap boyınsha programmalıq támiynat» dep ataladı hám ádette paydalanıwǵa qarap tólew yamasa abonent tólemi tiykarında bahalanadı&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Definition of: SaaS|url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/56112/saas|encyclopedia=PC Magazine Encyclopedia|publisher=Ziff Davis|access-date=14 May 2014|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714175059/http://www.pcmag.com/encyclopedia/term/56112/saas|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. SaaS modelinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler qosımsha programmalıq támiynattı bultta ornatadı hám iske qosadı, al bult paydalanıwshıları programmalıq támiynatqa bultlı klientlerden kiredi. Bult paydalanıwshıları qosımsha isleytuǵın bultlı infrastrukturanı hám platformanı basqarmaydı. Bul qosımshanı bult paydalanıwshısınıń óz kompyuterlerinde ornatıw hám iske qosıw zárúrligin joq etedi, nátiyjede xızmet kórsetiw hám qollaw ápiwayılasadı. Bultlı qosımshalar basqa qosımshalardan óziniń masshtablanıwshılıǵı menen ajıraladı. Oǵan ózgerip turatuǵın jumıs talabın qanaatlandırıw ushın orınlanıw waqtında wazıypalardı bir neshe virtual mashinaǵa klonlaw arqalı erisiwge boladı&lt;ref name=&quot;hamdaqa&quot;&gt;{{cite book
  |title = A Reference Model for Developing Cloud Applications
  |first = Mohammad
  |last = Hamdaqa
  |url = http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/A%20REFERENCEMODELFORDEVELOPINGCLOUD%20APPLICATIONS.pdf
  |access-date = 2012-05-23
  |archive-date = 2012-10-05
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20121005002903/http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/A%20REFERENCEMODELFORDEVELOPINGCLOUD%20APPLICATIONS.pdf
  |url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;. Júklemeni teńlestiriwshiler jumıstı virtual mashinalar jıynaǵı boyınsha bólistiredi. Bul process bult paydalanıwshısı ushın kórinbeydi, ol tek bir kiriw noqatın kóredi. Kóp sanlı bult paydalanıwshıların qamtıw ushın bultlı qosımshalar ''kóp ijarashılı'' bolıwı múmkin, yaǵnıy qálegen mashina bir neshe bult paydalanıwshısı shólkemine xızmet kórsete aladı.

SaaS qosımshalarınıń bahalaw modeli ádette hárbir paydalanıwshı ushın aylıq yamasa jıllıq turaqlı tólem boladı&lt;ref name=&quot;Chou&quot;&gt;{{cite book
  |title = Introduction to Cloud Computing: Business &amp; Technology
  |first = Timothy
  |last = Chou
  |url = https://www.scribd.com/doc/64699897/Introduction-to-Cloud-Computing-Business-and-Technology
  |access-date = 2017-09-09
  |archive-date = 2016-05-05
  |archive-url = https://web.archive.org/web/20160505045711/https://www.scribd.com/doc/64699897/Introduction-to-Cloud-Computing-Business-and-Technology
  |url-status = live
  }}&lt;/ref&gt;. Sonlıqtan paydalanıwshılar qálegen waqıtta qosılsa yamasa alıp taslansa, bahalar masshtablanadı hám ózgertiledi. Ol biypul da bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =HVD: the cloud's silver lining | url =http://www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf | arxivurl =https://web.archive.org/web/20121002231021/http://www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf | arxivsáne = 2012-jıl 2-oktyabr | baspaxana =Intrinsic Technology | qaralǵan sáne = 2012-jıl 30-avgust }}&lt;/ref&gt;. Táreplerdiń pikirinshe, SaaS apparatlıq hám programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw hám qollawdı bultlı xızmet jetkerip beriwshige autsorsingke beriw arqalı kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin azaytıw múmkinshiligin beredi. Bul kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin apparatlıq/programmalıq támiynatqa hám xızmetkerlerge jumsalatuǵın qárejetlerden basqa maqsetlerge qayta bólistiriwge múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, qosımshalar oraylasqan túrde jaylasqanlıqtan, jańalanıwlardı paydalanıwshılar jańa programmalıq támiynattı ornatpay-aq shıǵarıwǵa boladı. SaaS-tıń bir kemshiligi — paydalanıwshılardıń maǵlıwmatlarınıń bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń serverinde saqlanıwı. Nátiyjede maǵlıwmatlarǵa ruqsatsız kiriw júz beriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Sun|first1=Yunchuan|last2=Zhang|first2=Junsheng|last3=Xiong|first3=Yongping|last4=Zhu|first4=Guangyu|date=2014-07-01|title=Data Security and Privacy in Cloud Computing|journal=International Journal of Distributed Sensor Networks|language=en|volume=10|issue=7|article-number=190903|doi=10.1155/2014/190903|s2cid=13213544|issn=1550-1477|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. SaaS retinde usınılatuǵın qosımshalarǵa mısal retinde oyınlardı hám [[Google Docs]], Office Online sıyaqlı ónimlilik programmalıq támiynatın keltiriwge boladı. SaaS qosımshaları [[Bultlı saqlaw|bultlı saqlaw]] yamasa fayl xosting xızmetleri menen integraciyalanıwı múmkin. Mısalı, Google Docs Google Drive penen, al Office Online OneDrive penen integraciyalanǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Use OneDrive with Office | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/use-onedrive-with-office-b1c976de-ef52-4d53-950f-d48f2c6427df | qaralǵan sáne = 2022-jıl 15-oktyabr |website=Microsoft Support | arxivsáne = 2022-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20221015223322/https://support.microsoft.com/en-us/office/use-onedrive-with-office-b1c976de-ef52-4d53-950f-d48f2c6427df |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

===Serversiz esaplaw===
{{Main|Serversiz esaplaw}}

Serversiz esaplaw klientlerge óz qosımsha kodın yamasa maǵlıwmatların usınıwdan basqa, apparatlıq yamasa programmalıq resurslardı ajıratpay, engizbey yamasa basqarmay-aq hár túrli bultlı múmkinshiliklerdi paydalanıwǵa múmkinshilik beredi. ISO/IEC 22123-2:2023 standartı serversiz esaplawdı infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) menen birge bultlı xızmet kategoriyalarınıń keńirek toparına klassifikaciyalaydı. Atap ótiw kerek, ISO bul klassifikaciyalardı bultlı xızmet kategoriyaları dep ataydı, al AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) olardı xızmet modelleri dep ataydı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==Engiziw modelleri==
[[Fayl:Cloud computing types.svg|thumb|395px|right|Bultlı esaplawdıń túrleri]]

«Bulttı engiziw modeli fizikalıq yamasa virtual resurslardı qadaǵalaw hám bólisiwge tiykarlanıp, bultlı esaplawdı shólkemlestiriw usılın bildiredi»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Bulttı engiziw modelleri bult klientleri menen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler arasındaǵı óz-ara tásirdiń tiykarǵı úlgilerin anıqlaydı. Olar ámelge asırıwdıń anıq detalların yamasa resurslardıń konfiguraciyasın tolıq kórsetpeydi&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Private cloud&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Private Cloud&quot;&gt;&lt;/span&gt;Jeke bult===
Jeke bult — tek bir shólkem ushın isleytuǵın bultlı infrastruktura. Ol ishki túrde yamasa úshinshi tárep tárepinen basqarılıwı hám ishki yamasa sırtqı túrde jaylastırılıwı múmkin. Jeke bult proektin ámelge asırıw biznes ortalıǵın virtuallastırıw ushın ádewir kúsh jumsawdı talap etedi. Sonday-aq ol shólkemnen bar resurslar boyınsha sheshimlerdi qayta bahalawdı talap etedi. Ol biznesti jaqsılawı múmkin, biraq proekttiń hárbir basqıshı jiddiy hálsizliklerdiń aldın alıw ushın sheshiliwi kerek bolǵan qáwipsizlik máselelerin payda etedi. Ózi basqaratuǵın [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar orayları]]&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.govconnection.com/IPA/PM/Info/Cloud-Computing/Self-Run-Private-Cloud.htm | bet =Self-Run Private Cloud Computing Solution&amp;nbsp;– GovConnection |work=govconnection.com | jıl =2014 | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-aprel | arxivsáne = 2014-jıl 6-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140406092811/http://www.govconnection.com/IPA/PM/Info/Cloud-Computing/Self-Run-Private-Cloud.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ádette kóp kapital talap etedi. Olar úlken fizikalıq orın iyeleydi hám orın, apparatlıq támiynat hám ortalıqtı basqarıw quralların talap etedi. Bul aktivlerdi waqtı-waqtı menen jańalap turıw kerek, bul qosımsha kapital qárejetlerge alıp keledi. Olar sınǵa ushıradı, sebebi paydalanıwshılar olardı «bári bir satıp alıwı, qurıwı hám basqarıwı kerek». Sonlıqtan olar qol miynetin azaytatuǵın basqarıwdıń paydasın kórmeydi&lt;ref name=&quot;iwpc&quot;&gt;{{web deregi | bet =Private Clouds Take Shape – Services – Business services – Informationweek|work=InformationWeek | url =http://www.informationweek.com/services/business/private-clouds-take-shape/209904474| sáne = 2012-jıl 9-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20121026045810/http://www.informationweek.com/services/business/private-clouds-take-shape/209904474| arxivsáne = 2012-jıl 26-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Mánisi boyınsha olarda «bultlı esaplawdı sonshelli qızıqlı túsinikke aylandıratuǵın ekonomikalıq model [jetispeydi]»&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Haff | at =Gordon | url =https://www.cnet.com/news/just-dont-call-them-private-clouds/ | bet =Just don't call them private clouds | baspaxana =CNET News | sáne = 2009-jıl 27-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 27-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141227001927/http://www.cnet.com/news/just-dont-call-them-private-clouds/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=There's No Such Thing As A Private Cloud |magazine=InformationWeek |url=http://www.informationweek.com/cloud-computing/theres-no-such-thing-as-a-private-cloud/229207922|date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303015514/http://www.informationweek.com/cloud-computing/theres-no-such-thing-as-a-private-cloud/229207922|archive-date=2013-03-03}}&lt;/ref&gt;.
===Ulıwma paydalanıwdaǵı bult===
Bultlı xızmetler ulıwma paydalanıwdaǵı internet arqalı usınılǵanda «ulıwma paydalanıwdaǵı» dep esaplanadı. Olar tólemli abonent túrinde yamasa biypul usınılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | at =Margaret| familiya =Rouse| bet =What is public cloud?| qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-oktyabr | url =http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/public-cloud| baspaxana =Definition from Whatis.com| arxivsáne = 2014-jıl 16-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141016022343/http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/public-cloud|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Arxitektura jaǵınan ulıwma paydalanıwdaǵı hám jeke bultlı xızmetler arasında ayırmashılıq az. Biraq xızmetlerdi (qosımshalardı, saqlawdı hám basqa resurslardı) bir neshe klient birgelikte paydalanǵanda, qáwipsizlik boyınsha táshwishler ádewir artadı. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń kópshiligi tikkeley baylanıs xızmetlerin usınadı. Bul xızmetler klientlerge óziniń eski maǵlıwmatlar orayların bultta jaylasqan qosımshaları menen qáwipsiz baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;idc&quot;&gt;{{web deregi | sáne = 2008-jıl 23-sentyabr | bet =Defining 'Cloud Services' and &quot;Cloud Computing&quot; | url =http://blogs.idc.com/ie/?p=190 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100722074526/http://blogs.idc.com/ie/?p=190 | arxivsáne = 2010-jıl 22-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | baspaxana =IDC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://cloud.oracle.com/en_US/fastconnect |url-access=subscription | bet =FastConnect |website=Oracle | qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-noyabr | arxivsáne = 2017-jıl 15-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171115232022/https://cloud.oracle.com/en_US/fastconnect|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt;.

Kárxanalar menen shólkemlerdiń ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı yamasa jergilikli sheshimdi tańlaw haqqındaǵı sheshimine sheshimlerdiń funkcionallıǵı, qárejetler, integraciya hám shólkemlik aspektler, sonday-aq qáwipsizlik sıyaqlı bir neshe faktor tásir etedi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Schmidt|first1=Rainer|last2=Möhring|first2=Michael|last3=Keller|first3=Barbara|date=2017|title=Customer Relationship Management in a Public Cloud environment - Key influencing factors for European enterprises|journal=HICSS|series=Proceedings of the 50th Hawaii International Conference on System Sciences (2017)|doi=10.24251/HICSS.2017.513|hdl=10125/41673|isbn=978-0-9981331-0-2|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;.

===Gibridli bult===
'''Gibridli''' bult — ulıwma paydalanıwdaǵı bult penen jeke bult yamasa jergilikli resurslar sıyaqlı jeke ortalıqtıń birikpesi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/hybrid-cloud| bet =What is hybrid cloud? - Definition from WhatIs.com|website=SearchCloudComputing| til =en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-avgust | arxivsáne = 2019-jıl 16-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190716045359/https://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/hybrid-cloud|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.networkworld.com/article/3233132/what-is-hybrid-cloud-computing.html| bet =What is hybrid cloud computing? The benefits of mixing private and public cloud services| familiya =Butler| at =Brandon| sáne = 2017-jıl 17-oktyabr |website=Network World| til =en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 11-avgust | arxivsáne = 2019-jıl 11-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190811183947/https://www.networkworld.com/article/3233132/what-is-hybrid-cloud-computing.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul bólimler óz aldına obektler bolıp qaladı, biraq bir-biri menen baylanısqan boladı hám bir neshe engiziw modeliniń artıqmashılıqların usınadı. Gibridli bult kolokaciya, basqarılatuǵın yamasa arnawlı xızmetlerdi bultlı resurslar menen baylanıstırıw múmkinshiligin de bildiriwi múmkin. Gartner kompaniyası gibridli bultlı xızmetti hár túrli xızmet jetkerip beriwshilerdiń jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı hám jámiyetlik bultlı xızmetleriniń qanday da bir kombinaciyasınan turatuǵın bultlı esaplaw xızmeti dep anıqlaydı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://blogs.gartner.com/thomas_bittman/2012/09/24/mind-the-gap-here-comes-hybrid-cloud/| bet =Mind the Gap: Here Comes Hybrid Cloud – Thomas Bittman|work=Thomas Bittman| sáne = 2012-jıl 24-sentyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 22-aprel | arxivsáne = 2015-jıl 17-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150417185305/http://blogs.gartner.com/thomas_bittman/2012/09/24/mind-the-gap-here-comes-hybrid-cloud/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Gibridli bultlı xızmet izolyaciya hám xızmet jetkerip beriwshiler shegaraların kesip ótedi. Sonlıqtan onı ápiwayı túrde jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jámiyetlik bultlı xızmettiń bir kategoriyasına kirgiziw múmkin emes. Ol basqa bultlı xızmet penen biriktiriw, integraciyalaw yamasa sazlaw arqalı bultlı xızmettiń quwatın yamasa múmkinshiligin keńeytiwge múmkinshilik beredi.

Gibridli bult birikpesin qollanıwdıń hár túrli jaǵdayları bar. Mısalı, shólkem sezimtal klient maǵlıwmatların óz ishinde jeke bultlı qosımshada saqlawı múmkin. Biraq ol bul qosımshanı ulıwma paydalanıwdaǵı bultta programmalıq xızmet retinde usınılatuǵın biznes-analitika qosımshası menen baylanıstırıwı múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.cio.com/article/753708/Business_Intelligence_Takes_to_Cloud_for_Small_Businesses | bet =Business Intelligence Takes to Cloud for Small Businesses | baspaxana =CIO.com | sáne = 2014-jıl 4-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 4-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 7-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140607002519/http://www.cio.com/article/753708/Business_Intelligence_Takes_to_Cloud_for_Small_Businesses |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gibridli bulttıń bul mısalı sırttan qoljetimli ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerdi qosıw arqalı kárxananıń belgili bir biznes xızmetin usınıw múmkinshiliklerin keńeytedi. Gibridli bulttı qollanıw bir qatar faktorlarǵa baylanıslı. Olarǵa maǵlıwmatlar qáwipsizligi hám sáykeslik talapları, maǵlıwmatlar ústinen kerekli qadaǵalaw dárejesi hám shólkem qollanatuǵın qosımshalar kiredi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.techradar.com/news/internet/cloud-services/hybrid-cloud-is-it-right-for-your-business-1261343| bet =Hybrid cloud: is it right for your business?| avtor =Désiré Athow|work=TechRadar| sáne = 2014-jıl 24-avgust | qaralǵan sáne = 2015-jıl 22-aprel | arxivsáne = 2017-jıl 7-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170707094750/http://www.techradar.com/news/internet/cloud-services/hybrid-cloud-is-it-right-for-your-business-1261343|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Gibridli bulttıń taǵı bir mısalı — [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] shólkemleriniń jeke bult qanaatlandıra almaytuǵın waqıtsha quwat mútajliklerin qanaatlandırıw ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw resursların qollanıwı&lt;ref&gt;Metzler, Jim; Taylor, Steve. (2010-08-23) [http://www.networkworld.com/newsletters/frame/2010/082310wan1.html &quot;Cloud computing: Reality vs. fiction&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619095824/http://www.networkworld.com/newsletters/frame/2010/082310wan1.html |date=2013-06-19 }}, Network World.&lt;/ref&gt;. Bul múmkinshilik gibridli bultlarǵa bultlar arasında masshtablaw ushın bultqa júklemeni shıǵarıwdı (cloud bursting) qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Bultqa júklemeni shıǵarıw — qosımshanı engiziw modeli. Bunda qosımsha jeke bultta yamasa maǵlıwmatlar orayında isleydi, al esaplaw quwatına talap artqanda ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa «shıǵadı». Bultqa júklemeni shıǵarıwdıń hám gibridli bult modeliniń tiykarǵı artıqmashılıǵı — shólkem qosımsha esaplaw resursları ushın tek olar kerek bolǵanda tóleydi&lt;ref&gt;Rouse, Margaret. [http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/cloud-bursting &quot;Definition: Cloudbursting&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319074247/http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/cloud-bursting |date=2013-03-19 }}, May 2011. SearchCloudComputing.com.&lt;/ref&gt;. Bultqa júklemeni shıǵarıw maǵlıwmatlar oraylarına ortasha júklemelerdi qollaytuǵın ishki IT infrastrukturasın dúziwge múmkinshilik beredi. Al qayta islewge talap anaǵurlım artqan waqıtlarda ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jeke bultlardıń resursları qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://insights.dice.com/2012/06/21/how-cloudbursting-rightsizes-the-data-center/| bet =How Cloudbursting &quot;Rightsizes&quot; the Data Center| sáne = 2012-jıl 22-iyun | qaralǵan sáne = 2016-jıl 19-oktyabr | arxivsáne = 2016-jıl 19-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20161019150709/http://insights.dice.com/2012/06/21/how-cloudbursting-rightsizes-the-data-center/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
=== Jámiyetlik bult ===
Jámiyetlik bult ulıwma máselelerge (qáwipsizlik, normativlik talaplarǵa sáykeslik, yurisdikciya hám t.b.) iye belgili bir jámiyettegi bir neshe shólkem arasında infrastrukturanı birgelikte paydalanıwdı bildiredi. Ol ishki túrde yamasa úshinshi tárep tárepinen basqarılıwı hám ishki yamasa sırtqı túrde jaylastırılıwı múmkin. Qárejetler ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa qaraǵanda azıraq (biraq jeke bultqa qaraǵanda kóbirek) paydalanıwshılar arasında bólistiriledi. Nátiyjede bultlı esaplawdıń itimal qárejetlerdi únemlew múmkinshiliginiń tek bir bólegine ǵana erisiledi.

=== Kóp bultlılıq ===
ISO/IEC 22123-1 standartına sáykes, «kóp bult (multi-cloud) — bulttı engiziw modeli bolıp, onda klient eki yamasa onnan kóp bultlı xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerdi qollanadı»&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 1: Vocabulary |journal=International Organization for Standardization |page=2}}&lt;/ref&gt;. Polibult (poly cloud) hárbir xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın arnawlı xızmetlerden paydalanıw maqsetinde bir neshe ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıwdı bildiredi. Onıń kóp bulttan ayırmashılıǵı sonda, ol iykemlilikti arttırıw yamasa buzılıwlardıń aldın alıw ushın arnalmaǵan. Kerisinshe, ol shólkemge bir xızmet jetkerip beriwshi menen erisiwge bolatuǵınnan kóbirek nársege erisiwge múmkinshilik beriw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://hub.packtpub.com/polycloud-a-better-alternative-to-cloud-agnosticism/| bet =Polycloud: a better alternative to cloud agnosticism| familiya =Gall| at =Richard| sáne = 2018-jıl 16-may |website=Packt Hub| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 11-noyabr | arxivsáne = 2019-jıl 11-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20191111115325/https://hub.packtpub.com/polycloud-a-better-alternative-to-cloud-agnosticism/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

==Bazarı==
Sońǵı bazar izertlewleriniń bahalawlarına qaraǵanda, 2026-jılı global bultlı esaplaw bazarı shama menen 1,0–1,2 trillion AQSH dollarına teń boldı&lt;ref&gt;
* {{web deregi | bet =Cloud Computing Market Size And Share Report, 2026–2033 | url =https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/cloud-computing-industry | baspaxana =Grand View Research | sáne = September 2026 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}
* {{web deregi | bet =Cloud Computing Market Size, Industry Trends &amp; Growth 2031 | url =https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/cloud-computing-market | baspaxana =Mordor Intelligence | sáne = 2026-jıl 11-sentyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}
* {{cite press release |title=What's Driving the Cloud Computing Market Surge? Key AI, Hybrid Cloud Innovations, and Regional Shifts to Watch for 2025–2035 |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2026/04/23/3280057/0/en/what-s-driving-the-cloud-computing-market-surge-key-ai-hybrid-cloud-innovations-and-regional-shifts-to-watch-for-2025-2035.html |publisher=Precedence Research |date=2026-04-23 |access-date=2026-10-02}}
* {{web deregi | bet =Cloud Computing Market – Global Forecast 2026–2032 | url =https://www.researchandmarkets.com/report/cloud-computing | baspaxana =Research and Markets | sáne = September 2026 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. International Data Corporation (IDC) boljawı boyınsha, 2026-jılı ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerge global qárejetler 1 trillion AQSH dollarınan asadı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Global Public Cloud Spending to Surpass $1 Trillion in 2026, Driven by PaaS and AI Platform Adoption | url =https://www.idc.com/resource-center/press-releases/publiccloudspend2026/ | baspaxana =IDC | sáne = 2026-jıl 4-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. Gartner kompaniyasınıń boljawı boyınsha, 2026-jılı dúnya júzi boyınsha ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerge qárejetler 1,03 trillion AQSH dollarına jetedi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Forecast: Public Cloud Services by Vertical Industry Market, Worldwide, 2023-2029, 3Q25 | url =https://www.gartner.com/en/documents/7259330 | baspaxana =Gartner | sáne = 2025-jıl 8-dekabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Bazar izertlewleriniń boljawları global bultlı esaplaw bazarınıń keyingi on jıllıqta anaǵurlım ósiwi múmkin ekenin kórsetedi. 2035-jılǵa bahalawlar shama menen 3,59 trillionnan 6 trillion AQSH dollarına shekem jetedi&lt;ref&gt;
* {{web deregi | bet =Cloud Computing Market Report: Trends, Forecast and Competitive Analysis to 2035 | url =https://www.researchandmarkets.com/reports/5691815/cloud-computing-market-report-trends-forecast | baspaxana =Lucintel / Research and Markets | sáne = August 2026 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}
* {{web deregi | bet =Cloud Computing Market Companies, Size &amp; Trends 2026-2035 | url =https://www.precedenceresearch.com/cloud-computing-market | baspaxana =Precedence Research | sáne = 2026 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

Evropa Komissiyasınıń 2012-jılǵı ''Communication'' hújjeti bultlı esaplaw bazarınıń rawajlanıwına tosqınlıq etetuǵın bir neshe máseleni anıqladı&lt;ref name=&quot;ec529&quot;&gt;European Commission, [https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2012:0529:FIN:EN:PDF Unleashing the Potential of Cloud Computing in Europe], COM(2012) 529 final, page 3, published 27 September 2012, accessed 26 April 2024&lt;/ref&gt;{{rp|Section 3}}:
*Evropa Awqamı boyınsha cifrlı jalǵız bazardıń bóliniwi
*kelisimler boyınsha táshwishler, sonıń ishinde maǵlıwmatlarǵa kiriw hám olarǵa iyelik, maǵlıwmatlardı kóshiriw múmkinshiligi hám ózgerislerdi qadaǵalaw boyınsha gúmanlar
*bultlı esaplawǵa qollanılatuǵın standartlardaǵı ayırmashılıqlar
''Communication'' hújjeti Komissiyanıń bultlı esaplaw xızmetleriniń ádil hám nátiyjeli bazarınıń rawajlanıwın qollaw ushın ámelge asırıwdı usınǵan bir qatar «cifrlı kún tártibi ilajların» belgiledi&lt;ref name=ec529 /&gt;{{rp|Pages 6–14}}.

==Uqsas túsinikler==
Bultlı esaplawdıń maqseti — paydalanıwshılarǵa bul texnologiyalardıń hárbiri boyınsha tereń bilim yamasa tájiriybe talap etpey, olardıń barlıǵınan paydalanıwǵa múmkinshilik beriw. Bult qárejetlerdi azaytıwǵa umtıladı hám paydalanıwshılarǵa IT kesentlerine ushıramay, óz tiykarǵı biznesine itibar qaratıwǵa járdem beredi&lt;ref name=&quot;HAM2012&quot;&gt;{{cite book |last=HAMDAQA |first=Mohammad |title=Cloud Computing Uncovered: A Research Landscape |year=2012 |publisher=Elsevier Press |isbn=978-0-12-396535-6 |pages=41–85 |url=http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/Cloud_Computing_Uncovered.pdf |access-date=2013-03-19 |archive-date=2013-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619150209/http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/Cloud_Computing_Uncovered.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bultlı esaplawdıń tiykarǵı múmkinshilik beretuǵın texnologiyası — virtuallastırıw. Virtuallastırıw programmalıq támiynatı bir fizikalıq esaplaw qurılmasın bir yamasa bir neshe «virtual» qurılmaǵa bóledi, olardıń hárbirin esaplaw wazıypaların orınlaw ushın ańsat paydalanıwǵa hám basqarıwǵa boladı. Operaciyalıq sistema dárejesindegi virtuallastırıw mánisi boyınsha bir neshe ǵárezsiz esaplaw qurılmalarınıń masshtablanatuǵın sistemasın jaratadı. Sonlıqtan bos turǵan esaplaw resursların nátiyjelirek bólistiriwge hám paydalanıwǵa boladı. Virtuallastırıw IT operaciyaların tezletiw ushın kerekli iykemlilikti támiyinleydi hám infrastrukturanı paydalanıw dárejesin arttırıw arqalı qárejetlerdi azaytadı. Avtonom esaplaw paydalanıwshı resurslardı talap boyınsha ala alatuǵın processti avtomatlastıradı. Paydalanıwshınıń qatnasıwın ilajı barınsha azaytıw arqalı avtomatlastırıw processti tezletedi, miynet qárejetlerin azaytadı hám adam qátelikleriniń itimallıǵın tómenletedi&lt;ref name=&quot;HAM2012&quot; /&gt;.

Bultlı esaplaw paydalanılǵan xızmetler ushın kórsetkishlerdi usınıw maqsetinde kommunal esaplaw túsiniklerin qollanadı. Bultlı esaplaw basqa torlı esaplaw (grid computing) modelleriniń xızmet kórsetiw sapası (QoS) hám isenimlilik mashqalaların sheshiwge umtıladı&lt;ref name=&quot;HAM2012&quot; /&gt;.

Bultlı esaplaw tómendegiler menen ulıwma qásiyetlerge iye:

* Klient–server modeli – ''klient–server esaplawı'' ulıwma alǵanda xızmet jetkerip beriwshilerdi (serverlerdi) hám xızmet soraytuǵınlardı (klientlerdi) ajıratatuǵın qálegen tarqatılǵan qosımshanı bildiredi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://java.sun.com/developer/Books/jdbc/ch07.pdf | baspaxana =Sun Microsystem | bet =Distributed Application Architecture | qaralǵan sáne = 2009-jıl 16-iyun | arxivsáne = 2011-jıl 6-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110406121920/http://java.sun.com/developer/Books/jdbc/ch07.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Kompyuter byurosı – ásirese 1960–1980-jıllarda kompyuter xızmetlerin usınǵan xızmet byurosı.
* Torlı esaplaw (grid computing) – tarqatılǵan hám parallel esaplawdıń bir forması. Onda «super hám virtual kompyuter» júdá úlken wazıypalardı orınlaw ushın birgelikte isleytuǵın, tarmaqqa jalǵanǵan, bir-biri menen bos baylanısqan kompyuterler klasterinen turadı.
* Duman esaplaw (fog computing) – maǵlıwmatlardı, esaplawdı, saqlawdı hám qosımsha xızmetlerin klientke yamasa tarmaq marshrutizatorları sıyaqlı paydalanıwshıǵa jaqın shetki qurılmalarǵa jaqınıraq usınatuǵın tarqatılǵan esaplaw paradigması. Bunnan basqa, duman esaplaw maǵlıwmatlardı qayta islew ushın alıs orınǵa jibermey, olardı tarmaq dárejesinde, aqıllı qurılmalarda hám sońǵı paydalanıwshınıń klient tárepinde (mısalı, mobil qurılmalarda) qayta isleydi.
* Kommunal esaplaw (utility computing) – «esaplaw hám saqlaw sıyaqlı esaplaw resursların elektr energiyası sıyaqlı dástúrli kommunal xızmetke uqsas ólshenetuǵın xızmet retinde usınıw»&lt;ref name=&quot;It's you've&quot;&gt;{{cite journal |title=A break in the clouds: Towards a cloud definition |journal=ACM SIGCOMM Computer Communication Review|volume=39 |issue=1 |pages=50–55 |doi=10.1145/1496091.1496100 |date=December 2008 |last1=Vaquero |first1=Luis M. |last2=Rodero-Merino |first2=Luis |last3=Caceres |first3=Juan |last4=Lindner |first4=Maik |s2cid=207171174 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Danielson | at =Krissi | url =http://www.ebizq.net/blogs/saasweek/2008/03/distinguishing_cloud_computing/ | bet =Distinguishing Cloud Computing from Utility Computing | baspaxana =Ebizq.net | sáne = 2008-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | arxivsáne = 2017-jıl 10-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171110162550/http://www.ebizq.net/blogs/saasweek/2008/03/distinguishing_cloud_computing/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Teń dárejeli tarmaq (peer-to-peer) – oraylasqan koordinaciyanı talap etpeytuǵın tarqatılǵan arxitektura. Qatnasıwshılar resurslardıń jetkerip beriwshileri de, tutınıwshıları da bolıp tabıladı (dástúrli klient–server modelinen ayırmashılıǵı usında).
* Bultlı «qum qutı» (sandbox) – programma, kod yamasa fayl ózi isleytuǵın qosımshaǵa tásir etpey isley alatuǵın, islep turǵan izolyaciyalanǵan kompyuter ortalıǵı.
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Bultlı esaplaw| ]]
[[Kategoriya:Bultlı infrastruktura]]</text>
      <sha1>nhekek6crovyq2z4bodctgqnaxjbrkg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Orgazm kontroli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48504</id>
    <revision>
      <id>275044</id>
      <parentid>275005</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>9299</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[Wikipedia:Tekseriwdiń múmkinligi]] (20261017)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>275044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10186" sha1="0ulzi91jodwy4yae3e5drd2pzi7jzb7" xml:space="preserve">'''Orgazm kontroli'''&lt;ref name=&quot;Addict. Behav.&quot;&gt;{{cite journal |author1-last=Ince |author1-first=C. |author2-last=Albertella |author2-first=L. |author3-last=Liu |author3-first=C. |author4-last=Tiego |author4-first=J. |author5-last=Fontenelle |author5-first=L. F. |author6-last=Chamberlain |author6-first=S. R. |author7-last=Rotaru |author7-first=K. |author8-last=Yücel |author8-first=M. |date=September 2024 |title=Problematic pornography use and novel patterns of escalating use: A cross-sectional network analysis with two independent samples |editor-last=Spada |editor-first=M. M. |editor-link=Marcantonio M. Spada |journal=[[Addictive Behaviors]] |publisher=[[Elsevier]] |volume=2 |issue=156 |issn=1873-6327 |doi=10.1016/j.addbeh.2024.108048 |article-number=108048 |pmc=7616041 |pmid=38761685 |s2cid=269559301}}&lt;/ref&gt; ({{lang-en|edging}}, geyde «syorfing»&lt;ref name=&quot;Bodansky&quot;&gt;{{Cite book |last1=Bodansky |first1=Steve |title=Extended Massive Orgasm: How You Can Give and Receive Intense Sexual Pleasure |last2=Bodansky |first2=Vera |date=2000 |publisher=Vermilion |isbn=978-0-09-185743-1 |pages=91–98 |language=en |oclc=48109806}}&lt;/ref&gt; dep te ataladı) — bul [[orgazm]]dı qadaǵalaw (yaǵnıy, keshiktiriw yamasa aldın alıw) arqalı ámelge asırılatuǵın jınıslıq usıl&lt;ref name=&quot;Kolitz 2025&quot;&gt;{{cite magazine |author-last=Kolitz |author-first=Daniel |date=22 October 2025 |title=The Goon Squad: Loneliness, porn's next frontier, and the dream of endless masturbation |url=https://harpers.org/archive/2025/11/the-goon-squad-daniel-kolitz-porn-masturbation-loneliness/ |url-status=live |magazine=[[Harper's Magazine]] |location=[[New York City]] |publisher=Harper's Magazine Foundation |issn=0017-789X |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024105440/https://harpers.org/archive/2025/11/the-goon-squad-daniel-kolitz-porn-masturbation-loneliness/ |archive-date=24 October 2025 |access-date=4 November 2025}}&lt;/ref&gt;. Ol jalǵız yamasa jup penen birge ámelge asırıladı hám shıńǵa (kulminaciyaǵa) jetpesten uzaq waqıt dawamında [[jınıslıq qozǵalıw]]dıń joqarı dárejesin uslap turıwdı óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;Kolitz 2025&quot;/&gt;. Orgazm kontroli [[jınıslıq sherik]]ten ekinshi sheriktiń orgazmın qadaǵalawın yamasa shaxstıń sherigi menen [[adamnıń jınıslıq iskerligi|jınıslıq qatnas]] waqtında yamasa [[masturbaciya]] arqalı óz orgazmın keshiktiriwin ańlatadı&lt;ref name=&quot;Kolitz 2025&quot;/&gt;. Qadaǵalanatuǵın orgazmdı bastan keshiriw ushın [[jınıslıq stimulyaciya]]nıń qálegen usılınan paydalanıw múmkin&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Swiner | at =C. Nicole | bet =What Is Edging Sex? | url =https://www.webmd.com/sex/what-is-edging-sex | qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-noyabr |website=[[WebMD]] | til =en}}&lt;/ref&gt;. Qadaǵalanǵan orgazmǵa erisilgende, dene tuyǵıları ádettegi orgazmǵa salıstırǵanda kúshlirek boladı. Orgazm kontroli sonday-aq «áste masturbaciya» hám «uzaytılǵan kúshli orgazm» dep te ataladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Comfort |first1=Alex |url= |title=The New Joy of Sex |title-link=The Joy of Sex |last2=Quilliam |first2=Susan |date=2008 |publisher=Mitchell Beazley |isbn=978-1-84533-429-1 |language=en |oclc=300983363 |author-link=Alex Comfort |author-link2=Susan Quilliam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bodansky&quot; /&gt;.

Orgazm kontroli jınıslıq ámeliyatlar jıynaǵı bolǵan [[edjpley]]den (edgeplay) parıqlı boladı. Ol, sonday-aq, qálewsiz júzege keletuǵın [[kesellik|medicinalıq jaǵdaylar]] bolǵan [[erterek eyakulyaciya]], [[retrograd eyakulyaciya]] yamasa [[anorgazmiya|orgazmǵa jete almaw]] jaǵdaylarınan da ajıralıp turadı&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ''Edjing'' ataması [[Z áwladı]] hám [[Alfa áwladı]] tárepinen [[brain rot]] («miy shiriwi») terminologiyası sıpatında qabıl etilip&lt;ref name=&quot;Kolitz 2025&quot;/&gt;, [[TikTok]]ta keń tanımallıqqa eristi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Johnson | at =Stephen | sáne = 2024-jıl 15-avgust | bet ='Mewing,' 'Sigma,' and Other Gen Z and Gen Alpha Slang You Might Need Help Decoding | url =https://lifehacker.com/entertainment/guide-to-gen-z-and-gen-alpha-slang | qaralǵan sáne = 2024-jıl 1-sentyabr |website=Lifehacker | til =en}}&lt;/ref&gt;.

== Sherik penen jınıslıq qatnasta ==
Sherik penen [[jınıslıq qatnas]] yamasa jınıslıq stimulyaciyanıń basqa formalarında bir adam ekinshisin (yamasa basqalardı) stimulyaciya qıladı hám orgazmǵa jaqınlasqanda stimulyaciya dárejesin tómenletedi. [[Erotikalıq jınıslıq tiyiw]] basqa sheriktiń orgazmın qadaǵalawshı sherik [[jınıslıq shiyelenisiw]]diń joqarı dárejesine erisiw ushın orgazmdı uzaytqanda júzege keledi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Aqır-aqıbetinde sherik orgazmǵa erisiw ushın jetkilikli stimulyaciya bergende, ol uzaytılǵan stimulyaciya waqtında jıynalǵan joqarı shiyelenisiw hám [[jınıslıq qozǵalıw|qozǵalıw]] sebepli ádettegiden kúshlirek bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Pulley | at =Anna | sáne = 2018-jıl 24-iyul | bet =How to Edge: The Art of Building Up to Extremely Intense Orgasms | url =https://www.vice.com/en/article/what-is-edging-better-orgasms-sex/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-noyabr |website=Vice | til =en}}&lt;/ref&gt;. Sherik penen jınıslıq qatnasta orgazm kontrolin qollanıwdıń mısalların [[BDSM]]de kóriwge boladı; orgazmı qadaǵalanıp atırǵan sherik (geyde oǵan [[boysınıwshı]] sherik dep te ataladı) [[Baylaw (jınıslıq qatnas)|baylap qoyılıwı]] múmkin&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Bul iskerlik geyde [[Erotikalıq jınıslıq tiyiw#baylaw hám qızıqtırıw|baylaw hám qızıqtırıw (tie and tease)]] dep te ataladı&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Concise New Partridge Dictionary of Slang and Unconventional English|editor1-last=Dalzell|editor1-first=Tom|editor2-last=Victor|editor2-first=Terry|publisher=[[Routledge]]|year=2014|at=Tie and tease|isbn=9781317625117|url=https://books.google.com/books?id=Ak6cBQAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=RA19-PA2003-IA1}}&lt;/ref&gt;.

== Masturbaciyada ==
Jalǵız orınlanǵanda, orgazm kontroli [[plato fazası]]na jetkenshe masturbaciya qılıwdı hám onı bosalttırmastan uzaytıwdı óz ishine aladı, bul bolsa aqırǵı orgazmdı kúsheytedi&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Psychology of Human Sexuality|url=https://archive.org/details/psychologyofhuma0000lehm|last=Lehmiller|first=Justin J.|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|year=2018|isbn=9781119164692|page=[https://archive.org/details/psychologyofhuma0000lehm/page/106 106]}}&lt;/ref&gt;.  [[Guning]] (gooning) — bul «orgazm kontroliniń shekten tıs versiyası» bolıp&lt;ref name=mj1&gt;{{web deregi | url =https://www.mensjournal.com/sex-relationships/what-is-gooning| bet =What Exactly Is Gooning? Let's Unpack Hypnotic Masturbation, the Latest Viral Sex Trend| familiya =Grace| at =Georgia|work=[[Men's Journal]]| sáne = 2025-jıl 18-fevral | qaralǵan sáne = 2026-jıl 8-avgust }}&lt;/ref&gt;, iskerlik dawamında ámeliyatshılar uzaq waqıt dawamında orgazmdı qadaǵalaw nátiyjesinde ayırım adamlar bastan keshiretuǵın transqa uqsaytuǵın psixikalıq jaǵdayǵa kiriwge háreket etedi&lt;ref name=&quot;Kolitz 2025&quot;/&gt;, bunda geyde [[popperler]] járdeminde ámelge asırıladı&lt;ref name=mj1/&gt;. Bul iskerlik kóbinese [[pornografiya]]dan paydalanıw menen birge júredi hám qollap-quwatlanadı&lt;ref name=&quot;Kolitz 2025&quot;/&gt;. Guning jámiyetlik aspektlerdi, sonday-aq, ushırasıwlar yamasa orgiyalardı óz ishine alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.menshealth.com/sex-women/a69124896/gooning/| bet =What Is Gooning? The Masturbation Trend, Explained| familiya =Rodriguez| at =Mathew|work=[[Men's Health]]| sáne = 2025-jıl 27-oktyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 8-avgust }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Qosımsha oqıw ushın ==
* {{cite journal |author1-last=Dubois |author1-first=C. |author2-last=Danielson |author2-first=E. C. |author3-last=Schwirtlich |author3-first=T. |author4-last=Beestrum |author4-first=M. |author5-last=Eurich |author5-first=D. T. |date=November 2025 |title=Substance use patterns among individuals with problematic pornography use: A scoping review |journal=PLOS Global Public Health |volume=5 |issue=11 |article-number=e0004946 |doi=10.1371/journal.pgph.0004946 |doi-access=free |pmc=12611143 |pmid=41223162}}
* {{cite journal |author1-last=Alvarez-Segura |author1-first=M. |author2-last=El Kasmy |author2-first=Y. |author3-last=Francisco |author3-first=E. |author4-last=Gallo Martínez |author4-first=S. |author5-last=Butjosa |author5-first=A. |author6-last=Ortiz Jiménez |author6-first=E. M. |editor1-last=Schaper |editor1-first=Niclas |editor2-last=Vicars |editor2-first=Mark |date=September 2025 |title=Impact of pornography consumption on children and adolescents: A trauma-informed approach |journal= Frontiers in Child and Adolescent Psychiatry|volume=4 |issue=1567649 |article-number=1567649 |doi=10.3389/frcha.2025.1567649 |doi-access=free |pmc=12515835 |pmid=41089467}}
* {{cite journal |author1-last=Villena-Moya |author1-first=A. |author2-last=Potenza |author2-first=M. N. |author2-link=Marc Potenza |author3-last=Granero |author3-first=R. |author4-last=Paiva |author4-first=Ú. |author5-last=Arrondo |author5-first=G. |author6-last=Chiclana-Actis |author6-first=C. |author7-last=Fernández-Aranda |author7-first=F. |author8-last=Jiménez-Murcia |author8-first=S. |author9-last=Normand |author9-first=E. |author10-last=Ballester |author10-first=L. |author11-last=Mestre-Bach |author11-first=G. |date=May 2025 |title=Sex differences in problematic pornography use among adolescents: A network analysis |journal=BMC Psychology |volume=13 |issue=347 |article-number=347 |issn=2050-7283 |doi=10.1186/s40359-025-02624-0 |doi-access=free |pmc=11978135 |pmid=40200245 |s2cid=277630470}}

{{Masturbaciya}}

[[Kategoriya:Alfa áwladı slengi]]
[[Kategoriya:Z áwladı slengi]]
[[Kategoriya:2020-jıllarda payda bolǵan internet memleri]]
[[Kategoriya:COVID-19 pandemiyasına baylanıslı internet memleri]]
[[Kategoriya:Masturbaciya]]
[[Kategoriya:Orgazm]]
[[Kategoriya:Jınıslıq aktler]]
[[Kategoriya:Jınıslıq ǵárezlilik]]
[[Kategoriya:Seksual hám gender identitetine tiykarlanǵan mádeniyatlar]]</text>
      <sha1>0ulzi91jodwy4yae3e5drd2pzi7jzb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anal monshaqlar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48514</id>
    <revision>
      <id>275054</id>
      <parentid>274979</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>275054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6706" sha1="7zyh7inkbsdjoqjgm6c2ubws6mpzh3w" xml:space="preserve">[[Fayl:Analbeads.JPG|thumb|Anal monshaqlar]]
'''Anal monshaqlar''' ({{lang-en|Anal beads}}) — izbe-iz jalǵanǵan birneshe sharlardan ibarat [[jınıslıq qatnas oyınshıǵı]]. Sharlar izbe-iz [[adam anusı|anus]] arqalı [[tuwrı ishek]]ke kirgiziledi hám keyin qálegen tásirge qaray hár qıylı tezlikte tartıp alınadı. Anal monshaqlardan, tiykarınan, [[jınıslıq stimulyaciya]] ushın paydalanıladı.

== Dizaynı ==
Anal monshaqlar hárqıylı ólshemlerde boladı, hár bir monshaqtıń diametri 25 mm den 125 mm ge shekem yamasa onnan da úlkenrek bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Anal Beads and Health
 | url =https://www.discreetlife.ca/blogs/news/anal-beads-and-health
 |website=Discreet Life
 | baspaxana =Discreet Life
 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 12-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Kópshilik paydalanıwshılarǵa diametri, shama menen, 45 mm bolǵan monshaqlar unaydı, biraq tájiriybeli yamasa jańalıqqa qumar paydalanıwshılar úlkenrek ólshemlerin de sınap kóriwi múmkin. Anal monshaqlar, ádette, [[silikon]], [[plastmassa]], [[Tábiyiy kauchuk|rezina]], [[lateks]], [[shiyshe]] yamasa [[metall]]dan jasaladı hám, ádette, tartıp alıwǵa arnalǵan domalaq yamasa usıǵan uqsaǵan tutqa menen juwmaqlanadı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Zane | at =Zachary | sáne = 2021-jıl 1-oktyabr | bet =Everything You've Ever Wondered About Anal Beads, but Were Scared to Ask | url =https://www.menshealth.com/sex-women/a31294599/anal-beads/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 15-may |website=Men's Health | til =en-US | arxivsáne = 2022-jıl 15-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220515134714/https://www.menshealth.com/sex-women/a31294599/anal-beads/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Hsieh | at =Carina | sáne = 2021-jıl 4-yanvar | bet =22 Things You Didn't Know About Using Anal Beads | url =https://www.cosmopolitan.com/sex-love/a12274254/anal-beads-how-to/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 15-may |website=Cosmopolitan | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Bul domalaqtıń maqseti monshaqlardıń tuwrı ishekte tolıq qalıp ketiwiniń aldın alıw hám oyınshıqtı shıǵarıwdı ańsatlastırıw bolıp tabıladı. Monshaqlar izbe-iz kirgiziwdi talap etiwi yamasa bir háreket penen anal tesikke kirgiziwge imkaniyat beretuǵın yarım qattı jińishke kósher arqalı birigip turıwı múmkin.

[[Sfinkter]]diń kóplegen nerv ushları kirgiziw hám shıǵarıw waqtında da [[Jınıslıq qozǵalıw|qozǵalıwdı]] támiyinleydi, al úlkenrek monshaqlar tuwrı ishekte basım sezimin payda etiwi múmkin&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2018-jıl 19-dekabr | bet =Here's Everything You Need to Know About Anal Beads | url =https://www.self.com/story/how-to-use-anal-beads | qaralǵan sáne = 2022-jıl 15-may |website=SELF | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. [[Orgazm]] waqtında anal monshaqlardı tartıp alıw — tuyǵılardı kúsheytip, onnan da kúshlirek orgazmǵa alıp keledi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Anal Beads: Backdoor Pleasure Part I | url =https://blissfulcherry.com/sex-toy-guides/anal-beads/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 15-may |website=blissfulcherry.com | til =en | arxivsáne = 2022-jıl 25-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20221125140851/https://blissfulcherry.com/sex-toy-guides/anal-beads/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Ayırım anal monshaqlar [[Anal vibrator|vibraciya]] texnologiyası menen jetilistirilgen&lt;ref&gt;{{cite book|page=152|title=Is This Normal? Judgment-Free Straight Talk about Your Body|year=2023|author=Jolene Brighten|publisher=[[Simon &amp; Schuster|S&amp;S/Simon Element]]|isbn=9781982196400}}&lt;/ref&gt;. [[Lovense]] sıyaqlı kompaniyalardıń ayırım modelleri aralıqtan basqarıwı yamasa [[IoT]] qurılmaları retinde islewi múmkin&lt;ref&gt;{{cite book | title=Supersex | publisher=[[DK (publisher)|Dorling Kindersley Limited]] | author=Cox, Tracey | year=2009 | isbn=9781405349246}}&lt;/ref&gt;.

== Qollanılıwı ==
Anal monshaqlar, ádette, [[anal jınıslıq qatnas]], [[Denege tabınıw|bóksege tabınıw]], [[Masturbaciya|genital]] yamasa [[anal masturbaciya]], yamasa bókse, anus yamasa anal aymaǵı qatnasatuǵın qálegen iskerlik dawamında qollanıladı.

Barlıq anal jınıslıq iskerliklerdegi sıyaqlı, anal monshaqlar da tuwrı ishek anal jınıslıq qatnas ushın arnalǵan [[jınıslıq lubrikant]] penen jaqsılap maylanıwı kerek. Bunı islew júdá áhmiyetli, sebebi tuwrı ishek ańsat zıyanlanıwı, [[Anal jarıq|jırtılıwı]] yamasa jaraqat alıwı múmkin. Silikon tiykarındaǵı lubrikantlardı silikon anal monshaqlar menen birge paydalanıwǵa bolmaydı, sebebi lubrikant monshaqlardı jemiredi. Anal jınıslıq oyınshıqları paydalanılǵannan keyin jıllı suw menen jaqsılap sabınlap juwılıwı hám tábiyiy túrde qurıwı ushın qaldırılıwı kerek&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =How to Clean Your Anal Beads | url =https://loveplugs.co/blogs/news/cleaning-anal-beads | qaralǵan sáne = 2022-jıl 15-may |website=Love Plugs | til =en | arxivsáne = 2022-jıl 14-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220614011759/https://loveplugs.co/blogs/news/cleaning-anal-beads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Alternativ túrde, olardı [[prezervativ]]tiń ishine salıwǵa boladı, bul olardı basqalar menen birge paydalanǵan jaǵdayda usınıs etiledi.

Sonıń menen birge, olardıń barlıǵı anustan shıǵarılǵanlıǵına isenim kámil qılıw ushın paydalanıwdan aldın da keyin monshaqlardı sanawǵa itibar beriw kerek, sebebi kúshli rektal háreketler waqtında jiptiń úzilip ketiw jaǵdayları baqlanǵan.

== Qáwipsizlik ==
Sterilizaciyalanbaǵan anal oyınshıqlarınan birge paydalanıw paydalanıwshılardı hár qıylı [[Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya|jınıslıq jollar menen juǵatuǵın keselliklerge]] dushar qılıwı múmkin. Anusqa kirgizilgen anal monshaqlardı vaginaǵa kirgiziwge bolmaydı, sebebi bul [[Vaginal zamarıqlı infekciyası|zamarıqlı infekciyalar]] hám [[bakterial vaginoz]], sonday-aq túrli jınıslıq jollar menen juǵatuǵın keselliklerdi keltirip shıǵaradı.

== Qosımsha qarań ==
* [[Anal masturbaciya]]
* [[Anal vibrator]]
* [[Ben Wa sharları]]
* [[Bókse tıǵını]]
* [[Pegging (jınıslıq ámeliyat)|Pegging]]
* [[Prostata massajı|Prostata massajyorı]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Qosımsha oqıw ushın ==
* {{cite book | first = Tristan | last = Taormino | author-link = Tristan Taormino | year = 1997 | title =The Ultimate Guide to Anal Sex for Women| url = https://archive.org/details/ultimateguidetoa00taorrich | url-access = registration | publisher = [[Cleis Press]] | isbn = 1-57344-028-0 }}

{{Masturbaciya}}

[[Kategoriya:Masturbaciya]]
[[Kategoriya:Anal jınıslıq qatnas oyınshıqları]]</text>
      <sha1>7zyh7inkbsdjoqjgm6c2ubws6mpzh3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-10-18</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48533</id>
    <revision>
      <id>275020</id>
      <timestamp>2026-10-17T17:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Grandes Heures Anne de Bretagne Saint Luc.jpg»</comment>
      <origin>275020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="hd88lq8lfgywfotb27xkcabph93m8rh" xml:space="preserve">Grandes Heures Anne de Bretagne Saint Luc.jpg</text>
      <sha1>hd88lq8lfgywfotb27xkcabph93m8rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-10-18</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48534</id>
    <revision>
      <id>275021</id>
      <timestamp>2026-10-17T17:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Handloom.webm»</comment>
      <origin>275021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="d25k1us9npo6ak4pxg6awefl5gytstw" xml:space="preserve">Handloom.webm</text>
      <sha1>d25k1us9npo6ak4pxg6awefl5gytstw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informaсiya qáwipsizligi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48535</id>
    <redirect title="Informaciya qáwipsizligi" />
    <revision>
      <id>275024</id>
      <timestamp>2026-10-17T17:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Bekan88 atlı paydalanıwshı [[Informaсiya qáwipsizligi]] betin [[Informaciya qáwipsizligi]] betine kóshirdi: «Informaсiya qáwipsizligi» — «с» háribi kirill jazıwında bolǵan, sol latınsha c ǵa ózgertildi.</comment>
      <origin>275024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="7usabbfakh02qvmq3n32q5638s6xj9z" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Informaciya qáwipsizligi]]</text>
      <sha1>7usabbfakh02qvmq3n32q5638s6xj9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Informaсiya qáwipsizligi</title>
    <ns>1</ns>
    <id>48536</id>
    <redirect title="Talqılaw:Informaciya qáwipsizligi" />
    <revision>
      <id>275026</id>
      <timestamp>2026-10-17T17:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Bekan88 atlı paydalanıwshı [[Talqılaw:Informaсiya qáwipsizligi]] betin [[Talqılaw:Informaciya qáwipsizligi]] betine kóshirdi: «Informaсiya qáwipsizligi» — «с» háribi kirill jazıwında bolǵan, sol latınsha c ǵa ózgertildi.</comment>
      <origin>275026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="9miw5erv290of4ikhofke0b2h82vr11" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Talqılaw:Informaciya qáwipsizligi]]</text>
      <sha1>9miw5erv290of4ikhofke0b2h82vr11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shеt tillеri fakultеti (QMU)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48537</id>
    <redirect title="Shet tilleri fakulteti (QMU)" />
    <revision>
      <id>275028</id>
      <timestamp>2026-10-17T17:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Bekan88 atlı paydalanıwshı [[Shеt tillеri fakultеti (QMU)]] betin [[Shet tilleri fakulteti (QMU)]] betine kóshirdi: «Shеt tillеri fakultеti (QMU)» — «е» háripleri kirill jazıwında bolǵan</comment>
      <origin>275028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="3m8l119q4jh3hdf2w2acwa8rdudqmtw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Shet tilleri fakulteti (QMU)]]</text>
      <sha1>3m8l119q4jh3hdf2w2acwa8rdudqmtw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Shеt tillеri fakultеti (QMU)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>48538</id>
    <redirect title="Talqılaw:Shet tilleri fakulteti (QMU)" />
    <revision>
      <id>275030</id>
      <timestamp>2026-10-17T17:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Bekan88 atlı paydalanıwshı [[Talqılaw:Shеt tillеri fakultеti (QMU)]] betin [[Talqılaw:Shet tilleri fakulteti (QMU)]] betine kóshirdi: «Shеt tillеri fakultеti (QMU)» — «е» háripleri kirill jazıwında bolǵan</comment>
      <origin>275030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="ebqhexjdyw8pga92kzu27nq4baj7me5" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Talqılaw:Shet tilleri fakulteti (QMU)]]</text>
      <sha1>ebqhexjdyw8pga92kzu27nq4baj7me5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tesla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48539</id>
    <revision>
      <id>275033</id>
      <timestamp>2026-10-17T18:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Tesla, Inc.''' — amerikalı kóp milletli avtomobil hám taza energiya kompaniyası. Onıń bas keńsesi [[Texas]] shtatınıń Ostin qalasında jaylasqan. Kompaniya batareyalı elektr avtomobillerin (BEV), úyden baslap elektr tarmaǵı kólemine shekemgi turaqlı batareyalı energiya saqlaw qurılmaların, quyash panelleri menen quyash plitkaların hám olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi joybarlaydı, islep shıǵaradı hám satadı.  Kompaniya...»</comment>
      <origin>275033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34037" sha1="665veiln2hg0riwhu4ynczlw68nuak3" xml:space="preserve">'''Tesla, Inc.''' — amerikalı kóp milletli avtomobil hám taza energiya kompaniyası. Onıń bas keńsesi [[Texas]] shtatınıń Ostin qalasında jaylasqan. Kompaniya batareyalı elektr avtomobillerin (BEV), úyden baslap elektr tarmaǵı kólemine shekemgi turaqlı batareyalı energiya saqlaw qurılmaların, quyash panelleri menen quyash plitkaların hám olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi joybarlaydı, islep shıǵaradı hám satadı.

Kompaniyanı 2003-jıl iyul ayında Martin Eberxard hám Mark Tarpenning '''Tesla Motors''' atı menen dúzdi. Onıń atı oylap tabıwshı hám elektr injeneri Nikola Teslanıń húrmetine qoyılǵan. 2004-jılı fevral ayında [[Ilon Mask]] Tesla kompaniyasınıń birinshi qarjılandırıw basqıshın basqardı hám kompaniyanıń direktorlar keńesiniń baslıǵı boldı. Keyin ol ózin kompaniyanıń birge tiykarshısı dep járiyaladı. 2008-jılı ol bas direktor (CEO) bolıp tayınlandı. Kompaniya 2008-jılı óziniń birinshi avtomobil modeli — Roadster sport avtomobilin, 2012-jılı Model S sedanın, 2015-jılı Model X jol tańlamas avtomobilin (SUV), 2017-jılı Model 3 sedanın, 2020-jılı Model Y krossoverin, 2022-jılı Tesla Semi júk mashinasın hám 2023-jılı Cybertruck pikapın islep shıǵara basladı.

Tesla — bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı eń qımbat kompaniyalardıń biri. 2020-jıl iyul ayınan baslap ol dúnyadaǵı eń qımbat avtomobil islep shıǵarıwshı bolıp tabıladı. 2021-jıl oktyabr ayınan 2022-jıl mart ayına shekem Tesla 1 trillion AQSH dollarlıq kompaniya boldı. Ol usı bahaǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası edi. 2023-jılı kompaniya ''Forbes'' Global 2000 diziminde 69-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Schifrin |first1=Matt |last2=Murphy |first2=Andrea |date=June 6, 2024 |title=The Global 2000 2023 |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0 |archive-date=January 29, 2024 |access-date=February 7, 2024 |website=Forbes |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı kompaniya 17,6% úles penen batareyalı elektr avtomobilleri bazarında jetekshi orında boldı.

Tesla kompaniyasınıń bazar kapitalizaciyası 2024-jıl noyabr ayınan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cunningham |first=Doug |date=November 8, 2024 |title=Tesla regains $1 trillion in market capitalization in post-election surge |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2024/11/08/Tesla-trillion-dollar-Musk-Trump/6721731085202/ |access-date=November 8, 2024 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025-jıl fevral ayına shekem&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dey |first=Esha |date=February 26, 2025 |title=Tesla Market Value Slips Below $1 Trillion as Europe Sales Sink |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-25/tesla-market-value-slips-below-1-trillion-as-europe-sales-sink |access-date=February 26, 2024 |website=Bloomberg |language=en}}&lt;/ref&gt; hám 2025-jıl may ayınan 2026-jıl iyul ayına shekem jáne 1 trillion dollardan asıp ketti&lt;ref&gt;{{cite news|last=Denning|first=Liam|date=May 12, 2025|title=Tesla's Trillion-Dollar Market Value Is Fueled by Amnesia|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2025-05-12/tesla-s-trillion-dollar-market-value-is-fueled-by-amnesia|work=Bloomberg|access-date=September 23, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jılı noyabr ayında Tesla Mask ushın 1 trillion dollarlıq miynet haqı paketin tastıyıqladı. Eger Mask belgili bir maqsetlerge erisse, ol bul paketti 10 jıl ishinde aladı&lt;ref name=&quot;$1 trillion package approved&quot;&gt;{{cite news |last=Isidore |first=Chris |date=November 6, 2025 |title=Tesla approves Elon Musk's $1 trillion pay package |work=CNN |url=https://us.cnn.com/2025/11/06/business/musk-trillion-dollar-pay-package-vote |access-date=November 6, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jıldıń aqırına shekem kompaniya dúnyadaǵı eń iri elektr avtomobilleri islep shıǵarıwshı statusın joǵalttı&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://people.com/tesla-dethroned-as-worlds-biggest-electric-car-maker-following-elon-musk-backlash-11878573|title=Tesla Dethroned as World's Biggest Electric Car Maker Following Elon Musk Backlash|first=Rachel|last=Raposas|website=People|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}&lt;/ref&gt;.

Tesla sud talaplarına, boykotlarǵa, húkimettiń tekseriwlerine hám jurnalistlerdiń sınına ushıradı. Olardıń sebepleri — xabar beriwshilerge (whistleblower) qarsı basım kórsetiwdiń bir neshe jaǵdayı haqqındaǵı ayıplawlar, jınıslıq basım kórsetiw hám kásiplik awqamlarǵa qarsı háreketler sıyaqlı jumısshılar huqıqların buzıwlar, onlaǵan keri shaqırıwlarǵa alıp kelgen qáwipsizlik kemshilikleri, jámiyetshilik penen baylanıs bóliminiń joqlıǵı hám Masktıń qarama-qarsılıqlı málimlemeleri. Bunday málimlemelerge kompaniyanıń transport basqarıwshıǵa járdem beriw texnologiyası hám ónimlerdi shıǵarıw múddetleri boyınsha artıqsha wádeler beriw kiredi.

== Tariyxı ==
{{Main|Tesla, Inc. tariyxı}}

=== Dúziliwi (2003–2004) ===
Kompaniyanı 2003-jılı 1-iyulda Martin Eberxard hám Mark Tarpenning Tesla Motors, Inc. atı menen dúzdi{{sfn|Vance|2015|p=152}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |title=Ousted Tesla cofounder Martin Eberhard sounds off on Elon Musk, how the company has changed, and the EV wars |url=https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |access-date=July 28, 2023 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=July 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728202545/https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Olar sáykes túrde bas direktor hám bas finans direktorı boldı&lt;ref name=timelinefacts /&gt;. Eberxard «texnologiya kompaniyası da bolıp tabılatuǵın avtomobil islep shıǵarıwshını» dúziwdi qálegenin aytqan. Onıń tiykarǵı texnologiyaları «batareya, kompyuter programmalıq támiynatı hám menshikli dvigatel» bolıwı kerek edi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |access-date=August 31, 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Bir neshe aydan keyin Eberxard penen Tarpenningke Ayan Rayt qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=152}}. 2004-jılı fevral ayında kompaniya A seriyalı qarjılandırıw basqıshında 7,5&amp;nbsp;million AQSH dolların jıynadı. Onıń 6,5&amp;nbsp;million dolları Ilon Maskqa tiyisli edi. Mask eki jıl aldın PayPal kompaniyasındaǵı úlesin satıwdan 176&amp;nbsp;million dollar alǵan edi{{sfn|Vance|2015|p=116}}. Mask Tesla kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı hám eń iri akcioneri boldı{{sfn|Vance|2015|p=154}}&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot;&gt;{{Cite news | last=Burns | first=Matt |date=October 8, 2014 | title=A Brief History of Tesla | url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717064829/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/#/slide2 | archive-date=July 17, 2015 |access-date=June 11, 2015 |website=TechCrunch | quote=&quot;Tesla was founded not by Elon Musk, but rather by Martin Eberhard and Marc Tarpenning in July 2003. The two bootstrapped the fledgling auto company until Elon Musk led the company's US$7.5&amp;nbsp;million Series A financing round in February 2004.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=timelinefacts&gt;{{cite news |last1=Reed |first1=Eric |title=History of Tesla: Timeline and Facts |url=https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |work=TheStreet.com |date=February 4, 2020 |access-date=January 27, 2021 |archive-date=December 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220161321/https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2004-jılı may ayında Dj. B. Straubel Tesla kompaniyasına bas texnikalıq direktor bolıp qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=155}}.

2009-jılı sentyabr ayında Eberxard penen Tesla kelisken sud kelisimi barlıq bes adamǵa — Eberxard, Tarpenning, Rayt, Mask hám Straubelge — ózlerin birge tiykar salıwshılar dep ataw huqıqın berdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=LaMonica |first=Martin |title=Tesla Motors founders: Now there are five |url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |publisher=CNET |date=September 21, 2009 |access-date=October 6, 2016 |archive-date=November 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115134134/https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Roadster (2005–2009) ===
{{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}}
Ilon Mask kompaniyada belsendi rol atqardı, biraq kúndelikli biznes operaciyalarına tereń aralaspadı&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Mitchell|first=Russ|title=Review: A deep new history of Tesla takes the shine off Elon Musk|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|date=July 30, 2021|website=Los Angeles Times|url-access=limited|access-date=July 30, 2021|archive-date=August 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802080819/https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kompaniyanıń strategiyası jańalıqtı erte qabıl etiwshilerge arnalǵan premium sport avtomobilinen baslap, keyin sedanlar hám arzan kompakt avtomobiller sıyaqlı keń tarqalǵan avtomobillerge ótiw edi&lt;ref name=&quot;MasterPlan&quot;&gt;{{cite web |last=Musk |first=Elon |title=The Secret Tesla Motors Master Plan (just between you and me) No. 124 |url=https://www.tesla.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802142703/http://www.teslamotors.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me | archive-date=August 2, 2010 |date=August 2, 2006 |website=tesla.com |publisher=Tesla Motors}}&lt;/ref&gt;.

2005-jılı fevral ayında Mask Tesla kompaniyasınıń 13&amp;nbsp;million dollarlıq B seriyalı venchur kapital qarjılandırıw basqıshın basqardı. Bul basqısh qarjılandırıwshılar toparına Valor Equity Partners kompaniyasın qostı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weinstock |first=Suzanne |title=Venture-backed Tesla cuts costs |url=https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |website=Private Equity International |date=January 5, 2013 |access-date=August 16, 2021 |archive-date=August 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816094912/https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot; /&gt;. 2006-jılı may ayında Mask 40&amp;nbsp;million dollarlıq úshinshi basqıshtı birgelikte basqardı. Bul basqıshqa belgili isbilermenler, sonıń ishinde [[Google]] kompaniyasınıń birge tiykarshıları Sergey Brin hám Larri Peydj, sonday-aq eBay kompaniyasınıń burınǵı prezidenti Djeff Skoll investiciya saldı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=E. Freya |title=Green Giants: How Smart Companies Turn Sustainability into Billion-Dollar Businesses |date=2015 |publisher=Amacom |location=New York |isbn=978-0-8144-3614-1 |oclc=911179554}}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı may ayında 45&amp;nbsp;million dollarlıq tórtinshi basqısh jeke qarjılandırıwdıń ulıwma kólemin 105&amp;nbsp;million dollardan asırdı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot; /&gt;.

2007-jılı avgust ayında Mask basqarǵan direktorlar keńesi Eberxardtan bas direktor lawazımınan ketiwdi soradı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | title=Tesla CEO steps down as possible delays loom | first=Michael | last=Kanellos | publisher=CNET | date=August 13, 2007 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142628/https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Keyin Eberxard «texnologiyalar boyınsha prezident» lawazımın iyeledi, al 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan tolıǵı menen ketti. Kompaniyanıń elektr injeneriyası boyınsha vice-prezidenti bolǵan birge tiykar salıwshı Mark Tarpenning te 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan ketti&lt;ref&gt;{{cite web |title=Martin Eberhard and Marc Tarpenning {{!}} American entrepreneurs |url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |website=Encyclopædia Britannica |date=September 18, 2023 |access-date=April 7, 2021 |archive-date=February 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218075931/https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı avgust ayında Maykl Marks waqıtsha bas direktor etip tayınlandı, al 2007-jılı dekabr ayında Zeev Drori bas direktor hám prezident boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot; /&gt;. 2008-jılı oktyabr ayında Mask Drorinıń ornına bas direktor boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|title=The Making Of Tesla: Invention, Betrayal, And The Birth Of The Roadster|last=Baer|first=Drake|work=Business Insider|date=November 11, 2014|access-date=October 3, 2018|archive-date=July 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711152847/http://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı iyun ayında Eberxard ózin májbúrlep shıǵarǵanı ushın Maskqa qarsı sudqa arza berdi&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/06/eberhard/ | title=Tesla's Founder Sues Tesla's CEO | first=Chuck | last=Squatriglia | magazine=Wired | date=June 11, 2009}}&lt;/ref&gt;. Is 2009-jılı avgust ayında toqtatıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Case CIV484400; Martin Eberhard vs. Elon Musk |url=https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/Portal-External/ |access-date=March 29, 2024 |website=Superior Court of California, County of San Mateo |archive-date=January 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103174133/https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/portal-external |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Tesla 2008-jılı Menlo-Park qalasındaǵı burınǵı Chevrolet dilerlik orayınıń xızmet kórsetiw bólmelerinde Roadster avtomobilin islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ramey |first=Jay |title=The first Tesla Roadster: A look back at the early adopter's electric car |url=https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |website=Autoweek |date=November 27, 2017 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806001336/https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inmenlo-Gulker&quot;&gt;{{Cite web |last=Gulker |first=Chris |date=September 28, 2010 |title=Menlo Park's only auto factory assembles $100,000 cars |url=https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |access-date=August 13, 2023 |website=InMenlo |language=en-US |archive-date=August 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802184111/https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı yanvar ayına shekem Tesla 187&amp;nbsp;million dollar jıynap, 147 avtomobil jetkerip berdi. Mask kompaniyaǵa óziniń 70&amp;nbsp;million dollar qarjısın salǵan edi&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | title=Elon Musk's Life Story: Tesla CEO's Early Years, Career | work=Business Insider | date=June 28, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=March 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323155539/https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Tesla Model S first deliveries.jpg|thumb|2012-jılı iyun ayında Kaliforniyadaǵı Tesla Fremont zavodında Model S avtomobilleriniń birinshi jetkerip beriliwi]]
=== AQSH Energetika ministrliginiń qarızı, IPO, Model S, Autopilot hám Model X (2010–2015) ===
2010-jılı yanvar ayında Tesla AQSH Energetika ministrliginiń Qarız baǵdarlamaları basqarmasınan (LPO) AQSH-ta islep shıǵarılǵan jetilisken taza energiya texnologiyaların kommerciyalastırıw hám islep shıǵarıw ushın 465 million dollarlıq mámleketlik qarız aldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TESLA |url=https://www.energy.gov/edf/tesla |access-date=2026-04-10 |website=Energy.gov |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wolfe |date=2021-09-21 |title=Energy Department’s loan program helped Tesla; now it needs to help low-income communities |url=https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601095208/https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-date=2023-06-01 |access-date=2026-04-10 |work=The Hill |language=en-US|first=Mark|last2=O’Neill|first2=Kerry}}&lt;/ref&gt;. Bul strategiyalıq qarjılandırıw Model S avtomobilin jaratıw ushın sheshiwshi áhmiyetke iye boldı hám tolıq qaytarıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-05-31 |title=Tesla Motors pays off its government loan…nine years early |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna52053219 |access-date=2026-04-10 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Garden |first=Leah |date=2024-12-09 |title=Elon Musk's Tesla got a crucial loan from this federal clean energy finance program: Now he may DOGE it |url=https://trellis.net/article/elon-musks-tesla-got-a-bailout-from-this-federal-clean-energy-finance-program-now-he-may-doge-it/ |access-date=2026-04-10 |website=Trellis |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı may ayında Tesla Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı NUMMI zavodın Toyota kompaniyasınan 42&amp;nbsp;million dollarǵa satıp aldı&lt;ref name=&quot;Future&quot;&gt;{{Cite news |last=Davis |first=Joshua | title=How Elon Musk Turned Tesla into the Car Company of the Future |url=https://www.wired.com/2010/09/ff-tesla/ |url-status=live | magazine=Wired |volume=18 |issue=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624053602/http://www.wired.com/2010/09/ff_tesla/ |archive-date=June 24, 2016 |date=September 27, 2010}}&lt;/ref&gt;. 2010-jılı 29-iyunda kompaniya akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıw (IPO) arqalı ashıq akcionerlik jámiyetke aylandı. Ol 1956-jılı Ford Motor Company kompaniyasınan keyin buǵan erisken birinshi amerika avtomobil kompaniyası boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Matt |last=Andrejczak |title=Tesla Motors revs up $244&amp;nbsp;million IPO |url=https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |website=MarketWatch |date=June 28, 2010 |url-access=limited |access-date=October 6, 2020 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217101107/https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. NASDAQ birjasında sawda ashılǵanda kompaniya hárbiri 17 dollardan 13,3&amp;nbsp;million ápiwayı akciya shıǵarıp, 226&amp;nbsp;million dollar jıynadı&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Scholer |first1=Kristen |title=Tesla Posts Second-Biggest Rally for 2010 U.S. IPO |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Spears |first2=Lee |date=June 29, 2010 |url-access=subscription |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı oktyabr ayında Tesla óz zavodın ashtı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Squatriglia |first=Chuck |date=October 20, 2010 |title=Tesla's Got the Factory, Now It Needs to Fill It |url=https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718011303/https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |archive-date=July 18, 2020 |access-date=December 18, 2020 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. 2012-jılı yanvar ayında Tesla Roadster avtomobilin islep shıǵarıwdı toqtattı, al 2012-jılı iyun ayında kompaniya óziniń ekinshi avtomobili — Model S lyuks sedanın islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla Motors begins delivering Model S electric cars in a Silicon Valley milestone |url=https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |website=The Mercury News |date=June 22, 2012 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=January 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103140724/https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Model S 2012 hám 2013-jılları bir neshe avtomobil sıylıǵın jeńip aldı, olardıń ishinde 2013-jılǵı Motor Trend Car of the Year (Motor Trend jurnalınıń jıl avtomobili) sıylıǵı bar&lt;ref name=&quot;Award2013&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |title=Model S Motor Trend Car of the Year Award 2013 |first=Angus |last=MacKenzie |magazine=Motor Trend |date=December 10, 2012 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004211420/https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2013-jılı sentyabr ayında ol Norvegiyadaǵı jańa avtomobiller satıwı diziminde birinshi orındı iyeledi. Solay etip, Model S mámleket boyınsha aylıq satıw reytinginde birinshi orınǵa shıqqan birinshi elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Voelcker&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |title=Tesla Model S Was Best-Selling Car in Norway For September |first=John |last=Voelcker |website=Green Car Reports |date=October 1, 2013 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=September 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926134226/https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Top10PEVs2016&quot;&gt;{{cite news |last=Cobb |first=Jeff |date=January 26, 2017 |title=Tesla Model S Is World's Best-Selling Plug-in Car For Second Year in a Row |website=HybridCars.com |url=http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |access-date=January 31, 2017 |archive-date=January 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126165815/http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2013-jılı 15-iyulda Tesla NASDAQ-100 indeksiniń quramına kirdi&lt;ref&gt;[https://www.nasdaq.com/about/press-center/tesla-motors-inc-join-nasdaq-100-index-beginning-july-15-2013 Tesla Motors Joins NASDAQ-100 index beginning July 15, 2013]&lt;/ref&gt;.

2014-jılı Tesla aydawshıǵa járdem beriw sisteması — Tesla Autopilot sistemasın járiyaladı. Sol jılı sentyabr ayınan baslap barlıq Tesla avtomobilleri bul funkciyanı qollaytuǵın sensorlar hám programmalıq támiynat penen jetkerip berile basladı. Keyin bul «apparatlıq támiynattıń 1-versiyası» dep ataldı&lt;ref&gt;{{cite web | first1=K. Nived | last1=Maanyu | first2=D Goutham | last2=Raj | first3=R Vamsi | last3=Krishna | first4=Shruthi Bhargava | last4=Choubey | title=A Study on Tesla Autopilot | url=https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | publisher=Sreenidhi Institute of Science and Technology | date=May 2020 | access-date=April 7, 2021 | archive-date=June 26, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210626141413/https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı aprel ayında Tesla Tesla Powerwall (úy ushın) hám Tesla Powerpack (biznes ushın) batareya bloklarınıń tanıstırılıwı menen energiya saqlaw bazarına kirdi&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |title=Tesla CEO Elon Musk Unveils Line of Home and Industrial Battery Packs |last1=Berzon |first1=Alexandra |work=The Wall Street Journal |last2=Sweet |first2=Cassandra |date=May 1, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121024723/http://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tanıstırılǵannan keyin bir hápte ishinde kompaniya 800&amp;nbsp;million dollarlıq buyırtpalar aldı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |title=Tesla's Battery Grabbed $800 Million in Its First Week |first=Tom |last=Randall |publisher=Bloomberg L.P. |date=May 8, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=June 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612160406/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı sentyabr ayında Tesla óziniń úshinshi avtomobili — Tesla Model X lyuks jol tańlamas avtomobilin (SUV) jetkerip bere basladı. Sol waqıtta onıń 25 000 aldın ala buyırtpası bar edi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Logan |first=Bryan |title=Here's Tesla's first SUV, the all-electric Model X |url=https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |website=Business Insider |date=September 29, 2015 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=February 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207094433/https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | title=Tesla has delivered the first Model X SUVs | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=September 29, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== SolarCity hám Model 3 (2016–2018) ===
2016-jılı noyabr ayında Tesla tolıǵı menen akciyalar arqalı ámelge asırılǵan 2,6&amp;nbsp;mlrd dollarlıq kelisim boyınsha SolarCity kompaniyasın satıp alıp, quyash panellerin ornatıw tarawına da kirdi&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | title=Tesla completes its $2.6&amp;nbsp;billion acquisition of SolarCity | first=Andrew J. | last=Hawkins | work=The Verge | date=November 21, 2016 | access-date=September 14, 2020 | archive-date=May 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210521112009/https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul biznes Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bólimi menen biriktirilip, Tesla Energy [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] dúzildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hamilton |first=Isobel Asher |title=Elon Musk is defending Tesla's acquisition of SolarCity against angry shareholders. This is the story of how it was transformed into Tesla Energy. |url=https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |website=Business Insider |date=July 30, 2021 |access-date=July 24, 2021 |archive-date=July 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724010854/https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul kelisim qarama-qarsılıqlarǵa sebep boldı, sebebi satıp alıw waqtında SolarCity likvidlik mashqalalarına ushırap turǵan edi, al bul haqqında Tesla akcionerlerine xabar berilmegen&lt;ref name=&quot;solarsue&quot;&gt;{{cite news| last=Kolodny |first=Lora| title=Tesla's Elon Musk knew SolarCity faced a 'liquidity crisis' at time of 2016 deal, legal documents show |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |date=October 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815214348/https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |archive-date=August 15, 2020}}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı fevral ayında Tesla Motors keńeygen biznesiniń kólemin jaqsıraq sáwlelendiriw ushın atın Tesla, Inc. dep ózgertti&lt;ref&gt;{{cite news | title=Tesla is following in the footsteps of Apple and is changing its name. | url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | first=Robert | last=Ferris | publisher=CNBC | date=February 1, 2017 | access-date=February 10, 2021 | archive-date=January 15, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210115160623/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı Tesla kompaniyasınıń global satıw, jetkerip beriw hám xızmet kórsetiw boyınsha prezidenti Djon Maknil húkimet penen qatnaslar boyınsha juwapkershilikti óz moynına aldı&lt;ref name=bostonglobe2026&gt;{{Cite web |title=Boston VC Jon McNeill dishes about his time at Tesla and Lululemon in new book - The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2026/03/24/business/jon-mcneill-dvx-vc-book-advice/ |access-date=2026-03-26 |website=BostonGlobe.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Keyin ol ''The Algorithm'' (Algoritm) kitabın jazdı, onda Tesla haqqında da aytılǵan&lt;ref name=bostonglobe2026/&gt;.

2016-jılı aprel ayında Tesla óziniń keń tutınıwshılarǵa arnalǵan birinshi avtomobili — Tesla Model 3 avtomobilin járiyaladı. Model 3 Tesla kompaniyasınıń aldınǵı úsh avtomobiline qaraǵanda arzanıraq edi. Bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı&lt;ref name=&quot;Hull 2016&quot; /&gt;. Óndiristi tezletiw hám qárejetlerdi qadaǵalaw ushın Tesla Model 3 avtomobilin jıynaw maqsetinde [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. Biraq robototexnika is júzinde avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ástelletti&lt;ref name=&quot;King 2018&quot; /&gt;. Bul ádewir keshigiwlerge hám óndiris máselelerine alıp keldi. Kompaniya bul dáwirdi «óndiris duzaǵı» dep atadı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Isidore |first=Chris |title=Tesla will start working 24/7 to crank out Model 3s |work=CNNMoney |url=https://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |url-status=dead |access-date=April 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418204050/http://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |archive-date=April 18, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boudette |first=Neal E. |date=April 3, 2018 |title=For Tesla, 'Production Hell' Looks Like the Reality of the Car Business |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |access-date=June 2, 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=June 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602065302/https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2018-jıldıń aqırına shekem óndiris mashqalaları sheshildi hám Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı.

«Óndiris duzaǵı» dáwiri Tesla kompaniyasına ádewir finanslıq basım tústirdi. Bul dáwirde ol birjada akciyaları eń kóp qısqa satılǵan (short selling) kompaniyalardıń birine aylandı. 2018-jılı 8-avgustta finanslıq mashqalalar dawamında Mask sociallıq tarmaqta Tesla kompaniyasın jeke kompaniyaǵa aylandırıwdı (birjadan shıǵarıwdı) oylap atırǵanın jazdı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://techcrunch.com/2018/08/07/elon-musk-tesla-private-tweet/ | title=Elon Musk tweets he's thinking about taking Tesla private | date=August 8, 2018 | work=TechCrunch | first=Megan Rose | last=Dickey | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 1, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210801101246/https://techcrunch.com/2018/08/07/elon-musk-tesla-private-tweet/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.cnbc.com/2018/08/08/elon-musk-wants-to-take-tesla-private--heres-what-it-means.html | title=Elon Musk says he wants to take Tesla private at over $70&amp;nbsp;billion – here's what that means | first=Tom Jr. | last=Huddleston | publisher=CNBC | date=August 8, 2018 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183045/https://www.cnbc.com/2018/08/08/elon-musk-wants-to-take-tesla-private--heres-what-it-means.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul jobа ámelge aspadı hám kóplegen qarama-qarsılıqlarǵa hám sud talaplarına sebep boldı. Olardıń ishinde AQSH Bahalı qaǵazlar hám birjalar komissiyasınıń (SEC) bahalı qaǵazlar boyınsha aldawshılıq ayıplawı da bar edi. Nátiyjede Mask 20 million dollar ayıppul tólewge hám kompaniyanıń direktorlar keńesi baslıǵı lawazımınan ketiwge májbúr boldı, biraq oǵan bas direktor bolıp qalıwǵa ruqsat berildi.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>665veiln2hg0riwhu4ynczlw68nuak3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275034</id>
      <parentid>275033</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36851" sha1="2klork8ygt9m0fw8q50pw3t8bq104hq" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vevent&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;background:#5E5E5E; color:white; font-size:125%;&quot; |Tesla, Inc.
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Tesla_Motors.svg|120px|sürmesiz]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Gigafactory_Texas_Building_1_June_2022.jpg|220px|sürmesiz]]
&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;Tesla kompaniyasınıń bas keńsesi — Texas shtatınıń Ostin qalasınıń qasındaǵı Gigafactory Texas&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Burınǵı atı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Tesla Motors, Inc. (2003–2017)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Túri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Ashıq akcionerlik jámiyet
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Birjadaǵı belgisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Nasdaq: TSLA&lt;br&gt;Nasdaq-100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 500 indeksiniń quramında
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ISIN
| class=&quot;infobox-data&quot; |US88160R1014
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tarawı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Avtomobil sanaatı&lt;br&gt;Qayta tiklenetuǵın energiya
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykar salınǵan kúni
| class=&quot;infobox-data&quot; |1-iyul, 2003-j.&lt;br&gt;San-Karlos, Kaliforniya, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykarshıları
| class=&quot;infobox-data&quot; |Martin Eberxard&lt;br&gt;Mark Tarpenning
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Bas keńsesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Gigafactory Texas, Ostin, Texas, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Orınlar sanı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}1359 satıw, xızmet kórsetiw hám jetkerip beriw orayı&lt;br&gt;{{profit}}7791 Supercharger stanciyası
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmet kórsetiw aymaǵı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Shıǵıs Aziya&lt;br&gt;Evropa&lt;br&gt;Jaqın Shıǵıs&lt;br&gt;Arqa Amerika&lt;br&gt;Okeaniya&lt;br&gt;Qubla-Shıǵıs Aziya&lt;br&gt;Hindstan yarım atawı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Basqarıwshılar
| class=&quot;infobox-data&quot; |Ilon Mask — bas direktor (CEO)&lt;br&gt;Robin Denxolm — direktorlar keńesiniń baslıǵı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ónimleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Cybercab&lt;br&gt;Cybertruck&lt;br&gt;Megapack&lt;br&gt;Model 3&lt;br&gt;Model Y&lt;br&gt;Powerwall&lt;br&gt;Semi&lt;br&gt;Quyash panelleri&lt;br&gt;Solar Roof
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Óndiris kólemi
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}1,66 million avtomobil (2025)&lt;br&gt;{{profit}}46,7 GVt·s batareyalı energiya saqlaw sistemaları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Zaryadlaw&lt;br&gt;Qamsızlandırıw&lt;br&gt;Texnikalıq xızmet kórsetiw
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background:#F2F2F2;&quot; |Finanslıq kórsetkishleri
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tabısı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}94,83 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Operaciyalıq paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}4,36 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Taza paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}3,79 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma aktivleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}137,8 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma kapitalı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}82,14 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Iyesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Ilon Mask]] (20%)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetkerler sanı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}134 785 (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyaları]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |Tesla Automation&lt;br&gt;Tesla Energy
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ASN
| class=&quot;infobox-data&quot; |394161
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Veb-sayt|Veb-saytı]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[https://www.tesla.com tesla.com]
|}
'''Tesla, Inc.''' — amerikalı kóp milletli avtomobil hám taza energiya kompaniyası. Onıń bas keńsesi [[Texas]] shtatınıń Ostin qalasında jaylasqan. Kompaniya batareyalı elektr avtomobillerin (BEV), úyden baslap elektr tarmaǵı kólemine shekemgi turaqlı batareyalı energiya saqlaw qurılmaların, quyash panelleri menen quyash plitkaların hám olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi joybarlaydı, islep shıǵaradı hám satadı.

Kompaniyanı 2003-jıl iyul ayında Martin Eberxard hám Mark Tarpenning '''Tesla Motors''' atı menen dúzdi. Onıń atı oylap tabıwshı hám elektr injeneri Nikola Teslanıń húrmetine qoyılǵan. 2004-jılı fevral ayında [[Ilon Mask]] Tesla kompaniyasınıń birinshi qarjılandırıw basqıshın basqardı hám kompaniyanıń direktorlar keńesiniń baslıǵı boldı. Keyin ol ózin kompaniyanıń birge tiykarshısı dep járiyaladı. 2008-jılı ol bas direktor (CEO) bolıp tayınlandı. Kompaniya 2008-jılı óziniń birinshi avtomobil modeli — Roadster sport avtomobilin, 2012-jılı Model S sedanın, 2015-jılı Model X jol tańlamas avtomobilin (SUV), 2017-jılı Model 3 sedanın, 2020-jılı Model Y krossoverin, 2022-jılı Tesla Semi júk mashinasın hám 2023-jılı Cybertruck pikapın islep shıǵara basladı.

Tesla — bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı eń qımbat kompaniyalardıń biri. 2020-jıl iyul ayınan baslap ol dúnyadaǵı eń qımbat avtomobil islep shıǵarıwshı bolıp tabıladı. 2021-jıl oktyabr ayınan 2022-jıl mart ayına shekem Tesla 1 trillion AQSH dollarlıq kompaniya boldı. Ol usı bahaǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası edi. 2023-jılı kompaniya ''Forbes'' Global 2000 diziminde 69-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Schifrin |first1=Matt |last2=Murphy |first2=Andrea |date=June 6, 2024 |title=The Global 2000 2023 |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0 |archive-date=January 29, 2024 |access-date=February 7, 2024 |website=Forbes |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı kompaniya 17,6% úles penen batareyalı elektr avtomobilleri bazarında jetekshi orında boldı.

Tesla kompaniyasınıń bazar kapitalizaciyası 2024-jıl noyabr ayınan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cunningham |first=Doug |date=November 8, 2024 |title=Tesla regains $1 trillion in market capitalization in post-election surge |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2024/11/08/Tesla-trillion-dollar-Musk-Trump/6721731085202/ |access-date=November 8, 2024 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025-jıl fevral ayına shekem&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dey |first=Esha |date=February 26, 2025 |title=Tesla Market Value Slips Below $1 Trillion as Europe Sales Sink |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-25/tesla-market-value-slips-below-1-trillion-as-europe-sales-sink |access-date=February 26, 2024 |website=Bloomberg |language=en}}&lt;/ref&gt; hám 2025-jıl may ayınan 2026-jıl iyul ayına shekem jáne 1 trillion dollardan asıp ketti&lt;ref&gt;{{cite news|last=Denning|first=Liam|date=May 12, 2025|title=Tesla's Trillion-Dollar Market Value Is Fueled by Amnesia|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2025-05-12/tesla-s-trillion-dollar-market-value-is-fueled-by-amnesia|work=Bloomberg|access-date=September 23, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jılı noyabr ayında Tesla Mask ushın 1 trillion dollarlıq miynet haqı paketin tastıyıqladı. Eger Mask belgili bir maqsetlerge erisse, ol bul paketti 10 jıl ishinde aladı&lt;ref name=&quot;$1 trillion package approved&quot;&gt;{{cite news |last=Isidore |first=Chris |date=November 6, 2025 |title=Tesla approves Elon Musk's $1 trillion pay package |work=CNN |url=https://us.cnn.com/2025/11/06/business/musk-trillion-dollar-pay-package-vote |access-date=November 6, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jıldıń aqırına shekem kompaniya dúnyadaǵı eń iri elektr avtomobilleri islep shıǵarıwshı statusın joǵalttı&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://people.com/tesla-dethroned-as-worlds-biggest-electric-car-maker-following-elon-musk-backlash-11878573|title=Tesla Dethroned as World's Biggest Electric Car Maker Following Elon Musk Backlash|first=Rachel|last=Raposas|website=People|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}&lt;/ref&gt;.

Tesla sud talaplarına, boykotlarǵa, húkimettiń tekseriwlerine hám jurnalistlerdiń sınına ushıradı. Olardıń sebepleri — xabar beriwshilerge (whistleblower) qarsı basım kórsetiwdiń bir neshe jaǵdayı haqqındaǵı ayıplawlar, jınıslıq basım kórsetiw hám kásiplik awqamlarǵa qarsı háreketler sıyaqlı jumısshılar huqıqların buzıwlar, onlaǵan keri shaqırıwlarǵa alıp kelgen qáwipsizlik kemshilikleri, jámiyetshilik penen baylanıs bóliminiń joqlıǵı hám Masktıń qarama-qarsılıqlı málimlemeleri. Bunday málimlemelerge kompaniyanıń transport basqarıwshıǵa járdem beriw texnologiyası hám ónimlerdi shıǵarıw múddetleri boyınsha artıqsha wádeler beriw kiredi.

== Tariyxı ==
{{Main|Tesla, Inc. tariyxı}}

=== Dúziliwi (2003–2004) ===
Kompaniyanı 2003-jılı 1-iyulda Martin Eberxard hám Mark Tarpenning Tesla Motors, Inc. atı menen dúzdi{{sfn|Vance|2015|p=152}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |title=Ousted Tesla cofounder Martin Eberhard sounds off on Elon Musk, how the company has changed, and the EV wars |url=https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |access-date=July 28, 2023 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=July 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728202545/https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Olar sáykes túrde bas direktor hám bas finans direktorı boldı&lt;ref name=timelinefacts /&gt;. Eberxard «texnologiya kompaniyası da bolıp tabılatuǵın avtomobil islep shıǵarıwshını» dúziwdi qálegenin aytqan. Onıń tiykarǵı texnologiyaları «batareya, kompyuter programmalıq támiynatı hám menshikli dvigatel» bolıwı kerek edi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |access-date=August 31, 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Bir neshe aydan keyin Eberxard penen Tarpenningke Ayan Rayt qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=152}}. 2004-jılı fevral ayında kompaniya A seriyalı qarjılandırıw basqıshında 7,5&amp;nbsp;million AQSH dolların jıynadı. Onıń 6,5&amp;nbsp;million dolları Ilon Maskqa tiyisli edi. Mask eki jıl aldın PayPal kompaniyasındaǵı úlesin satıwdan 176&amp;nbsp;million dollar alǵan edi{{sfn|Vance|2015|p=116}}. Mask Tesla kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı hám eń iri akcioneri boldı{{sfn|Vance|2015|p=154}}&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot;&gt;{{Cite news | last=Burns | first=Matt |date=October 8, 2014 | title=A Brief History of Tesla | url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717064829/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/#/slide2 | archive-date=July 17, 2015 |access-date=June 11, 2015 |website=TechCrunch | quote=&quot;Tesla was founded not by Elon Musk, but rather by Martin Eberhard and Marc Tarpenning in July 2003. The two bootstrapped the fledgling auto company until Elon Musk led the company's US$7.5&amp;nbsp;million Series A financing round in February 2004.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=timelinefacts&gt;{{cite news |last1=Reed |first1=Eric |title=History of Tesla: Timeline and Facts |url=https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |work=TheStreet.com |date=February 4, 2020 |access-date=January 27, 2021 |archive-date=December 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220161321/https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2004-jılı may ayında Dj. B. Straubel Tesla kompaniyasına bas texnikalıq direktor bolıp qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=155}}.

2009-jılı sentyabr ayında Eberxard penen Tesla kelisken sud kelisimi barlıq bes adamǵa — Eberxard, Tarpenning, Rayt, Mask hám Straubelge — ózlerin birge tiykar salıwshılar dep ataw huqıqın berdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=LaMonica |first=Martin |title=Tesla Motors founders: Now there are five |url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |publisher=CNET |date=September 21, 2009 |access-date=October 6, 2016 |archive-date=November 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115134134/https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Roadster (2005–2009) ===
{{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}}
Ilon Mask kompaniyada belsendi rol atqardı, biraq kúndelikli biznes operaciyalarına tereń aralaspadı&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Mitchell|first=Russ|title=Review: A deep new history of Tesla takes the shine off Elon Musk|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|date=July 30, 2021|website=Los Angeles Times|url-access=limited|access-date=July 30, 2021|archive-date=August 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802080819/https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kompaniyanıń strategiyası jańalıqtı erte qabıl etiwshilerge arnalǵan premium sport avtomobilinen baslap, keyin sedanlar hám arzan kompakt avtomobiller sıyaqlı keń tarqalǵan avtomobillerge ótiw edi&lt;ref name=&quot;MasterPlan&quot;&gt;{{cite web |last=Musk |first=Elon |title=The Secret Tesla Motors Master Plan (just between you and me) No. 124 |url=https://www.tesla.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802142703/http://www.teslamotors.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me | archive-date=August 2, 2010 |date=August 2, 2006 |website=tesla.com |publisher=Tesla Motors}}&lt;/ref&gt;.

2005-jılı fevral ayında Mask Tesla kompaniyasınıń 13&amp;nbsp;million dollarlıq B seriyalı venchur kapital qarjılandırıw basqıshın basqardı. Bul basqısh qarjılandırıwshılar toparına Valor Equity Partners kompaniyasın qostı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weinstock |first=Suzanne |title=Venture-backed Tesla cuts costs |url=https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |website=Private Equity International |date=January 5, 2013 |access-date=August 16, 2021 |archive-date=August 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816094912/https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot; /&gt;. 2006-jılı may ayında Mask 40&amp;nbsp;million dollarlıq úshinshi basqıshtı birgelikte basqardı. Bul basqıshqa belgili isbilermenler, sonıń ishinde [[Google]] kompaniyasınıń birge tiykarshıları Sergey Brin hám Larri Peydj, sonday-aq eBay kompaniyasınıń burınǵı prezidenti Djeff Skoll investiciya saldı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=E. Freya |title=Green Giants: How Smart Companies Turn Sustainability into Billion-Dollar Businesses |date=2015 |publisher=Amacom |location=New York |isbn=978-0-8144-3614-1 |oclc=911179554}}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı may ayında 45&amp;nbsp;million dollarlıq tórtinshi basqısh jeke qarjılandırıwdıń ulıwma kólemin 105&amp;nbsp;million dollardan asırdı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot; /&gt;.

2007-jılı avgust ayında Mask basqarǵan direktorlar keńesi Eberxardtan bas direktor lawazımınan ketiwdi soradı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | title=Tesla CEO steps down as possible delays loom | first=Michael | last=Kanellos | publisher=CNET | date=August 13, 2007 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142628/https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Keyin Eberxard «texnologiyalar boyınsha prezident» lawazımın iyeledi, al 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan tolıǵı menen ketti. Kompaniyanıń elektr injeneriyası boyınsha vice-prezidenti bolǵan birge tiykar salıwshı Mark Tarpenning te 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan ketti&lt;ref&gt;{{cite web |title=Martin Eberhard and Marc Tarpenning {{!}} American entrepreneurs |url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |website=Encyclopædia Britannica |date=September 18, 2023 |access-date=April 7, 2021 |archive-date=February 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218075931/https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı avgust ayında Maykl Marks waqıtsha bas direktor etip tayınlandı, al 2007-jılı dekabr ayında Zeev Drori bas direktor hám prezident boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot; /&gt;. 2008-jılı oktyabr ayında Mask Drorinıń ornına bas direktor boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|title=The Making Of Tesla: Invention, Betrayal, And The Birth Of The Roadster|last=Baer|first=Drake|work=Business Insider|date=November 11, 2014|access-date=October 3, 2018|archive-date=July 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711152847/http://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı iyun ayında Eberxard ózin májbúrlep shıǵarǵanı ushın Maskqa qarsı sudqa arza berdi&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/06/eberhard/ | title=Tesla's Founder Sues Tesla's CEO | first=Chuck | last=Squatriglia | magazine=Wired | date=June 11, 2009}}&lt;/ref&gt;. Is 2009-jılı avgust ayında toqtatıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Case CIV484400; Martin Eberhard vs. Elon Musk |url=https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/Portal-External/ |access-date=March 29, 2024 |website=Superior Court of California, County of San Mateo |archive-date=January 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103174133/https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/portal-external |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Tesla 2008-jılı Menlo-Park qalasındaǵı burınǵı Chevrolet dilerlik orayınıń xızmet kórsetiw bólmelerinde Roadster avtomobilin islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ramey |first=Jay |title=The first Tesla Roadster: A look back at the early adopter's electric car |url=https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |website=Autoweek |date=November 27, 2017 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806001336/https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inmenlo-Gulker&quot;&gt;{{Cite web |last=Gulker |first=Chris |date=September 28, 2010 |title=Menlo Park's only auto factory assembles $100,000 cars |url=https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |access-date=August 13, 2023 |website=InMenlo |language=en-US |archive-date=August 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802184111/https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı yanvar ayına shekem Tesla 187&amp;nbsp;million dollar jıynap, 147 avtomobil jetkerip berdi. Mask kompaniyaǵa óziniń 70&amp;nbsp;million dollar qarjısın salǵan edi&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | title=Elon Musk's Life Story: Tesla CEO's Early Years, Career | work=Business Insider | date=June 28, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=March 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323155539/https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Tesla Model S first deliveries.jpg|thumb|2012-jılı iyun ayında Kaliforniyadaǵı Tesla Fremont zavodında Model S avtomobilleriniń birinshi jetkerip beriliwi]]
=== AQSH Energetika ministrliginiń qarızı, IPO, Model S, Autopilot hám Model X (2010–2015) ===
2010-jılı yanvar ayında Tesla AQSH Energetika ministrliginiń Qarız baǵdarlamaları basqarmasınan (LPO) AQSH-ta islep shıǵarılǵan jetilisken taza energiya texnologiyaların kommerciyalastırıw hám islep shıǵarıw ushın 465 million dollarlıq mámleketlik qarız aldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TESLA |url=https://www.energy.gov/edf/tesla |access-date=2026-04-10 |website=Energy.gov |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wolfe |date=2021-09-21 |title=Energy Department’s loan program helped Tesla; now it needs to help low-income communities |url=https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601095208/https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-date=2023-06-01 |access-date=2026-04-10 |work=The Hill |language=en-US|first=Mark|last2=O’Neill|first2=Kerry}}&lt;/ref&gt;. Bul strategiyalıq qarjılandırıw Model S avtomobilin jaratıw ushın sheshiwshi áhmiyetke iye boldı hám tolıq qaytarıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-05-31 |title=Tesla Motors pays off its government loan…nine years early |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna52053219 |access-date=2026-04-10 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Garden |first=Leah |date=2024-12-09 |title=Elon Musk's Tesla got a crucial loan from this federal clean energy finance program: Now he may DOGE it |url=https://trellis.net/article/elon-musks-tesla-got-a-bailout-from-this-federal-clean-energy-finance-program-now-he-may-doge-it/ |access-date=2026-04-10 |website=Trellis |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı may ayında Tesla Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı NUMMI zavodın Toyota kompaniyasınan 42&amp;nbsp;million dollarǵa satıp aldı&lt;ref name=&quot;Future&quot;&gt;{{Cite news |last=Davis |first=Joshua | title=How Elon Musk Turned Tesla into the Car Company of the Future |url=https://www.wired.com/2010/09/ff-tesla/ |url-status=live | magazine=Wired |volume=18 |issue=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624053602/http://www.wired.com/2010/09/ff_tesla/ |archive-date=June 24, 2016 |date=September 27, 2010}}&lt;/ref&gt;. 2010-jılı 29-iyunda kompaniya akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıw (IPO) arqalı ashıq akcionerlik jámiyetke aylandı. Ol 1956-jılı Ford Motor Company kompaniyasınan keyin buǵan erisken birinshi amerika avtomobil kompaniyası boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Matt |last=Andrejczak |title=Tesla Motors revs up $244&amp;nbsp;million IPO |url=https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |website=MarketWatch |date=June 28, 2010 |url-access=limited |access-date=October 6, 2020 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217101107/https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. NASDAQ birjasında sawda ashılǵanda kompaniya hárbiri 17 dollardan 13,3&amp;nbsp;million ápiwayı akciya shıǵarıp, 226&amp;nbsp;million dollar jıynadı&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Scholer |first1=Kristen |title=Tesla Posts Second-Biggest Rally for 2010 U.S. IPO |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Spears |first2=Lee |date=June 29, 2010 |url-access=subscription |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı oktyabr ayında Tesla óz zavodın ashtı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Squatriglia |first=Chuck |date=October 20, 2010 |title=Tesla's Got the Factory, Now It Needs to Fill It |url=https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718011303/https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |archive-date=July 18, 2020 |access-date=December 18, 2020 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. 2012-jılı yanvar ayında Tesla Roadster avtomobilin islep shıǵarıwdı toqtattı, al 2012-jılı iyun ayında kompaniya óziniń ekinshi avtomobili — Model S lyuks sedanın islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla Motors begins delivering Model S electric cars in a Silicon Valley milestone |url=https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |website=The Mercury News |date=June 22, 2012 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=January 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103140724/https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Model S 2012 hám 2013-jılları bir neshe avtomobil sıylıǵın jeńip aldı, olardıń ishinde 2013-jılǵı Motor Trend Car of the Year (Motor Trend jurnalınıń jıl avtomobili) sıylıǵı bar&lt;ref name=&quot;Award2013&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |title=Model S Motor Trend Car of the Year Award 2013 |first=Angus |last=MacKenzie |magazine=Motor Trend |date=December 10, 2012 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004211420/https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2013-jılı sentyabr ayında ol Norvegiyadaǵı jańa avtomobiller satıwı diziminde birinshi orındı iyeledi. Solay etip, Model S mámleket boyınsha aylıq satıw reytinginde birinshi orınǵa shıqqan birinshi elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Voelcker&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |title=Tesla Model S Was Best-Selling Car in Norway For September |first=John |last=Voelcker |website=Green Car Reports |date=October 1, 2013 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=September 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926134226/https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Top10PEVs2016&quot;&gt;{{cite news |last=Cobb |first=Jeff |date=January 26, 2017 |title=Tesla Model S Is World's Best-Selling Plug-in Car For Second Year in a Row |website=HybridCars.com |url=http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |access-date=January 31, 2017 |archive-date=January 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126165815/http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2013-jılı 15-iyulda Tesla NASDAQ-100 indeksiniń quramına kirdi&lt;ref&gt;[https://www.nasdaq.com/about/press-center/tesla-motors-inc-join-nasdaq-100-index-beginning-july-15-2013 Tesla Motors Joins NASDAQ-100 index beginning July 15, 2013]&lt;/ref&gt;.

2014-jılı Tesla aydawshıǵa járdem beriw sisteması — Tesla Autopilot sistemasın járiyaladı. Sol jılı sentyabr ayınan baslap barlıq Tesla avtomobilleri bul funkciyanı qollaytuǵın sensorlar hám programmalıq támiynat penen jetkerip berile basladı. Keyin bul «apparatlıq támiynattıń 1-versiyası» dep ataldı&lt;ref&gt;{{cite web | first1=K. Nived | last1=Maanyu | first2=D Goutham | last2=Raj | first3=R Vamsi | last3=Krishna | first4=Shruthi Bhargava | last4=Choubey | title=A Study on Tesla Autopilot | url=https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | publisher=Sreenidhi Institute of Science and Technology | date=May 2020 | access-date=April 7, 2021 | archive-date=June 26, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210626141413/https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı aprel ayında Tesla Tesla Powerwall (úy ushın) hám Tesla Powerpack (biznes ushın) batareya bloklarınıń tanıstırılıwı menen energiya saqlaw bazarına kirdi&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |title=Tesla CEO Elon Musk Unveils Line of Home and Industrial Battery Packs |last1=Berzon |first1=Alexandra |work=The Wall Street Journal |last2=Sweet |first2=Cassandra |date=May 1, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121024723/http://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tanıstırılǵannan keyin bir hápte ishinde kompaniya 800&amp;nbsp;million dollarlıq buyırtpalar aldı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |title=Tesla's Battery Grabbed $800 Million in Its First Week |first=Tom |last=Randall |publisher=Bloomberg L.P. |date=May 8, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=June 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612160406/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı sentyabr ayında Tesla óziniń úshinshi avtomobili — Tesla Model X lyuks jol tańlamas avtomobilin (SUV) jetkerip bere basladı. Sol waqıtta onıń 25 000 aldın ala buyırtpası bar edi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Logan |first=Bryan |title=Here's Tesla's first SUV, the all-electric Model X |url=https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |website=Business Insider |date=September 29, 2015 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=February 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207094433/https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | title=Tesla has delivered the first Model X SUVs | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=September 29, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== SolarCity hám Model 3 (2016–2018) ===
2016-jılı noyabr ayında Tesla tolıǵı menen akciyalar arqalı ámelge asırılǵan 2,6&amp;nbsp;mlrd dollarlıq kelisim boyınsha SolarCity kompaniyasın satıp alıp, quyash panellerin ornatıw tarawına da kirdi&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | title=Tesla completes its $2.6&amp;nbsp;billion acquisition of SolarCity | first=Andrew J. | last=Hawkins | work=The Verge | date=November 21, 2016 | access-date=September 14, 2020 | archive-date=May 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210521112009/https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul biznes Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bólimi menen biriktirilip, Tesla Energy [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] dúzildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hamilton |first=Isobel Asher |title=Elon Musk is defending Tesla's acquisition of SolarCity against angry shareholders. This is the story of how it was transformed into Tesla Energy. |url=https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |website=Business Insider |date=July 30, 2021 |access-date=July 24, 2021 |archive-date=July 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724010854/https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul kelisim qarama-qarsılıqlarǵa sebep boldı, sebebi satıp alıw waqtında SolarCity likvidlik mashqalalarına ushırap turǵan edi, al bul haqqında Tesla akcionerlerine xabar berilmegen&lt;ref name=&quot;solarsue&quot;&gt;{{cite news| last=Kolodny |first=Lora| title=Tesla's Elon Musk knew SolarCity faced a 'liquidity crisis' at time of 2016 deal, legal documents show |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |date=October 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815214348/https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |archive-date=August 15, 2020}}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı fevral ayında Tesla Motors keńeygen biznesiniń kólemin jaqsıraq sáwlelendiriw ushın atın Tesla, Inc. dep ózgertti&lt;ref&gt;{{cite news | title=Tesla is following in the footsteps of Apple and is changing its name. | url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | first=Robert | last=Ferris | publisher=CNBC | date=February 1, 2017 | access-date=February 10, 2021 | archive-date=January 15, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210115160623/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı Tesla kompaniyasınıń global satıw, jetkerip beriw hám xızmet kórsetiw boyınsha prezidenti Djon Maknil húkimet penen qatnaslar boyınsha juwapkershilikti óz moynına aldı&lt;ref name=bostonglobe2026&gt;{{Cite web |title=Boston VC Jon McNeill dishes about his time at Tesla and Lululemon in new book - The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2026/03/24/business/jon-mcneill-dvx-vc-book-advice/ |access-date=2026-03-26 |website=BostonGlobe.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Keyin ol ''The Algorithm'' (Algoritm) kitabın jazdı, onda Tesla haqqında da aytılǵan&lt;ref name=bostonglobe2026/&gt;.

2016-jılı aprel ayında Tesla óziniń keń tutınıwshılarǵa arnalǵan birinshi avtomobili — Tesla Model 3 avtomobilin járiyaladı. Model 3 Tesla kompaniyasınıń aldınǵı úsh avtomobiline qaraǵanda arzanıraq edi. Bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı&lt;ref name=&quot;Hull 2016&quot; /&gt;. Óndiristi tezletiw hám qárejetlerdi qadaǵalaw ushın Tesla Model 3 avtomobilin jıynaw maqsetinde [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. Biraq robototexnika is júzinde avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ástelletti&lt;ref name=&quot;King 2018&quot; /&gt;. Bul ádewir keshigiwlerge hám óndiris máselelerine alıp keldi. Kompaniya bul dáwirdi «óndiris duzaǵı» dep atadı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Isidore |first=Chris |title=Tesla will start working 24/7 to crank out Model 3s |work=CNNMoney |url=https://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |url-status=dead |access-date=April 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418204050/http://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |archive-date=April 18, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boudette |first=Neal E. |date=April 3, 2018 |title=For Tesla, 'Production Hell' Looks Like the Reality of the Car Business |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |access-date=June 2, 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=June 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602065302/https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2018-jıldıń aqırına shekem óndiris mashqalaları sheshildi hám Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı.

«Óndiris duzaǵı» dáwiri Tesla kompaniyasına ádewir finanslıq basım túsirdi. Bul dáwirde ol birjada akciyaları eń kóp qısqa satılǵan (short selling) kompaniyalardıń birine aylandı. 2018-jılı 8-avgustta finanslıq mashqalalar dawamında Mask sociallıq tarmaqta Tesla kompaniyasın jeke kompaniyaǵa aylandırıwdı (birjadan shıǵarıwdı) oylap atırǵanın jazdı. Bul jobа ámelge aspadı hám kóplegen qarama-qarsılıqlarǵa hám sud talaplarına sebep boldı. Olardıń ishinde AQSH Bahalı qaǵazlar hám birjalar komissiyasınıń (SEC) bahalı qaǵazlar boyınsha aldawshılıq ayıplawı da bar edi. Nátiyjede Mask 20 million dollar ayıppul tólewge hám kompaniyanıń direktorlar keńesi baslıǵı lawazımınan ketiwge májbúr boldı, biraq oǵan bas direktor bolıp qalıwǵa ruqsat berildi.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>2klork8ygt9m0fw8q50pw3t8bq104hq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275036</id>
      <parentid>275034</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64050" sha1="kohsk0opq9r6v9gwwqdjyzj89n3fqbo" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vevent&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;background:#5E5E5E; color:white; font-size:125%;&quot; |Tesla, Inc.
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Tesla_Motors.svg|120px|sürmesiz]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Gigafactory_Texas_Building_1_June_2022.jpg|220px|sürmesiz]]
&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;Tesla kompaniyasınıń bas keńsesi — Texas shtatınıń Ostin qalasınıń qasındaǵı Gigafactory Texas&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Burınǵı atı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Tesla Motors, Inc. (2003–2017)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Túri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Ashıq akcionerlik jámiyet
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Birjadaǵı belgisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Nasdaq: TSLA&lt;br&gt;Nasdaq-100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 500 indeksiniń quramında
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ISIN
| class=&quot;infobox-data&quot; |US88160R1014
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tarawı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Avtomobil sanaatı&lt;br&gt;Qayta tiklenetuǵın energiya
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykar salınǵan kúni
| class=&quot;infobox-data&quot; |1-iyul, 2003-j.&lt;br&gt;San-Karlos, Kaliforniya, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykarshıları
| class=&quot;infobox-data&quot; |Martin Eberxard&lt;br&gt;Mark Tarpenning
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Bas keńsesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Gigafactory Texas, Ostin, Texas, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Orınlar sanı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}1359 satıw, xızmet kórsetiw hám jetkerip beriw orayı&lt;br&gt;{{profit}}7791 Supercharger stanciyası
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmet kórsetiw aymaǵı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Shıǵıs Aziya&lt;br&gt;Evropa&lt;br&gt;Jaqın Shıǵıs&lt;br&gt;Arqa Amerika&lt;br&gt;Okeaniya&lt;br&gt;Qubla-Shıǵıs Aziya&lt;br&gt;Hindstan yarım atawı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Basqarıwshılar
| class=&quot;infobox-data&quot; |Ilon Mask — bas direktor (CEO)&lt;br&gt;Robin Denxolm — direktorlar keńesiniń baslıǵı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ónimleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Cybercab&lt;br&gt;Cybertruck&lt;br&gt;Megapack&lt;br&gt;Model 3&lt;br&gt;Model Y&lt;br&gt;Powerwall&lt;br&gt;Semi&lt;br&gt;Quyash panelleri&lt;br&gt;Solar Roof
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Óndiris kólemi
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}1,66 million avtomobil (2025)&lt;br&gt;{{profit}}46,7 GVt·s batareyalı energiya saqlaw sistemaları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Zaryadlaw&lt;br&gt;Qamsızlandırıw&lt;br&gt;Texnikalıq xızmet kórsetiw
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background:#F2F2F2;&quot; |Finanslıq kórsetkishleri
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tabısı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}94,83 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Operaciyalıq paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}4,36 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Taza paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}3,79 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma aktivleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}137,8 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma kapitalı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}82,14 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Iyesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Ilon Mask]] (20%)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetkerler sanı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}134 785 (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyaları]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |Tesla Automation&lt;br&gt;Tesla Energy
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ASN
| class=&quot;infobox-data&quot; |394161
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Veb-sayt|Veb-saytı]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[https://www.tesla.com tesla.com]
|}
'''Tesla, Inc.''' — amerikalı kóp milletli avtomobil hám taza energiya kompaniyası. Onıń bas keńsesi [[Texas]] shtatınıń Ostin qalasında jaylasqan. Kompaniya batareyalı elektr avtomobillerin (BEV), úyden baslap elektr tarmaǵı kólemine shekemgi turaqlı batareyalı energiya saqlaw qurılmaların, quyash panelleri menen quyash plitkaların hám olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi joybarlaydı, islep shıǵaradı hám satadı.

Kompaniyanı 2003-jıl iyul ayında Martin Eberxard hám Mark Tarpenning '''Tesla Motors''' atı menen dúzdi. Onıń atı oylap tabıwshı hám elektr injeneri Nikola Teslanıń húrmetine qoyılǵan. 2004-jılı fevral ayında [[Ilon Mask]] Tesla kompaniyasınıń birinshi qarjılandırıw basqıshın basqardı hám kompaniyanıń direktorlar keńesiniń baslıǵı boldı. Keyin ol ózin kompaniyanıń birge tiykarshısı dep járiyaladı. 2008-jılı ol bas direktor (CEO) bolıp tayınlandı. Kompaniya 2008-jılı óziniń birinshi avtomobil modeli — Roadster sport avtomobilin, 2012-jılı Model S sedanın, 2015-jılı Model X jol tańlamas avtomobilin (SUV), 2017-jılı Model 3 sedanın, 2020-jılı Model Y krossoverin, 2022-jılı Tesla Semi júk mashinasın hám 2023-jılı Cybertruck pikapın islep shıǵara basladı.

Tesla — bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı eń qımbat kompaniyalardıń biri. 2020-jıl iyul ayınan baslap ol dúnyadaǵı eń qımbat avtomobil islep shıǵarıwshı bolıp tabıladı. 2021-jıl oktyabr ayınan 2022-jıl mart ayına shekem Tesla 1 trillion AQSH dollarlıq kompaniya boldı. Ol usı bahaǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası edi. 2023-jılı kompaniya ''Forbes'' Global 2000 diziminde 69-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Schifrin |first1=Matt |last2=Murphy |first2=Andrea |date=June 6, 2024 |title=The Global 2000 2023 |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0 |archive-date=January 29, 2024 |access-date=February 7, 2024 |website=Forbes |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı kompaniya 17,6% úles penen batareyalı elektr avtomobilleri bazarında jetekshi orında boldı.

Tesla kompaniyasınıń bazar kapitalizaciyası 2024-jıl noyabr ayınan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cunningham |first=Doug |date=November 8, 2024 |title=Tesla regains $1 trillion in market capitalization in post-election surge |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2024/11/08/Tesla-trillion-dollar-Musk-Trump/6721731085202/ |access-date=November 8, 2024 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025-jıl fevral ayına shekem&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dey |first=Esha |date=February 26, 2025 |title=Tesla Market Value Slips Below $1 Trillion as Europe Sales Sink |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-25/tesla-market-value-slips-below-1-trillion-as-europe-sales-sink |access-date=February 26, 2024 |website=Bloomberg |language=en}}&lt;/ref&gt; hám 2025-jıl may ayınan 2026-jıl iyul ayına shekem jáne 1 trillion dollardan asıp ketti&lt;ref&gt;{{cite news|last=Denning|first=Liam|date=May 12, 2025|title=Tesla's Trillion-Dollar Market Value Is Fueled by Amnesia|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2025-05-12/tesla-s-trillion-dollar-market-value-is-fueled-by-amnesia|work=Bloomberg|access-date=September 23, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jılı noyabr ayında Tesla Mask ushın 1 trillion dollarlıq miynet haqı paketin tastıyıqladı. Eger Mask belgili bir maqsetlerge erisse, ol bul paketti 10 jıl ishinde aladı&lt;ref name=&quot;$1 trillion package approved&quot;&gt;{{cite news |last=Isidore |first=Chris |date=November 6, 2025 |title=Tesla approves Elon Musk's $1 trillion pay package |work=CNN |url=https://us.cnn.com/2025/11/06/business/musk-trillion-dollar-pay-package-vote |access-date=November 6, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jıldıń aqırına shekem kompaniya dúnyadaǵı eń iri elektr avtomobilleri islep shıǵarıwshı statusın joǵalttı&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://people.com/tesla-dethroned-as-worlds-biggest-electric-car-maker-following-elon-musk-backlash-11878573|title=Tesla Dethroned as World's Biggest Electric Car Maker Following Elon Musk Backlash|first=Rachel|last=Raposas|website=People|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}&lt;/ref&gt;.

Tesla sud talaplarına, boykotlarǵa, húkimettiń tekseriwlerine hám jurnalistlerdiń sınına ushıradı. Olardıń sebepleri — xabar beriwshilerge (whistleblower) qarsı basım kórsetiwdiń bir neshe jaǵdayı haqqındaǵı ayıplawlar, jınıslıq basım kórsetiw hám kásiplik awqamlarǵa qarsı háreketler sıyaqlı jumısshılar huqıqların buzıwlar, onlaǵan keri shaqırıwlarǵa alıp kelgen qáwipsizlik kemshilikleri, jámiyetshilik penen baylanıs bóliminiń joqlıǵı hám Masktıń qarama-qarsılıqlı málimlemeleri. Bunday málimlemelerge kompaniyanıń transport basqarıwshıǵa járdem beriw texnologiyası hám ónimlerdi shıǵarıw múddetleri boyınsha artıqsha wádeler beriw kiredi.

== Tariyxı ==
{{Main|Tesla, Inc. tariyxı}}

=== Dúziliwi (2003–2004) ===
Kompaniyanı 2003-jılı 1-iyulda Martin Eberxard hám Mark Tarpenning Tesla Motors, Inc. atı menen dúzdi{{sfn|Vance|2015|p=152}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |title=Ousted Tesla cofounder Martin Eberhard sounds off on Elon Musk, how the company has changed, and the EV wars |url=https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |access-date=July 28, 2023 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=July 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728202545/https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Olar sáykes túrde bas direktor hám bas finans direktorı boldı&lt;ref name=timelinefacts /&gt;. Eberxard «texnologiya kompaniyası da bolıp tabılatuǵın avtomobil islep shıǵarıwshını» dúziwdi qálegenin aytqan. Onıń tiykarǵı texnologiyaları «batareya, kompyuter programmalıq támiynatı hám menshikli dvigatel» bolıwı kerek edi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |access-date=August 31, 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Bir neshe aydan keyin Eberxard penen Tarpenningke Ayan Rayt qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=152}}. 2004-jılı fevral ayında kompaniya A seriyalı qarjılandırıw basqıshında 7,5&amp;nbsp;million AQSH dolların jıynadı. Onıń 6,5&amp;nbsp;million dolları Ilon Maskqa tiyisli edi. Mask eki jıl aldın PayPal kompaniyasındaǵı úlesin satıwdan 176&amp;nbsp;million dollar alǵan edi{{sfn|Vance|2015|p=116}}. Mask Tesla kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı hám eń iri akcioneri boldı{{sfn|Vance|2015|p=154}}&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot;&gt;{{Cite news | last=Burns | first=Matt |date=October 8, 2014 | title=A Brief History of Tesla | url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717064829/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/#/slide2 | archive-date=July 17, 2015 |access-date=June 11, 2015 |website=TechCrunch | quote=&quot;Tesla was founded not by Elon Musk, but rather by Martin Eberhard and Marc Tarpenning in July 2003. The two bootstrapped the fledgling auto company until Elon Musk led the company's US$7.5&amp;nbsp;million Series A financing round in February 2004.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=timelinefacts&gt;{{cite news |last1=Reed |first1=Eric |title=History of Tesla: Timeline and Facts |url=https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |work=TheStreet.com |date=February 4, 2020 |access-date=January 27, 2021 |archive-date=December 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220161321/https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2004-jılı may ayında Dj. B. Straubel Tesla kompaniyasına bas texnikalıq direktor bolıp qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=155}}.

2009-jılı sentyabr ayında Eberxard penen Tesla kelisken sud kelisimi barlıq bes adamǵa — Eberxard, Tarpenning, Rayt, Mask hám Straubelge — ózlerin birge tiykar salıwshılar dep ataw huqıqın berdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=LaMonica |first=Martin |title=Tesla Motors founders: Now there are five |url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |publisher=CNET |date=September 21, 2009 |access-date=October 6, 2016 |archive-date=November 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115134134/https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Roadster (2005–2009) ===
{{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}}
Ilon Mask kompaniyada belsendi rol atqardı, biraq kúndelikli biznes operaciyalarına tereń aralaspadı&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Mitchell|first=Russ|title=Review: A deep new history of Tesla takes the shine off Elon Musk|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|date=July 30, 2021|website=Los Angeles Times|url-access=limited|access-date=July 30, 2021|archive-date=August 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802080819/https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kompaniyanıń strategiyası jańalıqtı erte qabıl etiwshilerge arnalǵan premium sport avtomobilinen baslap, keyin sedanlar hám arzan kompakt avtomobiller sıyaqlı keń tarqalǵan avtomobillerge ótiw edi&lt;ref name=&quot;MasterPlan&quot;&gt;{{cite web |last=Musk |first=Elon |title=The Secret Tesla Motors Master Plan (just between you and me) No. 124 |url=https://www.tesla.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802142703/http://www.teslamotors.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me | archive-date=August 2, 2010 |date=August 2, 2006 |website=tesla.com |publisher=Tesla Motors}}&lt;/ref&gt;.

2005-jılı fevral ayında Mask Tesla kompaniyasınıń 13&amp;nbsp;million dollarlıq B seriyalı venchur kapital qarjılandırıw basqıshın basqardı. Bul basqısh qarjılandırıwshılar toparına Valor Equity Partners kompaniyasın qostı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weinstock |first=Suzanne |title=Venture-backed Tesla cuts costs |url=https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |website=Private Equity International |date=January 5, 2013 |access-date=August 16, 2021 |archive-date=August 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816094912/https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot; /&gt;. 2006-jılı may ayında Mask 40&amp;nbsp;million dollarlıq úshinshi basqıshtı birgelikte basqardı. Bul basqıshqa belgili isbilermenler, sonıń ishinde [[Google]] kompaniyasınıń birge tiykarshıları Sergey Brin hám Larri Peydj, sonday-aq eBay kompaniyasınıń burınǵı prezidenti Djeff Skoll investiciya saldı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=E. Freya |title=Green Giants: How Smart Companies Turn Sustainability into Billion-Dollar Businesses |date=2015 |publisher=Amacom |location=New York |isbn=978-0-8144-3614-1 |oclc=911179554}}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı may ayında 45&amp;nbsp;million dollarlıq tórtinshi basqısh jeke qarjılandırıwdıń ulıwma kólemin 105&amp;nbsp;million dollardan asırdı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot; /&gt;.

2007-jılı avgust ayında Mask basqarǵan direktorlar keńesi Eberxardtan bas direktor lawazımınan ketiwdi soradı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | title=Tesla CEO steps down as possible delays loom | first=Michael | last=Kanellos | publisher=CNET | date=August 13, 2007 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142628/https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Keyin Eberxard «texnologiyalar boyınsha prezident» lawazımın iyeledi, al 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan tolıǵı menen ketti. Kompaniyanıń elektr injeneriyası boyınsha vice-prezidenti bolǵan birge tiykar salıwshı Mark Tarpenning te 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan ketti&lt;ref&gt;{{cite web |title=Martin Eberhard and Marc Tarpenning {{!}} American entrepreneurs |url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |website=Encyclopædia Britannica |date=September 18, 2023 |access-date=April 7, 2021 |archive-date=February 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218075931/https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı avgust ayında Maykl Marks waqıtsha bas direktor etip tayınlandı, al 2007-jılı dekabr ayında Zeev Drori bas direktor hám prezident boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot; /&gt;. 2008-jılı oktyabr ayında Mask Drorinıń ornına bas direktor boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|title=The Making Of Tesla: Invention, Betrayal, And The Birth Of The Roadster|last=Baer|first=Drake|work=Business Insider|date=November 11, 2014|access-date=October 3, 2018|archive-date=July 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711152847/http://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı iyun ayında Eberxard ózin májbúrlep shıǵarǵanı ushın Maskqa qarsı sudqa arza berdi&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/06/eberhard/ | title=Tesla's Founder Sues Tesla's CEO | first=Chuck | last=Squatriglia | magazine=Wired | date=June 11, 2009}}&lt;/ref&gt;. Is 2009-jılı avgust ayında toqtatıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Case CIV484400; Martin Eberhard vs. Elon Musk |url=https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/Portal-External/ |access-date=March 29, 2024 |website=Superior Court of California, County of San Mateo |archive-date=January 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103174133/https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/portal-external |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Tesla 2008-jılı Menlo-Park qalasındaǵı burınǵı Chevrolet dilerlik orayınıń xızmet kórsetiw bólmelerinde Roadster avtomobilin islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ramey |first=Jay |title=The first Tesla Roadster: A look back at the early adopter's electric car |url=https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |website=Autoweek |date=November 27, 2017 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806001336/https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inmenlo-Gulker&quot;&gt;{{Cite web |last=Gulker |first=Chris |date=September 28, 2010 |title=Menlo Park's only auto factory assembles $100,000 cars |url=https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |access-date=August 13, 2023 |website=InMenlo |language=en-US |archive-date=August 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802184111/https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı yanvar ayına shekem Tesla 187&amp;nbsp;million dollar jıynap, 147 avtomobil jetkerip berdi. Mask kompaniyaǵa óziniń 70&amp;nbsp;million dollar qarjısın salǵan edi&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | title=Elon Musk's Life Story: Tesla CEO's Early Years, Career | work=Business Insider | date=June 28, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=March 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323155539/https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Tesla Model S first deliveries.jpg|thumb|2012-jılı iyun ayında Kaliforniyadaǵı Tesla Fremont zavodında Model S avtomobilleriniń birinshi jetkerip beriliwi]]
=== AQSH Energetika ministrliginiń qarızı, IPO, Model S, Autopilot hám Model X (2010–2015) ===
2010-jılı yanvar ayında Tesla AQSH Energetika ministrliginiń Qarız baǵdarlamaları basqarmasınan (LPO) AQSH-ta islep shıǵarılǵan jetilisken taza energiya texnologiyaların kommerciyalastırıw hám islep shıǵarıw ushın 465 million dollarlıq mámleketlik qarız aldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TESLA |url=https://www.energy.gov/edf/tesla |access-date=2026-04-10 |website=Energy.gov |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wolfe |date=2021-09-21 |title=Energy Department’s loan program helped Tesla; now it needs to help low-income communities |url=https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601095208/https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-date=2023-06-01 |access-date=2026-04-10 |work=The Hill |language=en-US|first=Mark|last2=O’Neill|first2=Kerry}}&lt;/ref&gt;. Bul strategiyalıq qarjılandırıw Model S avtomobilin jaratıw ushın sheshiwshi áhmiyetke iye boldı hám tolıq qaytarıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-05-31 |title=Tesla Motors pays off its government loan…nine years early |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna52053219 |access-date=2026-04-10 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Garden |first=Leah |date=2024-12-09 |title=Elon Musk's Tesla got a crucial loan from this federal clean energy finance program: Now he may DOGE it |url=https://trellis.net/article/elon-musks-tesla-got-a-bailout-from-this-federal-clean-energy-finance-program-now-he-may-doge-it/ |access-date=2026-04-10 |website=Trellis |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı may ayında Tesla Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı NUMMI zavodın Toyota kompaniyasınan 42&amp;nbsp;million dollarǵa satıp aldı&lt;ref name=&quot;Future&quot;&gt;{{Cite news |last=Davis |first=Joshua | title=How Elon Musk Turned Tesla into the Car Company of the Future |url=https://www.wired.com/2010/09/ff-tesla/ |url-status=live | magazine=Wired |volume=18 |issue=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624053602/http://www.wired.com/2010/09/ff_tesla/ |archive-date=June 24, 2016 |date=September 27, 2010}}&lt;/ref&gt;. 2010-jılı 29-iyunda kompaniya akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıw (IPO) arqalı ashıq akcionerlik jámiyetke aylandı. Ol 1956-jılı Ford Motor Company kompaniyasınan keyin buǵan erisken birinshi amerika avtomobil kompaniyası boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Matt |last=Andrejczak |title=Tesla Motors revs up $244&amp;nbsp;million IPO |url=https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |website=MarketWatch |date=June 28, 2010 |url-access=limited |access-date=October 6, 2020 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217101107/https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. NASDAQ birjasında sawda ashılǵanda kompaniya hárbiri 17 dollardan 13,3&amp;nbsp;million ápiwayı akciya shıǵarıp, 226&amp;nbsp;million dollar jıynadı&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Scholer |first1=Kristen |title=Tesla Posts Second-Biggest Rally for 2010 U.S. IPO |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Spears |first2=Lee |date=June 29, 2010 |url-access=subscription |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı oktyabr ayında Tesla óz zavodın ashtı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Squatriglia |first=Chuck |date=October 20, 2010 |title=Tesla's Got the Factory, Now It Needs to Fill It |url=https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718011303/https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |archive-date=July 18, 2020 |access-date=December 18, 2020 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. 2012-jılı yanvar ayında Tesla Roadster avtomobilin islep shıǵarıwdı toqtattı, al 2012-jılı iyun ayında kompaniya óziniń ekinshi avtomobili — Model S lyuks sedanın islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla Motors begins delivering Model S electric cars in a Silicon Valley milestone |url=https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |website=The Mercury News |date=June 22, 2012 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=January 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103140724/https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Model S 2012 hám 2013-jılları bir neshe avtomobil sıylıǵın jeńip aldı, olardıń ishinde 2013-jılǵı Motor Trend Car of the Year (Motor Trend jurnalınıń jıl avtomobili) sıylıǵı bar&lt;ref name=&quot;Award2013&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |title=Model S Motor Trend Car of the Year Award 2013 |first=Angus |last=MacKenzie |magazine=Motor Trend |date=December 10, 2012 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004211420/https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2013-jılı sentyabr ayında ol Norvegiyadaǵı jańa avtomobiller satıwı diziminde birinshi orındı iyeledi. Solay etip, Model S mámleket boyınsha aylıq satıw reytinginde birinshi orınǵa shıqqan birinshi elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Voelcker&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |title=Tesla Model S Was Best-Selling Car in Norway For September |first=John |last=Voelcker |website=Green Car Reports |date=October 1, 2013 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=September 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926134226/https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Top10PEVs2016&quot;&gt;{{cite news |last=Cobb |first=Jeff |date=January 26, 2017 |title=Tesla Model S Is World's Best-Selling Plug-in Car For Second Year in a Row |website=HybridCars.com |url=http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |access-date=January 31, 2017 |archive-date=January 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126165815/http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2013-jılı 15-iyulda Tesla NASDAQ-100 indeksiniń quramına kirdi&lt;ref&gt;[https://www.nasdaq.com/about/press-center/tesla-motors-inc-join-nasdaq-100-index-beginning-july-15-2013 Tesla Motors Joins NASDAQ-100 index beginning July 15, 2013]&lt;/ref&gt;.

2014-jılı Tesla aydawshıǵa járdem beriw sisteması — Tesla Autopilot sistemasın járiyaladı. Sol jılı sentyabr ayınan baslap barlıq Tesla avtomobilleri bul funkciyanı qollaytuǵın sensorlar hám programmalıq támiynat penen jetkerip berile basladı. Keyin bul «apparatlıq támiynattıń 1-versiyası» dep ataldı&lt;ref&gt;{{cite web | first1=K. Nived | last1=Maanyu | first2=D Goutham | last2=Raj | first3=R Vamsi | last3=Krishna | first4=Shruthi Bhargava | last4=Choubey | title=A Study on Tesla Autopilot | url=https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | publisher=Sreenidhi Institute of Science and Technology | date=May 2020 | access-date=April 7, 2021 | archive-date=June 26, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210626141413/https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı aprel ayında Tesla Tesla Powerwall (úy ushın) hám Tesla Powerpack (biznes ushın) batareya bloklarınıń tanıstırılıwı menen energiya saqlaw bazarına kirdi&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |title=Tesla CEO Elon Musk Unveils Line of Home and Industrial Battery Packs |last1=Berzon |first1=Alexandra |work=The Wall Street Journal |last2=Sweet |first2=Cassandra |date=May 1, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121024723/http://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tanıstırılǵannan keyin bir hápte ishinde kompaniya 800&amp;nbsp;million dollarlıq buyırtpalar aldı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |title=Tesla's Battery Grabbed $800 Million in Its First Week |first=Tom |last=Randall |publisher=Bloomberg L.P. |date=May 8, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=June 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612160406/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı sentyabr ayında Tesla óziniń úshinshi avtomobili — Tesla Model X lyuks jol tańlamas avtomobilin (SUV) jetkerip bere basladı. Sol waqıtta onıń 25 000 aldın ala buyırtpası bar edi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Logan |first=Bryan |title=Here's Tesla's first SUV, the all-electric Model X |url=https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |website=Business Insider |date=September 29, 2015 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=February 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207094433/https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | title=Tesla has delivered the first Model X SUVs | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=September 29, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== SolarCity hám Model 3 (2016–2018) ===
2016-jılı noyabr ayında Tesla tolıǵı menen akciyalar arqalı ámelge asırılǵan 2,6&amp;nbsp;mlrd dollarlıq kelisim boyınsha SolarCity kompaniyasın satıp alıp, quyash panellerin ornatıw tarawına da kirdi&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | title=Tesla completes its $2.6&amp;nbsp;billion acquisition of SolarCity | first=Andrew J. | last=Hawkins | work=The Verge | date=November 21, 2016 | access-date=September 14, 2020 | archive-date=May 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210521112009/https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul biznes Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bólimi menen biriktirilip, Tesla Energy [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] dúzildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hamilton |first=Isobel Asher |title=Elon Musk is defending Tesla's acquisition of SolarCity against angry shareholders. This is the story of how it was transformed into Tesla Energy. |url=https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |website=Business Insider |date=July 30, 2021 |access-date=July 24, 2021 |archive-date=July 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724010854/https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul kelisim qarama-qarsılıqlarǵa sebep boldı, sebebi satıp alıw waqtında SolarCity likvidlik mashqalalarına ushırap turǵan edi, al bul haqqında Tesla akcionerlerine xabar berilmegen&lt;ref name=&quot;solarsue&quot;&gt;{{cite news| last=Kolodny |first=Lora| title=Tesla's Elon Musk knew SolarCity faced a 'liquidity crisis' at time of 2016 deal, legal documents show |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |date=October 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815214348/https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |archive-date=August 15, 2020}}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı fevral ayında Tesla Motors keńeygen biznesiniń kólemin jaqsıraq sáwlelendiriw ushın atın Tesla, Inc. dep ózgertti&lt;ref&gt;{{cite news | title=Tesla is following in the footsteps of Apple and is changing its name. | url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | first=Robert | last=Ferris | publisher=CNBC | date=February 1, 2017 | access-date=February 10, 2021 | archive-date=January 15, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210115160623/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı Tesla kompaniyasınıń global satıw, jetkerip beriw hám xızmet kórsetiw boyınsha prezidenti Djon Maknil húkimet penen qatnaslar boyınsha juwapkershilikti óz moynına aldı&lt;ref name=bostonglobe2026&gt;{{Cite web |title=Boston VC Jon McNeill dishes about his time at Tesla and Lululemon in new book - The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2026/03/24/business/jon-mcneill-dvx-vc-book-advice/ |access-date=2026-03-26 |website=BostonGlobe.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Keyin ol ''The Algorithm'' (Algoritm) kitabın jazdı, onda Tesla haqqında da aytılǵan&lt;ref name=bostonglobe2026/&gt;.

2016-jılı aprel ayında Tesla óziniń keń tutınıwshılarǵa arnalǵan birinshi avtomobili — Tesla Model 3 avtomobilin járiyaladı. Model 3 Tesla kompaniyasınıń aldınǵı úsh avtomobiline qaraǵanda arzanıraq edi. Bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı. Óndiristi tezletiw hám qárejetlerdi qadaǵalaw ushın Tesla Model 3 avtomobilin jıynaw maqsetinde [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. Biraq robototexnika is júzinde avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ástelletti. Bul ádewir keshigiwlerge hám óndiris máselelerine alıp keldi. Kompaniya bul dáwirdi «óndiris duzaǵı» dep atadı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Isidore |first=Chris |title=Tesla will start working 24/7 to crank out Model 3s |work=CNNMoney |url=https://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |url-status=dead |access-date=April 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418204050/http://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |archive-date=April 18, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boudette |first=Neal E. |date=April 3, 2018 |title=For Tesla, 'Production Hell' Looks Like the Reality of the Car Business |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |access-date=June 2, 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=June 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602065302/https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2018-jıldıń aqırına shekem óndiris mashqalaları sheshildi hám Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı.

«Óndiris duzaǵı» dáwiri Tesla kompaniyasına ádewir finanslıq basım túsirdi. Bul dáwirde ol birjada akciyaları eń kóp qısqa satılǵan (short selling) kompaniyalardıń birine aylandı. 2018-jılı 8-avgustta finanslıq mashqalalar dawamında Mask sociallıq tarmaqta Tesla kompaniyasın jeke kompaniyaǵa aylandırıwdı (birjadan shıǵarıwdı) oylap atırǵanın jazdı. Bul jobа ámelge aspadı hám kóplegen qarama-qarsılıqlarǵa hám sud talaplarına sebep boldı. Olardıń ishinde AQSH Bahalı qaǵazlar hám birjalar komissiyasınıń (SEC) bahalı qaǵazlar boyınsha aldawshılıq ayıplawı da bar edi. Nátiyjede Mask 20 million dollar ayıppul tólewge hám kompaniyanıń direktorlar keńesi baslıǵı lawazımınan ketiwge májbúr boldı, biraq oǵan bas direktor bolıp qalıwǵa ruqsat berildi.
=== Global keńeyiw hám Model Y (2019 – házirgi waqıt) ===
2019-jıl iyul ayınan 2020-jıl iyun ayına shekem Tesla birinshi ret izbe-iz tórt sherek paydalı jumıs islegeni haqqında xabarladı. Bul onıń S&amp;P 500 indeksine kiriwine múmkinshilik berdi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=July 22, 2020 |title=Tesla reports fourth straight quarter of profits |url=https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html |access-date=July 23, 2020 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=January 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128195702/https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı kompaniyanıń akciya bahası 740%-ke ósti&lt;ref&gt;{{cite web |last=Vlastelica |first=Ryan |date=January 6, 2021 |title=Tesla Eyes Another Milestone as Valuation Nears Facebook's |url=https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107034326/https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html |archive-date=January 7, 2021 |access-date=January 7, 2021 |publisher=Yahoo! Finance |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 14-dekabrge shekem onıń bazar kapitalizaciyası keyingi toǵız eń iri avtomobil islep shıǵarıwshınıń ulıwma kapitalizaciyasınan asıp ketti&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wayland |first1=Michael |last2=Kolodny |first2=Lora |date=December 14, 2020 |title=Tesla's market cap tops the 9 largest automakers combined – Experts disagree about if that can last |url=https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811165742/https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html |archive-date=August 11, 2021 |access-date=January 7, 2021 |publisher=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;, hám ol AQSH-taǵı altınshı eń qımbat kompaniyaǵa aylandı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Root |first=Al |date=December 7, 2020 |title=Tesla Becomes Only the Sixth Company to Top $600 Billion in Value |url=https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |access-date=March 29, 2024 |work=Barron's |archive-date=March 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330002814/https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 21-dekabrde Tesla S&amp;P indeksine kirgizildi&lt;ref name=&quot;GuardianSP500&quot;&gt;{{cite news |last1=Davies |first1=Rob |date=December 21, 2020 |title=Tesla joins Wall Street's S&amp;P 500 share index |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |access-date=December 22, 2020 |archive-date=January 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111211551/https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ol indekske qosılǵan eń qımbat kompaniya boldı hám qosılǵannan keyin dárhal indekstiń altınshı eń iri aǵzasına aylandı&lt;ref name=&quot;GuardianSP500&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=January 8, 2021 |title=Tesla closes day as fifth most valuable U.S. company, passing Facebook |url=https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html |access-date=March 31, 2021 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=February 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225193446/https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2021-jılı oktyabr ayında ol bazar kapitalizaciyası 1 trillion dollarǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası boldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Isidore |first=Chris |date=2021-10-25 |title=Tesla is now worth more than $1 trillion {{!}} CNN Business |url=https://www.cnn.com/2021/10/25/investing/tesla-stock-trillion-dollar-market-cap |access-date=2025-12-27 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;.

2019-jılı mart ayında Tesla Model 3 tiykarında dúzilgen, keń tutınıwshılarǵa arnalǵan ekinshi avtomobili — orta ólshemli Model Y krossover-jol tańlamas avtomobilin tanıstırdı. Onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı.

Bul dáwirde Tesla óndiris quwatın keńeytiwge kóp investiciya saldı hám qısqa waqıt ishinde úsh jańa Gigafactory zavodın ashtı. Gigafactory Shanghai zavodınıń qurılısı 2019-jılı yanvar ayında baslandı. Bul Qıtaydaǵı tolıǵı menen shet el kompaniyasına tiyisli (birlesken kárxana emes) birinshi avtomobil zavodı boldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ohnsman |first=Alan |date=January 7, 2019 |title=Elon Musk Accelerates Tesla's China Strategy With Shanghai Gigafactory Groundbreaking |url=https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ |access-date=August 20, 2023 |website=Forbes |language=en |archive-date=August 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820195138/https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Zavodtıń birinshi seriyalı avtomobili — Model 3 qurılıs baslanǵannan keyin bir jılǵa jetpey, dekabr ayında islep shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 30, 2019 |title=Tesla delivers its first 'Made in China' cars |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-50921729 |access-date=August 20, 2023 |archive-date=August 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820195139/https://www.bbc.com/news/business-50921729 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gigafactory Berlin zavodınıń qurılısı 2020-jılı fevral ayında baslandı&lt;ref&gt;{{cite news |date=February 21, 2020 |title=German court says Tesla can clear trees to build car factory |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |url-status=live |access-date=July 2, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702041145/https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |archive-date=July 2, 2020}}&lt;/ref&gt;, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı mart ayında baslandı&lt;ref name=&quot;dw.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668|title=Tesla opens Giga Berlin factory in Germany|publisher=Deutsche Welle|date=March 22, 2022|language=en|access-date=March 22, 2022|archive-date=June 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601153533/https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Gigafactory Texas zavodınıń qurılısı 2020-jılı iyun ayında baslandı&lt;ref name=&quot;Lambert 2020-07-25&quot;&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=July 25, 2020 |title=Watch Tesla start construction work at Gigafactory Texas in drone video |url=https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309232909/https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |archive-date=March 9, 2021 |access-date=August 24, 2020 |website=Electrek |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı aprel ayında baslandı&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite news |last1=Carlson |first1=Kara |title=Inside Elon's big, weird Austin party: Music, robots – and even a petting zoo |url=https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |access-date=April 9, 2022 |publisher=Austin American-Statesman |date=April 7, 2022 |archive-date=April 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409035616/https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı mart ayında Tesla 2025-jılı ashılatuǵın Gigafactory Mexico zavodı boyınsha jobaların járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shakir |first=Umar |date=March 1, 2023 |title=Tesla confirms its next Gigafactory will be in Mexico |website=The Verge |url=https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |access-date=March 3, 2023 |archive-date=March 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303013849/https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, biraq onıń qurılısın baslaw keshiktirildi.

[[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınıń]] basında, 2020-jılı mart ayında Tesla Kaliforniya shtatı hám Alameda okrugı belgilegen COVID sheklewleri sebepli Fremont zavodın japtı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tesla shuts down Fremont plant after mounting criticism |url=https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ |access-date=February 2, 2024 |website=CNET |date=March 24, 2020 |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kaliforniya shtatı sheklewlerdi alıp taslaǵanda, al okrug alıp taslamaǵanda, Tesla okrugqa qarsı sudqa arza berdi hám 2020-jılı 11-mayda óndiristi qayta baslap jiberdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wong |first=Julia Carrie |date=May 11, 2020 |title=Elon Musk reopens California Tesla factory in defiance of lockdown order |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |access-date=February 2, 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 13-mayda okrug sheklewlerdi alıp tasladı, al Tesla óz arzasın qaytarıp aldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sandler |first=Rachel |date=May 20, 2020 |title=Tesla Drops Lawsuit Against Alameda County Over Factory Reopening |url=https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ |access-date=February 2, 2024 |website=Forbes |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Okrug hámeldarları menen kelispewshilikten keyin, 2021-jılı 1-dekabrde Tesla óziniń yuridikalıq bas keńsesin Gigafactory Texas zavodına kóshirdi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hull|first=Dana|date=December 1, 2021|title=Tesla Makes It Official, Marking Headquarters Move to Texas|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas|access-date=December 2, 2021|publisher=Bloomberg L.P.|archive-date=December 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201221909/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castillo-2021&quot;&gt;{{cite web |last=del Castillo |first=Amanda |date=October 7, 2021 |title=Elon Musk says Tesla will move Palo Alto headquarters to Austin |url=https://abc7news.com/11096209/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007230244/https://abc7news.com/11096209/ |archive-date=October 7, 2021 |access-date=October 13, 2021 |website=ABC7 San Francisco |language=en}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, Tesla Palo-Alto qalasındaǵı burınǵı bas keńse imaratın paydalanıwdı dawam ettirdi hám keyingi eki jıl ishinde Kaliforniyadaǵı iskerligin ádewir keńeytti. 2022-jılı kompaniya Kaliforniya shtatınıń Leytrop qalasında Megapack batareyaların islep shıǵaratuǵın Megafactory zavodın ashtı&lt;ref&gt;{{cite web|last=Alamalhodaei|first=Aria|date=September 23, 2021|title=Tesla's battery-manufacturing 'Megafactory' breaks ground in California|url=https://techcrunch.com/2021/09/23/teslas-battery-manufacturing-megafactory-breaks-ground-in-california/|access-date=October 22, 2021|website=TechCrunch|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Al 2023-jılı fevral ayında Palo-Alto qalasında iri global injenerlik bas keńsesin dúzetuǵının járiyaladı. Ol burın [[Hewlett-Packard|Hewlett Packard]] kompaniyasına tiyisli bolǵan korporativ kampusqa kóshti&lt;ref name=&quot;LA-Times-2023-02-23&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hull |first1=Dana |last2=Breslau |first2=Karen |date=February 23, 2023 |title=Newsom, Musk dedicate former HP headquarters in Palo Alto to Tesla engineers |url=https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |access-date=February 26, 2023 |website=Los Angeles Times |agency=Bloomberg |language=en-US |archive-date=February 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226064644/https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
2021-jıldıń basında Tesla 1,5&amp;nbsp;mlrd dollarlıq bitkoin satıp alıp, bul kriptovalyutanıń iri investorına aylandı. 2021-jılı 24-martta kompaniya AQSH-ta avtomobil satıp alıw ushın tólem retinde bitkoin qabıl ete basladı&lt;ref&gt;{{cite web|last=Porter|first=Jon|date=March 24, 2021|title=You can now buy a Tesla with bitcoin in the US|url=https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk|access-date=May 14, 2021|website=The Verge|language=en|archive-date=May 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514052408/https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Biraq 49 kúnnen keyin kompaniya bitkoin arqalı tólemlerdi toqtattı. Buǵan bitkoin óndiriw qazılma janılǵılardı tutınıwǵa úles qosadı degen táshwish sebep boldı, al bul kompaniyanıń turaqlı energiyaǵa ótiwdi xoshametlew missiyasına qarama-qarsı keledi&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla will no longer accept Bitcoin over climate concerns, says Musk |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-57096305 |date=May 13, 2021 |access-date=May 13, 2021 |archive-date=May 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531102821/https://www.bbc.com/news/business-57096305 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul járiyalawdan keyin bitkoinniń bahası shama menen 12%-ke tómenledi&lt;ref&gt;{{cite news|last=Iyengar|first=Rish|date=May 13, 2021|title=Bitcoin drops around 12% after Elon Musk tweets that Tesla will not accept it as payment|url=https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|access-date=May 13, 2021|publisher=CNN|archive-date=May 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513025226/https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Keyin Mask bitkoin qazıp alıwshılardıń keminde 50% taza energiya qollanatuǵını tastıyıqlansa, Tesla bitkoin arqalı tólemlerdi qayta tiklewin atap ótti. Keyinirek bul kórsetkishke erisilgenine qaramastan, Tesla bitkoin qabıl etiwge qaytpadı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newburger |first=Emma |date=June 13, 2021 |title=Musk says Tesla will accept bitcoin again as crypto miners use more clean energy |url=https://www.cnbc.com/2021/06/13/musk-tesla-will-accept-bitcoin-when-miners-use-clean-energy.html |access-date=July 24, 2024 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;. 2022-jılı iyul ayına shekem Tesla kriptovalyuta kompaniyanıń paydalılıǵına zıyan keltirip atırǵanın aytıp, óziniń bitkoin aktivleriniń shama menen 75%-in zıyan menen sattı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 21, 2022 |title=Elon Musk's Tesla sells most of its Bitcoin holdings |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62246367 |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721002059/https://www.bbc.com/news/business-62246367 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıl may ayınan 2024-jıl fevral ayına shekem Arqa Amerikanıń derlik barlıq iri elektr avtomobili islep shıǵarıwshıları 2025-jılǵa shekem óz avtomobillerinde Tesla kompaniyasınıń North American Charging Standard (Arqa Amerika zaryadlaw standartı) adapterlerine ótiw jobaların járiyaladı. Bul Tesla ushın turaqlı hám qaytalanatuǵın tabıs deregi boladı dep kútilmekte&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Marshall |first=Aarian |date=February 13, 2024 |title=Tesla Wins EV Charging! Now What? |url=https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |access-date=April 3, 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-date=April 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403143405/https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı noyabr ayında Tesla Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarılǵan Cybertruck avtomobilin jetkerip bere basladı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=November 30, 2023 |title=Tesla Cybertruck delivery event: Elon Musk hands over the first trucks to customers |url=https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live |access-date=February 3, 2024 |website=The Verge |language=en |archive-date=February 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203163415/https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı aprel ayında kompaniya xızmetkerleriniń 10%-in jumıstan qısqartatuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=April 15, 2024 |title=Tesla lays off 'more than 10%' of its global workforce |url=https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |access-date=April 15, 2024 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=April 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415140553/https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Iyun ayında kompaniya óziniń yuridikalıq dizimge alınǵan ornın Delaver shtatınan Texas shtatına kóshirdi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=June 14, 2024 |title=Your Evening Briefing: Elon Musk Officially Shifts Tesla's Incorporation to Texas After Vote |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2024-06-14/bloomberg-evening-briefing-elon-musk-moves-tesla-incorporation-to-texas |access-date=September 24, 2024 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. Oktyabr ayında kompaniya eki avtonom avtomobildiń — Cybercab hám Robovan avtomobilleriniń koncept versiyasın tanıstırdı. Kompaniya ekewiniń de Tesla Network dep atalatuǵın Tesla taksi shaqırıw xızmetiniń ajıralmas bólegi bolatuǵının túsindirdi&lt;ref name=&quot;bb20241011&quot;&gt;{{Cite news |date=October 11, 2024 |title=Musk Shows Tesla Cybercab, Sees Sub-$30,000 Cost and 2026 Production |url=https://www.msn.com/en-us/autos/other/musk-shows-tesla-cybercab-sees-sub-30000-cost-and-2026-production/ar-AA1s4ROh |access-date=October 11, 2024 |work=Bloomberg News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;verge20241010&quot;&gt;{{Cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |url=https://www.theverge.com/2024/10/10/24267158/tesla-van-robotaxi-autonomous-price-release-date |title=Tesla's robovan is the surprise of the night |work=The Verge |date=October 10, 2024}}&lt;/ref&gt;. Bul keleshektegi xızmet haqqında kompaniya aldın 2019-jılı da aytqan edi&lt;ref name=trati20190422&gt;{{cite news |last=Alvarez|first=Simon |date=April 22, 2019 |title=Tesla outlines plan for 'Robotaxi' ride-sharing service |url=https://www.teslarati.com/tesla-network-robotaxi-fleet-details-elon-musk/ |access-date=November 4, 2024 |work=Car and Driver}}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı dekabr ayında Delaver shtatınıń sudı Masktıń Tesla kompaniyasınan alatuǵın 56 mlrd dollarlıq miynet haqı paketin biykarladı. Sud bul paket kompaniyanıń direktorlar keńesi tárepinen tiyisli túrde tastıyıqlanbaǵan dep esapladı. Bul sheshim Tesla akcionerleriniń sud talabı tiykarında qabıl etildi. Akcionerler bul sıylıq haqı artıqsha ekenin hám nátiyjelilik kórsetkishlerine sáykes kelmeytuǵının aytqan edi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Josefs |first=Adam |date=December 9, 2024 |title=Delaware court rejects Elon Musk's pay package |url=https://www.killerstartups.com/delaware-court-rejects-elon-musks-pay-package/ |access-date=December 10, 2024 |website=KillerStartups |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı fevral ayına shekem Tesla kompaniyasınıń akciya bahası hám Evropadaǵı satıwları úlken dárejede tómenledi. Bunıń sebebi kóbinese Masktıń siyasiy iskerligi menen baylanıstırıldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Eddy |first1=Melissa |last2=Ewing |first2=Jack |date=March 5, 2025 |title=Tesla Sales Slump in Europe as Anger Toward Elon Musk Grows |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307003916/https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-status=live |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;. Sorawnamalar Masktıń AQSH Prezidenti [[Donald Tramp]] hám onıń Mámleketlik basqarıw nátiyjeliligi departamenti (DOGE) menen baylanısları Tesla haqqındaǵı pikirlerdiń tómenlewi menen kúshli baylanıslı ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hawkins |first=Eleanor |date=February 27, 2025 |title=Investors question whether Musk's X and DOGE ties are hurting Tesla |work=Axios |url=https://www.axios.com/2025/02/27/tesla-stock-musk-doge-social-presence |access-date=March 8, 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cerullo |first=Megan |editor-first=Aimee |editor-last=Picchi |date=February 26, 2025 |title=As Elon Musk takes a leading role with DOGE, some Tesla customers are rethinking their allegiance |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301042408/https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul baylanıslar Tesla dúkanları menen zaryadlaw stanciyalarında kóplegen narazılıq akciyalarına, vandalizmge, atıslarǵa hám órtewlerge sebep boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lavietes |first=Matt |date=March 8, 2025 |title=Tesla facilities face wave of attacks as Elon Musk delves into politics |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/tesla-facilities-face-wave-attacks-elon-musk-delves-politics-rcna195458 |access-date=March 8, 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Verma |first1=Pranshu |last2=Thadani |first2=Trisha |date=March 8, 2025 |title=Anger at Elon Musk turns violent with molotov cocktails and gunfire at Tesla lots |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/03/08/elon-musk-tesla-protest-violence-vandalism/ |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;. 7-martqa shekem Mask Tramp administraciyasına qosılǵannan berli Tesla akciyaları izbe-iz jeti hápte boyı hár hápte tómenledi. Bul Tesla kompaniyasınıń ashıq akcionerlik jámiyet bolǵan 15 jıllıq tariyxındaǵı eń uzaq tómenlew dáwiri boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kolodny |first=Lora |date=March 7, 2025 |title=Tesla shares have declined every week since Elon Musk went to Washington |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2025/03/07/tesla-shares-declined-every-week-since-elon-musk-went-to-washington.html |access-date=March 29, 2025 }}&lt;/ref&gt;. 29-martta pútkil dúnya boyınsha Tesla kompaniyasına qarsı 200-den aslam narazılıq akciyası ótkerildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Kerr |first1=Dara |last2=Helmore |first2=Edward |date=March 29, 2025 |title=Protests hit Tesla dealerships across the world in challenge to Elon Musk |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/29/tesla-protests-elon-musk-doge |access-date=March 29, 2025 }}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı iyul ayında Tesla óz avtomobillerine [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] (JI) chatbotı Grok-tı qosatuǵın programmalıq támiynat jańalanıwın shıǵardı. Bul jańalanıw avtomobil ishinde [[chatbot]] funkciyasın usınadı, biraq Grok-qa avtomobil funkciyaların basqarıw múmkinshiligin bermeydi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2025 |title=Great, Grok is in cars now too |url=https://www.engadget.com/ai/great-grok-is-in-cars-now-too-202153874.html |access-date=July 14, 2025 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Sol ayda Tesla Hindstandaǵı birinshi kórgizbe salonın Mumbay qalasınıń Bandra-Kurla kompleksinde ashtı hám onda birinshi usınıs retinde Model Y avtomobilin kórsetti&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 15, 2025 |title=Tesla opens first showroom in India after years of negotiations |url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/tesla-opens-first-showroom-in-india-after-years-of-negotiations-marking-strategic-entry-starting-with-rs-60-lakh/articleshow/122484028.cms |website=Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 15, 2025 |title=Tesla debuts in India with upscale showroom launch in Mumbai |url=https://apnews.com/article/5699547c6b70fefa9cc19b3f90c85217 |website=AP News}}&lt;/ref&gt;. Avgust ayında Tesla Qıtaydaǵı modellerine [[DeepSeek]] hám ByteDance kompaniyasınıń Doubao JI modellerin qostı. Grok ornatılǵan avtomobillerden ayırmashılıǵı, Tesla kompaniyasınıń Qıtaydaǵı avtomobillerindegi JI chatbot wazıypasın atqarıwdan basqa, avtomobil funkciyaların basqarıw ushın da qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 August 2025 |title=Tesla upgrades EV voice assistant system with AI from DeepSeek and ByteDance |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3322813/tesla-upgrades-ev-voice-assistant-system-ai-deepseek-and-bytedance |website=South China Morning Post|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 August 2025 |title=Tesla integrates Deepseek and Doubao AIs inside cars in China |url=https://electrek.co/2025/08/22/tesla-integrates-deepseek-doubao-ais-inside-cars-china/ |website=Electrek|language=en}}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı dekabr ayında Tesla kompaniyasınıń Ullı Britaniyadaǵı avtomobil dizimge alıwları ótken jıldıń usı dáwirine salıstırǵanda 29%-ten aslamǵa tómenledi. Ullı Britaniyadaǵı satıwlar da ótken jılǵa salıstırǵanda 8,9%-ke tómenledi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 January 2026 |title=Tesla UK car sales slump 29% as Chinese brands gain ground |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-uk-car-sales-slump-29-december-competition-heats-up-data-shows-2026-01-06/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>kohsk0opq9r6v9gwwqdjyzj89n3fqbo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275037</id>
      <parentid>275036</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102902" sha1="n5jk0xmzsgfjgunyx36cj60ooba59hh" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vevent&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;background:#5E5E5E; color:white; font-size:125%;&quot; |Tesla, Inc.
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Tesla_Motors.svg|120px|sürmesiz]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Gigafactory_Texas_Building_1_June_2022.jpg|220px|sürmesiz]]
&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;Tesla kompaniyasınıń bas keńsesi — Texas shtatınıń Ostin qalasınıń qasındaǵı Gigafactory Texas&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Burınǵı atı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Tesla Motors, Inc. (2003–2017)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Túri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Ashıq akcionerlik jámiyet
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Birjadaǵı belgisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Nasdaq: TSLA&lt;br&gt;Nasdaq-100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 500 indeksiniń quramında
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ISIN
| class=&quot;infobox-data&quot; |US88160R1014
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tarawı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Avtomobil sanaatı&lt;br&gt;Qayta tiklenetuǵın energiya
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykar salınǵan kúni
| class=&quot;infobox-data&quot; |1-iyul, 2003-j.&lt;br&gt;San-Karlos, Kaliforniya, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykarshıları
| class=&quot;infobox-data&quot; |Martin Eberxard&lt;br&gt;Mark Tarpenning
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Bas keńsesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Gigafactory Texas, Ostin, Texas, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Orınlar sanı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}1359 satıw, xızmet kórsetiw hám jetkerip beriw orayı&lt;br&gt;{{profit}}7791 Supercharger stanciyası
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmet kórsetiw aymaǵı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Shıǵıs Aziya&lt;br&gt;Evropa&lt;br&gt;Jaqın Shıǵıs&lt;br&gt;Arqa Amerika&lt;br&gt;Okeaniya&lt;br&gt;Qubla-Shıǵıs Aziya&lt;br&gt;Hindstan yarım atawı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Basqarıwshılar
| class=&quot;infobox-data&quot; |Ilon Mask — bas direktor (CEO)&lt;br&gt;Robin Denxolm — direktorlar keńesiniń baslıǵı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ónimleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Cybercab&lt;br&gt;Cybertruck&lt;br&gt;Megapack&lt;br&gt;Model 3&lt;br&gt;Model Y&lt;br&gt;Powerwall&lt;br&gt;Semi&lt;br&gt;Quyash panelleri&lt;br&gt;Solar Roof
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Óndiris kólemi
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}1,66 million avtomobil (2025)&lt;br&gt;{{profit}}46,7 GVt·s batareyalı energiya saqlaw sistemaları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Zaryadlaw&lt;br&gt;Qamsızlandırıw&lt;br&gt;Texnikalıq xızmet kórsetiw
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background:#F2F2F2;&quot; |Finanslıq kórsetkishleri
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tabısı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}94,83 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Operaciyalıq paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}4,36 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Taza paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}3,79 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma aktivleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}137,8 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma kapitalı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}82,14 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Iyesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Ilon Mask]] (20%)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetkerler sanı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}134 785 (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyaları]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |Tesla Automation&lt;br&gt;Tesla Energy
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ASN
| class=&quot;infobox-data&quot; |394161
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Veb-sayt|Veb-saytı]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[https://www.tesla.com tesla.com]
|}
'''Tesla, Inc.''' — amerikalı kóp milletli avtomobil hám taza energiya kompaniyası. Onıń bas keńsesi [[Texas]] shtatınıń Ostin qalasında jaylasqan. Kompaniya batareyalı elektr avtomobillerin (BEV), úyden baslap elektr tarmaǵı kólemine shekemgi turaqlı batareyalı energiya saqlaw qurılmaların, quyash panelleri menen quyash plitkaların hám olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi joybarlaydı, islep shıǵaradı hám satadı.

Kompaniyanı 2003-jıl iyul ayında Martin Eberxard hám Mark Tarpenning '''Tesla Motors''' atı menen dúzdi. Onıń atı oylap tabıwshı hám elektr injeneri Nikola Teslanıń húrmetine qoyılǵan. 2004-jılı fevral ayında [[Ilon Mask]] Tesla kompaniyasınıń birinshi qarjılandırıw basqıshın basqardı hám kompaniyanıń direktorlar keńesiniń baslıǵı boldı. Keyin ol ózin kompaniyanıń birge tiykarshısı dep járiyaladı. 2008-jılı ol bas direktor (CEO) bolıp tayınlandı. Kompaniya 2008-jılı óziniń birinshi avtomobil modeli — Roadster sport avtomobilin, 2012-jılı Model S sedanın, 2015-jılı Model X jol tańlamas avtomobilin (SUV), 2017-jılı Model 3 sedanın, 2020-jılı Model Y krossoverin, 2022-jılı Tesla Semi júk mashinasın hám 2023-jılı Cybertruck pikapın islep shıǵara basladı.

Tesla — bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı eń qımbat kompaniyalardıń biri. 2020-jıl iyul ayınan baslap ol dúnyadaǵı eń qımbat avtomobil islep shıǵarıwshı bolıp tabıladı. 2021-jıl oktyabr ayınan 2022-jıl mart ayına shekem Tesla 1 trillion AQSH dollarlıq kompaniya boldı. Ol usı bahaǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası edi. 2023-jılı kompaniya ''Forbes'' Global 2000 diziminde 69-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Schifrin |first1=Matt |last2=Murphy |first2=Andrea |date=June 6, 2024 |title=The Global 2000 2023 |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0 |archive-date=January 29, 2024 |access-date=February 7, 2024 |website=Forbes |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı kompaniya 17,6% úles penen batareyalı elektr avtomobilleri bazarında jetekshi orında boldı.

Tesla kompaniyasınıń bazar kapitalizaciyası 2024-jıl noyabr ayınan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cunningham |first=Doug |date=November 8, 2024 |title=Tesla regains $1 trillion in market capitalization in post-election surge |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2024/11/08/Tesla-trillion-dollar-Musk-Trump/6721731085202/ |access-date=November 8, 2024 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025-jıl fevral ayına shekem&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dey |first=Esha |date=February 26, 2025 |title=Tesla Market Value Slips Below $1 Trillion as Europe Sales Sink |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-25/tesla-market-value-slips-below-1-trillion-as-europe-sales-sink |access-date=February 26, 2024 |website=Bloomberg |language=en}}&lt;/ref&gt; hám 2025-jıl may ayınan 2026-jıl iyul ayına shekem jáne 1 trillion dollardan asıp ketti&lt;ref&gt;{{cite news|last=Denning|first=Liam|date=May 12, 2025|title=Tesla's Trillion-Dollar Market Value Is Fueled by Amnesia|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2025-05-12/tesla-s-trillion-dollar-market-value-is-fueled-by-amnesia|work=Bloomberg|access-date=September 23, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jılı noyabr ayında Tesla Mask ushın 1 trillion dollarlıq miynet haqı paketin tastıyıqladı. Eger Mask belgili bir maqsetlerge erisse, ol bul paketti 10 jıl ishinde aladı&lt;ref name=&quot;$1 trillion package approved&quot;&gt;{{cite news |last=Isidore |first=Chris |date=November 6, 2025 |title=Tesla approves Elon Musk's $1 trillion pay package |work=CNN |url=https://us.cnn.com/2025/11/06/business/musk-trillion-dollar-pay-package-vote |access-date=November 6, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jıldıń aqırına shekem kompaniya dúnyadaǵı eń iri elektr avtomobilleri islep shıǵarıwshı statusın joǵalttı&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://people.com/tesla-dethroned-as-worlds-biggest-electric-car-maker-following-elon-musk-backlash-11878573|title=Tesla Dethroned as World's Biggest Electric Car Maker Following Elon Musk Backlash|first=Rachel|last=Raposas|website=People|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}&lt;/ref&gt;.

Tesla sud talaplarına, boykotlarǵa, húkimettiń tekseriwlerine hám jurnalistlerdiń sınına ushıradı. Olardıń sebepleri — xabar beriwshilerge (whistleblower) qarsı basım kórsetiwdiń bir neshe jaǵdayı haqqındaǵı ayıplawlar, jınıslıq basım kórsetiw hám kásiplik awqamlarǵa qarsı háreketler sıyaqlı jumısshılar huqıqların buzıwlar, onlaǵan keri shaqırıwlarǵa alıp kelgen qáwipsizlik kemshilikleri, jámiyetshilik penen baylanıs bóliminiń joqlıǵı hám Masktıń qarama-qarsılıqlı málimlemeleri. Bunday málimlemelerge kompaniyanıń transport basqarıwshıǵa járdem beriw texnologiyası hám ónimlerdi shıǵarıw múddetleri boyınsha artıqsha wádeler beriw kiredi.

== Tariyxı ==
{{Main|Tesla, Inc. tariyxı}}

=== Dúziliwi (2003–2004) ===
Kompaniyanı 2003-jılı 1-iyulda Martin Eberxard hám Mark Tarpenning Tesla Motors, Inc. atı menen dúzdi{{sfn|Vance|2015|p=152}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |title=Ousted Tesla cofounder Martin Eberhard sounds off on Elon Musk, how the company has changed, and the EV wars |url=https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |access-date=July 28, 2023 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=July 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728202545/https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Olar sáykes túrde bas direktor hám bas finans direktorı boldı&lt;ref name=timelinefacts /&gt;. Eberxard «texnologiya kompaniyası da bolıp tabılatuǵın avtomobil islep shıǵarıwshını» dúziwdi qálegenin aytqan. Onıń tiykarǵı texnologiyaları «batareya, kompyuter programmalıq támiynatı hám menshikli dvigatel» bolıwı kerek edi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |access-date=August 31, 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Bir neshe aydan keyin Eberxard penen Tarpenningke Ayan Rayt qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=152}}. 2004-jılı fevral ayında kompaniya A seriyalı qarjılandırıw basqıshında 7,5&amp;nbsp;million AQSH dolların jıynadı. Onıń 6,5&amp;nbsp;million dolları Ilon Maskqa tiyisli edi. Mask eki jıl aldın PayPal kompaniyasındaǵı úlesin satıwdan 176&amp;nbsp;million dollar alǵan edi{{sfn|Vance|2015|p=116}}. Mask Tesla kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı hám eń iri akcioneri boldı{{sfn|Vance|2015|p=154}}&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot;&gt;{{Cite news | last=Burns | first=Matt |date=October 8, 2014 | title=A Brief History of Tesla | url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717064829/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/#/slide2 | archive-date=July 17, 2015 |access-date=June 11, 2015 |website=TechCrunch | quote=&quot;Tesla was founded not by Elon Musk, but rather by Martin Eberhard and Marc Tarpenning in July 2003. The two bootstrapped the fledgling auto company until Elon Musk led the company's US$7.5&amp;nbsp;million Series A financing round in February 2004.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=timelinefacts&gt;{{cite news |last1=Reed |first1=Eric |title=History of Tesla: Timeline and Facts |url=https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |work=TheStreet.com |date=February 4, 2020 |access-date=January 27, 2021 |archive-date=December 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220161321/https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2004-jılı may ayında Dj. B. Straubel Tesla kompaniyasına bas texnikalıq direktor bolıp qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=155}}.

2009-jılı sentyabr ayında Eberxard penen Tesla kelisken sud kelisimi barlıq bes adamǵa — Eberxard, Tarpenning, Rayt, Mask hám Straubelge — ózlerin birge tiykar salıwshılar dep ataw huqıqın berdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=LaMonica |first=Martin |title=Tesla Motors founders: Now there are five |url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |publisher=CNET |date=September 21, 2009 |access-date=October 6, 2016 |archive-date=November 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115134134/https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Roadster (2005–2009) ===
{{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}}
Ilon Mask kompaniyada belsendi rol atqardı, biraq kúndelikli biznes operaciyalarına tereń aralaspadı&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Mitchell|first=Russ|title=Review: A deep new history of Tesla takes the shine off Elon Musk|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|date=July 30, 2021|website=Los Angeles Times|url-access=limited|access-date=July 30, 2021|archive-date=August 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802080819/https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kompaniyanıń strategiyası jańalıqtı erte qabıl etiwshilerge arnalǵan premium sport avtomobilinen baslap, keyin sedanlar hám arzan kompakt avtomobiller sıyaqlı keń tarqalǵan avtomobillerge ótiw edi&lt;ref name=&quot;MasterPlan&quot;&gt;{{cite web |last=Musk |first=Elon |title=The Secret Tesla Motors Master Plan (just between you and me) No. 124 |url=https://www.tesla.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802142703/http://www.teslamotors.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me | archive-date=August 2, 2010 |date=August 2, 2006 |website=tesla.com |publisher=Tesla Motors}}&lt;/ref&gt;.

2005-jılı fevral ayında Mask Tesla kompaniyasınıń 13&amp;nbsp;million dollarlıq B seriyalı venchur kapital qarjılandırıw basqıshın basqardı. Bul basqısh qarjılandırıwshılar toparına Valor Equity Partners kompaniyasın qostı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weinstock |first=Suzanne |title=Venture-backed Tesla cuts costs |url=https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |website=Private Equity International |date=January 5, 2013 |access-date=August 16, 2021 |archive-date=August 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816094912/https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot; /&gt;. 2006-jılı may ayında Mask 40&amp;nbsp;million dollarlıq úshinshi basqıshtı birgelikte basqardı. Bul basqıshqa belgili isbilermenler, sonıń ishinde [[Google]] kompaniyasınıń birge tiykarshıları Sergey Brin hám Larri Peydj, sonday-aq eBay kompaniyasınıń burınǵı prezidenti Djeff Skoll investiciya saldı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=E. Freya |title=Green Giants: How Smart Companies Turn Sustainability into Billion-Dollar Businesses |date=2015 |publisher=Amacom |location=New York |isbn=978-0-8144-3614-1 |oclc=911179554}}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı may ayında 45&amp;nbsp;million dollarlıq tórtinshi basqısh jeke qarjılandırıwdıń ulıwma kólemin 105&amp;nbsp;million dollardan asırdı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot; /&gt;.

2007-jılı avgust ayında Mask basqarǵan direktorlar keńesi Eberxardtan bas direktor lawazımınan ketiwdi soradı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | title=Tesla CEO steps down as possible delays loom | first=Michael | last=Kanellos | publisher=CNET | date=August 13, 2007 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142628/https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Keyin Eberxard «texnologiyalar boyınsha prezident» lawazımın iyeledi, al 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan tolıǵı menen ketti. Kompaniyanıń elektr injeneriyası boyınsha vice-prezidenti bolǵan birge tiykar salıwshı Mark Tarpenning te 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan ketti&lt;ref&gt;{{cite web |title=Martin Eberhard and Marc Tarpenning {{!}} American entrepreneurs |url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |website=Encyclopædia Britannica |date=September 18, 2023 |access-date=April 7, 2021 |archive-date=February 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218075931/https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı avgust ayında Maykl Marks waqıtsha bas direktor etip tayınlandı, al 2007-jılı dekabr ayında Zeev Drori bas direktor hám prezident boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot; /&gt;. 2008-jılı oktyabr ayında Mask Drorinıń ornına bas direktor boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|title=The Making Of Tesla: Invention, Betrayal, And The Birth Of The Roadster|last=Baer|first=Drake|work=Business Insider|date=November 11, 2014|access-date=October 3, 2018|archive-date=July 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711152847/http://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı iyun ayında Eberxard ózin májbúrlep shıǵarǵanı ushın Maskqa qarsı sudqa arza berdi&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/06/eberhard/ | title=Tesla's Founder Sues Tesla's CEO | first=Chuck | last=Squatriglia | magazine=Wired | date=June 11, 2009}}&lt;/ref&gt;. Is 2009-jılı avgust ayında toqtatıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Case CIV484400; Martin Eberhard vs. Elon Musk |url=https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/Portal-External/ |access-date=March 29, 2024 |website=Superior Court of California, County of San Mateo |archive-date=January 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103174133/https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/portal-external |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Tesla 2008-jılı Menlo-Park qalasındaǵı burınǵı Chevrolet dilerlik orayınıń xızmet kórsetiw bólmelerinde Roadster avtomobilin islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ramey |first=Jay |title=The first Tesla Roadster: A look back at the early adopter's electric car |url=https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |website=Autoweek |date=November 27, 2017 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806001336/https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inmenlo-Gulker&quot;&gt;{{Cite web |last=Gulker |first=Chris |date=September 28, 2010 |title=Menlo Park's only auto factory assembles $100,000 cars |url=https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |access-date=August 13, 2023 |website=InMenlo |language=en-US |archive-date=August 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802184111/https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı yanvar ayına shekem Tesla 187&amp;nbsp;million dollar jıynap, 147 avtomobil jetkerip berdi. Mask kompaniyaǵa óziniń 70&amp;nbsp;million dollar qarjısın salǵan edi&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | title=Elon Musk's Life Story: Tesla CEO's Early Years, Career | work=Business Insider | date=June 28, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=March 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323155539/https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Tesla Model S first deliveries.jpg|thumb|2012-jılı iyun ayında Kaliforniyadaǵı Tesla Fremont zavodında Model S avtomobilleriniń birinshi jetkerip beriliwi]]
=== AQSH Energetika ministrliginiń qarızı, IPO, Model S, Autopilot hám Model X (2010–2015) ===
2010-jılı yanvar ayında Tesla AQSH Energetika ministrliginiń Qarız baǵdarlamaları basqarmasınan (LPO) AQSH-ta islep shıǵarılǵan jetilisken taza energiya texnologiyaların kommerciyalastırıw hám islep shıǵarıw ushın 465 million dollarlıq mámleketlik qarız aldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TESLA |url=https://www.energy.gov/edf/tesla |access-date=2026-04-10 |website=Energy.gov |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wolfe |date=2021-09-21 |title=Energy Department’s loan program helped Tesla; now it needs to help low-income communities |url=https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601095208/https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-date=2023-06-01 |access-date=2026-04-10 |work=The Hill |language=en-US|first=Mark|last2=O’Neill|first2=Kerry}}&lt;/ref&gt;. Bul strategiyalıq qarjılandırıw Model S avtomobilin jaratıw ushın sheshiwshi áhmiyetke iye boldı hám tolıq qaytarıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-05-31 |title=Tesla Motors pays off its government loan…nine years early |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna52053219 |access-date=2026-04-10 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Garden |first=Leah |date=2024-12-09 |title=Elon Musk's Tesla got a crucial loan from this federal clean energy finance program: Now he may DOGE it |url=https://trellis.net/article/elon-musks-tesla-got-a-bailout-from-this-federal-clean-energy-finance-program-now-he-may-doge-it/ |access-date=2026-04-10 |website=Trellis |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı may ayında Tesla Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı NUMMI zavodın Toyota kompaniyasınan 42&amp;nbsp;million dollarǵa satıp aldı&lt;ref name=&quot;Future&quot;&gt;{{Cite news |last=Davis |first=Joshua | title=How Elon Musk Turned Tesla into the Car Company of the Future |url=https://www.wired.com/2010/09/ff-tesla/ |url-status=live | magazine=Wired |volume=18 |issue=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624053602/http://www.wired.com/2010/09/ff_tesla/ |archive-date=June 24, 2016 |date=September 27, 2010}}&lt;/ref&gt;. 2010-jılı 29-iyunda kompaniya akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıw (IPO) arqalı ashıq akcionerlik jámiyetke aylandı. Ol 1956-jılı Ford Motor Company kompaniyasınan keyin buǵan erisken birinshi amerika avtomobil kompaniyası boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Matt |last=Andrejczak |title=Tesla Motors revs up $244&amp;nbsp;million IPO |url=https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |website=MarketWatch |date=June 28, 2010 |url-access=limited |access-date=October 6, 2020 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217101107/https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. NASDAQ birjasında sawda ashılǵanda kompaniya hárbiri 17 dollardan 13,3&amp;nbsp;million ápiwayı akciya shıǵarıp, 226&amp;nbsp;million dollar jıynadı&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Scholer |first1=Kristen |title=Tesla Posts Second-Biggest Rally for 2010 U.S. IPO |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Spears |first2=Lee |date=June 29, 2010 |url-access=subscription |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı oktyabr ayında Tesla óz zavodın ashtı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Squatriglia |first=Chuck |date=October 20, 2010 |title=Tesla's Got the Factory, Now It Needs to Fill It |url=https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718011303/https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |archive-date=July 18, 2020 |access-date=December 18, 2020 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. 2012-jılı yanvar ayında Tesla Roadster avtomobilin islep shıǵarıwdı toqtattı, al 2012-jılı iyun ayında kompaniya óziniń ekinshi avtomobili — Model S lyuks sedanın islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla Motors begins delivering Model S electric cars in a Silicon Valley milestone |url=https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |website=The Mercury News |date=June 22, 2012 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=January 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103140724/https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Model S 2012 hám 2013-jılları bir neshe avtomobil sıylıǵın jeńip aldı, olardıń ishinde 2013-jılǵı Motor Trend Car of the Year (Motor Trend jurnalınıń jıl avtomobili) sıylıǵı bar&lt;ref name=&quot;Award2013&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |title=Model S Motor Trend Car of the Year Award 2013 |first=Angus |last=MacKenzie |magazine=Motor Trend |date=December 10, 2012 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004211420/https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2013-jılı sentyabr ayında ol Norvegiyadaǵı jańa avtomobiller satıwı diziminde birinshi orındı iyeledi. Solay etip, Model S mámleket boyınsha aylıq satıw reytinginde birinshi orınǵa shıqqan birinshi elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Voelcker&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |title=Tesla Model S Was Best-Selling Car in Norway For September |first=John |last=Voelcker |website=Green Car Reports |date=October 1, 2013 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=September 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926134226/https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Top10PEVs2016&quot;&gt;{{cite news |last=Cobb |first=Jeff |date=January 26, 2017 |title=Tesla Model S Is World's Best-Selling Plug-in Car For Second Year in a Row |website=HybridCars.com |url=http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |access-date=January 31, 2017 |archive-date=January 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126165815/http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2013-jılı 15-iyulda Tesla NASDAQ-100 indeksiniń quramına kirdi&lt;ref&gt;[https://www.nasdaq.com/about/press-center/tesla-motors-inc-join-nasdaq-100-index-beginning-july-15-2013 Tesla Motors Joins NASDAQ-100 index beginning July 15, 2013]&lt;/ref&gt;.

2014-jılı Tesla aydawshıǵa járdem beriw sisteması — Tesla Autopilot sistemasın járiyaladı. Sol jılı sentyabr ayınan baslap barlıq Tesla avtomobilleri bul funkciyanı qollaytuǵın sensorlar hám programmalıq támiynat penen jetkerip berile basladı. Keyin bul «apparatlıq támiynattıń 1-versiyası» dep ataldı&lt;ref&gt;{{cite web | first1=K. Nived | last1=Maanyu | first2=D Goutham | last2=Raj | first3=R Vamsi | last3=Krishna | first4=Shruthi Bhargava | last4=Choubey | title=A Study on Tesla Autopilot | url=https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | publisher=Sreenidhi Institute of Science and Technology | date=May 2020 | access-date=April 7, 2021 | archive-date=June 26, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210626141413/https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı aprel ayında Tesla Tesla Powerwall (úy ushın) hám Tesla Powerpack (biznes ushın) batareya bloklarınıń tanıstırılıwı menen energiya saqlaw bazarına kirdi&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |title=Tesla CEO Elon Musk Unveils Line of Home and Industrial Battery Packs |last1=Berzon |first1=Alexandra |work=The Wall Street Journal |last2=Sweet |first2=Cassandra |date=May 1, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121024723/http://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tanıstırılǵannan keyin bir hápte ishinde kompaniya 800&amp;nbsp;million dollarlıq buyırtpalar aldı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |title=Tesla's Battery Grabbed $800 Million in Its First Week |first=Tom |last=Randall |publisher=Bloomberg L.P. |date=May 8, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=June 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612160406/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı sentyabr ayında Tesla óziniń úshinshi avtomobili — Tesla Model X lyuks jol tańlamas avtomobilin (SUV) jetkerip bere basladı. Sol waqıtta onıń 25 000 aldın ala buyırtpası bar edi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Logan |first=Bryan |title=Here's Tesla's first SUV, the all-electric Model X |url=https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |website=Business Insider |date=September 29, 2015 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=February 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207094433/https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | title=Tesla has delivered the first Model X SUVs | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=September 29, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== SolarCity hám Model 3 (2016–2018) ===
2016-jılı noyabr ayında Tesla tolıǵı menen akciyalar arqalı ámelge asırılǵan 2,6&amp;nbsp;mlrd dollarlıq kelisim boyınsha SolarCity kompaniyasın satıp alıp, quyash panellerin ornatıw tarawına da kirdi&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | title=Tesla completes its $2.6&amp;nbsp;billion acquisition of SolarCity | first=Andrew J. | last=Hawkins | work=The Verge | date=November 21, 2016 | access-date=September 14, 2020 | archive-date=May 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210521112009/https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul biznes Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bólimi menen biriktirilip, Tesla Energy [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] dúzildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hamilton |first=Isobel Asher |title=Elon Musk is defending Tesla's acquisition of SolarCity against angry shareholders. This is the story of how it was transformed into Tesla Energy. |url=https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |website=Business Insider |date=July 30, 2021 |access-date=July 24, 2021 |archive-date=July 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724010854/https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul kelisim qarama-qarsılıqlarǵa sebep boldı, sebebi satıp alıw waqtında SolarCity likvidlik mashqalalarına ushırap turǵan edi, al bul haqqında Tesla akcionerlerine xabar berilmegen&lt;ref name=&quot;solarsue&quot;&gt;{{cite news| last=Kolodny |first=Lora| title=Tesla's Elon Musk knew SolarCity faced a 'liquidity crisis' at time of 2016 deal, legal documents show |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |date=October 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815214348/https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |archive-date=August 15, 2020}}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı fevral ayında Tesla Motors keńeygen biznesiniń kólemin jaqsıraq sáwlelendiriw ushın atın Tesla, Inc. dep ózgertti&lt;ref&gt;{{cite news | title=Tesla is following in the footsteps of Apple and is changing its name. | url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | first=Robert | last=Ferris | publisher=CNBC | date=February 1, 2017 | access-date=February 10, 2021 | archive-date=January 15, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210115160623/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı Tesla kompaniyasınıń global satıw, jetkerip beriw hám xızmet kórsetiw boyınsha prezidenti Djon Maknil húkimet penen qatnaslar boyınsha juwapkershilikti óz moynına aldı&lt;ref name=bostonglobe2026&gt;{{Cite web |title=Boston VC Jon McNeill dishes about his time at Tesla and Lululemon in new book - The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2026/03/24/business/jon-mcneill-dvx-vc-book-advice/ |access-date=2026-03-26 |website=BostonGlobe.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Keyin ol ''The Algorithm'' (Algoritm) kitabın jazdı, onda Tesla haqqında da aytılǵan&lt;ref name=bostonglobe2026/&gt;.

2016-jılı aprel ayında Tesla óziniń keń tutınıwshılarǵa arnalǵan birinshi avtomobili — Tesla Model 3 avtomobilin járiyaladı. Model 3 Tesla kompaniyasınıń aldınǵı úsh avtomobiline qaraǵanda arzanıraq edi. Bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı. Óndiristi tezletiw hám qárejetlerdi qadaǵalaw ushın Tesla Model 3 avtomobilin jıynaw maqsetinde [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. Biraq robototexnika is júzinde avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ástelletti. Bul ádewir keshigiwlerge hám óndiris máselelerine alıp keldi. Kompaniya bul dáwirdi «óndiris duzaǵı» dep atadı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Isidore |first=Chris |title=Tesla will start working 24/7 to crank out Model 3s |work=CNNMoney |url=https://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |url-status=dead |access-date=April 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418204050/http://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |archive-date=April 18, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boudette |first=Neal E. |date=April 3, 2018 |title=For Tesla, 'Production Hell' Looks Like the Reality of the Car Business |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |access-date=June 2, 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=June 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602065302/https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2018-jıldıń aqırına shekem óndiris mashqalaları sheshildi hám Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı.

«Óndiris duzaǵı» dáwiri Tesla kompaniyasına ádewir finanslıq basım túsirdi. Bul dáwirde ol birjada akciyaları eń kóp qısqa satılǵan (short selling) kompaniyalardıń birine aylandı. 2018-jılı 8-avgustta finanslıq mashqalalar dawamında Mask sociallıq tarmaqta Tesla kompaniyasın jeke kompaniyaǵa aylandırıwdı (birjadan shıǵarıwdı) oylap atırǵanın jazdı. Bul jobа ámelge aspadı hám kóplegen qarama-qarsılıqlarǵa hám sud talaplarına sebep boldı. Olardıń ishinde AQSH Bahalı qaǵazlar hám birjalar komissiyasınıń (SEC) bahalı qaǵazlar boyınsha aldawshılıq ayıplawı da bar edi. Nátiyjede Mask 20 million dollar ayıppul tólewge hám kompaniyanıń direktorlar keńesi baslıǵı lawazımınan ketiwge májbúr boldı, biraq oǵan bas direktor bolıp qalıwǵa ruqsat berildi.
=== Global keńeyiw hám Model Y (2019 – házirgi waqıt) ===
2019-jıl iyul ayınan 2020-jıl iyun ayına shekem Tesla birinshi ret izbe-iz tórt sherek paydalı jumıs islegeni haqqında xabarladı. Bul onıń S&amp;P 500 indeksine kiriwine múmkinshilik berdi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=July 22, 2020 |title=Tesla reports fourth straight quarter of profits |url=https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html |access-date=July 23, 2020 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=January 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128195702/https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı kompaniyanıń akciya bahası 740%-ke ósti&lt;ref&gt;{{cite web |last=Vlastelica |first=Ryan |date=January 6, 2021 |title=Tesla Eyes Another Milestone as Valuation Nears Facebook's |url=https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107034326/https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html |archive-date=January 7, 2021 |access-date=January 7, 2021 |publisher=Yahoo! Finance |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 14-dekabrge shekem onıń bazar kapitalizaciyası keyingi toǵız eń iri avtomobil islep shıǵarıwshınıń ulıwma kapitalizaciyasınan asıp ketti&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wayland |first1=Michael |last2=Kolodny |first2=Lora |date=December 14, 2020 |title=Tesla's market cap tops the 9 largest automakers combined – Experts disagree about if that can last |url=https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811165742/https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html |archive-date=August 11, 2021 |access-date=January 7, 2021 |publisher=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;, hám ol AQSH-taǵı altınshı eń qımbat kompaniyaǵa aylandı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Root |first=Al |date=December 7, 2020 |title=Tesla Becomes Only the Sixth Company to Top $600 Billion in Value |url=https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |access-date=March 29, 2024 |work=Barron's |archive-date=March 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330002814/https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 21-dekabrde Tesla S&amp;P indeksine kirgizildi&lt;ref name=&quot;GuardianSP500&quot;&gt;{{cite news |last1=Davies |first1=Rob |date=December 21, 2020 |title=Tesla joins Wall Street's S&amp;P 500 share index |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |access-date=December 22, 2020 |archive-date=January 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111211551/https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ol indekske qosılǵan eń qımbat kompaniya boldı hám qosılǵannan keyin dárhal indekstiń altınshı eń iri aǵzasına aylandı&lt;ref name=&quot;GuardianSP500&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=January 8, 2021 |title=Tesla closes day as fifth most valuable U.S. company, passing Facebook |url=https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html |access-date=March 31, 2021 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=February 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225193446/https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2021-jılı oktyabr ayında ol bazar kapitalizaciyası 1 trillion dollarǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası boldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Isidore |first=Chris |date=2021-10-25 |title=Tesla is now worth more than $1 trillion {{!}} CNN Business |url=https://www.cnn.com/2021/10/25/investing/tesla-stock-trillion-dollar-market-cap |access-date=2025-12-27 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;.

2019-jılı mart ayında Tesla Model 3 tiykarında dúzilgen, keń tutınıwshılarǵa arnalǵan ekinshi avtomobili — orta ólshemli Model Y krossover-jol tańlamas avtomobilin tanıstırdı. Onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı.

Bul dáwirde Tesla óndiris quwatın keńeytiwge kóp investiciya saldı hám qısqa waqıt ishinde úsh jańa Gigafactory zavodın ashtı. Gigafactory Shanghai zavodınıń qurılısı 2019-jılı yanvar ayında baslandı. Bul Qıtaydaǵı tolıǵı menen shet el kompaniyasına tiyisli (birlesken kárxana emes) birinshi avtomobil zavodı boldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ohnsman |first=Alan |date=January 7, 2019 |title=Elon Musk Accelerates Tesla's China Strategy With Shanghai Gigafactory Groundbreaking |url=https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ |access-date=August 20, 2023 |website=Forbes |language=en |archive-date=August 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820195138/https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Zavodtıń birinshi seriyalı avtomobili — Model 3 qurılıs baslanǵannan keyin bir jılǵa jetpey, dekabr ayında islep shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 30, 2019 |title=Tesla delivers its first 'Made in China' cars |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-50921729 |access-date=August 20, 2023 |archive-date=August 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820195139/https://www.bbc.com/news/business-50921729 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gigafactory Berlin zavodınıń qurılısı 2020-jılı fevral ayında baslandı&lt;ref&gt;{{cite news |date=February 21, 2020 |title=German court says Tesla can clear trees to build car factory |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |url-status=live |access-date=July 2, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702041145/https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |archive-date=July 2, 2020}}&lt;/ref&gt;, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı mart ayında baslandı&lt;ref name=&quot;dw.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668|title=Tesla opens Giga Berlin factory in Germany|publisher=Deutsche Welle|date=March 22, 2022|language=en|access-date=March 22, 2022|archive-date=June 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601153533/https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Gigafactory Texas zavodınıń qurılısı 2020-jılı iyun ayında baslandı&lt;ref name=&quot;Lambert 2020-07-25&quot;&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=July 25, 2020 |title=Watch Tesla start construction work at Gigafactory Texas in drone video |url=https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309232909/https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |archive-date=March 9, 2021 |access-date=August 24, 2020 |website=Electrek |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı aprel ayında baslandı&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite news |last1=Carlson |first1=Kara |title=Inside Elon's big, weird Austin party: Music, robots – and even a petting zoo |url=https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |access-date=April 9, 2022 |publisher=Austin American-Statesman |date=April 7, 2022 |archive-date=April 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409035616/https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı mart ayında Tesla 2025-jılı ashılatuǵın Gigafactory Mexico zavodı boyınsha jobaların járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shakir |first=Umar |date=March 1, 2023 |title=Tesla confirms its next Gigafactory will be in Mexico |website=The Verge |url=https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |access-date=March 3, 2023 |archive-date=March 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303013849/https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, biraq onıń qurılısın baslaw keshiktirildi.

[[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınıń]] basında, 2020-jılı mart ayında Tesla Kaliforniya shtatı hám Alameda okrugı belgilegen COVID sheklewleri sebepli Fremont zavodın japtı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tesla shuts down Fremont plant after mounting criticism |url=https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ |access-date=February 2, 2024 |website=CNET |date=March 24, 2020 |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kaliforniya shtatı sheklewlerdi alıp taslaǵanda, al okrug alıp taslamaǵanda, Tesla okrugqa qarsı sudqa arza berdi hám 2020-jılı 11-mayda óndiristi qayta baslap jiberdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wong |first=Julia Carrie |date=May 11, 2020 |title=Elon Musk reopens California Tesla factory in defiance of lockdown order |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |access-date=February 2, 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 13-mayda okrug sheklewlerdi alıp tasladı, al Tesla óz arzasın qaytarıp aldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sandler |first=Rachel |date=May 20, 2020 |title=Tesla Drops Lawsuit Against Alameda County Over Factory Reopening |url=https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ |access-date=February 2, 2024 |website=Forbes |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Okrug hámeldarları menen kelispewshilikten keyin, 2021-jılı 1-dekabrde Tesla óziniń yuridikalıq bas keńsesin Gigafactory Texas zavodına kóshirdi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hull|first=Dana|date=December 1, 2021|title=Tesla Makes It Official, Marking Headquarters Move to Texas|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas|access-date=December 2, 2021|publisher=Bloomberg L.P.|archive-date=December 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201221909/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castillo-2021&quot;&gt;{{cite web |last=del Castillo |first=Amanda |date=October 7, 2021 |title=Elon Musk says Tesla will move Palo Alto headquarters to Austin |url=https://abc7news.com/11096209/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007230244/https://abc7news.com/11096209/ |archive-date=October 7, 2021 |access-date=October 13, 2021 |website=ABC7 San Francisco |language=en}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, Tesla Palo-Alto qalasındaǵı burınǵı bas keńse imaratın paydalanıwdı dawam ettirdi hám keyingi eki jıl ishinde Kaliforniyadaǵı iskerligin ádewir keńeytti. 2022-jılı kompaniya Kaliforniya shtatınıń Leytrop qalasında Megapack batareyaların islep shıǵaratuǵın Megafactory zavodın ashtı&lt;ref&gt;{{cite web|last=Alamalhodaei|first=Aria|date=September 23, 2021|title=Tesla's battery-manufacturing 'Megafactory' breaks ground in California|url=https://techcrunch.com/2021/09/23/teslas-battery-manufacturing-megafactory-breaks-ground-in-california/|access-date=October 22, 2021|website=TechCrunch|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Al 2023-jılı fevral ayında Palo-Alto qalasında iri global injenerlik bas keńsesin dúzetuǵının járiyaladı. Ol burın [[Hewlett-Packard|Hewlett Packard]] kompaniyasına tiyisli bolǵan korporativ kampusqa kóshti&lt;ref name=&quot;LA-Times-2023-02-23&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hull |first1=Dana |last2=Breslau |first2=Karen |date=February 23, 2023 |title=Newsom, Musk dedicate former HP headquarters in Palo Alto to Tesla engineers |url=https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |access-date=February 26, 2023 |website=Los Angeles Times |agency=Bloomberg |language=en-US |archive-date=February 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226064644/https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
2021-jıldıń basında Tesla 1,5&amp;nbsp;mlrd dollarlıq bitkoin satıp alıp, bul kriptovalyutanıń iri investorına aylandı. 2021-jılı 24-martta kompaniya AQSH-ta avtomobil satıp alıw ushın tólem retinde bitkoin qabıl ete basladı&lt;ref&gt;{{cite web|last=Porter|first=Jon|date=March 24, 2021|title=You can now buy a Tesla with bitcoin in the US|url=https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk|access-date=May 14, 2021|website=The Verge|language=en|archive-date=May 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514052408/https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Biraq 49 kúnnen keyin kompaniya bitkoin arqalı tólemlerdi toqtattı. Buǵan bitkoin óndiriw qazılma janılǵılardı tutınıwǵa úles qosadı degen táshwish sebep boldı, al bul kompaniyanıń turaqlı energiyaǵa ótiwdi xoshametlew missiyasına qarama-qarsı keledi&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla will no longer accept Bitcoin over climate concerns, says Musk |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-57096305 |date=May 13, 2021 |access-date=May 13, 2021 |archive-date=May 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531102821/https://www.bbc.com/news/business-57096305 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul járiyalawdan keyin bitkoinniń bahası shama menen 12%-ke tómenledi&lt;ref&gt;{{cite news|last=Iyengar|first=Rish|date=May 13, 2021|title=Bitcoin drops around 12% after Elon Musk tweets that Tesla will not accept it as payment|url=https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|access-date=May 13, 2021|publisher=CNN|archive-date=May 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513025226/https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Keyin Mask bitkoin qazıp alıwshılardıń keminde 50% taza energiya qollanatuǵını tastıyıqlansa, Tesla bitkoin arqalı tólemlerdi qayta tiklewin atap ótti. Keyinirek bul kórsetkishke erisilgenine qaramastan, Tesla bitkoin qabıl etiwge qaytpadı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newburger |first=Emma |date=June 13, 2021 |title=Musk says Tesla will accept bitcoin again as crypto miners use more clean energy |url=https://www.cnbc.com/2021/06/13/musk-tesla-will-accept-bitcoin-when-miners-use-clean-energy.html |access-date=July 24, 2024 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;. 2022-jılı iyul ayına shekem Tesla kriptovalyuta kompaniyanıń paydalılıǵına zıyan keltirip atırǵanın aytıp, óziniń bitkoin aktivleriniń shama menen 75%-in zıyan menen sattı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 21, 2022 |title=Elon Musk's Tesla sells most of its Bitcoin holdings |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62246367 |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721002059/https://www.bbc.com/news/business-62246367 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıl may ayınan 2024-jıl fevral ayına shekem Arqa Amerikanıń derlik barlıq iri elektr avtomobili islep shıǵarıwshıları 2025-jılǵa shekem óz avtomobillerinde Tesla kompaniyasınıń North American Charging Standard (Arqa Amerika zaryadlaw standartı) adapterlerine ótiw jobaların járiyaladı. Bul Tesla ushın turaqlı hám qaytalanatuǵın tabıs deregi boladı dep kútilmekte&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Marshall |first=Aarian |date=February 13, 2024 |title=Tesla Wins EV Charging! Now What? |url=https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |access-date=April 3, 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-date=April 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403143405/https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı noyabr ayında Tesla Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarılǵan Cybertruck avtomobilin jetkerip bere basladı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=November 30, 2023 |title=Tesla Cybertruck delivery event: Elon Musk hands over the first trucks to customers |url=https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live |access-date=February 3, 2024 |website=The Verge |language=en |archive-date=February 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203163415/https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı aprel ayında kompaniya xızmetkerleriniń 10%-in jumıstan qısqartatuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=April 15, 2024 |title=Tesla lays off 'more than 10%' of its global workforce |url=https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |access-date=April 15, 2024 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=April 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415140553/https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Iyun ayında kompaniya óziniń yuridikalıq dizimge alınǵan ornın Delaver shtatınan Texas shtatına kóshirdi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=June 14, 2024 |title=Your Evening Briefing: Elon Musk Officially Shifts Tesla's Incorporation to Texas After Vote |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2024-06-14/bloomberg-evening-briefing-elon-musk-moves-tesla-incorporation-to-texas |access-date=September 24, 2024 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. Oktyabr ayında kompaniya eki avtonom avtomobildiń — Cybercab hám Robovan avtomobilleriniń koncept versiyasın tanıstırdı. Kompaniya ekewiniń de Tesla Network dep atalatuǵın Tesla taksi shaqırıw xızmetiniń ajıralmas bólegi bolatuǵının túsindirdi&lt;ref name=&quot;bb20241011&quot;&gt;{{Cite news |date=October 11, 2024 |title=Musk Shows Tesla Cybercab, Sees Sub-$30,000 Cost and 2026 Production |url=https://www.msn.com/en-us/autos/other/musk-shows-tesla-cybercab-sees-sub-30000-cost-and-2026-production/ar-AA1s4ROh |access-date=October 11, 2024 |work=Bloomberg News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;verge20241010&quot;&gt;{{Cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |url=https://www.theverge.com/2024/10/10/24267158/tesla-van-robotaxi-autonomous-price-release-date |title=Tesla's robovan is the surprise of the night |work=The Verge |date=October 10, 2024}}&lt;/ref&gt;. Bul keleshektegi xızmet haqqında kompaniya aldın 2019-jılı da aytqan edi&lt;ref name=trati20190422&gt;{{cite news |last=Alvarez|first=Simon |date=April 22, 2019 |title=Tesla outlines plan for 'Robotaxi' ride-sharing service |url=https://www.teslarati.com/tesla-network-robotaxi-fleet-details-elon-musk/ |access-date=November 4, 2024 |work=Car and Driver}}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı dekabr ayında Delaver shtatınıń sudı Masktıń Tesla kompaniyasınan alatuǵın 56 mlrd dollarlıq miynet haqı paketin biykarladı. Sud bul paket kompaniyanıń direktorlar keńesi tárepinen tiyisli túrde tastıyıqlanbaǵan dep esapladı. Bul sheshim Tesla akcionerleriniń sud talabı tiykarında qabıl etildi. Akcionerler bul sıylıq haqı artıqsha ekenin hám nátiyjelilik kórsetkishlerine sáykes kelmeytuǵının aytqan edi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Josefs |first=Adam |date=December 9, 2024 |title=Delaware court rejects Elon Musk's pay package |url=https://www.killerstartups.com/delaware-court-rejects-elon-musks-pay-package/ |access-date=December 10, 2024 |website=KillerStartups |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı fevral ayına shekem Tesla kompaniyasınıń akciya bahası hám Evropadaǵı satıwları úlken dárejede tómenledi. Bunıń sebebi kóbinese Masktıń siyasiy iskerligi menen baylanıstırıldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Eddy |first1=Melissa |last2=Ewing |first2=Jack |date=March 5, 2025 |title=Tesla Sales Slump in Europe as Anger Toward Elon Musk Grows |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307003916/https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-status=live |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;. Sorawnamalar Masktıń AQSH Prezidenti [[Donald Tramp]] hám onıń Mámleketlik basqarıw nátiyjeliligi departamenti (DOGE) menen baylanısları Tesla haqqındaǵı pikirlerdiń tómenlewi menen kúshli baylanıslı ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hawkins |first=Eleanor |date=February 27, 2025 |title=Investors question whether Musk's X and DOGE ties are hurting Tesla |work=Axios |url=https://www.axios.com/2025/02/27/tesla-stock-musk-doge-social-presence |access-date=March 8, 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cerullo |first=Megan |editor-first=Aimee |editor-last=Picchi |date=February 26, 2025 |title=As Elon Musk takes a leading role with DOGE, some Tesla customers are rethinking their allegiance |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301042408/https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul baylanıslar Tesla dúkanları menen zaryadlaw stanciyalarında kóplegen narazılıq akciyalarına, vandalizmge, atıslarǵa hám órtewlerge sebep boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lavietes |first=Matt |date=March 8, 2025 |title=Tesla facilities face wave of attacks as Elon Musk delves into politics |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/tesla-facilities-face-wave-attacks-elon-musk-delves-politics-rcna195458 |access-date=March 8, 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Verma |first1=Pranshu |last2=Thadani |first2=Trisha |date=March 8, 2025 |title=Anger at Elon Musk turns violent with molotov cocktails and gunfire at Tesla lots |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/03/08/elon-musk-tesla-protest-violence-vandalism/ |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;. 7-martqa shekem Mask Tramp administraciyasına qosılǵannan berli Tesla akciyaları izbe-iz jeti hápte boyı hár hápte tómenledi. Bul Tesla kompaniyasınıń ashıq akcionerlik jámiyet bolǵan 15 jıllıq tariyxındaǵı eń uzaq tómenlew dáwiri boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kolodny |first=Lora |date=March 7, 2025 |title=Tesla shares have declined every week since Elon Musk went to Washington |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2025/03/07/tesla-shares-declined-every-week-since-elon-musk-went-to-washington.html |access-date=March 29, 2025 }}&lt;/ref&gt;. 29-martta pútkil dúnya boyınsha Tesla kompaniyasına qarsı 200-den aslam narazılıq akciyası ótkerildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Kerr |first1=Dara |last2=Helmore |first2=Edward |date=March 29, 2025 |title=Protests hit Tesla dealerships across the world in challenge to Elon Musk |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/29/tesla-protests-elon-musk-doge |access-date=March 29, 2025 }}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı iyul ayında Tesla óz avtomobillerine [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] (JI) chatbotı Grok-tı qosatuǵın programmalıq támiynat jańalanıwın shıǵardı. Bul jańalanıw avtomobil ishinde [[chatbot]] funkciyasın usınadı, biraq Grok-qa avtomobil funkciyaların basqarıw múmkinshiligin bermeydi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2025 |title=Great, Grok is in cars now too |url=https://www.engadget.com/ai/great-grok-is-in-cars-now-too-202153874.html |access-date=July 14, 2025 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Sol ayda Tesla Hindstandaǵı birinshi kórgizbe salonın Mumbay qalasınıń Bandra-Kurla kompleksinde ashtı hám onda birinshi usınıs retinde Model Y avtomobilin kórsetti&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 15, 2025 |title=Tesla opens first showroom in India after years of negotiations |url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/tesla-opens-first-showroom-in-india-after-years-of-negotiations-marking-strategic-entry-starting-with-rs-60-lakh/articleshow/122484028.cms |website=Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 15, 2025 |title=Tesla debuts in India with upscale showroom launch in Mumbai |url=https://apnews.com/article/5699547c6b70fefa9cc19b3f90c85217 |website=AP News}}&lt;/ref&gt;. Avgust ayında Tesla Qıtaydaǵı modellerine [[DeepSeek]] hám ByteDance kompaniyasınıń Doubao JI modellerin qostı. Grok ornatılǵan avtomobillerden ayırmashılıǵı, Tesla kompaniyasınıń Qıtaydaǵı avtomobillerindegi JI chatbot wazıypasın atqarıwdan basqa, avtomobil funkciyaların basqarıw ushın da qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 August 2025 |title=Tesla upgrades EV voice assistant system with AI from DeepSeek and ByteDance |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3322813/tesla-upgrades-ev-voice-assistant-system-ai-deepseek-and-bytedance |website=South China Morning Post|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 August 2025 |title=Tesla integrates Deepseek and Doubao AIs inside cars in China |url=https://electrek.co/2025/08/22/tesla-integrates-deepseek-doubao-ais-inside-cars-china/ |website=Electrek|language=en}}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı dekabr ayında Tesla kompaniyasınıń Ullı Britaniyadaǵı avtomobil dizimge alıwları ótken jıldıń usı dáwirine salıstırǵanda 29%-ten aslamǵa tómenledi. Ullı Britaniyadaǵı satıwlar da ótken jılǵa salıstırǵanda 8,9%-ke tómenledi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 January 2026 |title=Tesla UK car sales slump 29% as Chinese brands gain ground |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-uk-car-sales-slump-29-december-competition-heats-up-data-shows-2026-01-06/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;.
2026-jılı yanvar ayında eki kompaniya da 2025-jıldıń tolıq jılı boyınsha jetkerip beriw kórsetkishlerin járiyalaǵannan keyin, dúnyadaǵı eń iri batareyalı elektr avtomobili islep shıǵarıwshı ataǵı Qıtaylı báseki — BYD kompaniyasına ótti (BEV satıwları: 2 256 714 hám 1 636 129)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/business/story/2026-01-02/tesla-dethroned-as-worlds-largest-ev-maker|title=Tesla dethroned as the world's top EV maker|first=Caroline|last=Petrow-Cohen|work=Los Angeles Times|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı 28-yanvarda Mask Tesla 2026-jıldıń ekinshi shereginde Optimus robotın islep shıǵarıwǵa itibar qaratıw ushın Model S hám Model X avtomobillerin islep shıǵarıwdı toqtatatuǵının ayttı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=2026-01-28 |title=Tesla discontinuing Model S and Model X to make room for robots |url=https://www.theverge.com/transportation/869872/tesla-model-s-model-x-discontinue-optimus-robot-factory |access-date=2026-01-29 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı mart ayında Ilon Mask Tesla hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proektin tanıstırdı. Bul proekt joqarı dárejeli navigator wazıypasın atqaratuǵın xAI kompaniyasınıń Grok [[Úlken til modeli|úlken til modelin]] Tesla islep shıqqan JI agenti menen biriktiredi. Bul agent real waqıt rejiminde kompyuter ekranınıń videosın hám klaviatura menen tıshqansha háreketlerin qayta isleydi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Musk unveils joint Tesla-xAI project 'Macrohard', eyes software disruption |url=https://www.channelnewsasia.com/business/musk-unveils-joint-tesla-xai-project-macrohard-eyes-software-disruption-5987301 |access-date=2026-03-12 |website=CNA |language=en}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı 21-martta SpaceX Tesla, SpaceX hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proekti — Terafab proektin járiyaladı. Bul iri yarımótkizgishler óndiriw proekti bolıp, ol vertikal integraciyalanǵan «mega-fabrikanı» qurıwǵa tiykarlanǵan. Bul fabrika jılına bir teravatttan (bir trillion vatt) aslam [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] esaplaw quwatın óndiriwge arnalǵan. Ol jetilisken logikalıq chiplerdi, [[Kompyuter yadı|yad modullerin]] hám qaplaw texnologiyaların óz ishine aladı&lt;ref name=th20260322&gt;{{cite news |title=Elon Musk unveils $20 billion 'TeraFab' chip project to make chips, memory, and package processors all under one roof — targets a terawatt of annual compute |url=https://www.tomshardware.com/tech-industry/elon-musk-formally-launches-20-billion-terafab-chip-project |work=Tom's Hardware |date=22 March 2026 |access-date=22 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sx20260321&gt;{{cite news |title=SpaceX Terafab announcement |url=https://x.com/i/broadcasts/1yKAPMzlvgWxb |publisher=SpaceX |date=21 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bi20260321&gt;{{cite news |title=Why Tesla's Terafab Might Be Elon Musk's Biggest Challenge Yet |url=https://www.businessinsider.com/tesla-terafab-chip-factory-launch-elon-musk-biggest-challenge-2026-3 |work=Business Insider |date=21 March 2026}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı 29-sentyabrde Tesla 30 mlrd dollarlıq kredit kelisimlerin dúzdi. Házirgi waqıtta kompaniya 2026-jılı bul qarjıdan paydalanıwdı jobalastırmaydı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-29 |title=Tesla lines up $30 billion credit lines as capex, AI push accelerate |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-lines-up-30-billion-credit-lines-capex-robotaxi-push-accelerate-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Avtomobil ónimleri ==
2026-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla tórt avtomobil modelin satadı: Model 3, Model Y, Semi hám Cybertruck. Tesla endi úsh avtomobil modelin usınbaydı: birinshi áwlad Roadster, Model S hám Model X. Tesla ekinshi áwlad Roadster hám Cybercab avtomobilleri boyınsha jobaların járiyaladı, sonday-aq Robovan avtomobiliniń koncepciyasın kórsetti.

=== Satıwdaǵı ónimler &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Vehicles&quot;&gt;&lt;/span&gt;===

==== Model 3 ====
{{Main|Tesla Model 3}}

[[Fayl:Tesla Model 3 (2023) IMG 9488 (cropped).jpg|thumb|Tesla Model 3]]

Model 3 — fastbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı yamasa artqı dvigatelli artqı privodlı orta ólshemli avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model S sedanına qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model 3 prototipi dáslep 2016-jılı kórsetildi hám bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı&lt;ref name=&quot;Hull 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Hull |first=Dana |date=April 7, 2016 |title=Tesla Says It Received More Than 325,000 Model 3 Reservations |publisher=Bloomberg L.P. |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |access-date=April 16, 2016 |archive-date=April 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407192859/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Onı jetkerip beriw 2017-jılı iyul ayında baslandı&lt;ref name=&quot;Tesla4Q2016final&quot;&gt;{{cite web|date=February 22, 2017|title=Tesla Fourth Quarter &amp; Full Year 2016 Update|url=http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223212145/http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf|archive-date=February 23, 2017|access-date=February 22, 2017|work=Tesla Inc.|location=Palo Alto}} ''Production totaled 24,882 vehicles in 4Q 2016 and vehicle deliveries totaled 22,252 units. No breakdown by model was provided.''&lt;/ref&gt;. Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Top20Global2020&quot;&gt;{{cite web |last=Jose |first=Pontes |date=February 2, 2021 |title=Global Top 20 – December 2020 |url=http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html |access-date=February 3, 2021 |publisher=EVSales.com |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202225647/http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html |url-status=live }} &quot;Global sales totaled 3,124,793 plug-in passenger cars in 2020, with a BEV to PHEV ratio of 69:31, and a global market share of 4%. The world's top-selling plug-in car was the Tesla Model 3 with 365,240 units delivered, and Tesla was the top-selling manufacturer of plug-in passenger cars in 2019 with 499,535 units, followed by VW with 220,220.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GlobalTopEVs2021&quot;&gt;{{cite web |last=Jose |first=Pontes |date=January 30, 2022 |title=World EV Sales – Tesla Model 3 Wins 4th Consecutive Best Seller Title in Record Year |url=https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ |access-date=February 5, 2022 |publisher=CleanTechnica |archive-date=February 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206013050/https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ |url-status=live }} &quot;The top 3 global best selling plug-in electric cars in 2021 were the Tesla Model 3 (500,713), the Wuling Hongguang Mini EV (424,138), and the Tesla Model Y (410,517)&quot;&lt;/ref&gt;, al onıń ulıwma satıwları 2021-jılı iyun ayında 1&amp;nbsp;millionnan astı&lt;ref name=&quot;1miModel3&quot;&gt;{{cite web |last=Shahan |first=Zachary |date=August 26, 2021 |title=Tesla Model 3 Has Passed 1 Million Sales |url=https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ |access-date=August 26, 2021 |publisher=CleanTechnica |archive-date=September 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904115030/https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı sentyabr ayında avtomobil sırtqı kórinisi hám salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti.

==== Model Y ====
{{Main|Tesla Model Y}}

[[Fayl:Tesla Model Y (2025) MYLE Festival 2025 DSC 9565.jpg|thumb|Tesla Model Y]]

Model Y — 5 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, bir dvigatelli artqı privodlı yamasa eki dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli krossover-jol tańlamas avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model X jol tańlamas avtomobiline qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model Y prototipi dáslep 2019-jılı mart ayında kórsetildi&lt;ref name=&quot;electrek-2019-03-14&quot;&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=March 15, 2019 |title=Tesla unveils Model Y electric SUV with 300 miles range and 7-seats |url=https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315055454/https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |archive-date=March 15, 2019 |access-date=March 15, 2019 |website=Electrek |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, al onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı&lt;ref name=&quot;Dow 2020&quot;&gt;{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=March 13, 2020 |title=Tesla Model Y specs: we finally know how big it is |work=electrek.co |url=https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |access-date=March 14, 2020 |archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022020842/https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Model Y bólimleriniń shama menen 75 procenti Model 3 penen ulıwma edi&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=April 8, 2020 |title=Tesla Model Y teardown: shows some great improvements over Model 3 despite sharing 75% of parts |url=https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |access-date=October 28, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=February 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205060739/https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jıldıń birinshi sheregide Model Y satıw boyınsha Toyota Corolla avtomobilinen ozıp, dúnyada eń kóp satılǵan avtomobil boldı. Ol bul ataqqa iye bolǵan birinshi elektr avtomobili edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Munoz |first=Juan Felipe |date=May 25, 2023 |title=Tesla Model Y Was The World's Best-Selling Car In Q1 2023 |work=Motor1 |url=https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |access-date=May 26, 2023 |archive-date=May 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525191111/https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
==== Semi ====
{{Main|Tesla Semi}}

[[Fayl:The Tesla Semi Truck (40705940423).jpg|thumb|Tesla Semi prototipi]]

Tesla Semi — Tesla, Inc. kompaniyasınıń úsh dvigatelli, artqı privodlı 8-klass júk tartqısh mashinası. Tesla kompaniyasınıń málim etiwinshe, Semi ádettegi dizel júk tartqıshına qaraǵanda shama menen úsh ese kúshlirek hám onıń júriw aralıǵı {{convert|500|mile|km|abbr=out|round=50}}&lt;ref name=yahooNews20221205&gt;{{Cite news |last1=Subramanian |first1=Pras |date=December 2, 2022 |title=Tesla Semi unveiled with tri-motor setup, megawatt charging tech |url=https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |access-date=December 5, 2022 |publisher=Yahoo! Finance |language=en-US |archive-date=December 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204233255/https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Eki prototip júk mashinası dáslep 2017-jılı noyabr ayında kórsetildi, al birinshi jetkerip beriwler 2022-jılı 1-dekabrde PepsiCo kompaniyasına ámelge asırıldı&lt;ref name=engadget20221202&gt;{{cite news |url=https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |title=Tesla finally delivers its first production Semi |first1=A. |last1=Tarantola |work=Engadget |date=December 1, 2022 |access-date=December 2, 2022 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131081212/https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Iri kólemli islep shıǵarıw 2026-jılı 29-aprelde baslandı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-30 |title=Seven years late, the Tesla Semi finally rolls off the production line |url=https://www.the-independent.com/tech/tesla-semi-truck-delay-musk-b2967876.html |access-date=2026-04-30 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==== Cybertruck ====
{{Main|Tesla Cybertruck}}

[[Fayl:2024 Tesla Cybertruck Foundation Series IMG 0576.jpg|thumb|Tesla Cybertruck]]

Cybertruck — tolıq ólshemli pikap. Ol dáslep 2019-jılı noyabr ayında járiyalandı. Bir neshe ret keshiktirilgennen keyin, onı sınaq retinde islep shıǵarıw 2023-jılı iyul ayında baslandı, al jetkerip beriw 2023-jılı 30-noyabrde baslandı. Úsh modeli usınıladı: artqı privodlı, eki dvigatelli tolıq privodlı hám úsh dvigatelli tolıq privodlı. Modelge qarap EPA bahalawı boyınsha olardıń júriw aralıǵı {{convert|320-340|mi|km|round=10|abbr=out|lk=|sp=us}}. Boyalmaǵan tat baspaytuǵın polattıń tegis listlerinen islengen júk mashinasınıń sırtqı dizaynı ǴXQ tárepinen júdá qarama-qarsı pikirler menen qabıl etildi&lt;ref&gt;{{Cite news|date=November 22, 2019|title=Shattered glass: Futuristic design questioned after Tesla Cybertruck launch|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|access-date=May 13, 2020|archive-date=August 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808120546/https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ricker|first=Thomas|date=November 22, 2019|title=Elon Musk's Cybertruck is here, and so are the jokes|url=https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design|access-date=May 13, 2020|website=The Verge|language=en|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111224641/https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Matt|last=McFarland|title=Tesla's Cybertruck has become the butt of every internet joke|url=https://www.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|access-date=May 13, 2020|publisher=CNN|date=November 22, 2019|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023715/https://edition.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Dáslep Tesla Cybertruck avtomobilin jılına 250 000-nan aslam dana islep shıǵarıwdı jobalastırǵan edi, biraq 2025-jıldaǵı jaǵday boyınsha kompaniya jılına tek shama menen 20 000 dana satıp atır&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wilkins |first=Catherine |date=July 17, 2025 |title=New Tesla report reveals staggering extent of automaker's problems with Cybertruck: 'The final product was disappointing' |url=https://www.thecooldown.com/green-business/tesla-cybertruck-sales-analysis-shrinking/ |access-date=July 19, 2025 |website=The Cool Down |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

=== Islep shıǵarılıp atırǵan, biraq ele satıwǵa shıqpaǵan ónimler ===

==== Cybercab ====
{{Main|Tesla Cybercab}}

[[Fayl:Tesla_Cybercab_-_Berlin_2024.jpg|thumb|Tesla Cybercab prototipi]]
Tesla Cybercab avtomobilin úshinshi tárep operatorlarına satıw múmkinshiligin úyreniw boyınsha ilajlar kórdi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Korosec |first=Kirsten |date=2026-09-03 |title=Tesla is asking people if they want to buy and run Cybercab fleets |url=https://techcrunch.com/2026/09/03/tesla-is-asking-people-if-they-want-to-buy-and-run-cybercab-fleets/ |access-date=2026-09-06 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

=== Koncept avtomobiller ===
==== Roadster (ekinshi áwlad) ====
{{Main|Tesla Roadster (ekinshi áwlad)}}

[[Fayl:NextGenTeslaRoadster (cropped).jpg|thumb|Tesla Roadster prototipi]]

2017-jılı 16-noyabrde Tesla ekinshi áwlad Roadster avtomobilin tanıstırdı. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń {{Convert|200|kWh|adj=on}} batareya blokı menen júriw aralıǵı {{Convert|620|mi}} bolıwı, {{Convert|0–60|mph}} tezlikke 1,9 sekundta, al {{Convert|0–100|mph|abbr=on}} tezlikke 4,2 sekundta jetiwi kerek edi&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 17, 2017 |title=Tesla Roadster is back: 0–60 in 1.9 seconds, 620-mile range |url=https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range |access-date=April 8, 2020 |website=Green Car Reports |language=en |archive-date=October 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001075817/https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Onıń maksimal tezligi {{convert|250|mph|abbr=on}}-dan joqarı bolıwı kerek edi. «SpaceX paketi» suwıq gaz reaktiv dvigatellerin óz ishine alıwı kerek edi&lt;ref name=&quot;Gibbs&quot;&gt;{{cite news |last=Gibbs |first=Samuel |date=November 17, 2017 |title=Tesla Roadster: nine things we know about the 'smackdown to gasoline cars' |newspaper=The Guardian |location=UK |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |access-date=June 23, 2018 |archive-date=November 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117132834/https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Avtomobilde úsh elektr dvigateli bolıp, olar tolıq privodtı hám burılıslarda aylanıw momentin bólistiriwdi (torque vectoring) támiyinlewi kerek edi&lt;ref name=&quot;Gibbs&quot; /&gt;. Baslanǵısh bahası 200 000 dollar dep belgilendi&lt;ref name=&quot;Gibbs&quot; /&gt;. Dáslep 2020-jılı jetkerip beriliwi jobalastırılǵan avtomobil bir neshe ret keshiktirildi. 2024-jılı iyul ayında Mask Roadster avtomobilin islep shıǵarıw 2025-jılı baslanıwı kerek ekenin ayttı&lt;ref name=&quot;Lassa 2024&quot;&gt;{{Cite news |last=Lassa |first=Todd |date=July 24, 2024 |title=Tesla Still Talking Up Roadster, a Cheaper Model, and Robotaxis |url=https://www.autoweek.com/news/a61687963/tesla-robotaxi-coming-roadster-entry-model/ |access-date=July 25, 2024 |work=Autoweek}}&lt;/ref&gt;. Seriyalı versiyanı tanıstırıw da bir neshe ret keyinge qaldırıldı, sonıń ishinde 2026-jılǵı 1-oktyabrge belgilengen ilaj awır hawa rayı sebepli biykar etildi&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot;&gt;{{cite news |last=O'Kane |first=Sean |date=October 15, 2026 |title=Tesla reveals SpaceX-powered Roadster that flies and falls with style |url=https://techcrunch.com/2026/10/15/tesla-reveals-spacex-powered-roadster-that-flies-and-falls-with-style/ |work=TechCrunch |access-date=October 15, 2026}}&lt;/ref&gt;. 2026-jılı 15-oktyabrde Texas shtatınıń Ueyko qalası qasında ótkerilgen ilajda Tesla qayta joybarlanǵan, múyeshlirek eki orınlı kuzovqa iye Roadster avtomobilin kórsetti. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń dizaynı SR-71 hám F-35 samolyotlarınan ilham alǵan&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DaSilva2026&quot;&gt;{{cite news |last=DaSilva |first=Amber |date=October 15, 2026 |title=Tesla Roadster Re-Reveal Promises New Design, Flight, Production In 2028 |url=https://www.jalopnik.com/2288450/tesla-roadster-rereveal-new-design-production-plans-for-flying-car/ |work=Jalopnik |access-date=October 15, 2026}}&lt;/ref&gt;. Tesla úsh komplektaciyanı járiyaladı: sorıw arqalı jerge basıw kúshin payda etiw ushın ventilyatorlardı qollanatuǵın Performance; artqa qaraǵan suwıq gaz reaktiv dvigatellerin qosatuǵın Thrust; hám tek shaqırıw arqalı satılatuǵın, qısılǵan hawa rezervuarlarınan azıqlanatuǵın 10 reaktiv dvigatelli bir orınlı Rocket versiyası. Ishinde hesh kim joq demonstraciyalarda avtomobiller tóńkerilgen pandus boyınsha júrdi hám reaktiv dvigatelleri járdeminde basqa avtomobillerdiń ústinen sekirip ótti&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DaSilva2026&quot; /&gt;. Tesla júriw aralıǵın {{convert|300|mi}}, maksimal tezligin {{convert|230|mph|abbr=on}}-dan joqarı hám 0–60&amp;nbsp;mph tezlikke jetiw waqtın 0,81 sekund dep málimledi, biraq tezleniw kórsetkishi ǵárezsiz túrde tastıyıqlanbadı&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DaSilva2026&quot; /&gt;. Mask islep shıǵarıw 2028-jılı baslanatuǵının ayttı. Tesla Performance ushın 50 000 dollar hám Thrust ushın 250 000 dollar muǵdarında bronlawdı qayta ashtı, biraq bahasın járiyalamadı&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;.

====Tesla keyingi áwlad avtomobili====
{{Main|Tesla keyingi áwlad avtomobili}}

Tesla keyingi áwlad avtomobili — járiyalanǵan batareyalı elektr platforması. Ol kompaniyanıń úshinshi platforması boladı. Bul platforma tiykarındaǵı avtomobiller 2025-jılǵa shekem shıǵıwı kútilmegen edi&lt;ref name=forbes20230107&gt;{{cite news |title=Tesla Next Generation Platform: Everything We Know So Far |url=https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |last=Morris |first=James |work=Forbes |date=January 7, 2023 |access-date=March 13, 2023 |archive-date=March 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313230415/https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı iyul ayında Mask bul platforma 2025-jıldıń birinshi yarımında qoljetimli bolıwı kerek ekenin ayttı&lt;ref name=&quot;Lassa 2024&quot; /&gt;.

==== Robovan ====
{{Main|Tesla Robovan}}

Tesla Robovan — Tesla keleshekte islep shıǵıwdı jobalastırıp atırǵan elektr avtonom furgon&lt;ref name=&quot;tc20241010&quot;&gt;{{cite news |date=October 10, 2024 |title=Elon Musk unveils the Robovan: the biggest surprise from Tesla's We, Robot event |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/elon-musk-unveils-the-robovan-the-biggest-surprise-from-tesla-s-we-robot-event/ar-AA1s4hW3 |access-date=October 24, 2024 |work=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan bul avtomobil 20 jolawshıǵa shekem tasıwǵa arnap joybarlanbaqta&lt;ref name=&quot;verge20241010&quot;/&gt;.

=== Islep shıǵarılıwı toqtatılǵan avtomobiller ===
==== Roadster (birinshi áwlad) ====
{{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}}

[[Fayl:2011-2012 Tesla Roadster convertible (24365020656).jpg|thumb|Dáslepki Roadster]]

Birinshi áwlad Tesla Roadster&lt;ref name=&quot;Sales0611&quot;&gt;{{cite news|last=Woodyard|first=Chris|date=August 3, 2011|title=Tesla boasts about electric car deliveries, plans for sedan|work=USA Today|url=http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|access-date=October 4, 2011|archive-date=March 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309053119/http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — Lotus Elise shassisi tiykarında qayta qurılǵan eki orınlı sport avtomobili&lt;ref&gt;{{cite web|date=July 11, 2005|title=Supply Agreement for Products and Services – Lotus Cars Limited|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|website=sec.gov|access-date=February 2, 2020|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108100543/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ol 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem islep shıǵarıldı. Roadster litiy-ion batareya elementlerin qollanǵan, avtomobil jollarında júriwge ruqsat etilgen birinshi seriyalı elektr avtomobili hám bir zaryadlawda {{convert|320|km|miles|abbr=out|round=10|order=flip}}-dan aslam júre alǵan birinshi seriyalı tolıq elektr avtomobili boldı.

==== Model S ====
{{Main|Tesla Model S}}

[[Fayl:2018 Tesla Model S 75D.jpg|thumb|Tesla Model S]]

Model S — liftbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı tolıq ólshemli avtomobil. Model S avtomobilin islep shıǵıw 2007-jılǵa shekem baslanǵan, al onı jetkerip beriw 2012-jılı iyun ayında baslandı. Model S eki iri dizayn jańalanıwınan ótti: birinshisi 2016-jılı aprel ayında bolıp, onda aldıńǵı bólimniń jańa dizaynı usınıldı, ekinshisi 2021-jılı iyun ayında bolıp, onda salon ózgertildi. Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı. 2018-jıl dekabr ayındaǵı jaǵday boyınsha 250 000-nan aslam avtomobil satıldı (sol waqıtta Tesla Model S hám Model X avtomobilleriniń islep shıǵarıw sanların biriktirdi).
==== Model X ====
{{Main|Tesla Model X}}

[[Fayl:Tesla Model X 100D 1X7A6736.jpg|thumb|Tesla Model X]]

Model X — 5, 6 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, eki yamasa úsh dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli lyuks krossover-jol tańlamas avtomobil. Artqı jolawshılar esikleri «sunqar qanatı» (falcon-wing) dizaynı boyınsha vertikal ashıladı. Model X prototipi dáslep 2012-jılı fevral ayında kórsetildi, al onı jetkerip beriw 2015-jılı sentyabr ayında baslandı&lt;ref name=&quot;cnbc20150903&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|title=Tesla Signature series Model X to begin delivery September 29|date=September 3, 2015|access-date=September 4, 2015|publisher=CNBC|agency=Reuters|archive-date=October 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130801/https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Model X bólimleriniń shama menen 30 procenti Model S penen ulıwma. 2021-jılı iyun ayında avtomobil salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti.

=== Toqtatılǵan avtomobil funkciyaları ===
2026-jıl 22-yanvardan baslap Tesla AQSH hám Kanadada jańa avtomobiller ushın tiykarǵı Autopilot aydawshıǵa járdem beriw funkciyasın rásmiy túrde toqtattı. Onıń ornına standart qáwipsizlik sisteması retinde tek Traffic Aware Cruise Control (jol qozǵalısın esapqa alatuǵın kruiz-kontrol) qaldı. Bul qádem kompaniyanıń jetilisken Full Self-Driving (FSD — tolıq avtonom basqarıw) sistemasına ótiwiniń bir bólegi. 2026-jıldıń 14-fevralınan baslap bul sistema tek aylıq abonement arqalı qoljetimli&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-drops-autopilot-feature-us-canada-2026-01-23|title=Tesla drops Autopilot in pivot to FSD subscription model in US, Canada |work=Reuters }}&lt;/ref&gt;.

== Xızmetler ==

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Improved connectivity&quot;&gt;&lt;/span&gt;Baylanıs xızmetleri ===
Tesla avtomobilleri «Standard Connectivity» (standart baylanıs) xızmeti menen birge jetkerip beriledi. Bul xızmet uyalı baylanıs arqalı navigaciyanı támiyinleydi. Tesla tólem tiykarında «Premium Connectivity» (premium baylanıs) xızmetine abonement usınadı. Bul xızmet navigaciyaǵa jol qozǵalısı haqqında real waqıttaǵı maǵlıwmatlardı hám sputnik kartaların, sonday-aq internette júriw hám media aǵımlardı kóriw múmkinshiliklerin qosadı&lt;ref name=&quot;electrek_connectivity_2019&quot;&gt;{{cite news |last=Lambert |first=Fred |date=December 7, 2019 |title=Tesla starts charging $10 a month for its 'premium connectivity' features |work=Electrek |url=https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |access-date=January 26, 2021 |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202143553/https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Vehicle servicing&quot;&gt;&lt;/span&gt;Avtomobillerge xızmet kórsetiw ===
Tesla kompaniyasınıń strategiyası boyınsha avtomobillerge xızmet kórsetiw dáslep aralıqtan diagnostika hám ońlaw arqalı ámelge asırıladı. Eger máseleni aralıqtan sheshiw múmkin bolmasa, Tesla mobil texnikti jiberedi yamasa klientlerdi kompaniyaǵa tiyisli xızmet kórsetiw orayına baǵdarlaydı&lt;ref&gt;{{cite web |date=March 21, 2019 |title=Tesla Service Struggles To Keep Up With Sales Volume |url=https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ |access-date=September 1, 2020 |website=CleanTechnica |language=en-US |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112032817/https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tesla Mobile Service |url=https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |access-date=September 1, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=January 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154032/https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2024-jıl oktyabr ayındaǵı jaǵday boyınsha, kompaniya pútkil dúnya boyınsha 1306 dúkan, kórgizbe salonı, xızmet kórsetiw, jetkerip beriw hám kuzov ońlawı orınlarına iye&lt;ref name=&quot;Q3 2024 Shareholder Deck&quot;&gt;{{Cite web |date=October 23, 2024 |title=Q3 2024 Shareholder Deck |url=https://digitalassets.tesla.com/tesla-contents/image/upload/IR/TSLA-Q3-2024-Update.pdf |access-date=November 10, 2024 |website=Tesla, Inc. }}&lt;/ref&gt;. Tesla avtomobillerge xızmet kórsetiwden payda tapqısı kelmeytuǵının aytqan. Al kópshilik avtomobil dilerleri ushın bul dástúrli túrde úlken payda deregi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Yarrow 2014&quot;&gt;{{Cite news |last=Yarow |first=Jay |date=March 12, 2014 |title=Watch Elon Musk Make An Emotional Speech About How Auto Dealers Are 'Perverting Democracy' To Destroy Tesla And Hurt Customers |language=en-US |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |access-date=July 21, 2021 |archive-date=July 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210721174226/https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2016-jılı Tesla hár qanday Tesla avtomobilin hár 12 500 milyada yamasa jılına bir ret, qaysısı aldın kelse, tekseriwden ótkeriwdi usınǵan. 2019-jıldıń basında qollanbaǵa «siziń Tesla avtomobilińizge jıllıq texnikalıq xızmet kórsetiw hám suyıqlıqlardı turaqlı almastırıw kerek emes» degen sózler kirgizildi. Onıń ornına tormoz suyıqlıǵına, kondicionerge, shinalarǵa hám hawa filtrlerine waqtı-waqtı menen xızmet kórsetiw usınıladı&lt;ref name=&quot;Dent-2019&quot;&gt;{{cite news |last=Dent |first=Steve |date=March 22, 2019 |title=Tesla drops annual servicing for 'as needed' repair model |work=Engadget |location=US |url=https://www.engadget.com/2019/03/22/tesla-annual-servicing-now-as-needed/ |access-date=August 18, 2019 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108013009/https://www.engadget.com/2019-03-22-tesla-annual-servicing-now-as-needed.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Charging&quot;&gt;&lt;/span&gt;Zaryadlaw xızmetleri ===

==== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;supercharger&quot;&gt;&lt;/span&gt;Supercharger tarmaǵı ====
{{Main|Tesla Supercharger}}

Supercharger — Tesla kompaniyasınıń joqarı kernewli turaqlı tok penen isleytuǵın tez zaryadlaw qurılmaları ushın qollanatuǵın brend atı.

==== Mánzildegi zaryadlaw orınlarınıń tarmaǵı ====
[[Fayl:TeslaDestinationCharger.jpg|thumb|upright|Arqa Amerikadaǵı «Destination Charger» (mákan jayındaǵı zaryadlaw qurılması)]]

Teslanıń «Destination Chargers» (mánzildegi zaryadlaw qurılmaları) tarmaǵı da bar. Olar Supercharger qurılmalarına qaraǵanda áste zaryadlaydı hám klientler bir neshe saat avtomobil qoyıp turatuǵın orınlarǵa, mısalı, miymanxanalarǵa, restoranlarǵa yamasa sawda oraylarına arnalǵan. Supercharger tarmaǵınan ayırmashılıǵı, mákan jaydaǵı zaryadlaw qurılmaları Tesla kompaniyasına tiyisli emes. Onıń ornına bul qurılmalardı múlk iyeleri ornatadı hám bahasın belgileydi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=August 2, 2022 |title=Tesla enables paid charging at Destination Chargers, but there's a catch |url=https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |access-date=August 4, 2022 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=August 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804033551/https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı tarmaq dáslep iske qosılǵanda, Tesla zaryadlaw úskenelerin biypul berdi hám ornatıw qárejetlerin tóledi. Eń iri jetkerip beriwshilerdiń biri — Hilton Worldwide miymanxanalar tarmaǵı. 2023-jılı ol Tesla menen 2025-jılǵa shekem Arqa Amerikadaǵı 2000 obektinde 20 000 zaryadlaw qurılmasın ornatıw boyınsha kelisim dúzgenin járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Laing |first=Keith |date=September 7, 2023 |title=Tesla to Supply Hilton Hotels With 20,000 EV Chargers by 2025 |work=Bloomberg News |url=https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |access-date=October 5, 2023 |archive-date=October 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005181456/https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Insurance&quot;&gt;&lt;/span&gt;Qamsızlandırıw xızmetleri ===
Tesla 2017-jıldan baslap AQSH-ta óziniń avtomobil qamsızlandırıwın usınbaqta, al 2021-jıldan baslap Tesla Insurance Services, Inc. atı menen ǵárezsiz qamsızlandırıw agenti retinde jumıs isleydi. Bul xızmet 2017-jılı iyun ayında iri qamsızlandırıw kompaniyası — Amerika avtomobil associaciyası (AAA) Tesla avtomobilleriniń iyeleri ushın tariflerdi kótergennen keyin usınıldı. Buǵan bir esabattıń juwmaǵı sebep boldı: onda bul avtomobil islep shıǵarıwshınıń avtomobilleri sonday avtomobillerge qaraǵanda jiyirek apatqa ushıraytuǵını hám olardı ońlaw qımbatıraq ekeni anıqlanǵan edi&lt;ref name=&quot;Glon-2017&quot;&gt;{{cite web |last=Glon |first=Ronan |date=June 4, 2017 |title=AAA raising insurance rates for Tesla owners |url=http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606123925/http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html |archive-date=June 6, 2017 |access-date=June 7, 2017 |publisher=Left Lane News}}&lt;/ref&gt;. 2018-jılı Avtomobil jolları qáwipsizligi boyınsha qamsızlandırıw institutınıń (IIHS) maǵlıwmatlarına tiykarlanǵan izertlew bul juwmaqlardı tastıyıqladı&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{cite news |last1=Barlyn |first1=Suzanne |last2=Mathias |first2=Tamara |date=August 28, 2019 |title=Tesla rolls out insurance in California |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |access-date=November 29, 2020 |archive-date=November 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107234740/https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Kompaniyanıń aytıwınsha, ol óz avtomobillerin, texnologiyasın hám ońlaw qárejetlerin basqalarǵa qaraǵanda jaqsıraq túsinedi hám dástúrli qamsızlandırıw kompaniyalarınıń qosımsha tólemlerin joq ete aladı&lt;ref name=&quot;Tesla Insurance Support&quot;&gt;{{Cite web |title=Tesla Insurance Support |url=https://www.tesla.com/support/insurance |access-date=August 18, 2023 |website=Tesla, Inc. |language=en |archive-date=August 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818053623/https://www.tesla.com/support/insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ruqsat etilgen shtatlarda kompaniya jeke bahalardı usınıw ushın hárbir avtomobildiń maǵlıwmatların qollanadı. Bul bahalar aldınǵı aydaǵı aydaw qáwipsizligi bahasına qarap artıwı yamasa azayıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Sully-2020&quot;&gt;{{cite news |last=Sully |first=Evan |date=October 21, 2020 |title=Experts say Tesla's unique data-tracking abilities give it an advantage as Elon Musk looks to build a 'major insurance company' for Tesla owners |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |access-date=November 29, 2020 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201201859/https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıl yanvar ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla AQSH-tıń Arizona, Kaliforniya, Kolorado, Illinoys, Merilend, Minnesota, Nevada, Ogayo, Oregon, Texas, Yuta hám Virdjiniya shtatlarında qamsızlandırıw usınadı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tesla expands its own insurance based on real-time driver data to two more states – now in 10 states |url=https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ |access-date=January 2, 2022 |website=electrek.co |language=en-US |archive-date=July 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220727033341/https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq kompaniya Tesla iyelerine tiyisli basqa markadaǵı avtomobiller ushın da qamsızlandırıw usınadı&lt;ref name=&quot;Tesla Insurance Support&quot; /&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Robotax&quot;&gt;&lt;/span&gt;Robotaxi ===
{{Main|Tesla Robotaxi}}

Robotaxi — Tesla 2025-jılı iske qosqan taksi shaqırıw xızmeti. Házirgi waqıtta ol Texas shtatınıń Ostin qalasında isleydi. Házir Robotaxi avtomobilleri adam baqlawshılarına súyenedi, biraq keleshekte tolıq avtonom saparlardı ámelge asırıw kózde tutılǵan&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tesla moves 'Robotaxi' safety monitor from passenger to driver's seats |url=https://electrek.co/2025/09/03/tesla-moves-robotaxi-safety-monitor-passenger-drivers-seat/ |website=electrek.co |language=en-US|date = 3 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tesla robotaxi 'low-key' launch in Texas |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjwnlje3yp1o |website=BBC |language=en-US|date = 23 June 2025}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>n5jk0xmzsgfjgunyx36cj60ooba59hh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275038</id>
      <parentid>275037</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159851" sha1="i4i4tqmr3922gv5izpdhp57oxvrbc18" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vevent&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;background:#5E5E5E; color:white; font-size:125%;&quot; |Tesla, Inc.
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Tesla_Motors.svg|120px|sürmesiz]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Gigafactory_Texas_Building_1_June_2022.jpg|220px|sürmesiz]]
&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;Tesla kompaniyasınıń bas keńsesi — Texas shtatınıń Ostin qalasınıń qasındaǵı Gigafactory Texas&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Burınǵı atı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Tesla Motors, Inc. (2003–2017)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Túri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Ashıq akcionerlik jámiyet
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Birjadaǵı belgisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Nasdaq: TSLA&lt;br&gt;Nasdaq-100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 500 indeksiniń quramında
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ISIN
| class=&quot;infobox-data&quot; |US88160R1014
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tarawı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Avtomobil sanaatı&lt;br&gt;Qayta tiklenetuǵın energiya
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykar salınǵan kúni
| class=&quot;infobox-data&quot; |1-iyul, 2003-j.&lt;br&gt;San-Karlos, Kaliforniya, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykarshıları
| class=&quot;infobox-data&quot; |Martin Eberxard&lt;br&gt;Mark Tarpenning
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Bas keńsesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Gigafactory Texas, Ostin, Texas, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Orınlar sanı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}1359 satıw, xızmet kórsetiw hám jetkerip beriw orayı&lt;br&gt;{{profit}}7791 Supercharger stanciyası
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmet kórsetiw aymaǵı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Shıǵıs Aziya&lt;br&gt;Evropa&lt;br&gt;Jaqın Shıǵıs&lt;br&gt;Arqa Amerika&lt;br&gt;Okeaniya&lt;br&gt;Qubla-Shıǵıs Aziya&lt;br&gt;Hindstan yarım atawı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Basqarıwshılar
| class=&quot;infobox-data&quot; |Ilon Mask — bas direktor (CEO)&lt;br&gt;Robin Denxolm — direktorlar keńesiniń baslıǵı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ónimleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Cybercab&lt;br&gt;Cybertruck&lt;br&gt;Megapack&lt;br&gt;Model 3&lt;br&gt;Model Y&lt;br&gt;Powerwall&lt;br&gt;Semi&lt;br&gt;Quyash panelleri&lt;br&gt;Solar Roof
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Óndiris kólemi
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}1,66 million avtomobil (2025)&lt;br&gt;{{profit}}46,7 GVt·s batareyalı energiya saqlaw sistemaları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Zaryadlaw&lt;br&gt;Qamsızlandırıw&lt;br&gt;Texnikalıq xızmet kórsetiw
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background:#F2F2F2;&quot; |Finanslıq kórsetkishleri
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tabısı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}94,83 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Operaciyalıq paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}4,36 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Taza paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}3,79 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma aktivleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}137,8 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma kapitalı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}82,14 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Iyesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Ilon Mask]] (20%)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetkerler sanı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}134 785 (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyaları]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |Tesla Automation&lt;br&gt;Tesla Energy
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ASN
| class=&quot;infobox-data&quot; |394161
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Veb-sayt|Veb-saytı]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[https://www.tesla.com tesla.com]
|}
'''Tesla, Inc.''' — amerikalı kóp milletli avtomobil hám taza energiya kompaniyası. Onıń bas keńsesi [[Texas]] shtatınıń Ostin qalasında jaylasqan. Kompaniya batareyalı elektr avtomobillerin (BEV), úyden baslap elektr tarmaǵı kólemine shekemgi turaqlı batareyalı energiya saqlaw qurılmaların, quyash panelleri menen quyash plitkaların hám olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi joybarlaydı, islep shıǵaradı hám satadı.

Kompaniyanı 2003-jıl iyul ayında Martin Eberxard hám Mark Tarpenning '''Tesla Motors''' atı menen dúzdi. Onıń atı oylap tabıwshı hám elektr injeneri Nikola Teslanıń húrmetine qoyılǵan. 2004-jılı fevral ayında [[Ilon Mask]] Tesla kompaniyasınıń birinshi qarjılandırıw basqıshın basqardı hám kompaniyanıń direktorlar keńesiniń baslıǵı boldı. Keyin ol ózin kompaniyanıń birge tiykarshısı dep járiyaladı. 2008-jılı ol bas direktor (CEO) bolıp tayınlandı. Kompaniya 2008-jılı óziniń birinshi avtomobil modeli — Roadster sport avtomobilin, 2012-jılı Model S sedanın, 2015-jılı Model X jol tańlamas avtomobilin (SUV), 2017-jılı Model 3 sedanın, 2020-jılı Model Y krossoverin, 2022-jılı Tesla Semi júk mashinasın hám 2023-jılı Cybertruck pikapın islep shıǵara basladı.

Tesla — bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı eń qımbat kompaniyalardıń biri. 2020-jıl iyul ayınan baslap ol dúnyadaǵı eń qımbat avtomobil islep shıǵarıwshı bolıp tabıladı. 2021-jıl oktyabr ayınan 2022-jıl mart ayına shekem Tesla 1 trillion AQSH dollarlıq kompaniya boldı. Ol usı bahaǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası edi. 2023-jılı kompaniya ''Forbes'' Global 2000 diziminde 69-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Schifrin |first1=Matt |last2=Murphy |first2=Andrea |date=June 6, 2024 |title=The Global 2000 2023 |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0 |archive-date=January 29, 2024 |access-date=February 7, 2024 |website=Forbes |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı kompaniya 17,6% úles penen batareyalı elektr avtomobilleri bazarında jetekshi orında boldı.

Tesla kompaniyasınıń bazar kapitalizaciyası 2024-jıl noyabr ayınan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cunningham |first=Doug |date=November 8, 2024 |title=Tesla regains $1 trillion in market capitalization in post-election surge |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2024/11/08/Tesla-trillion-dollar-Musk-Trump/6721731085202/ |access-date=November 8, 2024 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025-jıl fevral ayına shekem&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dey |first=Esha |date=February 26, 2025 |title=Tesla Market Value Slips Below $1 Trillion as Europe Sales Sink |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-25/tesla-market-value-slips-below-1-trillion-as-europe-sales-sink |access-date=February 26, 2024 |website=Bloomberg |language=en}}&lt;/ref&gt; hám 2025-jıl may ayınan 2026-jıl iyul ayına shekem jáne 1 trillion dollardan asıp ketti&lt;ref&gt;{{cite news|last=Denning|first=Liam|date=May 12, 2025|title=Tesla's Trillion-Dollar Market Value Is Fueled by Amnesia|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2025-05-12/tesla-s-trillion-dollar-market-value-is-fueled-by-amnesia|work=Bloomberg|access-date=September 23, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jılı noyabr ayında Tesla Mask ushın 1 trillion dollarlıq miynet haqı paketin tastıyıqladı. Eger Mask belgili bir maqsetlerge erisse, ol bul paketti 10 jıl ishinde aladı&lt;ref name=&quot;$1 trillion package approved&quot;&gt;{{cite news |last=Isidore |first=Chris |date=November 6, 2025 |title=Tesla approves Elon Musk's $1 trillion pay package |work=CNN |url=https://us.cnn.com/2025/11/06/business/musk-trillion-dollar-pay-package-vote |access-date=November 6, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jıldıń aqırına shekem kompaniya dúnyadaǵı eń iri elektr avtomobilleri islep shıǵarıwshı statusın joǵalttı&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://people.com/tesla-dethroned-as-worlds-biggest-electric-car-maker-following-elon-musk-backlash-11878573|title=Tesla Dethroned as World's Biggest Electric Car Maker Following Elon Musk Backlash|first=Rachel|last=Raposas|website=People|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}&lt;/ref&gt;.

Tesla sud talaplarına, boykotlarǵa, húkimettiń tekseriwlerine hám jurnalistlerdiń sınına ushıradı. Olardıń sebepleri — xabar beriwshilerge (whistleblower) qarsı basım kórsetiwdiń bir neshe jaǵdayı haqqındaǵı ayıplawlar, jınıslıq basım kórsetiw hám kásiplik awqamlarǵa qarsı háreketler sıyaqlı jumısshılar huqıqların buzıwlar, onlaǵan keri shaqırıwlarǵa alıp kelgen qáwipsizlik kemshilikleri, jámiyetshilik penen baylanıs bóliminiń joqlıǵı hám Masktıń qarama-qarsılıqlı málimlemeleri. Bunday málimlemelerge kompaniyanıń transport basqarıwshıǵa járdem beriw texnologiyası hám ónimlerdi shıǵarıw múddetleri boyınsha artıqsha wádeler beriw kiredi.

== Tariyxı ==
{{Main|Tesla, Inc. tariyxı}}

=== Dúziliwi (2003–2004) ===
Kompaniyanı 2003-jılı 1-iyulda Martin Eberxard hám Mark Tarpenning Tesla Motors, Inc. atı menen dúzdi{{sfn|Vance|2015|p=152}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |title=Ousted Tesla cofounder Martin Eberhard sounds off on Elon Musk, how the company has changed, and the EV wars |url=https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |access-date=July 28, 2023 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=July 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728202545/https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Olar sáykes túrde bas direktor hám bas finans direktorı boldı&lt;ref name=timelinefacts /&gt;. Eberxard «texnologiya kompaniyası da bolıp tabılatuǵın avtomobil islep shıǵarıwshını» dúziwdi qálegenin aytqan. Onıń tiykarǵı texnologiyaları «batareya, kompyuter programmalıq támiynatı hám menshikli dvigatel» bolıwı kerek edi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |access-date=August 31, 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Bir neshe aydan keyin Eberxard penen Tarpenningke Ayan Rayt qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=152}}. 2004-jılı fevral ayında kompaniya A seriyalı qarjılandırıw basqıshında 7,5&amp;nbsp;million AQSH dolların jıynadı. Onıń 6,5&amp;nbsp;million dolları Ilon Maskqa tiyisli edi. Mask eki jıl aldın PayPal kompaniyasındaǵı úlesin satıwdan 176&amp;nbsp;million dollar alǵan edi{{sfn|Vance|2015|p=116}}. Mask Tesla kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı hám eń iri akcioneri boldı{{sfn|Vance|2015|p=154}}&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot;&gt;{{Cite news | last=Burns | first=Matt |date=October 8, 2014 | title=A Brief History of Tesla | url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717064829/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/#/slide2 | archive-date=July 17, 2015 |access-date=June 11, 2015 |website=TechCrunch | quote=&quot;Tesla was founded not by Elon Musk, but rather by Martin Eberhard and Marc Tarpenning in July 2003. The two bootstrapped the fledgling auto company until Elon Musk led the company's US$7.5&amp;nbsp;million Series A financing round in February 2004.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=timelinefacts&gt;{{cite news |last1=Reed |first1=Eric |title=History of Tesla: Timeline and Facts |url=https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |work=TheStreet.com |date=February 4, 2020 |access-date=January 27, 2021 |archive-date=December 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220161321/https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2004-jılı may ayında Dj. B. Straubel Tesla kompaniyasına bas texnikalıq direktor bolıp qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=155}}.

2009-jılı sentyabr ayında Eberxard penen Tesla kelisken sud kelisimi barlıq bes adamǵa — Eberxard, Tarpenning, Rayt, Mask hám Straubelge — ózlerin birge tiykar salıwshılar dep ataw huqıqın berdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=LaMonica |first=Martin |title=Tesla Motors founders: Now there are five |url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |publisher=CNET |date=September 21, 2009 |access-date=October 6, 2016 |archive-date=November 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115134134/https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Roadster (2005–2009) ===
{{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}}
Ilon Mask kompaniyada belsendi rol atqardı, biraq kúndelikli biznes operaciyalarına tereń aralaspadı&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Mitchell|first=Russ|title=Review: A deep new history of Tesla takes the shine off Elon Musk|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|date=July 30, 2021|website=Los Angeles Times|url-access=limited|access-date=July 30, 2021|archive-date=August 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802080819/https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kompaniyanıń strategiyası jańalıqtı erte qabıl etiwshilerge arnalǵan premium sport avtomobilinen baslap, keyin sedanlar hám arzan kompakt avtomobiller sıyaqlı keń tarqalǵan avtomobillerge ótiw edi&lt;ref name=&quot;MasterPlan&quot;&gt;{{cite web |last=Musk |first=Elon |title=The Secret Tesla Motors Master Plan (just between you and me) No. 124 |url=https://www.tesla.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802142703/http://www.teslamotors.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me | archive-date=August 2, 2010 |date=August 2, 2006 |website=tesla.com |publisher=Tesla Motors}}&lt;/ref&gt;.

2005-jılı fevral ayında Mask Tesla kompaniyasınıń 13&amp;nbsp;million dollarlıq B seriyalı venchur kapital qarjılandırıw basqıshın basqardı. Bul basqısh qarjılandırıwshılar toparına Valor Equity Partners kompaniyasın qostı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weinstock |first=Suzanne |title=Venture-backed Tesla cuts costs |url=https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |website=Private Equity International |date=January 5, 2013 |access-date=August 16, 2021 |archive-date=August 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816094912/https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot; /&gt;. 2006-jılı may ayında Mask 40&amp;nbsp;million dollarlıq úshinshi basqıshtı birgelikte basqardı. Bul basqıshqa belgili isbilermenler, sonıń ishinde [[Google]] kompaniyasınıń birge tiykarshıları Sergey Brin hám Larri Peydj, sonday-aq eBay kompaniyasınıń burınǵı prezidenti Djeff Skoll investiciya saldı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=E. Freya |title=Green Giants: How Smart Companies Turn Sustainability into Billion-Dollar Businesses |date=2015 |publisher=Amacom |location=New York |isbn=978-0-8144-3614-1 |oclc=911179554}}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı may ayında 45&amp;nbsp;million dollarlıq tórtinshi basqısh jeke qarjılandırıwdıń ulıwma kólemin 105&amp;nbsp;million dollardan asırdı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot; /&gt;.

2007-jılı avgust ayında Mask basqarǵan direktorlar keńesi Eberxardtan bas direktor lawazımınan ketiwdi soradı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | title=Tesla CEO steps down as possible delays loom | first=Michael | last=Kanellos | publisher=CNET | date=August 13, 2007 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142628/https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Keyin Eberxard «texnologiyalar boyınsha prezident» lawazımın iyeledi, al 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan tolıǵı menen ketti. Kompaniyanıń elektr injeneriyası boyınsha vice-prezidenti bolǵan birge tiykar salıwshı Mark Tarpenning te 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan ketti&lt;ref&gt;{{cite web |title=Martin Eberhard and Marc Tarpenning {{!}} American entrepreneurs |url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |website=Encyclopædia Britannica |date=September 18, 2023 |access-date=April 7, 2021 |archive-date=February 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218075931/https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı avgust ayında Maykl Marks waqıtsha bas direktor etip tayınlandı, al 2007-jılı dekabr ayında Zeev Drori bas direktor hám prezident boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot; /&gt;. 2008-jılı oktyabr ayında Mask Drorinıń ornına bas direktor boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|title=The Making Of Tesla: Invention, Betrayal, And The Birth Of The Roadster|last=Baer|first=Drake|work=Business Insider|date=November 11, 2014|access-date=October 3, 2018|archive-date=July 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711152847/http://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı iyun ayında Eberxard ózin májbúrlep shıǵarǵanı ushın Maskqa qarsı sudqa arza berdi&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/06/eberhard/ | title=Tesla's Founder Sues Tesla's CEO | first=Chuck | last=Squatriglia | magazine=Wired | date=June 11, 2009}}&lt;/ref&gt;. Is 2009-jılı avgust ayında toqtatıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Case CIV484400; Martin Eberhard vs. Elon Musk |url=https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/Portal-External/ |access-date=March 29, 2024 |website=Superior Court of California, County of San Mateo |archive-date=January 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103174133/https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/portal-external |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Tesla 2008-jılı Menlo-Park qalasındaǵı burınǵı Chevrolet dilerlik orayınıń xızmet kórsetiw bólmelerinde Roadster avtomobilin islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ramey |first=Jay |title=The first Tesla Roadster: A look back at the early adopter's electric car |url=https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |website=Autoweek |date=November 27, 2017 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806001336/https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inmenlo-Gulker&quot;&gt;{{Cite web |last=Gulker |first=Chris |date=September 28, 2010 |title=Menlo Park's only auto factory assembles $100,000 cars |url=https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |access-date=August 13, 2023 |website=InMenlo |language=en-US |archive-date=August 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802184111/https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı yanvar ayına shekem Tesla 187&amp;nbsp;million dollar jıynap, 147 avtomobil jetkerip berdi. Mask kompaniyaǵa óziniń 70&amp;nbsp;million dollar qarjısın salǵan edi&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | title=Elon Musk's Life Story: Tesla CEO's Early Years, Career | work=Business Insider | date=June 28, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=March 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323155539/https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Tesla Model S first deliveries.jpg|thumb|2012-jılı iyun ayında Kaliforniyadaǵı Tesla Fremont zavodında Model S avtomobilleriniń birinshi jetkerip beriliwi]]
=== AQSH Energetika ministrliginiń qarızı, IPO, Model S, Autopilot hám Model X (2010–2015) ===
2010-jılı yanvar ayında Tesla AQSH Energetika ministrliginiń Qarız baǵdarlamaları basqarmasınan (LPO) AQSH-ta islep shıǵarılǵan jetilisken taza energiya texnologiyaların kommerciyalastırıw hám islep shıǵarıw ushın 465 million dollarlıq mámleketlik qarız aldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TESLA |url=https://www.energy.gov/edf/tesla |access-date=2026-04-10 |website=Energy.gov |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wolfe |date=2021-09-21 |title=Energy Department’s loan program helped Tesla; now it needs to help low-income communities |url=https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601095208/https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-date=2023-06-01 |access-date=2026-04-10 |work=The Hill |language=en-US|first=Mark|last2=O’Neill|first2=Kerry}}&lt;/ref&gt;. Bul strategiyalıq qarjılandırıw Model S avtomobilin jaratıw ushın sheshiwshi áhmiyetke iye boldı hám tolıq qaytarıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-05-31 |title=Tesla Motors pays off its government loan…nine years early |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna52053219 |access-date=2026-04-10 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Garden |first=Leah |date=2024-12-09 |title=Elon Musk's Tesla got a crucial loan from this federal clean energy finance program: Now he may DOGE it |url=https://trellis.net/article/elon-musks-tesla-got-a-bailout-from-this-federal-clean-energy-finance-program-now-he-may-doge-it/ |access-date=2026-04-10 |website=Trellis |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı may ayında Tesla Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı NUMMI zavodın Toyota kompaniyasınan 42&amp;nbsp;million dollarǵa satıp aldı&lt;ref name=&quot;Future&quot;&gt;{{Cite news |last=Davis |first=Joshua | title=How Elon Musk Turned Tesla into the Car Company of the Future |url=https://www.wired.com/2010/09/ff-tesla/ |url-status=live | magazine=Wired |volume=18 |issue=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624053602/http://www.wired.com/2010/09/ff_tesla/ |archive-date=June 24, 2016 |date=September 27, 2010}}&lt;/ref&gt;. 2010-jılı 29-iyunda kompaniya akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıw (IPO) arqalı ashıq akcionerlik jámiyetke aylandı. Ol 1956-jılı Ford Motor Company kompaniyasınan keyin buǵan erisken birinshi amerika avtomobil kompaniyası boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Matt |last=Andrejczak |title=Tesla Motors revs up $244&amp;nbsp;million IPO |url=https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |website=MarketWatch |date=June 28, 2010 |url-access=limited |access-date=October 6, 2020 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217101107/https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. NASDAQ birjasında sawda ashılǵanda kompaniya hárbiri 17 dollardan 13,3&amp;nbsp;million ápiwayı akciya shıǵarıp, 226&amp;nbsp;million dollar jıynadı&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Scholer |first1=Kristen |title=Tesla Posts Second-Biggest Rally for 2010 U.S. IPO |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Spears |first2=Lee |date=June 29, 2010 |url-access=subscription |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı oktyabr ayında Tesla óz zavodın ashtı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Squatriglia |first=Chuck |date=October 20, 2010 |title=Tesla's Got the Factory, Now It Needs to Fill It |url=https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718011303/https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |archive-date=July 18, 2020 |access-date=December 18, 2020 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. 2012-jılı yanvar ayında Tesla Roadster avtomobilin islep shıǵarıwdı toqtattı, al 2012-jılı iyun ayında kompaniya óziniń ekinshi avtomobili — Model S lyuks sedanın islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla Motors begins delivering Model S electric cars in a Silicon Valley milestone |url=https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |website=The Mercury News |date=June 22, 2012 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=January 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103140724/https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Model S 2012 hám 2013-jılları bir neshe avtomobil sıylıǵın jeńip aldı, olardıń ishinde 2013-jılǵı Motor Trend Car of the Year (Motor Trend jurnalınıń jıl avtomobili) sıylıǵı bar&lt;ref name=&quot;Award2013&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |title=Model S Motor Trend Car of the Year Award 2013 |first=Angus |last=MacKenzie |magazine=Motor Trend |date=December 10, 2012 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004211420/https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2013-jılı sentyabr ayında ol Norvegiyadaǵı jańa avtomobiller satıwı diziminde birinshi orındı iyeledi. Solay etip, Model S mámleket boyınsha aylıq satıw reytinginde birinshi orınǵa shıqqan birinshi elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Voelcker&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |title=Tesla Model S Was Best-Selling Car in Norway For September |first=John |last=Voelcker |website=Green Car Reports |date=October 1, 2013 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=September 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926134226/https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Top10PEVs2016&quot;&gt;{{cite news |last=Cobb |first=Jeff |date=January 26, 2017 |title=Tesla Model S Is World's Best-Selling Plug-in Car For Second Year in a Row |website=HybridCars.com |url=http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |access-date=January 31, 2017 |archive-date=January 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126165815/http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2013-jılı 15-iyulda Tesla NASDAQ-100 indeksiniń quramına kirdi&lt;ref&gt;[https://www.nasdaq.com/about/press-center/tesla-motors-inc-join-nasdaq-100-index-beginning-july-15-2013 Tesla Motors Joins NASDAQ-100 index beginning July 15, 2013]&lt;/ref&gt;.

2014-jılı Tesla aydawshıǵa járdem beriw sisteması — Tesla Autopilot sistemasın járiyaladı. Sol jılı sentyabr ayınan baslap barlıq Tesla avtomobilleri bul funkciyanı qollaytuǵın sensorlar hám programmalıq támiynat penen jetkerip berile basladı. Keyin bul «apparatlıq támiynattıń 1-versiyası» dep ataldı&lt;ref&gt;{{cite web | first1=K. Nived | last1=Maanyu | first2=D Goutham | last2=Raj | first3=R Vamsi | last3=Krishna | first4=Shruthi Bhargava | last4=Choubey | title=A Study on Tesla Autopilot | url=https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | publisher=Sreenidhi Institute of Science and Technology | date=May 2020 | access-date=April 7, 2021 | archive-date=June 26, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210626141413/https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı aprel ayında Tesla Tesla Powerwall (úy ushın) hám Tesla Powerpack (biznes ushın) batareya bloklarınıń tanıstırılıwı menen energiya saqlaw bazarına kirdi&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |title=Tesla CEO Elon Musk Unveils Line of Home and Industrial Battery Packs |last1=Berzon |first1=Alexandra |work=The Wall Street Journal |last2=Sweet |first2=Cassandra |date=May 1, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121024723/http://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tanıstırılǵannan keyin bir hápte ishinde kompaniya 800&amp;nbsp;million dollarlıq buyırtpalar aldı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |title=Tesla's Battery Grabbed $800 Million in Its First Week |first=Tom |last=Randall |publisher=Bloomberg L.P. |date=May 8, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=June 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612160406/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı sentyabr ayında Tesla óziniń úshinshi avtomobili — Tesla Model X lyuks jol tańlamas avtomobilin (SUV) jetkerip bere basladı. Sol waqıtta onıń 25 000 aldın ala buyırtpası bar edi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Logan |first=Bryan |title=Here's Tesla's first SUV, the all-electric Model X |url=https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |website=Business Insider |date=September 29, 2015 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=February 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207094433/https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | title=Tesla has delivered the first Model X SUVs | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=September 29, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== SolarCity hám Model 3 (2016–2018) ===
2016-jılı noyabr ayında Tesla tolıǵı menen akciyalar arqalı ámelge asırılǵan 2,6&amp;nbsp;mlrd dollarlıq kelisim boyınsha SolarCity kompaniyasın satıp alıp, quyash panellerin ornatıw tarawına da kirdi&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | title=Tesla completes its $2.6&amp;nbsp;billion acquisition of SolarCity | first=Andrew J. | last=Hawkins | work=The Verge | date=November 21, 2016 | access-date=September 14, 2020 | archive-date=May 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210521112009/https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul biznes Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bólimi menen biriktirilip, Tesla Energy [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] dúzildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hamilton |first=Isobel Asher |title=Elon Musk is defending Tesla's acquisition of SolarCity against angry shareholders. This is the story of how it was transformed into Tesla Energy. |url=https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |website=Business Insider |date=July 30, 2021 |access-date=July 24, 2021 |archive-date=July 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724010854/https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul kelisim qarama-qarsılıqlarǵa sebep boldı, sebebi satıp alıw waqtında SolarCity likvidlik mashqalalarına ushırap turǵan edi, al bul haqqında Tesla akcionerlerine xabar berilmegen&lt;ref name=&quot;solarsue&quot;&gt;{{cite news| last=Kolodny |first=Lora| title=Tesla's Elon Musk knew SolarCity faced a 'liquidity crisis' at time of 2016 deal, legal documents show |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |date=October 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815214348/https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |archive-date=August 15, 2020}}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı fevral ayında Tesla Motors keńeygen biznesiniń kólemin jaqsıraq sáwlelendiriw ushın atın Tesla, Inc. dep ózgertti&lt;ref&gt;{{cite news | title=Tesla is following in the footsteps of Apple and is changing its name. | url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | first=Robert | last=Ferris | publisher=CNBC | date=February 1, 2017 | access-date=February 10, 2021 | archive-date=January 15, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210115160623/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı Tesla kompaniyasınıń global satıw, jetkerip beriw hám xızmet kórsetiw boyınsha prezidenti Djon Maknil húkimet penen qatnaslar boyınsha juwapkershilikti óz moynına aldı&lt;ref name=bostonglobe2026&gt;{{Cite web |title=Boston VC Jon McNeill dishes about his time at Tesla and Lululemon in new book - The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2026/03/24/business/jon-mcneill-dvx-vc-book-advice/ |access-date=2026-03-26 |website=BostonGlobe.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Keyin ol ''The Algorithm'' (Algoritm) kitabın jazdı, onda Tesla haqqında da aytılǵan&lt;ref name=bostonglobe2026/&gt;.

2016-jılı aprel ayında Tesla óziniń keń tutınıwshılarǵa arnalǵan birinshi avtomobili — Tesla Model 3 avtomobilin járiyaladı. Model 3 Tesla kompaniyasınıń aldınǵı úsh avtomobiline qaraǵanda arzanıraq edi. Bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı. Óndiristi tezletiw hám qárejetlerdi qadaǵalaw ushın Tesla Model 3 avtomobilin jıynaw maqsetinde [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. Biraq robototexnika is júzinde avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ástelletti. Bul ádewir keshigiwlerge hám óndiris máselelerine alıp keldi. Kompaniya bul dáwirdi «óndiris duzaǵı» dep atadı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Isidore |first=Chris |title=Tesla will start working 24/7 to crank out Model 3s |work=CNNMoney |url=https://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |url-status=dead |access-date=April 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418204050/http://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |archive-date=April 18, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boudette |first=Neal E. |date=April 3, 2018 |title=For Tesla, 'Production Hell' Looks Like the Reality of the Car Business |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |access-date=June 2, 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=June 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602065302/https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2018-jıldıń aqırına shekem óndiris mashqalaları sheshildi hám Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı.

«Óndiris duzaǵı» dáwiri Tesla kompaniyasına ádewir finanslıq basım túsirdi. Bul dáwirde ol birjada akciyaları eń kóp qısqa satılǵan (short selling) kompaniyalardıń birine aylandı. 2018-jılı 8-avgustta finanslıq mashqalalar dawamında Mask sociallıq tarmaqta Tesla kompaniyasın jeke kompaniyaǵa aylandırıwdı (birjadan shıǵarıwdı) oylap atırǵanın jazdı. Bul jobа ámelge aspadı hám kóplegen qarama-qarsılıqlarǵa hám sud talaplarına sebep boldı. Olardıń ishinde AQSH Bahalı qaǵazlar hám birjalar komissiyasınıń (SEC) bahalı qaǵazlar boyınsha aldawshılıq ayıplawı da bar edi. Nátiyjede Mask 20 million dollar ayıppul tólewge hám kompaniyanıń direktorlar keńesi baslıǵı lawazımınan ketiwge májbúr boldı, biraq oǵan bas direktor bolıp qalıwǵa ruqsat berildi.
=== Global keńeyiw hám Model Y (2019 – házirgi waqıt) ===
2019-jıl iyul ayınan 2020-jıl iyun ayına shekem Tesla birinshi ret izbe-iz tórt sherek paydalı jumıs islegeni haqqında xabarladı. Bul onıń S&amp;P 500 indeksine kiriwine múmkinshilik berdi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=July 22, 2020 |title=Tesla reports fourth straight quarter of profits |url=https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html |access-date=July 23, 2020 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=January 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128195702/https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı kompaniyanıń akciya bahası 740%-ke ósti&lt;ref&gt;{{cite web |last=Vlastelica |first=Ryan |date=January 6, 2021 |title=Tesla Eyes Another Milestone as Valuation Nears Facebook's |url=https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107034326/https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html |archive-date=January 7, 2021 |access-date=January 7, 2021 |publisher=Yahoo! Finance |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 14-dekabrge shekem onıń bazar kapitalizaciyası keyingi toǵız eń iri avtomobil islep shıǵarıwshınıń ulıwma kapitalizaciyasınan asıp ketti&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wayland |first1=Michael |last2=Kolodny |first2=Lora |date=December 14, 2020 |title=Tesla's market cap tops the 9 largest automakers combined – Experts disagree about if that can last |url=https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811165742/https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html |archive-date=August 11, 2021 |access-date=January 7, 2021 |publisher=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;, hám ol AQSH-taǵı altınshı eń qımbat kompaniyaǵa aylandı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Root |first=Al |date=December 7, 2020 |title=Tesla Becomes Only the Sixth Company to Top $600 Billion in Value |url=https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |access-date=March 29, 2024 |work=Barron's |archive-date=March 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330002814/https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 21-dekabrde Tesla S&amp;P indeksine kirgizildi&lt;ref name=&quot;GuardianSP500&quot;&gt;{{cite news |last1=Davies |first1=Rob |date=December 21, 2020 |title=Tesla joins Wall Street's S&amp;P 500 share index |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |access-date=December 22, 2020 |archive-date=January 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111211551/https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ol indekske qosılǵan eń qımbat kompaniya boldı hám qosılǵannan keyin dárhal indekstiń altınshı eń iri aǵzasına aylandı&lt;ref name=&quot;GuardianSP500&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=January 8, 2021 |title=Tesla closes day as fifth most valuable U.S. company, passing Facebook |url=https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html |access-date=March 31, 2021 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=February 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225193446/https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2021-jılı oktyabr ayında ol bazar kapitalizaciyası 1 trillion dollarǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası boldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Isidore |first=Chris |date=2021-10-25 |title=Tesla is now worth more than $1 trillion {{!}} CNN Business |url=https://www.cnn.com/2021/10/25/investing/tesla-stock-trillion-dollar-market-cap |access-date=2025-12-27 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;.

2019-jılı mart ayında Tesla Model 3 tiykarında dúzilgen, keń tutınıwshılarǵa arnalǵan ekinshi avtomobili — orta ólshemli Model Y krossover-jol tańlamas avtomobilin tanıstırdı. Onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı.

Bul dáwirde Tesla óndiris quwatın keńeytiwge kóp investiciya saldı hám qısqa waqıt ishinde úsh jańa Gigafactory zavodın ashtı. Gigafactory Shanghai zavodınıń qurılısı 2019-jılı yanvar ayında baslandı. Bul Qıtaydaǵı tolıǵı menen shet el kompaniyasına tiyisli (birlesken kárxana emes) birinshi avtomobil zavodı boldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ohnsman |first=Alan |date=January 7, 2019 |title=Elon Musk Accelerates Tesla's China Strategy With Shanghai Gigafactory Groundbreaking |url=https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ |access-date=August 20, 2023 |website=Forbes |language=en |archive-date=August 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820195138/https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Zavodtıń birinshi seriyalı avtomobili — Model 3 qurılıs baslanǵannan keyin bir jılǵa jetpey, dekabr ayında islep shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 30, 2019 |title=Tesla delivers its first 'Made in China' cars |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-50921729 |access-date=August 20, 2023 |archive-date=August 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820195139/https://www.bbc.com/news/business-50921729 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gigafactory Berlin zavodınıń qurılısı 2020-jılı fevral ayında baslandı&lt;ref&gt;{{cite news |date=February 21, 2020 |title=German court says Tesla can clear trees to build car factory |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |url-status=live |access-date=July 2, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702041145/https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |archive-date=July 2, 2020}}&lt;/ref&gt;, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı mart ayında baslandı&lt;ref name=&quot;dw.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668|title=Tesla opens Giga Berlin factory in Germany|publisher=Deutsche Welle|date=March 22, 2022|language=en|access-date=March 22, 2022|archive-date=June 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601153533/https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Gigafactory Texas zavodınıń qurılısı 2020-jılı iyun ayında baslandı&lt;ref name=&quot;Lambert 2020-07-25&quot;&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=July 25, 2020 |title=Watch Tesla start construction work at Gigafactory Texas in drone video |url=https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309232909/https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |archive-date=March 9, 2021 |access-date=August 24, 2020 |website=Electrek |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı aprel ayında baslandı&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite news |last1=Carlson |first1=Kara |title=Inside Elon's big, weird Austin party: Music, robots – and even a petting zoo |url=https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |access-date=April 9, 2022 |publisher=Austin American-Statesman |date=April 7, 2022 |archive-date=April 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409035616/https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı mart ayında Tesla 2025-jılı ashılatuǵın Gigafactory Mexico zavodı boyınsha jobaların járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shakir |first=Umar |date=March 1, 2023 |title=Tesla confirms its next Gigafactory will be in Mexico |website=The Verge |url=https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |access-date=March 3, 2023 |archive-date=March 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303013849/https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, biraq onıń qurılısın baslaw keshiktirildi.

[[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınıń]] basında, 2020-jılı mart ayında Tesla Kaliforniya shtatı hám Alameda okrugı belgilegen COVID sheklewleri sebepli Fremont zavodın japtı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tesla shuts down Fremont plant after mounting criticism |url=https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ |access-date=February 2, 2024 |website=CNET |date=March 24, 2020 |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kaliforniya shtatı sheklewlerdi alıp taslaǵanda, al okrug alıp taslamaǵanda, Tesla okrugqa qarsı sudqa arza berdi hám 2020-jılı 11-mayda óndiristi qayta baslap jiberdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wong |first=Julia Carrie |date=May 11, 2020 |title=Elon Musk reopens California Tesla factory in defiance of lockdown order |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |access-date=February 2, 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 13-mayda okrug sheklewlerdi alıp tasladı, al Tesla óz arzasın qaytarıp aldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sandler |first=Rachel |date=May 20, 2020 |title=Tesla Drops Lawsuit Against Alameda County Over Factory Reopening |url=https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ |access-date=February 2, 2024 |website=Forbes |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Okrug hámeldarları menen kelispewshilikten keyin, 2021-jılı 1-dekabrde Tesla óziniń yuridikalıq bas keńsesin Gigafactory Texas zavodına kóshirdi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hull|first=Dana|date=December 1, 2021|title=Tesla Makes It Official, Marking Headquarters Move to Texas|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas|access-date=December 2, 2021|publisher=Bloomberg L.P.|archive-date=December 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201221909/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castillo-2021&quot;&gt;{{cite web |last=del Castillo |first=Amanda |date=October 7, 2021 |title=Elon Musk says Tesla will move Palo Alto headquarters to Austin |url=https://abc7news.com/11096209/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007230244/https://abc7news.com/11096209/ |archive-date=October 7, 2021 |access-date=October 13, 2021 |website=ABC7 San Francisco |language=en}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, Tesla Palo-Alto qalasındaǵı burınǵı bas keńse imaratın paydalanıwdı dawam ettirdi hám keyingi eki jıl ishinde Kaliforniyadaǵı iskerligin ádewir keńeytti. 2022-jılı kompaniya Kaliforniya shtatınıń Leytrop qalasında Megapack batareyaların islep shıǵaratuǵın Megafactory zavodın ashtı&lt;ref&gt;{{cite web|last=Alamalhodaei|first=Aria|date=September 23, 2021|title=Tesla's battery-manufacturing 'Megafactory' breaks ground in California|url=https://techcrunch.com/2021/09/23/teslas-battery-manufacturing-megafactory-breaks-ground-in-california/|access-date=October 22, 2021|website=TechCrunch|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Al 2023-jılı fevral ayında Palo-Alto qalasında iri global injenerlik bas keńsesin dúzetuǵının járiyaladı. Ol burın [[Hewlett-Packard|Hewlett Packard]] kompaniyasına tiyisli bolǵan korporativ kampusqa kóshti&lt;ref name=&quot;LA-Times-2023-02-23&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hull |first1=Dana |last2=Breslau |first2=Karen |date=February 23, 2023 |title=Newsom, Musk dedicate former HP headquarters in Palo Alto to Tesla engineers |url=https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |access-date=February 26, 2023 |website=Los Angeles Times |agency=Bloomberg |language=en-US |archive-date=February 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226064644/https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
2021-jıldıń basında Tesla 1,5&amp;nbsp;mlrd dollarlıq bitkoin satıp alıp, bul kriptovalyutanıń iri investorına aylandı. 2021-jılı 24-martta kompaniya AQSH-ta avtomobil satıp alıw ushın tólem retinde bitkoin qabıl ete basladı&lt;ref&gt;{{cite web|last=Porter|first=Jon|date=March 24, 2021|title=You can now buy a Tesla with bitcoin in the US|url=https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk|access-date=May 14, 2021|website=The Verge|language=en|archive-date=May 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514052408/https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Biraq 49 kúnnen keyin kompaniya bitkoin arqalı tólemlerdi toqtattı. Buǵan bitkoin óndiriw qazılma janılǵılardı tutınıwǵa úles qosadı degen táshwish sebep boldı, al bul kompaniyanıń turaqlı energiyaǵa ótiwdi xoshametlew missiyasına qarama-qarsı keledi&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla will no longer accept Bitcoin over climate concerns, says Musk |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-57096305 |date=May 13, 2021 |access-date=May 13, 2021 |archive-date=May 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531102821/https://www.bbc.com/news/business-57096305 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul járiyalawdan keyin bitkoinniń bahası shama menen 12%-ke tómenledi&lt;ref&gt;{{cite news|last=Iyengar|first=Rish|date=May 13, 2021|title=Bitcoin drops around 12% after Elon Musk tweets that Tesla will not accept it as payment|url=https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|access-date=May 13, 2021|publisher=CNN|archive-date=May 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513025226/https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Keyin Mask bitkoin qazıp alıwshılardıń keminde 50% taza energiya qollanatuǵını tastıyıqlansa, Tesla bitkoin arqalı tólemlerdi qayta tiklewin atap ótti. Keyinirek bul kórsetkishke erisilgenine qaramastan, Tesla bitkoin qabıl etiwge qaytpadı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newburger |first=Emma |date=June 13, 2021 |title=Musk says Tesla will accept bitcoin again as crypto miners use more clean energy |url=https://www.cnbc.com/2021/06/13/musk-tesla-will-accept-bitcoin-when-miners-use-clean-energy.html |access-date=July 24, 2024 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;. 2022-jılı iyul ayına shekem Tesla kriptovalyuta kompaniyanıń paydalılıǵına zıyan keltirip atırǵanın aytıp, óziniń bitkoin aktivleriniń shama menen 75%-in zıyan menen sattı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 21, 2022 |title=Elon Musk's Tesla sells most of its Bitcoin holdings |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62246367 |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721002059/https://www.bbc.com/news/business-62246367 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıl may ayınan 2024-jıl fevral ayına shekem Arqa Amerikanıń derlik barlıq iri elektr avtomobili islep shıǵarıwshıları 2025-jılǵa shekem óz avtomobillerinde Tesla kompaniyasınıń North American Charging Standard (Arqa Amerika zaryadlaw standartı) adapterlerine ótiw jobaların járiyaladı. Bul Tesla ushın turaqlı hám qaytalanatuǵın tabıs deregi boladı dep kútilmekte&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Marshall |first=Aarian |date=February 13, 2024 |title=Tesla Wins EV Charging! Now What? |url=https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |access-date=April 3, 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-date=April 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403143405/https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı noyabr ayında Tesla Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarılǵan Cybertruck avtomobilin jetkerip bere basladı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=November 30, 2023 |title=Tesla Cybertruck delivery event: Elon Musk hands over the first trucks to customers |url=https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live |access-date=February 3, 2024 |website=The Verge |language=en |archive-date=February 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203163415/https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı aprel ayında kompaniya xızmetkerleriniń 10%-in jumıstan qısqartatuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=April 15, 2024 |title=Tesla lays off 'more than 10%' of its global workforce |url=https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |access-date=April 15, 2024 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=April 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415140553/https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Iyun ayında kompaniya óziniń yuridikalıq dizimge alınǵan ornın Delaver shtatınan Texas shtatına kóshirdi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=June 14, 2024 |title=Your Evening Briefing: Elon Musk Officially Shifts Tesla's Incorporation to Texas After Vote |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2024-06-14/bloomberg-evening-briefing-elon-musk-moves-tesla-incorporation-to-texas |access-date=September 24, 2024 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. Oktyabr ayında kompaniya eki avtonom avtomobildiń — Cybercab hám Robovan avtomobilleriniń koncept versiyasın tanıstırdı. Kompaniya ekewiniń de Tesla Network dep atalatuǵın Tesla taksi shaqırıw xızmetiniń ajıralmas bólegi bolatuǵının túsindirdi&lt;ref name=&quot;bb20241011&quot;&gt;{{Cite news |date=October 11, 2024 |title=Musk Shows Tesla Cybercab, Sees Sub-$30,000 Cost and 2026 Production |url=https://www.msn.com/en-us/autos/other/musk-shows-tesla-cybercab-sees-sub-30000-cost-and-2026-production/ar-AA1s4ROh |access-date=October 11, 2024 |work=Bloomberg News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;verge20241010&quot;&gt;{{Cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |url=https://www.theverge.com/2024/10/10/24267158/tesla-van-robotaxi-autonomous-price-release-date |title=Tesla's robovan is the surprise of the night |work=The Verge |date=October 10, 2024}}&lt;/ref&gt;. Bul keleshektegi xızmet haqqında kompaniya aldın 2019-jılı da aytqan edi&lt;ref name=trati20190422&gt;{{cite news |last=Alvarez|first=Simon |date=April 22, 2019 |title=Tesla outlines plan for 'Robotaxi' ride-sharing service |url=https://www.teslarati.com/tesla-network-robotaxi-fleet-details-elon-musk/ |access-date=November 4, 2024 |work=Car and Driver}}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı dekabr ayında Delaver shtatınıń sudı Masktıń Tesla kompaniyasınan alatuǵın 56 mlrd dollarlıq miynet haqı paketin biykarladı. Sud bul paket kompaniyanıń direktorlar keńesi tárepinen tiyisli túrde tastıyıqlanbaǵan dep esapladı. Bul sheshim Tesla akcionerleriniń sud talabı tiykarında qabıl etildi. Akcionerler bul sıylıq haqı artıqsha ekenin hám nátiyjelilik kórsetkishlerine sáykes kelmeytuǵının aytqan edi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Josefs |first=Adam |date=December 9, 2024 |title=Delaware court rejects Elon Musk's pay package |url=https://www.killerstartups.com/delaware-court-rejects-elon-musks-pay-package/ |access-date=December 10, 2024 |website=KillerStartups |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı fevral ayına shekem Tesla kompaniyasınıń akciya bahası hám Evropadaǵı satıwları úlken dárejede tómenledi. Bunıń sebebi kóbinese Masktıń siyasiy iskerligi menen baylanıstırıldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Eddy |first1=Melissa |last2=Ewing |first2=Jack |date=March 5, 2025 |title=Tesla Sales Slump in Europe as Anger Toward Elon Musk Grows |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307003916/https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-status=live |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;. Sorawnamalar Masktıń AQSH Prezidenti [[Donald Tramp]] hám onıń Mámleketlik basqarıw nátiyjeliligi departamenti (DOGE) menen baylanısları Tesla haqqındaǵı pikirlerdiń tómenlewi menen kúshli baylanıslı ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hawkins |first=Eleanor |date=February 27, 2025 |title=Investors question whether Musk's X and DOGE ties are hurting Tesla |work=Axios |url=https://www.axios.com/2025/02/27/tesla-stock-musk-doge-social-presence |access-date=March 8, 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cerullo |first=Megan |editor-first=Aimee |editor-last=Picchi |date=February 26, 2025 |title=As Elon Musk takes a leading role with DOGE, some Tesla customers are rethinking their allegiance |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301042408/https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul baylanıslar Tesla dúkanları menen zaryadlaw stanciyalarında kóplegen narazılıq akciyalarına, vandalizmge, atıslarǵa hám órtewlerge sebep boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lavietes |first=Matt |date=March 8, 2025 |title=Tesla facilities face wave of attacks as Elon Musk delves into politics |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/tesla-facilities-face-wave-attacks-elon-musk-delves-politics-rcna195458 |access-date=March 8, 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Verma |first1=Pranshu |last2=Thadani |first2=Trisha |date=March 8, 2025 |title=Anger at Elon Musk turns violent with molotov cocktails and gunfire at Tesla lots |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/03/08/elon-musk-tesla-protest-violence-vandalism/ |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;. 7-martqa shekem Mask Tramp administraciyasına qosılǵannan berli Tesla akciyaları izbe-iz jeti hápte boyı hár hápte tómenledi. Bul Tesla kompaniyasınıń ashıq akcionerlik jámiyet bolǵan 15 jıllıq tariyxındaǵı eń uzaq tómenlew dáwiri boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kolodny |first=Lora |date=March 7, 2025 |title=Tesla shares have declined every week since Elon Musk went to Washington |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2025/03/07/tesla-shares-declined-every-week-since-elon-musk-went-to-washington.html |access-date=March 29, 2025 }}&lt;/ref&gt;. 29-martta pútkil dúnya boyınsha Tesla kompaniyasına qarsı 200-den aslam narazılıq akciyası ótkerildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Kerr |first1=Dara |last2=Helmore |first2=Edward |date=March 29, 2025 |title=Protests hit Tesla dealerships across the world in challenge to Elon Musk |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/29/tesla-protests-elon-musk-doge |access-date=March 29, 2025 }}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı iyul ayında Tesla óz avtomobillerine [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] (JI) chatbotı Grok-tı qosatuǵın programmalıq támiynat jańalanıwın shıǵardı. Bul jańalanıw avtomobil ishinde [[chatbot]] funkciyasın usınadı, biraq Grok-qa avtomobil funkciyaların basqarıw múmkinshiligin bermeydi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2025 |title=Great, Grok is in cars now too |url=https://www.engadget.com/ai/great-grok-is-in-cars-now-too-202153874.html |access-date=July 14, 2025 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Sol ayda Tesla Hindstandaǵı birinshi kórgizbe salonın Mumbay qalasınıń Bandra-Kurla kompleksinde ashtı hám onda birinshi usınıs retinde Model Y avtomobilin kórsetti&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 15, 2025 |title=Tesla opens first showroom in India after years of negotiations |url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/tesla-opens-first-showroom-in-india-after-years-of-negotiations-marking-strategic-entry-starting-with-rs-60-lakh/articleshow/122484028.cms |website=Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 15, 2025 |title=Tesla debuts in India with upscale showroom launch in Mumbai |url=https://apnews.com/article/5699547c6b70fefa9cc19b3f90c85217 |website=AP News}}&lt;/ref&gt;. Avgust ayında Tesla Qıtaydaǵı modellerine [[DeepSeek]] hám ByteDance kompaniyasınıń Doubao JI modellerin qostı. Grok ornatılǵan avtomobillerden ayırmashılıǵı, Tesla kompaniyasınıń Qıtaydaǵı avtomobillerindegi JI chatbot wazıypasın atqarıwdan basqa, avtomobil funkciyaların basqarıw ushın da qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 August 2025 |title=Tesla upgrades EV voice assistant system with AI from DeepSeek and ByteDance |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3322813/tesla-upgrades-ev-voice-assistant-system-ai-deepseek-and-bytedance |website=South China Morning Post|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 August 2025 |title=Tesla integrates Deepseek and Doubao AIs inside cars in China |url=https://electrek.co/2025/08/22/tesla-integrates-deepseek-doubao-ais-inside-cars-china/ |website=Electrek|language=en}}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı dekabr ayında Tesla kompaniyasınıń Ullı Britaniyadaǵı avtomobil dizimge alıwları ótken jıldıń usı dáwirine salıstırǵanda 29%-ten aslamǵa tómenledi. Ullı Britaniyadaǵı satıwlar da ótken jılǵa salıstırǵanda 8,9%-ke tómenledi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 January 2026 |title=Tesla UK car sales slump 29% as Chinese brands gain ground |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-uk-car-sales-slump-29-december-competition-heats-up-data-shows-2026-01-06/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;.
2026-jılı yanvar ayında eki kompaniya da 2025-jıldıń tolıq jılı boyınsha jetkerip beriw kórsetkishlerin járiyalaǵannan keyin, dúnyadaǵı eń iri batareyalı elektr avtomobili islep shıǵarıwshı ataǵı Qıtaylı báseki — BYD kompaniyasına ótti (BEV satıwları: 2 256 714 hám 1 636 129)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/business/story/2026-01-02/tesla-dethroned-as-worlds-largest-ev-maker|title=Tesla dethroned as the world's top EV maker|first=Caroline|last=Petrow-Cohen|work=Los Angeles Times|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı 28-yanvarda Mask Tesla 2026-jıldıń ekinshi shereginde Optimus robotın islep shıǵarıwǵa itibar qaratıw ushın Model S hám Model X avtomobillerin islep shıǵarıwdı toqtatatuǵının ayttı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=2026-01-28 |title=Tesla discontinuing Model S and Model X to make room for robots |url=https://www.theverge.com/transportation/869872/tesla-model-s-model-x-discontinue-optimus-robot-factory |access-date=2026-01-29 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı mart ayında Ilon Mask Tesla hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proektin tanıstırdı. Bul proekt joqarı dárejeli navigator wazıypasın atqaratuǵın xAI kompaniyasınıń Grok [[Úlken til modeli|úlken til modelin]] Tesla islep shıqqan JI agenti menen biriktiredi. Bul agent real waqıt rejiminde kompyuter ekranınıń videosın hám klaviatura menen tıshqansha háreketlerin qayta isleydi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Musk unveils joint Tesla-xAI project 'Macrohard', eyes software disruption |url=https://www.channelnewsasia.com/business/musk-unveils-joint-tesla-xai-project-macrohard-eyes-software-disruption-5987301 |access-date=2026-03-12 |website=CNA |language=en}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı 21-martta SpaceX Tesla, SpaceX hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proekti — Terafab proektin járiyaladı. Bul iri yarımótkizgishler óndiriw proekti bolıp, ol vertikal integraciyalanǵan «mega-fabrikanı» qurıwǵa tiykarlanǵan. Bul fabrika jılına bir teravatttan (bir trillion vatt) aslam [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] esaplaw quwatın óndiriwge arnalǵan. Ol jetilisken logikalıq chiplerdi, [[Kompyuter yadı|yad modullerin]] hám qaplaw texnologiyaların óz ishine aladı&lt;ref name=th20260322&gt;{{cite news |title=Elon Musk unveils $20 billion 'TeraFab' chip project to make chips, memory, and package processors all under one roof — targets a terawatt of annual compute |url=https://www.tomshardware.com/tech-industry/elon-musk-formally-launches-20-billion-terafab-chip-project |work=Tom's Hardware |date=22 March 2026 |access-date=22 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sx20260321&gt;{{cite news |title=SpaceX Terafab announcement |url=https://x.com/i/broadcasts/1yKAPMzlvgWxb |publisher=SpaceX |date=21 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bi20260321&gt;{{cite news |title=Why Tesla's Terafab Might Be Elon Musk's Biggest Challenge Yet |url=https://www.businessinsider.com/tesla-terafab-chip-factory-launch-elon-musk-biggest-challenge-2026-3 |work=Business Insider |date=21 March 2026}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı 29-sentyabrde Tesla 30 mlrd dollarlıq kredit kelisimlerin dúzdi. Házirgi waqıtta kompaniya 2026-jılı bul qarjıdan paydalanıwdı jobalastırmaydı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-29 |title=Tesla lines up $30 billion credit lines as capex, AI push accelerate |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-lines-up-30-billion-credit-lines-capex-robotaxi-push-accelerate-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Avtomobil ónimleri ==
2026-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla tórt avtomobil modelin satadı: Model 3, Model Y, Semi hám Cybertruck. Tesla endi úsh avtomobil modelin usınbaydı: birinshi áwlad Roadster, Model S hám Model X. Tesla ekinshi áwlad Roadster hám Cybercab avtomobilleri boyınsha jobaların járiyaladı, sonday-aq Robovan avtomobiliniń koncepciyasın kórsetti.

=== Satıwdaǵı ónimler &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Vehicles&quot;&gt;&lt;/span&gt;===

==== Model 3 ====
{{Main|Tesla Model 3}}

[[Fayl:Tesla Model 3 (2023) IMG 9488 (cropped).jpg|thumb|Tesla Model 3]]

Model 3 — fastbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı yamasa artqı dvigatelli artqı privodlı orta ólshemli avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model S sedanına qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model 3 prototipi dáslep 2016-jılı kórsetildi hám bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı&lt;ref name=&quot;Hull 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Hull |first=Dana |date=April 7, 2016 |title=Tesla Says It Received More Than 325,000 Model 3 Reservations |publisher=Bloomberg L.P. |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |access-date=April 16, 2016 |archive-date=April 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407192859/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Onı jetkerip beriw 2017-jılı iyul ayında baslandı&lt;ref name=&quot;Tesla4Q2016final&quot;&gt;{{cite web|date=February 22, 2017|title=Tesla Fourth Quarter &amp; Full Year 2016 Update|url=http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223212145/http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf|archive-date=February 23, 2017|access-date=February 22, 2017|work=Tesla Inc.|location=Palo Alto}} ''Production totaled 24,882 vehicles in 4Q 2016 and vehicle deliveries totaled 22,252 units. No breakdown by model was provided.''&lt;/ref&gt;. Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Top20Global2020&quot;&gt;{{cite web |last=Jose |first=Pontes |date=February 2, 2021 |title=Global Top 20 – December 2020 |url=http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html |access-date=February 3, 2021 |publisher=EVSales.com |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202225647/http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html |url-status=live }} &quot;Global sales totaled 3,124,793 plug-in passenger cars in 2020, with a BEV to PHEV ratio of 69:31, and a global market share of 4%. The world's top-selling plug-in car was the Tesla Model 3 with 365,240 units delivered, and Tesla was the top-selling manufacturer of plug-in passenger cars in 2019 with 499,535 units, followed by VW with 220,220.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GlobalTopEVs2021&quot;&gt;{{cite web |last=Jose |first=Pontes |date=January 30, 2022 |title=World EV Sales – Tesla Model 3 Wins 4th Consecutive Best Seller Title in Record Year |url=https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ |access-date=February 5, 2022 |publisher=CleanTechnica |archive-date=February 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206013050/https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ |url-status=live }} &quot;The top 3 global best selling plug-in electric cars in 2021 were the Tesla Model 3 (500,713), the Wuling Hongguang Mini EV (424,138), and the Tesla Model Y (410,517)&quot;&lt;/ref&gt;, al onıń ulıwma satıwları 2021-jılı iyun ayında 1&amp;nbsp;millionnan astı&lt;ref name=&quot;1miModel3&quot;&gt;{{cite web |last=Shahan |first=Zachary |date=August 26, 2021 |title=Tesla Model 3 Has Passed 1 Million Sales |url=https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ |access-date=August 26, 2021 |publisher=CleanTechnica |archive-date=September 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904115030/https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı sentyabr ayında avtomobil sırtqı kórinisi hám salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti.

==== Model Y ====
{{Main|Tesla Model Y}}

[[Fayl:Tesla Model Y (2025) MYLE Festival 2025 DSC 9565.jpg|thumb|Tesla Model Y]]

Model Y — 5 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, bir dvigatelli artqı privodlı yamasa eki dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli krossover-jol tańlamas avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model X jol tańlamas avtomobiline qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model Y prototipi dáslep 2019-jılı mart ayında kórsetildi&lt;ref name=&quot;electrek-2019-03-14&quot;&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=March 15, 2019 |title=Tesla unveils Model Y electric SUV with 300 miles range and 7-seats |url=https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315055454/https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |archive-date=March 15, 2019 |access-date=March 15, 2019 |website=Electrek |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, al onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı&lt;ref name=&quot;Dow 2020&quot;&gt;{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=March 13, 2020 |title=Tesla Model Y specs: we finally know how big it is |work=electrek.co |url=https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |access-date=March 14, 2020 |archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022020842/https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Model Y bólimleriniń shama menen 75 procenti Model 3 penen ulıwma edi&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=April 8, 2020 |title=Tesla Model Y teardown: shows some great improvements over Model 3 despite sharing 75% of parts |url=https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |access-date=October 28, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=February 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205060739/https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jıldıń birinshi sheregide Model Y satıw boyınsha Toyota Corolla avtomobilinen ozıp, dúnyada eń kóp satılǵan avtomobil boldı. Ol bul ataqqa iye bolǵan birinshi elektr avtomobili edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Munoz |first=Juan Felipe |date=May 25, 2023 |title=Tesla Model Y Was The World's Best-Selling Car In Q1 2023 |work=Motor1 |url=https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |access-date=May 26, 2023 |archive-date=May 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525191111/https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
==== Semi ====
{{Main|Tesla Semi}}

[[Fayl:The Tesla Semi Truck (40705940423).jpg|thumb|Tesla Semi prototipi]]

Tesla Semi — Tesla, Inc. kompaniyasınıń úsh dvigatelli, artqı privodlı 8-klass júk tartqısh mashinası. Tesla kompaniyasınıń málim etiwinshe, Semi ádettegi dizel júk tartqıshına qaraǵanda shama menen úsh ese kúshlirek hám onıń júriw aralıǵı {{convert|500|mile|km|abbr=out|round=50}}&lt;ref name=yahooNews20221205&gt;{{Cite news |last1=Subramanian |first1=Pras |date=December 2, 2022 |title=Tesla Semi unveiled with tri-motor setup, megawatt charging tech |url=https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |access-date=December 5, 2022 |publisher=Yahoo! Finance |language=en-US |archive-date=December 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204233255/https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Eki prototip júk mashinası dáslep 2017-jılı noyabr ayında kórsetildi, al birinshi jetkerip beriwler 2022-jılı 1-dekabrde PepsiCo kompaniyasına ámelge asırıldı&lt;ref name=engadget20221202&gt;{{cite news |url=https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |title=Tesla finally delivers its first production Semi |first1=A. |last1=Tarantola |work=Engadget |date=December 1, 2022 |access-date=December 2, 2022 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131081212/https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Iri kólemli islep shıǵarıw 2026-jılı 29-aprelde baslandı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-30 |title=Seven years late, the Tesla Semi finally rolls off the production line |url=https://www.the-independent.com/tech/tesla-semi-truck-delay-musk-b2967876.html |access-date=2026-04-30 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==== Cybertruck ====
{{Main|Tesla Cybertruck}}

[[Fayl:2024 Tesla Cybertruck Foundation Series IMG 0576.jpg|thumb|Tesla Cybertruck]]

Cybertruck — tolıq ólshemli pikap. Ol dáslep 2019-jılı noyabr ayında járiyalandı. Bir neshe ret keshiktirilgennen keyin, onı sınaq retinde islep shıǵarıw 2023-jılı iyul ayında baslandı, al jetkerip beriw 2023-jılı 30-noyabrde baslandı. Úsh modeli usınıladı: artqı privodlı, eki dvigatelli tolıq privodlı hám úsh dvigatelli tolıq privodlı. Modelge qarap EPA bahalawı boyınsha olardıń júriw aralıǵı {{convert|320-340|mi|km|round=10|abbr=out|lk=|sp=us}}. Boyalmaǵan tat baspaytuǵın polattıń tegis listlerinen islengen júk mashinasınıń sırtqı dizaynı ǴXQ tárepinen júdá qarama-qarsı pikirler menen qabıl etildi&lt;ref&gt;{{Cite news|date=November 22, 2019|title=Shattered glass: Futuristic design questioned after Tesla Cybertruck launch|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|access-date=May 13, 2020|archive-date=August 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808120546/https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ricker|first=Thomas|date=November 22, 2019|title=Elon Musk's Cybertruck is here, and so are the jokes|url=https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design|access-date=May 13, 2020|website=The Verge|language=en|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111224641/https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Matt|last=McFarland|title=Tesla's Cybertruck has become the butt of every internet joke|url=https://www.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|access-date=May 13, 2020|publisher=CNN|date=November 22, 2019|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023715/https://edition.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Dáslep Tesla Cybertruck avtomobilin jılına 250 000-nan aslam dana islep shıǵarıwdı jobalastırǵan edi, biraq 2025-jıldaǵı jaǵday boyınsha kompaniya jılına tek shama menen 20 000 dana satıp atır&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wilkins |first=Catherine |date=July 17, 2025 |title=New Tesla report reveals staggering extent of automaker's problems with Cybertruck: 'The final product was disappointing' |url=https://www.thecooldown.com/green-business/tesla-cybertruck-sales-analysis-shrinking/ |access-date=July 19, 2025 |website=The Cool Down |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

=== Islep shıǵarılıp atırǵan, biraq ele satıwǵa shıqpaǵan ónimler ===

==== Cybercab ====
{{Main|Tesla Cybercab}}

[[Fayl:Tesla_Cybercab_-_Berlin_2024.jpg|thumb|Tesla Cybercab prototipi]]
Tesla Cybercab avtomobilin úshinshi tárep operatorlarına satıw múmkinshiligin úyreniw boyınsha ilajlar kórdi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Korosec |first=Kirsten |date=2026-09-03 |title=Tesla is asking people if they want to buy and run Cybercab fleets |url=https://techcrunch.com/2026/09/03/tesla-is-asking-people-if-they-want-to-buy-and-run-cybercab-fleets/ |access-date=2026-09-06 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

=== Koncept avtomobiller ===
==== Roadster (ekinshi áwlad) ====
{{Main|Tesla Roadster (ekinshi áwlad)}}

[[Fayl:NextGenTeslaRoadster (cropped).jpg|thumb|Tesla Roadster prototipi]]

2017-jılı 16-noyabrde Tesla ekinshi áwlad Roadster avtomobilin tanıstırdı. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń {{Convert|200|kWh|adj=on}} batareya blokı menen júriw aralıǵı {{Convert|620|mi}} bolıwı, {{Convert|0–60|mph}} tezlikke 1,9 sekundta, al {{Convert|0–100|mph|abbr=on}} tezlikke 4,2 sekundta jetiwi kerek edi&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 17, 2017 |title=Tesla Roadster is back: 0–60 in 1.9 seconds, 620-mile range |url=https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range |access-date=April 8, 2020 |website=Green Car Reports |language=en |archive-date=October 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001075817/https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Onıń maksimal tezligi {{convert|250|mph|abbr=on}}-dan joqarı bolıwı kerek edi. «SpaceX paketi» suwıq gaz reaktiv dvigatellerin óz ishine alıwı kerek edi&lt;ref name=&quot;Gibbs&quot;&gt;{{cite news |last=Gibbs |first=Samuel |date=November 17, 2017 |title=Tesla Roadster: nine things we know about the 'smackdown to gasoline cars' |newspaper=The Guardian |location=UK |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |access-date=June 23, 2018 |archive-date=November 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117132834/https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Avtomobilde úsh elektr dvigateli bolıp, olar tolıq privodtı hám burılıslarda aylanıw momentin bólistiriwdi (torque vectoring) támiyinlewi kerek edi&lt;ref name=&quot;Gibbs&quot; /&gt;. Baslanǵısh bahası 200 000 dollar dep belgilendi&lt;ref name=&quot;Gibbs&quot; /&gt;. Dáslep 2020-jılı jetkerip beriliwi jobalastırılǵan avtomobil bir neshe ret keshiktirildi. 2024-jılı iyul ayında Mask Roadster avtomobilin islep shıǵarıw 2025-jılı baslanıwı kerek ekenin ayttı&lt;ref name=&quot;Lassa 2024&quot;&gt;{{Cite news |last=Lassa |first=Todd |date=July 24, 2024 |title=Tesla Still Talking Up Roadster, a Cheaper Model, and Robotaxis |url=https://www.autoweek.com/news/a61687963/tesla-robotaxi-coming-roadster-entry-model/ |access-date=July 25, 2024 |work=Autoweek}}&lt;/ref&gt;. Seriyalı versiyanı tanıstırıw da bir neshe ret keyinge qaldırıldı, sonıń ishinde 2026-jılǵı 1-oktyabrge belgilengen ilaj awır hawa rayı sebepli biykar etildi&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot;&gt;{{cite news |last=O'Kane |first=Sean |date=October 15, 2026 |title=Tesla reveals SpaceX-powered Roadster that flies and falls with style |url=https://techcrunch.com/2026/10/15/tesla-reveals-spacex-powered-roadster-that-flies-and-falls-with-style/ |work=TechCrunch |access-date=October 15, 2026}}&lt;/ref&gt;. 2026-jılı 15-oktyabrde Texas shtatınıń Ueyko qalası qasında ótkerilgen ilajda Tesla qayta joybarlanǵan, múyeshlirek eki orınlı kuzovqa iye Roadster avtomobilin kórsetti. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń dizaynı SR-71 hám F-35 samolyotlarınan ilham alǵan&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DaSilva2026&quot;&gt;{{cite news |last=DaSilva |first=Amber |date=October 15, 2026 |title=Tesla Roadster Re-Reveal Promises New Design, Flight, Production In 2028 |url=https://www.jalopnik.com/2288450/tesla-roadster-rereveal-new-design-production-plans-for-flying-car/ |work=Jalopnik |access-date=October 15, 2026}}&lt;/ref&gt;. Tesla úsh komplektaciyanı járiyaladı: sorıw arqalı jerge basıw kúshin payda etiw ushın ventilyatorlardı qollanatuǵın Performance; artqa qaraǵan suwıq gaz reaktiv dvigatellerin qosatuǵın Thrust; hám tek shaqırıw arqalı satılatuǵın, qısılǵan hawa rezervuarlarınan azıqlanatuǵın 10 reaktiv dvigatelli bir orınlı Rocket versiyası. Ishinde hesh kim joq demonstraciyalarda avtomobiller tóńkerilgen pandus boyınsha júrdi hám reaktiv dvigatelleri járdeminde basqa avtomobillerdiń ústinen sekirip ótti&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DaSilva2026&quot; /&gt;. Tesla júriw aralıǵın {{convert|300|mi}}, maksimal tezligin {{convert|230|mph|abbr=on}}-dan joqarı hám 0–60&amp;nbsp;mph tezlikke jetiw waqtın 0,81 sekund dep málimledi, biraq tezleniw kórsetkishi ǵárezsiz túrde tastıyıqlanbadı&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DaSilva2026&quot; /&gt;. Mask islep shıǵarıw 2028-jılı baslanatuǵının ayttı. Tesla Performance ushın 50 000 dollar hám Thrust ushın 250 000 dollar muǵdarında bronlawdı qayta ashtı, biraq bahasın járiyalamadı&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;.

====Tesla keyingi áwlad avtomobili====
{{Main|Tesla keyingi áwlad avtomobili}}

Tesla keyingi áwlad avtomobili — járiyalanǵan batareyalı elektr platforması. Ol kompaniyanıń úshinshi platforması boladı. Bul platforma tiykarındaǵı avtomobiller 2025-jılǵa shekem shıǵıwı kútilmegen edi&lt;ref name=forbes20230107&gt;{{cite news |title=Tesla Next Generation Platform: Everything We Know So Far |url=https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |last=Morris |first=James |work=Forbes |date=January 7, 2023 |access-date=March 13, 2023 |archive-date=March 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313230415/https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı iyul ayında Mask bul platforma 2025-jıldıń birinshi yarımında qoljetimli bolıwı kerek ekenin ayttı&lt;ref name=&quot;Lassa 2024&quot; /&gt;.

==== Robovan ====
{{Main|Tesla Robovan}}

Tesla Robovan — Tesla keleshekte islep shıǵıwdı jobalastırıp atırǵan elektr avtonom furgon&lt;ref name=&quot;tc20241010&quot;&gt;{{cite news |date=October 10, 2024 |title=Elon Musk unveils the Robovan: the biggest surprise from Tesla's We, Robot event |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/elon-musk-unveils-the-robovan-the-biggest-surprise-from-tesla-s-we-robot-event/ar-AA1s4hW3 |access-date=October 24, 2024 |work=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan bul avtomobil 20 jolawshıǵa shekem tasıwǵa arnap joybarlanbaqta&lt;ref name=&quot;verge20241010&quot;/&gt;.

=== Islep shıǵarılıwı toqtatılǵan avtomobiller ===
==== Roadster (birinshi áwlad) ====
{{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}}

[[Fayl:2011-2012 Tesla Roadster convertible (24365020656).jpg|thumb|Dáslepki Roadster]]

Birinshi áwlad Tesla Roadster&lt;ref name=&quot;Sales0611&quot;&gt;{{cite news|last=Woodyard|first=Chris|date=August 3, 2011|title=Tesla boasts about electric car deliveries, plans for sedan|work=USA Today|url=http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|access-date=October 4, 2011|archive-date=March 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309053119/http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — Lotus Elise shassisi tiykarında qayta qurılǵan eki orınlı sport avtomobili&lt;ref&gt;{{cite web|date=July 11, 2005|title=Supply Agreement for Products and Services – Lotus Cars Limited|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|website=sec.gov|access-date=February 2, 2020|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108100543/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ol 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem islep shıǵarıldı. Roadster litiy-ion batareya elementlerin qollanǵan, avtomobil jollarında júriwge ruqsat etilgen birinshi seriyalı elektr avtomobili hám bir zaryadlawda {{convert|320|km|miles|abbr=out|round=10|order=flip}}-dan aslam júre alǵan birinshi seriyalı tolıq elektr avtomobili boldı.

==== Model S ====
{{Main|Tesla Model S}}

[[Fayl:2018 Tesla Model S 75D.jpg|thumb|Tesla Model S]]

Model S — liftbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı tolıq ólshemli avtomobil. Model S avtomobilin islep shıǵıw 2007-jılǵa shekem baslanǵan, al onı jetkerip beriw 2012-jılı iyun ayında baslandı. Model S eki iri dizayn jańalanıwınan ótti: birinshisi 2016-jılı aprel ayında bolıp, onda aldıńǵı bólimniń jańa dizaynı usınıldı, ekinshisi 2021-jılı iyun ayında bolıp, onda salon ózgertildi. Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı. 2018-jıl dekabr ayındaǵı jaǵday boyınsha 250 000-nan aslam avtomobil satıldı (sol waqıtta Tesla Model S hám Model X avtomobilleriniń islep shıǵarıw sanların biriktirdi).
==== Model X ====
{{Main|Tesla Model X}}

[[Fayl:Tesla Model X 100D 1X7A6736.jpg|thumb|Tesla Model X]]

Model X — 5, 6 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, eki yamasa úsh dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli lyuks krossover-jol tańlamas avtomobil. Artqı jolawshılar esikleri «sunqar qanatı» (falcon-wing) dizaynı boyınsha vertikal ashıladı. Model X prototipi dáslep 2012-jılı fevral ayında kórsetildi, al onı jetkerip beriw 2015-jılı sentyabr ayında baslandı&lt;ref name=&quot;cnbc20150903&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|title=Tesla Signature series Model X to begin delivery September 29|date=September 3, 2015|access-date=September 4, 2015|publisher=CNBC|agency=Reuters|archive-date=October 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130801/https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Model X bólimleriniń shama menen 30 procenti Model S penen ulıwma. 2021-jılı iyun ayında avtomobil salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti.

=== Toqtatılǵan avtomobil funkciyaları ===
2026-jıl 22-yanvardan baslap Tesla AQSH hám Kanadada jańa avtomobiller ushın tiykarǵı Autopilot aydawshıǵa járdem beriw funkciyasın rásmiy túrde toqtattı. Onıń ornına standart qáwipsizlik sisteması retinde tek Traffic Aware Cruise Control (jol qozǵalısın esapqa alatuǵın kruiz-kontrol) qaldı. Bul qádem kompaniyanıń jetilisken Full Self-Driving (FSD — tolıq avtonom basqarıw) sistemasına ótiwiniń bir bólegi. 2026-jıldıń 14-fevralınan baslap bul sistema tek aylıq abonement arqalı qoljetimli&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-drops-autopilot-feature-us-canada-2026-01-23|title=Tesla drops Autopilot in pivot to FSD subscription model in US, Canada |work=Reuters }}&lt;/ref&gt;.

== Xızmetler ==

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Improved connectivity&quot;&gt;&lt;/span&gt;Baylanıs xızmetleri ===
Tesla avtomobilleri «Standard Connectivity» (standart baylanıs) xızmeti menen birge jetkerip beriledi. Bul xızmet uyalı baylanıs arqalı navigaciyanı támiyinleydi. Tesla tólem tiykarında «Premium Connectivity» (premium baylanıs) xızmetine abonement usınadı. Bul xızmet navigaciyaǵa jol qozǵalısı haqqında real waqıttaǵı maǵlıwmatlardı hám sputnik kartaların, sonday-aq internette júriw hám media aǵımlardı kóriw múmkinshiliklerin qosadı&lt;ref name=&quot;electrek_connectivity_2019&quot;&gt;{{cite news |last=Lambert |first=Fred |date=December 7, 2019 |title=Tesla starts charging $10 a month for its 'premium connectivity' features |work=Electrek |url=https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |access-date=January 26, 2021 |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202143553/https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Vehicle servicing&quot;&gt;&lt;/span&gt;Avtomobillerge xızmet kórsetiw ===
Tesla kompaniyasınıń strategiyası boyınsha avtomobillerge xızmet kórsetiw dáslep aralıqtan diagnostika hám ońlaw arqalı ámelge asırıladı. Eger máseleni aralıqtan sheshiw múmkin bolmasa, Tesla mobil texnikti jiberedi yamasa klientlerdi kompaniyaǵa tiyisli xızmet kórsetiw orayına baǵdarlaydı&lt;ref&gt;{{cite web |date=March 21, 2019 |title=Tesla Service Struggles To Keep Up With Sales Volume |url=https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ |access-date=September 1, 2020 |website=CleanTechnica |language=en-US |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112032817/https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tesla Mobile Service |url=https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |access-date=September 1, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=January 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154032/https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2024-jıl oktyabr ayındaǵı jaǵday boyınsha, kompaniya pútkil dúnya boyınsha 1306 dúkan, kórgizbe salonı, xızmet kórsetiw, jetkerip beriw hám kuzov ońlawı orınlarına iye&lt;ref name=&quot;Q3 2024 Shareholder Deck&quot;&gt;{{Cite web |date=October 23, 2024 |title=Q3 2024 Shareholder Deck |url=https://digitalassets.tesla.com/tesla-contents/image/upload/IR/TSLA-Q3-2024-Update.pdf |access-date=November 10, 2024 |website=Tesla, Inc. }}&lt;/ref&gt;. Tesla avtomobillerge xızmet kórsetiwden payda tapqısı kelmeytuǵının aytqan. Al kópshilik avtomobil dilerleri ushın bul dástúrli túrde úlken payda deregi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Yarrow 2014&quot;&gt;{{Cite news |last=Yarow |first=Jay |date=March 12, 2014 |title=Watch Elon Musk Make An Emotional Speech About How Auto Dealers Are 'Perverting Democracy' To Destroy Tesla And Hurt Customers |language=en-US |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |access-date=July 21, 2021 |archive-date=July 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210721174226/https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2016-jılı Tesla hár qanday Tesla avtomobilin hár 12 500 milyada yamasa jılına bir ret, qaysısı aldın kelse, tekseriwden ótkeriwdi usınǵan. 2019-jıldıń basında qollanbaǵa «siziń Tesla avtomobilińizge jıllıq texnikalıq xızmet kórsetiw hám suyıqlıqlardı turaqlı almastırıw kerek emes» degen sózler kirgizildi. Onıń ornına tormoz suyıqlıǵına, kondicionerge, shinalarǵa hám hawa filtrlerine waqtı-waqtı menen xızmet kórsetiw usınıladı&lt;ref name=&quot;Dent-2019&quot;&gt;{{cite news |last=Dent |first=Steve |date=March 22, 2019 |title=Tesla drops annual servicing for 'as needed' repair model |work=Engadget |location=US |url=https://www.engadget.com/2019/03/22/tesla-annual-servicing-now-as-needed/ |access-date=August 18, 2019 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108013009/https://www.engadget.com/2019-03-22-tesla-annual-servicing-now-as-needed.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Charging&quot;&gt;&lt;/span&gt;Zaryadlaw xızmetleri ===

==== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;supercharger&quot;&gt;&lt;/span&gt;Supercharger tarmaǵı ====
{{Main|Tesla Supercharger}}

Supercharger — Tesla kompaniyasınıń joqarı kernewli turaqlı tok penen isleytuǵın tez zaryadlaw qurılmaları ushın qollanatuǵın brend atı.

==== Mánzildegi zaryadlaw orınlarınıń tarmaǵı ====
[[Fayl:TeslaDestinationCharger.jpg|thumb|upright|Arqa Amerikadaǵı «Destination Charger» (mákan jayındaǵı zaryadlaw qurılması)]]

Teslanıń «Destination Chargers» (mánzildegi zaryadlaw qurılmaları) tarmaǵı da bar. Olar Supercharger qurılmalarına qaraǵanda áste zaryadlaydı hám klientler bir neshe saat avtomobil qoyıp turatuǵın orınlarǵa, mısalı, miymanxanalarǵa, restoranlarǵa yamasa sawda oraylarına arnalǵan. Supercharger tarmaǵınan ayırmashılıǵı, mákan jaydaǵı zaryadlaw qurılmaları Tesla kompaniyasına tiyisli emes. Onıń ornına bul qurılmalardı múlk iyeleri ornatadı hám bahasın belgileydi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=August 2, 2022 |title=Tesla enables paid charging at Destination Chargers, but there's a catch |url=https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |access-date=August 4, 2022 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=August 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804033551/https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı tarmaq dáslep iske qosılǵanda, Tesla zaryadlaw úskenelerin biypul berdi hám ornatıw qárejetlerin tóledi. Eń iri jetkerip beriwshilerdiń biri — Hilton Worldwide miymanxanalar tarmaǵı. 2023-jılı ol Tesla menen 2025-jılǵa shekem Arqa Amerikadaǵı 2000 obektinde 20 000 zaryadlaw qurılmasın ornatıw boyınsha kelisim dúzgenin járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Laing |first=Keith |date=September 7, 2023 |title=Tesla to Supply Hilton Hotels With 20,000 EV Chargers by 2025 |work=Bloomberg News |url=https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |access-date=October 5, 2023 |archive-date=October 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005181456/https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Insurance&quot;&gt;&lt;/span&gt;Qamsızlandırıw xızmetleri ===
Tesla 2017-jıldan baslap AQSH-ta óziniń avtomobil qamsızlandırıwın usınbaqta, al 2021-jıldan baslap Tesla Insurance Services, Inc. atı menen ǵárezsiz qamsızlandırıw agenti retinde jumıs isleydi. Bul xızmet 2017-jılı iyun ayında iri qamsızlandırıw kompaniyası — Amerika avtomobil associaciyası (AAA) Tesla avtomobilleriniń iyeleri ushın tariflerdi kótergennen keyin usınıldı. Buǵan bir esabattıń juwmaǵı sebep boldı: onda bul avtomobil islep shıǵarıwshınıń avtomobilleri sonday avtomobillerge qaraǵanda jiyirek apatqa ushıraytuǵını hám olardı ońlaw qımbatıraq ekeni anıqlanǵan edi&lt;ref name=&quot;Glon-2017&quot;&gt;{{cite web |last=Glon |first=Ronan |date=June 4, 2017 |title=AAA raising insurance rates for Tesla owners |url=http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606123925/http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html |archive-date=June 6, 2017 |access-date=June 7, 2017 |publisher=Left Lane News}}&lt;/ref&gt;. 2018-jılı Avtomobil jolları qáwipsizligi boyınsha qamsızlandırıw institutınıń (IIHS) maǵlıwmatlarına tiykarlanǵan izertlew bul juwmaqlardı tastıyıqladı&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{cite news |last1=Barlyn |first1=Suzanne |last2=Mathias |first2=Tamara |date=August 28, 2019 |title=Tesla rolls out insurance in California |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |access-date=November 29, 2020 |archive-date=November 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107234740/https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Kompaniyanıń aytıwınsha, ol óz avtomobillerin, texnologiyasın hám ońlaw qárejetlerin basqalarǵa qaraǵanda jaqsıraq túsinedi hám dástúrli qamsızlandırıw kompaniyalarınıń qosımsha tólemlerin joq ete aladı&lt;ref name=&quot;Tesla Insurance Support&quot;&gt;{{Cite web |title=Tesla Insurance Support |url=https://www.tesla.com/support/insurance |access-date=August 18, 2023 |website=Tesla, Inc. |language=en |archive-date=August 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818053623/https://www.tesla.com/support/insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ruqsat etilgen shtatlarda kompaniya jeke bahalardı usınıw ushın hárbir avtomobildiń maǵlıwmatların qollanadı. Bul bahalar aldınǵı aydaǵı aydaw qáwipsizligi bahasına qarap artıwı yamasa azayıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Sully-2020&quot;&gt;{{cite news |last=Sully |first=Evan |date=October 21, 2020 |title=Experts say Tesla's unique data-tracking abilities give it an advantage as Elon Musk looks to build a 'major insurance company' for Tesla owners |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |access-date=November 29, 2020 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201201859/https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıl yanvar ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla AQSH-tıń Arizona, Kaliforniya, Kolorado, Illinoys, Merilend, Minnesota, Nevada, Ogayo, Oregon, Texas, Yuta hám Virdjiniya shtatlarında qamsızlandırıw usınadı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tesla expands its own insurance based on real-time driver data to two more states – now in 10 states |url=https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ |access-date=January 2, 2022 |website=electrek.co |language=en-US |archive-date=July 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220727033341/https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq kompaniya Tesla iyelerine tiyisli basqa markadaǵı avtomobiller ushın da qamsızlandırıw usınadı&lt;ref name=&quot;Tesla Insurance Support&quot; /&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Robotax&quot;&gt;&lt;/span&gt;Robotaxi ===
{{Main|Tesla Robotaxi}}

Robotaxi — Tesla 2025-jılı iske qosqan taksi shaqırıw xızmeti. Házirgi waqıtta ol Texas shtatınıń Ostin qalasında isleydi. Házir Robotaxi avtomobilleri adam baqlawshılarına súyenedi, biraq keleshekte tolıq avtonom saparlardı ámelge asırıw kózde tutılǵan&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tesla moves 'Robotaxi' safety monitor from passenger to driver's seats |url=https://electrek.co/2025/09/03/tesla-moves-robotaxi-safety-monitor-passenger-drivers-seat/ |website=electrek.co |language=en-US|date = 3 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tesla robotaxi 'low-key' launch in Texas |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjwnlje3yp1o |website=BBC |language=en-US|date = 23 June 2025}}&lt;/ref&gt;.
== Energiya ónimleri ==
{{Main|Tesla Energy}}

[[Fayl:Johnstone 000178 172617 517894 4578 (36736411886).jpg|thumb|upright=0.8|Tesla Energy kompaniyasınıń eki Tesla Powerwall 2 úy energiya saqlaw qurılması]]

Tesla kompaniyasınıń [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] Tesla Energy turaq jay, kommerciyalıq hám sanaat klientleri ushın quyash energiyasın óndiriw sistemaların hám batareyalı energiya saqlaw ónimlerin (sonday-aq olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi) islep shıǵadı, dúzedi, satadı hám ornatadı. Bul sıńar kompaniya Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bóliminiń Tesla 2016-jılı satıp alǵan SolarCity quyash energiyası kompaniyası menen biriktiriliwi nátiyjesinde dúzildi&lt;ref name=&quot;Desjardins 2018&quot;&gt;{{Cite news|last=Desjardins|first=Jeff|date=April 28, 2018|title=Here's what the future of Tesla could look like|work=Business Insider|url=https://www.businessinsider.com/heres-what-the-future-of-tesla-could-look-like-2018-4|url-status=live|access-date=January 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501203935/https://www.businessinsider.com/heres-what-the-future-of-tesla-could-look-like-2018-4|archive-date=May 1, 2018}}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı kompaniya 14,7 gigavatt-saat batareyalı energiya saqlaw ónimlerin ornattı, bul 2022-jılǵa qaraǵanda 125% kóp. Biraq ol tek 223 megavatt energiya óndire alatuǵın quyash energiyası sistemaların ornattı, bul 2022-jılǵa qaraǵanda 36% az&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Weber |first=Harri |date=January 24, 2024 |title=Tesla's solar installs drop, but battery business is booming |url=https://techcrunch.com/2024/01/24/teslas-solar-installs-drop-but-battery-business-is-booming/ |access-date=February 3, 2024 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=February 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203160053/https://techcrunch.com/2024/01/24/teslas-solar-installs-drop-but-battery-business-is-booming/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Tesla Energy ónimlerine quyash panelleri (olardı Tesla ushın basqa kompaniyalar islep shıǵaradı), Tesla Solar Roof (quyash plitkaları sisteması) hám Tesla Solar Inverter kiredi. Energiya saqlaw ónimlerine Powerwall (úy energiya saqlaw qurılması) hám Megapack (iri kólemli energiya saqlaw sisteması) kiredi&lt;ref name=&quot;Hanley 2016&quot;&gt;{{Cite news|last=Hanley|first=Steve|date=August 12, 2016|title=Elon Musk &amp; SolarCity CTO Peter Rive Announce 'Solar Roof' (Not 'Solar on the Roof')|language=en-US|work=CleanTechnica|url=https://cleantechnica.com/2016/08/12/elon-musk-solarcity-cto-peter-rive-announce-solar-roof-not-solar-roof/|access-date=May 12, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512174107/https://cleantechnica.com/2016/08/12/elon-musk-solarcity-cto-peter-rive-announce-solar-roof-not-solar-roof/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Solar Reviews 2021&quot;&gt;{{Cite news|date=May 9, 2021|title=Complete review of Tesla solar panels: are they worth it?|language=en|work=Solar Reviews|url=https://www.solarreviews.com/blog/are-tesla-solar-panels-worth-it|access-date=May 12, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512150310/https://www.solarreviews.com/blog/are-tesla-solar-panels-worth-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Debord 20152&quot;&gt;{{Cite news|last=Debord|first=Matthew|date=May 1, 2015|title=Elon Musk's big announcement: it's called 'Tesla Energy'|work=Business Insider|url=http://www.businessinsider.com/here-comes-teslas-missing-piece-battery-announcement-2015-4|access-date=June 11, 2015|archive-date=May 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505021205/http://www.businessinsider.com/here-comes-teslas-missing-piece-battery-announcement-2015-4|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Iri klientler ushın Tesla Energy avtomatlastırılǵan, real waqıt rejimindegi energiya sawdasın, talaptı boljawdı hám ónimlerdi basqarıwdı támiyinleytuǵın onlayn platformanı basqaradı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=May 3, 2020 |title=Tesla has a new product: Autobidder, a step toward becoming an electric utility |work=Electrek |url=https://electrek.co/2020/05/03/tesla-autobidder-new-product-electric-utility/ |access-date=June 26, 2020 |archive-date=June 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624190611/https://electrek.co/2020/05/03/tesla-autobidder-new-product-electric-utility/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Hampton |first1=Liz |last2=Jin |first2=Hyunjoo |date=September 8, 2021 |title=Tesla plans energy trading team as company expands battery projects |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/energy/tesla-plans-begin-trading-solar-wind-battery-storage-energy-2021-09-08/ |access-date=February 3, 2022 |archive-date=February 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202213125/https://www.reuters.com/business/energy/tesla-plans-begin-trading-solar-wind-battery-storage-energy-2021-09-08/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Delbert |first=Caroline |date=May 4, 2020 |title=Elon Musk Would Like to Help You Trade Energy |language=en-US |work=Popular Mechanics |url=https://www.popularmechanics.com/science/a30153019/elon-musk-tesla-energy-autobidder/ |access-date=February 3, 2022 |archive-date=February 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202170328/https://www.popularmechanics.com/science/a30153019/elon-musk-tesla-energy-autobidder/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2021-jılı mart ayında kompaniya óziniń onlayn ónimleri 1,2&amp;nbsp;GVt·s-tan aslam energiya saqlaw kólemin basqarıp atırǵanın málimledi&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://finance.yahoo.com/news/tesla-battery-backup-systems-manage-142235080.html |website= finance.yahoo.com |title= Tesla Battery Backup Systems Manage Over 1.2GWh of Energy Storage Via Autobidder |date= March 16, 2021 |access-date= August 20, 2023 |archive-date= August 20, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230820094909/https://finance.yahoo.com/news/tesla-battery-backup-systems-manage-142235080.html |url-status= live }}&lt;/ref&gt;. Úy klientleri ushın kompaniya Texas shtatında Tesla Electric dep atalatuǵın virtual elektr energiyası kompaniyasın basqaradı. Ol kompaniyanıń onlayn platformaları járdeminde klientlerdiń Powerwall qurılmaların basqaradı: bahalar joqarı bolǵanda olardaǵı energiyanı elektr tarmaǵına satıp, klientlerge payda keltiredi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tesla Electric |url=https://www.tesla.com/electric |access-date=June 27, 2023 |website=Tesla |language=en |archive-date=June 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627234252/https://www.tesla.com/electric |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=August 17, 2023 |title=Tesla Electric customers came out of Texas heatwave with an extra $100 in their pockets |url=https://electrek.co/2023/08/17/tesla-electric-customers-texas-heatwave-extra-100/ |access-date=August 20, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=August 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818093050/https://electrek.co/2023/08/17/tesla-electric-customers-texas-heatwave-extra-100/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Biznes strategiyası ==
[[Fayl:Tesla auto bots.jpg|thumb|Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı Tesla zavodında Model S avtomobilin robotlar járdeminde islep shıǵarıw]]

2003-jılı Tesla dúzilgen waqıtta elektr avtomobilleri qımbat edi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Wilson|first=Kevin A.|date=March 15, 2018|title=Worth the Watt: A Brief History of the Electric Car, 1830 to Present|url=https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present|access-date=July 10, 2021|website=Car and Driver|language=en-US|archive-date=March 17, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317062346/https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2006-jılı Mask Tesla kompaniyasınıń strategiyası dáslep sport avtomobilleri sıyaqlı qımbat hám az sanda islep shıǵarılatuǵın avtomobillerdi islep shıǵarıw ekenin málimledi. Bunday avtomobillerdi satıp alıwshılar bahaǵa az itibar beredi. Bul batareyalardıń ózine túser bahasın izbe-iz tómenletiwge múmkinshilik beredi, al bul gezekte arzanıraq hám kóbirek sanda islep shıǵarılatuǵın avtomobillerdi usınıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;MasterPlan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbweek20070730&quot;&gt;{{Cite news |last=Welch |first=David |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |publisher=BloombergBusinessweek |url=http://www.businessweek.com/stories/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |url-status=dead |access-date=March 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914195549/http://www.businessweek.com/stories/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |archive-date=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt;. Teslanıń birinshi avtomobili — Roadster az sanda islep shıǵarıldı (2500-den kem) hám onıń bahası 100 000 dollardan joqarı edi. Keyingi modeller — Model S hám Model X arzanıraq, biraq ele de lyuks avtomobiller. Model 3 hám Model Y bunnan da arzan bolıp, kóbirek sanda satılatuǵın bazarǵa baǵdarlanǵan&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/sites/brookecrothers/2024/04/07/tesla-model-y-model-3-price-cuts-continue-feel-the-pain/ | title=Tesla Model Y And Model 3 Price Cuts Continue As Owners Feel The Pain | first=Brooke | last=Crothers | work=Forbes | date=April 7, 2024 | url-access=limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vaughan |first=Adam |title=12 interesting things we learned from Tesla's Elon Musk this week |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/oct/25/things-learned-tesla-elon-musk-electric-car |date=October 25, 2013 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126023450/https://www.theguardian.com/environment/2013/oct/25/things-learned-tesla-elon-musk-electric-car |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Olar hár sherekte 100 000-nan aslam satıladı. Derlik barlıq basqa avtomobil islep shıǵarıwshılardan ayırmashılıǵı, Tesla jańa model jılın kútpey, óz avtomobilleriniń apparatlıq bólimlerin úziliksiz jańalap baradı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla Introduced A Business Model The World Has Not Seen Before |url=https://cleantechnica.com/2020/08/29/tesla-introduced-a-business-model-the-world-has-not-seen-before/ |website=CleanTechnica |date=August 29, 2020 |access-date=September 1, 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118080229/https://cleantechnica.com/2020/08/29/tesla-introduced-a-business-model-the-world-has-not-seen-before/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Basqa avtomobil islep shıǵarıwshılardan ayırmashılıǵı, Tesla avtomobillerdi satıw ushın franshiza tiykarındaǵı dilerlerge súyenbeydi. Onıń ornına kompaniya avtomobillerdi óz veb-saytı hám ózine tiyisli dúkanlar tarmaǵı arqalı tikkeley satadı&lt;ref&gt;{{cite news|last=Read|first=Richard|title=GM Follows Tesla's Lead, Plans To Sell Directly To Online Shoppers|url=https://www.thecarconnection.com/news/1087492_gm-follows-teslas-lead-plans-to-sell-directly-to-online-shoppers|access-date=February 2, 2020|website=The Car Connection|language=en|archive-date=September 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924043030/https://www.thecarconnection.com/news/1087492_gm-follows-teslas-lead-plans-to-sell-directly-to-online-shoppers|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7Reasons&quot;&gt;{{cite web|date=January 19, 2016|title=7 Reasons Why Tesla Insists on Selling its Own Cars|url=https://fortune.com/2016/01/19/why-tesla-sells-directly/|website=Fortune|access-date=September 1, 2020|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108115213/https://fortune.com/2016/01/19/why-tesla-sells-directly/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Franshiza dilerlik modeli keń tarqalǵannan berli kompaniya AQSH-ta avtomobillerdi tutınıwshılarǵa tikkeley satqan birinshi avtomobil islep shıǵarıwshı boldı&lt;ref&gt;{{cite news|last=O'Toole|first=James|date=July 2, 2013|title=Tesla direct-sales petition hits 100,000 signatures|publisher=CNN|url=https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|access-date=August 3, 2020|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021607/https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Shipley|first=Lou|date=February 28, 2020|title=How Tesla Sets Itself Apart|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2020/02/how-tesla-sets-itself-apart|issn=0017-8012|access-date=September 5, 2020|archive-date=December 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224070209/https://hbr.org/2020/02/how-tesla-sets-itself-apart|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Geypara yurisdikciyalar, ásirese AQSH-ta, avtomobil islep shıǵarıwshılarǵa avtomobillerdi tutınıwshılarǵa tikkeley satıwǵa tıyım saladı. Bunday aymaqlarda Teslanıń ''galereyalar'' dep atalatuǵın orınları bar. Kompaniyanıń aytıwınsha, olar «klientlerge ónimlerimiz haqqında maǵlıwmat beredi hám olardı xabardar etedi, biraq bunday orınlarda avtomobil satıw boyınsha ámeller ámelge asırılmaydı»&lt;ref name=&quot;10K_2021&quot;&gt;{{cite web |title=Annual report Form 10-K 2021 Tesla Inc. |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000095017022000796/tsla-20211231.htm |publisher=US Securities and Exchange Commission |access-date=February 7, 2022 |archive-date=February 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217081012/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000095017022000796/tsla-20211231.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/2013/06/20/car-buyers-get-hijacked/ |work=Chicago Tribune |first=Steve |last=Chapman |title=Car buyers get hijacked |date=June 20, 2013 |access-date=April 12, 2015 |archive-date=April 20, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420035811/http://articles.chicagotribune.com/2013-06-20/news/ct-oped-0620-chapman-20130620_1_tesla-motors-car-dealers-car-costs |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ulıwma alǵanda Tesla 35-ten aslam mámlekette 400-ge jaqın dúkan hám galereyaǵa iye&lt;ref&gt;{{cite web|date=April 2, 2021|title=Tesla Stores|url=https://www.tesla.com/en_EU/findus/list|website=Tesla|access-date=April 2, 2021|archive-date=April 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410114330/https://www.tesla.com/en_EU/findus/list|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul orınlar ádette basqa avtomobil dilerleriniń qasında emes&lt;ref name=bypass&gt;{{Cite news |last=Borchers |first=Callum |date=November 20, 2013 |title=Automaker Tesla looks to bypass car dealers |work=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/business/2013/11/20/tesla-battles-auto-dealers-direct-sales-consumers/3f1xBFN21xH8QqQc3jijTP/story.html |url-access=limited |access-date=June 22, 2017 |archive-date=October 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028151135/https://www.bostonglobe.com/business/2013/11/20/tesla-battles-auto-dealers-direct-sales-consumers/3f1xBFN21xH8QqQc3jijTP/story.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://insideevs.com/features/394452/tesla-transforming-car-dealership/ | title=Tesla Has Altered The Car Dealership Model for the Better | work=InsideEVs | date=January 23, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183552/https://insideevs.com/features/394452/tesla-transforming-car-dealership/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | title=Tesla's fight with America's car dealers | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=May 20, 2013 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183550/https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, al sawda rayonlarında, sawda orayları ishinde yamasa adamlar kóp júretuǵın basqa orınlarda jaylasadı&lt;ref name=&quot;7Reasons&quot; /&gt;.

Analitikler Tesla kompaniyasın vertikal integraciyalanǵan kompaniya dep táriyipleydi, sebebi ol batareyalar, dvigateller hám programmalıq támiynat sıyaqlı kóplegen komponentlerdi óz ishinde islep shıǵadı&lt;ref name=&quot;gs2016-02-26&quot;&gt;{{cite news|last=Lambert|first=Fred|date=February 26, 2016|title=Tesla is now ~80% vertically integrated, says Goldman Sachs after a Tesla Factory visit|website=Electrek|url=http://electrek.co/2016/02/26/tesla-vertically-integrated/|access-date=March 31, 2016|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201130705/https://electrek.co/2016/02/26/tesla-vertically-integrated/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Vertikal integraciya ámeliyatı avtomobil sanaatında siyrek ushırasadı. Bul tarawda kompaniyalar ádette komponentlerdiń 80%-in jetkerip beriwshilerge ''autsorsingke'' beredi hám dvigatel islep shıǵarıwǵa hám aqırǵı jıynawǵa itibar qaratadı&lt;ref&gt;{{cite web|last1=McAssey|first1=Pat|date=October 13, 2016|title=Volkswagen CEO 'Annoyed Beyond Measure' That DHL Made Electric Van|url=http://nesnfuel.com/2016/10/13/volkswagen-ceo-annoyed-beyond-measure-that-dhl-made-electric-van/|access-date=October 20, 2016|work=NESN Fuel|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809020608/https://nesn.com/nesn-fuel/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Alternative Fuels Data Center: Developing Infrastructure to Charge Plug-In Electric Vehicles|url=http://www.afdc.energy.gov/fuels/electricity_infrastructure.html|access-date=April 10, 2016|website=afdc.energy.gov|publisher=United States Department of Energy|archive-date=January 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122200700/https://afdc.energy.gov/fuels/electricity_infrastructure.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stringham |first1=Edward Peter |last2=Miller |first2=Jennifer Kelly |last3=Clark |first3=J.R. |title=Overcoming Barriers to Entry in an Established Industry: Tesla Motors |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1525/cmr.2015.57.4.85 |journal=California Management Review |year=2015 |language=en |volume=57 |issue=4 |pages=85–103 |doi=10.1525/cmr.2015.57.4.85 |s2cid=155655599 |issn=0008-1256 |access-date=April 16, 2022 |archive-date=June 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103701/https://journals.sagepub.com/doi/10.1525/cmr.2015.57.4.85 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

Tesla ádette básekilesiwshilerine óz texnologiyasın licenziya tiykarında paydalanıwǵa ruqsat beredi. Kompaniyanıń aytıwınsha, ol básekilesiwshilerine dúnyada turaqlı energiyanıń qollanılıwın tezletiwge járdem bergisi keledi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Korzeniewski|first=Jeremy|date=July 29, 2020|title=Elon Musk: Tesla would share batteries, technology with competitors|url=https://www.autoblog.com/2020/07/29/tesla-supplying-batteries-tech-competitors/|access-date=October 11, 2020|website=Autoblog|language=en|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114140552/https://www.autoblog.com/2020/07/29/tesla-supplying-batteries-tech-competitors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Licenziya kelisimlerinde licenziya alıwshı Tesla kompaniyasına qarsı patent boyınsha sud talapların bermew yamasa onıń dizaynların tikkeley kóshirmew minnetlemesin alatuǵın shártler bar&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |title=Here's what Tesla's 'good faith' patent stance actually means |first=Eric |last=Blattberg |date=June 14, 2014 |work=VentureBeat |access-date=April 12, 2015 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201130003/https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Óz texnologiyasınıń tikkeley kóshiriliwiniń aldın alıw ushın Tesla tovar belgileri hám kommerciyalıq sırlar sıyaqlı basqa intellektual múlkin ózi qadaǵalaydı&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-06-12/why-elon-musk-just-opened-teslas-patents-to-his-biggest-rivals | title=Why Elon Musk Just Opened Tesla's Patents to His Biggest Rivals | first=Ashlee | last=Vance | work=Bloomberg News | date=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı 15-aprelde Tesla Tata Electronics kompaniyası menen yarımótkizgish chiplerin jetkerip beriw boyınsha kelisim dúzdi. Bul Teslanıń Hindstan avtomobil bazarına keńeyiwindegi áhmiyetli qádem boldı&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.business-standard.com/companies/news/tesla-inks-semiconductor-deal-with-tata-electronics-for-global-operations-124041500087_1.html/ |title=Tesla inks semiconductor deal with Tata electronics for global operations |first=Jeff John |last=Roberts |date=April 15, 2024 |publisher=Business Standard |access-date=April 15, 2024 |archive-date=April 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415040331/https://www.business-standard.com/companies/news/tesla-inks-semiconductor-deal-with-tata-electronics-for-global-operations-124041500087_1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı 2-mayda Tesla jańa islep shıǵarıw usılı — keyingi áwlad gigaquyıw (gigacasting) jobasınan bas tartqanın járiyaladı. Dáslep óndiriste tolıǵı menen ózgeris jasawdı hám qárejetlerdi azaytıwdı maqset etken Tesla endi avtomobillerdiń astıńǵı bólimlerin úsh bólekten quyıwdıń ámeliyatta tekserilgen usılın tańladı. Bul strategiyalıq ózgeris kompaniyanıń ózi júretuǵın avtomobillerge itibar qaratıwın hám bazardaǵı qıyınshılıqlarǵa beyimlesiwin kórsetedi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2, 2024 |title=Exclusive: Tesla retreats from next-generation 'gigacasting' manufacturing process |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-retreats-next-generation-gigacasting-manufacturing-process-2024-05-01/ |access-date=May 2, 2024 |website=Reuters |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.
== Texnologiya ==
Tesla joqarı dárejede vertikal integraciyalanǵan hám batareyalar, dvigateller hám programmalıq támiynat sıyaqlı kóplegen komponentlerdi óz ishinde islep shıǵadı&lt;ref name=&quot;gs2016-02-26&quot; /&gt;.

=== Batareyalar ===
[[Fayl:Tesla chassis, Sydney - Martin Place, 2017 (01).jpg|thumb|Model S hám Model X avtomobillerinde qollanılatuǵın Tesla shassisi, batareya kórinip tur]]
[[Fayl:Tesla 4680 2170 18650 batteries.svg|thumb|Teslanıń úsh cilindr formalı batareya elementleriniń forma faktorların salıstırıw]]

2023-jılǵı jaǵday boyınsha, Tesla batareya elementleriniń tórt túrli forma faktorın qollanadı: 18650, 2170, 4680 hám prizmatik&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tesla Now Has Multiple Battery Options: Which One Should You Choose? |url=https://insideevs.com/news/575956/tesla-battery-chemistries-explained/ |access-date=June 20, 2023 |website=InsideEVs |language=en |archive-date=June 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620013539/https://insideevs.com/news/575956/tesla-battery-chemistries-explained/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Merano |first=Maria |date=October 11, 2021 |title=Tesla Model S Plaid battery pack shows that 18650 cell innovations are not over yet |url=https://www.teslarati.com/tesla-model-s-plaid-battery-swan-song/ |access-date=June 20, 2023 |website=TESLARATI |language=en-US |archive-date=June 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620013543/https://www.teslarati.com/tesla-model-s-plaid-battery-swan-song/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Tesla bul batareyalardı úsh jetkerip beriwshiden satıp aladı: CATL, LG Energy Solution hám Panasonic. Panasonic óziniń batareya óndirisiniń bir bólegin Teslanıń Gigafactory Nevada zavodınıń ishinde jaylastırǵan. Házirgi waqıtta Tesla óz batareyaların islep shıǵarıw quwatın da keńeytpekte.

Tesla batareyaları salon ishindegi orındı únemlew ushın avtomobil polınıń astında jaylasqan. Tesla batareyanı jol shıǵındılarınan yamasa avtomobil apatlarınan qorǵaw ushın alyuminiy hám titannan islengen kóp bólekli qorǵaw sistemasın qollanadı&lt;ref name=&quot;model-s-titanium&quot;&gt;{{cite web |last=Prince |first=Max |date=March 28, 2014 |title=Meet the up-armored, titanium-shielded Tesla Model S |url=https://www.roadandtrack.com/go/news/tesla-model-s-titanium-underbody-shield |access-date=October 6, 2020 |website=Road &amp; Track |language=en-US |archive-date=January 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105192234/https://www.roadandtrack.com/new-cars/news/a7483/tesla-model-s-titanium-underbody-shield/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

BloombergNEF biznes-analitika kompaniyası 2021-jılı Tesla batareya blokınıń ózine túser bahasın kilovatt-saatına (kVt·s) 112 dollar dep bahaladı, al tarawdaǵı ortasha kórsetkish kVt·s ushın 132 dollar edi&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lee |first=Timothy |date=December 13, 2021 |title=Why battery costs have plunged 89 percent since 2010 |url=https://fullstackeconomics.com/untitled-2/ |access-date=January 30, 2022 |website=Full Stack Economics |language=en |quote=Tesla hasn't shared its exact battery costs with BloombergNEF, but the group estimates Tesla spends $112 per kWh – 15 percent below the industry average of $132. |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130153727/https://fullstackeconomics.com/untitled-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== 18650 ====
Tesla cilindr formalı litiy-ion batareya elementlerin qollanǵan birinshi avtomobil islep shıǵarıwshı boldı. Birinshi áwlad Roadster avtomobilin dúzgende, kompaniya basqa tutınıw elektronikasında burınnan qollanılıp kiyatırǵan, satıwda tayar bar 18650 túrindegi (diametri 18&amp;nbsp;mm, biyikligi 65&amp;nbsp;mm) cilindr formalı batareyalardı qollandı. Bul elementler injenerlik jaqtan qıyınshılıq tuwdırdı, sebebi olardıń hárbiriniń sıyımlılıǵı salıstırmalı túrde tómen edi, sonlıqtan bir batareya blokına mıńlaǵan elementti biriktiriw kerek boldı. Elektr hám jıllılıqtı basqarıw da qıyın másele boldı: bunıń ushın suyıqlıq penen salqınlatıw hám qızǵanda kóbiyetuǵın (intumescent) órtke qarsı ximiyalıq zat kerek boldı&lt;ref name=&quot;gcr2013-06&quot;&gt;{{cite news |last=Fisher |first=Thomas |date=June 11, 2013 |title=What Goes into A Tesla Model S Battery – And What It May Cost |website=Green Car Reports |url=http://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |url-status=dead |access-date=February 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503210702/https://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |archive-date=May 3, 2019}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, bul sheshim ámeliy bolıp shıqtı, sebebi elementlerdi turaqlı sapada kóp kólemde islep shıǵara alatuǵın jetilisken óndiris procesi burınnan bar edi. 18650 túrindegi elementler eń eski texnologiya bolsa da, olar Model S hám Model X avtomobillerinde qollanıladı. Tesla nikel-kobalt-alyuminiy (NCA) katod ximiyasına iye bul batareyalardı Panasonic kompaniyasınıń Yaponiyadaǵı zavodlarınan aladı&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot;&gt;{{Cite web |last=Kane |first=Mark |date=May 23, 2022 |title=What Batteries Are Tesla Using In Its Electric Cars? |url=https://insideevs.com/news/587455/batteries-tesla-using-electric-cars/ |access-date=August 17, 2023 |website=InsideEVs |language=en |archive-date=August 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803204018/https://insideevs.com/news/587455/batteries-tesla-using-electric-cars/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== 2170 ====
Keyingi qollanılǵan batareya túri 2170 túrindegi (diametri 21&amp;nbsp;mm, biyikligi 70&amp;nbsp;mm) cilindr formalı element boldı. Úlkenirek ólshem elektr avtomobilleri ushın optimallastırıldı: bul hárbir elementtiń sıyımlılıǵın arttırıwǵa hám bir batareya blokındaǵı elementler sanın azaytıwǵa múmkinshilik berdi. 2170 elementi Model 3 hám Model Y avtomobilleri ushın engizildi&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot; /&gt;.

Tesla Fremont zavodında jıynalatuǵın avtomobiller ushın kompaniya nikel-kobalt-alyuminiy katod ximiyasına iye 2170 túrindegi batareyalardı Panasonic kompaniyasınıń Gigafactory Nevada zavodındaǵı óndiris liniyasınan aladı&lt;ref&gt;{{cite web|title=Panasonic to expand battery capacity at Tesla Gigafactory|url=https://techcrunch.com/2020/09/08/panasonic-to-expand-battery-capacity-at-tesla-gigafactory/|access-date=April 7, 2021|website=TechCrunch|date=September 8, 2020|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2021-jılı yanvar ayında Panasonic ol jerde jılına 39 GVt·s batareya elementlerin islep shıǵarıw quwatına iye edi&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gurskiy |first1=Denis |title=Tesla Factory: Stats, Production, History, and Delivery Numbers by Gigafactory |url=https://evbite.com/tesla-factory-stats-production-history-and-delivery-numbers-by-gigafactory/ |access-date=February 1, 2021 |work=EVBite |date=January 27, 2021 |archive-date=January 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127153104/https://evbite.com/tesla-factory-stats-production-history-and-delivery-numbers-by-gigafactory/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tesla Energy de óziniń Powerwall úy energiya saqlaw óniminde 2170 elementlerin qollanadı.

Gigafactory Shanghai hám Gigafactory Berlin zavodlarında jıynalatuǵın avtomobiller ushın nikel-kobalt-marganec (NMC) katod ximiyasına iye batareyalar LG Energy Solution kompaniyasınıń Qıtaydaǵı zavodlarınan alınadı&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot; /&gt;.

==== 4680 ====
Teslanıń eń sońǵı cilindr formalı element dizaynı — 2021-jılı engizilgen 4680 túrindegi (diametri 46&amp;nbsp;mm, biyikligi 80&amp;nbsp;mm) element. Bul batareyanı Tesla óz ishinde islep shıqtı. Ol fizikalıq jaqtan 2170 túrine qaraǵanda 5 ese úlken, bul jáne de hárbir elementtiń sıyımlılıǵın arttırıwǵa hám bir batareya blokındaǵı elementler sanın azaytıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=January 19, 2021 |title=First look at Tesla's new structural battery pack that will power its future electric cars |url=https://electrek.co/2021/01/19/tesla-structural-battery-pack-first-picture/ |access-date=June 14, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=June 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603102219/https://electrek.co/2021/01/19/tesla-structural-battery-pack-first-picture/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=September 22, 2020 |title=Tesla announces &quot;tabless&quot; battery cells that will improve range of its electric cars |work=The Verge |url=https://www.theverge.com/2020/9/22/21449238/tesla-electric-car-battery-tabless-cells-day-elon-musk |access-date=September 23, 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118165249/https://www.theverge.com/2020/9/22/21449238/tesla-electric-car-battery-tabless-cells-day-elon-musk |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Batareyada elektr qarsılıǵın tómenletiw, qarsılıq sebepli qızıwdı azaytıw, joqarı tok beriw qábiletin jaqsılaw hám itimal tezirek zaryadlaw ushın «tabsız» (tabless) dizayn qollanılǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2023-08-29 |title=Tesla 4680 Performance Analysis with Lab Data |url=https://www.aboutenergy.io/post/tesla-4680-battery-cell-performance-analysis |access-date=2026-08-20 |website=About:Energy |language=en}}&lt;/ref&gt;. Batareyada nikel-marganec-kobalt-alyuminiy (NCMA) ximiyası qollanıladı&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. Batareya Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarıladı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 22, 2026 |title=Tesla Form 8-K — July 22, 2026, Q2 2026 Update |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000162828026049213/exhibit991.htm |access-date=2026-08-20 |website=www.sec.gov |quote=Battery Cell Manufacturing: Texas: 4680 &gt;40 GWh}}&lt;/ref&gt;. 4680 elementleri Gigafactory Texas zavodında jıynalatuǵın Cybercab, Cybertruck hám Model Y avtomobillerinde&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loh |first=Edward |date=2026-09-04 |title=Tesla Cybercab First Look: No Steering Wheel! No Brake Pedal! No Problem? |url=https://www.motortrend.com/news/tesla-cybercab-first-look-no-steering-wheel-no-brake-pedal-no-problem |access-date=2026-09-08 |website=MotorTrend |language=en}}&lt;/ref&gt;, sonday-aq Gigafactory Nevada zavodında jıynalatuǵın Semi júk mashinasında qollanıladı&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Akhtar |first=Riz |date=2026-05-09 |title=Tesla Semi electric truck features massive 822 kWh battery pack and 800 km of range |url=https://thedriven.io/2026/05/09/tesla-semi-electric-truck-features-massive-822-kwh-battery-pack-and-800-km-of-range/ |access-date=2026-08-20 |website=The Driven IO |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;.

==== Prizmatik ====
Sonday-aq Tesla kóplegen baslanǵısh dárejeli Model 3 hám Model Y avtomobillerinde prizmatik (tuwrı múyeshli) elementlerdi qollanadı&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot; /&gt;. Prizmatik elementler — litiy-temir-fosfat batareyası (LFP yamasa LiFePO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;). Bul energiya tıǵızlıǵı tómenirek túr, biraq onıń quramında nikel yamasa kobalt joq, sonlıqtan onı islep shıǵarıw arzanıraq&lt;ref&gt;{{cite web|last=Sanderson|first=Henry|date=February 19, 2020|title=Tesla's choice of cheaper lithium batteries hits cobalt miners|url=https://www.ft.com/content/7264bdda-5310-11ea-90ad-25e377c0ee1f|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211231233/https://www.ft.com/content/7264bdda-5310-11ea-90ad-25e377c0ee1f|archive-date=December 11, 2022|url-access=subscription|url-status=live|website=Financial Times|access-date=May 6, 2020}}&lt;/ref&gt;. Tesla bul batareyalardı CATL kompaniyasınıń Qıtaydaǵı zavodlarınan aladı. 2022-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla islep shıǵarǵan avtomobillerdiń derlik yarımında prizmatik elementler qollanılǵan&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 22, 2022 |first=Fred |last=Lambert |title=Tesla is already using cobalt-free LFP batteries in half of its new cars produced |url=https://electrek.co/2022/04/22/tesla-using-cobalt-free-lfp-batteries-in-half-new-cars-produced/ |website=Electrek |access-date=November 12, 2022 |archive-date=November 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112003108/https://electrek.co/2022/04/22/tesla-using-cobalt-free-lfp-batteries-in-half-new-cars-produced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tesla Energy de óziniń elektr tarmaǵı kólemindegi Megapack energiya saqlaw óniminde prizmatik elementlerdi qollanadı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hanley |first=Steve |date=May 11, 2021 |title=Tesla Transitions To LFP Battery Cells For Megapack Installations |url=https://cleantechnica.com/2021/05/11/tesla-transitions-to-lfp-battery-cells-for-megapack-installations/ |access-date=August 18, 2023 |website=CleanTechnica |language=en-US |archive-date=August 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818053632/https://cleantechnica.com/2021/05/11/tesla-transitions-to-lfp-battery-cells-for-megapack-installations/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== Izertlewler ====
Tesla litiy-ion batareyaların izertlewge investiciya saladı. 2016-jılı kompaniya Kanadanıń Jańa Shotlandiya provinciyasındaǵı Dalxauzi universitetinde jetekshi izertlewshi Djeff Dan menen 5 jıllıq batareyalardı izertlew hám islep shıǵıw boyınsha sheriklik ornattı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.dal.ca/news/2021/01/19/advanced-battery-scientists-join-exclusive-tesla-partnership-at-.html | title=Advanced Battery Scientists Join Excludive Tesla Partnership at DAL in Research Chair Roles | first=Caitlyn | last=MacQueen | work=Dalhousie University | date=January 19, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182257/https://www.dal.ca/news/2021/01/19/advanced-battery-scientists-join-exclusive-tesla-partnership-at-.html | url-status=live }}; {{Cite press release | url=https://www.dal.ca/news/media/media-releases/2015/06/17/tesla_motors_sign_first_canadian_university_research_agreement_with_dalhousie_university.html | title=Tesla Motors signs first Canadian university research agreement with Dalhousie University | publisher=Dalhousie University | date=June 17, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182256/https://www.dal.ca/news/media/media-releases/2015/06/17/tesla_motors_sign_first_canadian_university_research_agreement_with_dalhousie_university.html | url-status=live }}; {{Cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-autos-tesla-batteries-laboratory/how-tesla-tapped-a-tiny-canadian-lab-for-battery-breakthroughs-idUSKBN22Q1WK | title=How Tesla tapped a tiny Canadian lab for battery breakthroughs | first1=Norihiko | last1=Shirouzu | first2=Paul | last2=Lienert | work=Reuters | date=May 14, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182255/https://www.reuters.com/article/us-autos-tesla-batteries-laboratory/how-tesla-tapped-a-tiny-canadian-lab-for-battery-breakthroughs-idUSKBN22Q1WK | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tesla Maxwell Technologies kompaniyasın 200 million dollardan aslamǵa satıp aldı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://electrek.co/2020/01/21/tesla-acquisition-maxwell-big-impact-battery-elon-musk/ | title=Elon Musk: Tesla acquisition of Maxwell is going to have a very big impact on batteries | first=Fred | last=Lambert | work=Electrek | date=January 21, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=May 23, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210523051630/https://electrek.co/2020/01/21/tesla-acquisition-maxwell-big-impact-battery-elon-musk/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; hám onı 2021-jılı sattı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://electrek.co/2021/07/21/tesla-tsla-sells-back-maxwell-technology-ultracapacitor-business-to-former-executives/ | title=Tesla (TSLA) sells back Maxwell Technology's ultracapacitor business to former executives | first=Fred | last=Lambert | work=Electrek | date=July 21, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821202834/https://electrek.co/2021/07/21/tesla-tsla-sells-back-maxwell-technology-ultracapacitor-business-to-former-executives/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq ol Hibar Systems kompaniyasın satıp aldı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://cleantechnica.com/2019/10/06/tesla-adds-hibar-systems-to-its-list-of-acquisitions/ | title=Tesla Adds Hibar Systems To Its List Of Acquisitions | website=CleanTechnica | date=October 6, 2019 | access-date=February 9, 2020 | archive-date=November 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120044143/https://cleantechnica.com/2019/10/06/tesla-adds-hibar-systems-to-its-list-of-acquisitions/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cnbc.com/2019/10/07/tesla-reportedly-bought-a-company-for-high-speed-battery-manufacturing.html |title=Tesla reportedly bought a company that specializes in high-speed battery manufacturing |last=Palmer |first=Annie |publisher=CNBC |date=October 7, 2019 |access-date=February 9, 2020 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930200815/https://www.cnbc.com/2019/10/07/tesla-reportedly-bought-a-company-for-high-speed-battery-manufacturing.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tesla kishi kanadalı batareya kompaniyası Springpower International kompaniyasınan batareya islep shıǵarıw boyınsha bir neshe patent arzasın satıp aldı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=May 4, 2021 |title=Tesla taps tiny startup's tech to build cheaper, cleaner batteries |website=TechCrunch |url=https://techcrunch.com/2021/05/04/tesla-taps-tiny-startups-tech-to-build-cheaper-cleaner-batteries/ |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183046/https://techcrunch.com/2021/05/04/tesla-taps-tiny-startups-tech-to-build-cheaper-cleaner-batteries/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bonifacic |first=Igor |date=May 4, 2021 |title=Tesla may have paid $3 to buy patents for making cleaner EV batteries |work=Engadget |url=https://www.engadget.com/tesla-springpower-international-patents-190100400.html |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821191754/https://www.engadget.com/tesla-springpower-international-patents-190100400.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
==== Litiydi tazalaw ====
2023-jılı Tesla AQSHtıń Texas shtatındaǵı Robstaun qalasınıń qasında 375 million dollarlıq litiydi tazalaw zavodınıń qurılısın basladı&lt;ref name=&quot;Lithium refining 2025&quot;&gt;{{Cite web |last=Rogers |first=Chase |title=Abbott, Musk share stage for Tesla lithium refinery groundbreaking in South Texas |url=https://www.caller.com/story/news/local/2023/05/08/abbott-musk-attend-tesla-lithium-refinery-groundbreaking-in-south-texas/70194611007/ |date=May 8, 2023 |access-date=January 30, 2025 |website=Corpus Christi Caller-Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Zavodtıń texnologiyalıq procesi litiydi qayta islewde kúkirt kislotasın qollanıwdı joq etedi, nátiyjede oǵan baylanıslı natriy sulfatı shıǵındısı da payda bolmaydı&lt;ref name=&quot;Lithium refining 2025&quot; /&gt;. Jergilikli turǵınlar zavodtıń suw tutınıwı boyınsha táshwish bildirdi: dáslepki bahalawlar boyınsha ádettegi jumıs rejiminde kúnine {{convert|400000|USgal}} suw qollanıladı, al eń joqarı tutınıw kúnine {{convert|8000000|USgal}} jetiwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carlson |first=Kara |date=January 7, 2025 |title=Musk's Massive Tesla Lithium Plant Hunts for Water in Drought-Hit Texas |url=https://financialpost.com/pmn/business-pmn/musks-massive-tesla-lithium-plant-hunts-for-water-in-drought-hit-texas |access-date=January 30, 2025 |website=Financial Post}}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Software upgrades&quot;&gt;&lt;/span&gt;Programmalıq támiynat ===
Tesla avtomobillerge jańa funkciyalar qosıw yamasa máselelerdi dúzetiw ushın «hawa arqalı» (over-the-air, OTA) jańalanıwlardı qollanadı&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lambert |first1=Fred |date=July 19, 2017 |title=Tesla's over-the-air software updates make other vehicles 'highly vulnerable to obsolescence', says analyst |work=Electrek |url=https://electrek.co/2017/07/19/tesla-software-updates-vs-auto-industry/ |access-date=December 18, 2020 |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109023738/https://electrek.co/2017/07/19/tesla-software-updates-vs-auto-industry/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul bir neshe qúdiretli bort kompyuterleri arasındaǵı tıǵız integraciya arqalı múmkin boladı. Al burın avtomobil islep shıǵarıwshılar texnologiyanı basqasha qollanǵan: olar hárbir kishi sistema ushın satıwda tayar bar elektron komponentlerdi satıp alǵan, al bul komponentler ádette programmalıq dárejede óz-ara baylanısa almaǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lambert |first=Fred |date=October 3, 2023 |title=Tesla just made your car safer after a crash through a software update |url=https://electrek.co/2023/10/03/tesla-made-car-safer-after-crash-through-software-update/ |access-date=October 3, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003191544/https://electrek.co/2023/10/03/tesla-made-car-safer-after-crash-through-software-update/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bul sistema Teslaǵa klientlerdiń qaysı funkciyalardan paydalana alatuǵının qadaǵalawǵa da múmkinshilik berdi. Mısalı, jıynawdı ańsatlastırıw ushın barlıq Model 3 avtomobilleri artqı orınlıqlardı jılıtıw funkciyası menen islep shıǵarıldı, biraq onı tek premium salondı satıp alǵan klientler qosa alatuǵın edi. Degen menen, Tesla premium salon ushın tólemegen klientlerge de artqı orınlıqlardı jılıtıw funkciyasın satıp alıw múmkinshiligin berdi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lambert |first=Fred |date=February 15, 2020 |title=Tesla starts selling rear-heated seats on Model 3 SR and SR Plus as $300 OTA upgrade |url=https://electrek.co/2020/02/15/tesla-rear-heated-seats-model-3-ota-upgrades/ |access-date=September 1, 2020 |website=Electrek |language=en |archive-date=December 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222144719/https://electrek.co/2020/02/15/tesla-rear-heated-seats-model-3-ota-upgrades/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tesla Enhanced Autopilot hám Full Self-Driving funkciyaları ushın da usınday programmalıq qulıplawdı qollanadı, biraq barlıq avtomobiller bul funkciyalardı iske qosıw ushın kerekli kompyuterler hám kameralar menen úskenelengen&lt;ref&gt;{{cite web |last=Baldwin |first=Roberto |date=June 22, 2020 |title=Musk Announces Tesla Basic Autopilot Deal |url=https://www.caranddriver.com/news/a32935630/musk-tesla-autopilot-upgrade-deal-june/ |access-date=August 26, 2020 |website=Car and Driver |language=en-US |archive-date=October 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023114841/https://www.caranddriver.com/news/a32935630/musk-tesla-autopilot-upgrade-deal-june/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Dvigateller ===
Tesla eki túrli elektr dvigatelin islep shıǵaradı: induksiyalıq dvigatel hám sinxron reaktiv dvigatel (SynRM) qásiyetlerine iye ishki turaqlı magnitli (IPM) dvigatel.

Eski dizayn — mıs rotorlı (ol Tesla logotibine ilham bergen) úsh fazalı tórt polyuslı ózgermeli tok induksiyalıq dvigateli (onı asinxron dvigatel dep te ataydı)&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 30, 2016 |title=Tesla's 3-Phase 4-Pole AC Induction Motor – Why Nikola Tesla's 19th Century Induction Motor Is The Ideal Choice for the 21st Century Electric Car |work=CleanTechnica |url=https://cleantechnica.com/2016/05/30/nikola-teslas-19th-century-induction-motor-ideal-choice-21st-century-electric-car/ |access-date=January 26, 2021 |archive-date=January 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224642/https://cleantechnica.com/2016/05/30/nikola-teslas-19th-century-induction-motor-ideal-choice-21st-century-electric-car/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul dvigateller aylanıw momentin payda etiw ushın ózgermeli magnit maydanı arqalı elektromagnit induksiyasın qollanadı. Induksiyalıq dvigateller Model S hám Model X avtomobillerinde artqı dvigatel, Model 3 hám Model Y avtomobillerinde aldıńǵı dvigatel retinde qollanıladı, sonday-aq birinshi áwlad Roadster avtomobilinde qollanılǵan.

2017-jılı Model 3 avtomobili shıqqannan berli Tesla IPM-SynRM dvigatellerin de islep shıǵarıp kiyatır. Bul dvigatellerde temir rotor qollanıladı: metalda oyıqlar kesilip, magnitler ishki ózekke ornatıladı. IPM dvigateli retinde ol jaqsı baslanǵısh aylanıw momentin payda etedi, biraq joqarı tezliklerde keri elektr qozǵawshı kúshler sebepli onıń ónimliligi tómenleydi. Joqarı tezlikte islew ushın Tesla injenerleri temirdiń magnit qarsılıǵı qásiyetinen paydalandı: eger ózekte kanallar kesilse, bul qásiyet onıń stator magnit maydanı menen sinxron aylanıwına múmkinshilik beredi. Bul kanallar turaqlı magnitlerdi ornatıw ushın da ideal ishki orın bolıp shıqtı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla Model 3's IPM-SynRM electric motor explained |url=https://uk.motor1.com/news/462107/video-tesla-model-3-electric-motor-explained/ |access-date=July 9, 2024 |work=Motor1 |language=en-gb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gaddam |first=Yogeshwari S. |date=January 8, 2021 |title=Tesla Model 3's IPM-SynRM electric motor |url=https://www.lesics.com/tesla-model-3_s-ipm-synrm-electric-motor.html |access-date=July 9, 2024 |website=Lesics}}&lt;/ref&gt;. Házirgi waqıtta IPM-SynRM dvigateli Model 3 hám Model Y avtomobillerinde artqı dvigatel, Model S hám Model X avtomobilleriniń 2019-jıldan keyingi versiyalarında aldıńǵı dvigatel retinde qollanıladı, sonday-aq onıń Tesla Semi júk mashinasında qollanılıwı kútilmekte&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://arstechnica.com/cars/2019/04/motor-technology-from-model-3-helps-tesla-boost-model-s-range-10/ |title=Motor technology from Model 3 helps Tesla boost Model S range 10% |website=ArsTechnica |date=April 24, 2019 |access-date=November 3, 2019 |archive-date=January 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121072656/https://arstechnica.com/cars/2019/04/motor-technology-from-model-3-helps-tesla-boost-model-s-range-10/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;NACS&quot;&gt;&lt;/span&gt;Arqa Amerika zaryadlaw standartı ===
{{main|Arqa Amerika zaryadlaw standartı}}

Arqa Amerika zaryadlaw standartı (North American Charging Standard, NACS) — Tesla islep shıqqan elektr avtomobillerin zaryadlaw konnektorı sisteması. Ol 2012-jıldan berli Arqa Amerika bazarına arnalǵan barlıq Tesla avtomobillerinde qollanılmaqta, al 2022-jılı basqa islep shıǵarıwshılardıń qollanıwı ushın ashıldı. Sonnan berli derlik barlıq basqa avtomobil islep shıǵarıwshılar 2025-jıldan baslap Arqa Amerikada satılatuǵın elektr avtomobilleri NACS zaryadlaw portı menen úskenelenetuǵının járiyaladı. Elektr avtomobillerin zaryadlaw tarmaqlarınıń bir neshe operatorı hám úskene islep shıǵarıwshılar da NACS konnektorların qosıw jobaların járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=October 19, 2023 |title=Toyota signs deal with Tesla for NACS and Supercharger access |language=en-US |work=Electrek |url=https://electrek.co/2023/10/19/toyota-signs-deal-tesla-nacs-supercharger-access/ |access-date=October 19, 2023 |archive-date=October 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020085747/https://electrek.co/2023/10/19/toyota-signs-deal-tesla-nacs-supercharger-access/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;AutoPilot&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Autopilot&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Full Self-Driving&quot;&gt;&lt;/span&gt;«Autopilot» hám «Full Self-Driving (Supervised)»===
{{Main|Tesla Autopilot}}

=== Shiyshe ===
2016-jılı noyabr ayında kompaniya Tesla Glass texnologiyalıq toparın járiyaladı. Bul topar Tesla Model 3 avtomobiliniń tóbe shiyshesin islep shıǵardı. Sonday-aq ol Tesla Solar Roof sistemasınıń quyash plitkalarında qollanılatuǵın shiysheni de islep shıǵaradı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Muoio |first=Danielle |date=November 1, 2016 |title=Elon Musk: Tesla is developing a special kind of glass for its Model 3 |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-tesla-model-3-will-use-glass-from-solar-roof-2016-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182254/https://www.businessinsider.com/elon-musk-tesla-model-3-will-use-glass-from-solar-roof-2016-11 |archive-date=August 21, 2021 |access-date=August 21, 2021 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt;.

=== Robototexnika ===
Model 3 avtomobilin islep shıǵarıwǵa tayarlanıw barısında Tesla avtomobillerdi jıynaw ushın [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. 2015 hám 2017-jıllar aralıǵında kompaniya avtomatlastırıw hám robototexnika menen shuǵıllanatuǵın bir neshe kompaniyanı satıp aldı. Olardıń qatarında Compass Automation&lt;ref name=&quot;electrek_compass&quot;&gt;{{cite web |date=June 4, 2020 |title=Tesla quietly acquired automated manufacturing firm to design factories |url=https://electrek.co/2020/06/04/tesla-acquired-automated-manufacturing-firm-compass-automation/ |access-date=March 28, 2021 |website=Electrek |archive-date=March 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316163336/https://electrek.co/2020/06/04/tesla-acquired-automated-manufacturing-firm-compass-automation/ |url-status=live |last1=Lambert |first1=Fred }}&lt;/ref&gt;, Grohmann Automation&lt;ref name=&quot;biz_in_2017&quot;&gt;{{cite web |date=November 7, 2017 |title=Tesla just bought an automation company to help it build the factory of the future — here's what we know about it |url=https://www.businessinsider.com/tesla-buys-perbix-facts-details-2017-11 |access-date=March 28, 2021 |website=Business Insider |archive-date=June 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627200348/https://www.businessinsider.com/tesla-buys-perbix-facts-details-2017-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, Perbix Machine Company hám Riviera Tool and Die kompaniyaları bar&lt;ref name=&quot;DetroitFP_2015&quot;&gt;{{cite news |last1=Bomey |first1=Nathan |title=A first in Michigan: Tesla buys Grand Rapids auto supplier |language=en |work=Detroit Free Press |url=https://www.freep.com/story/money/cars/2015/05/06/tesla-motors-acquisition-riviera-tool-grand-rapids/70916758/ |url-status=live |access-date=October 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028172934/https://www.freep.com/story/money/cars/2015/05/06/tesla-motors-acquisition-riviera-tool-grand-rapids/70916758/ |archive-date=October 28, 2021}}&lt;/ref&gt;. Keyin Mask robototexnika avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ásteletkenin ayttı&lt;ref name=&quot;King 2018&quot;&gt;{{Cite news |last=King |first=Gayle |date=April 13, 2018 |title=Tesla CEO Elon Musk, stressed but &quot;optimistic,&quot; predicts big increase in Model 3 production |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-tesla-model-3-problems-interview-today-2018-04-13/ |access-date=July 26, 2023 |archive-date=July 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727004533/https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-tesla-model-3-problems-interview-today-2018-04-13/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Keyin Tesla Giga Press dep atalatuǵın iri quyıw mashinalarına ótti. Bul mashinalar iri, bir bólekli astıńǵı bólimlerdi jaratıw arqalı óndiristi ápiwayılastıradı. Nátiyjede óndiris waqtı, miynet qárejetleri, zavod iyelegen maydan hám kepserlew robotlarınıń sanı azayadı&lt;ref&gt;{{cite news |date=February 10, 2023 |title=Giga Presses – the giant die casts that are reshaping car manufacturing |url=https://europe.autonews.com/suppliers/giga-presses-help-toyota-volvo-hyundai-cut-production-costs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228212541/https://europe.autonews.com/suppliers/giga-presses-help-toyota-volvo-hyundai-cut-production-costs |archive-date=February 28, 2023 |access-date=March 1, 2023 |location=US |via=Automotive News |agency=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Inagaki |first1=Kana |last2=Campbell |first2=Peter |last3=Keohane |first3=David |date=November 6, 2023 |title=Toyota takes on Tesla's gigacasting in battle for carmaking's future |url=https://www.ft.com/content/08048b42-ce72-4b64-9e0e-d15fbc98a9da |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111213609/https://www.ft.com/content/08048b42-ce72-4b64-9e0e-d15fbc98a9da |archive-date=November 11, 2023 |access-date=November 11, 2023 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt;. Sınshılardıń atap ótiwinshe, komponentler sanınıń azayıwı apattan keyin avtomobillerdi ońlawdı qıyınlastıradı yamasa qımbatlastıradı&lt;ref name=&quot;p747&quot;&gt;{{cite web |date=June 14, 2023 |title=Why are other automakers chasing Tesla's 'Gigacasting'? |url=https://www.reuters.com/technology/why-are-other-automakers-chasing-teslas-gigacasting-2023-06-14/ |access-date=May 26, 2024 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;.

2022-jıldan baslap kompaniya Optimus dep atalatuǵın gumanoid robotın islep shıǵıp atır. Mask Optimus Teslanıń Full Self-Driving texnologiyasın iske qosatuǵın tiykarǵı programmalıq támiynatın qollanatuǵının aytqan. Sonday-aq ol qaytalanatuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw arqalı jumısshı kúshi jetispewshiligin azaytıw ushın robottı Tesla zavodlarında qollanıwǵa bolatuǵının bildirdi&lt;ref&gt;{{Cite news |first1=Meghan |last1=Bobrowsky |first2=Rebecca |last2=Elliott |date=September 30, 2022 |title=Elon Musk Unveils Prototype of Tesla's Humanoid Robot Optimus, Says It Will Cost Less Than a Car |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ai-day-2022-elon-musk-11664536415 |access-date=October 2, 2022 |issn=0099-9660 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016133724/https://www.wsj.com/articles/tesla-ai-day-2022-elon-musk-11664536415 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı 28-yanvarda Tesla Optimus robotına kúsh jumsaw ushın Model S hám Model X avtomobillerin islep shıǵarıwdı toqtatatuǵının járiyaladı. Maqset — Fremont zavodında jılına 1 million robot islep shıǵarıw&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lora |first=Kolodny |date=2026-01-28 |title=Elon Musk says Tesla ending Models S and X production, converting Fremont factory lines to make Optimus robots |url=https://www.cnbc.com/2026/01/28/tesla-ending-model-s-x-production.html |access-date=2026-01-29 |website=CNBC |language=en|last2=Levy|first2=Ari}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}</text>
      <sha1>i4i4tqmr3922gv5izpdhp57oxvrbc18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275039</id>
      <parentid>275038</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161552" sha1="g41kf1ko0ozxkw9hogl2ol9d3xkd615" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vevent&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;background:#5E5E5E; color:white; font-size:125%;&quot; |Tesla, Inc.
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Tesla_Motors.svg|120px|sürmesiz]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[Fayl:Gigafactory_Texas_Building_1_June_2022.jpg|220px|sürmesiz]]
&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;Tesla kompaniyasınıń bas keńsesi — Texas shtatınıń Ostin qalasınıń qasındaǵı Gigafactory Texas&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Burınǵı atı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Tesla Motors, Inc. (2003–2017)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Túri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Ashıq akcionerlik jámiyet
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Birjadaǵı belgisi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Nasdaq: TSLA&lt;br&gt;Nasdaq-100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 100 indeksiniń quramında&lt;br&gt;S&amp;P 500 indeksiniń quramında
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ISIN
| class=&quot;infobox-data&quot; |US88160R1014
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tarawı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Avtomobil sanaatı&lt;br&gt;Qayta tiklenetuǵın energiya
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykar salınǵan kúni
| class=&quot;infobox-data&quot; |1-iyul, 2003-j.&lt;br&gt;San-Karlos, Kaliforniya, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tiykarshıları
| class=&quot;infobox-data&quot; |Martin Eberxard&lt;br&gt;Mark Tarpenning
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Bas keńsesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |Gigafactory Texas, Ostin, Texas, AQSH
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Orınlar sanı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}1359 satıw, xızmet kórsetiw hám jetkerip beriw orayı&lt;br&gt;{{profit}}7791 Supercharger stanciyası
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmet kórsetiw aymaǵı
| class=&quot;infobox-data&quot; |Shıǵıs Aziya&lt;br&gt;Evropa&lt;br&gt;Jaqın Shıǵıs&lt;br&gt;Arqa Amerika&lt;br&gt;Okeaniya&lt;br&gt;Qubla-Shıǵıs Aziya&lt;br&gt;Hindstan yarım atawı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Basqarıwshılar
| class=&quot;infobox-data&quot; |Ilon Mask — bas direktor (CEO)&lt;br&gt;Robin Denxolm — direktorlar keńesiniń baslıǵı
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ónimleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Cybercab&lt;br&gt;Cybertruck&lt;br&gt;Megapack&lt;br&gt;Model 3&lt;br&gt;Model Y&lt;br&gt;Powerwall&lt;br&gt;Semi&lt;br&gt;Quyash panelleri&lt;br&gt;Solar Roof
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Óndiris kólemi
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}1,66 million avtomobil (2025)&lt;br&gt;{{profit}}46,7 GVt·s batareyalı energiya saqlaw sistemaları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |Zaryadlaw&lt;br&gt;Qamsızlandırıw&lt;br&gt;Texnikalıq xızmet kórsetiw
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; style=&quot;background:#F2F2F2;&quot; |Finanslıq kórsetkishleri
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Tabısı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}94,83 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Operaciyalıq paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}4,36 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Taza paydası
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{loss}}3,79 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma aktivleri
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}137,8 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Ulıwma kapitalı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}82,14 mlrd AQSH dolları (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Iyesi
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[Ilon Mask]] (20%)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |Xızmetkerler sanı
| class=&quot;infobox-data&quot; |{{profit}}134 785 (2025)
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyaları]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |Tesla Automation&lt;br&gt;Tesla Energy
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ASN
| class=&quot;infobox-data&quot; |394161
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[Veb-sayt|Veb-saytı]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[https://www.tesla.com tesla.com]
|}
'''Tesla, Inc.''' — amerikalı kóp milletli avtomobil hám taza energiya kompaniyası. Onıń bas keńsesi [[Texas]] shtatınıń Ostin qalasında jaylasqan. Kompaniya batareyalı elektr avtomobillerin (BEV), úyden baslap elektr tarmaǵı kólemine shekemgi turaqlı batareyalı energiya saqlaw qurılmaların, quyash panelleri menen quyash plitkaların hám olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi joybarlaydı, islep shıǵaradı hám satadı.

Kompaniyanı 2003-jıl iyul ayında Martin Eberxard hám Mark Tarpenning '''Tesla Motors''' atı menen dúzdi. Onıń atı oylap tabıwshı hám elektr injeneri Nikola Teslanıń húrmetine qoyılǵan. 2004-jılı fevral ayında [[Ilon Mask]] Tesla kompaniyasınıń birinshi qarjılandırıw basqıshın basqardı hám kompaniyanıń direktorlar keńesiniń baslıǵı boldı. Keyin ol ózin kompaniyanıń birge tiykarshısı dep járiyaladı. 2008-jılı ol bas direktor (CEO) bolıp tayınlandı. Kompaniya 2008-jılı óziniń birinshi avtomobil modeli — Roadster sport avtomobilin, 2012-jılı Model S sedanın, 2015-jılı Model X jol tańlamas avtomobilin (SUV), 2017-jılı Model 3 sedanın, 2020-jılı Model Y krossoverin, 2022-jılı Tesla Semi júk mashinasın hám 2023-jılı Cybertruck pikapın islep shıǵara basladı.

Tesla — bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı eń qımbat kompaniyalardıń biri. 2020-jıl iyul ayınan baslap ol dúnyadaǵı eń qımbat avtomobil islep shıǵarıwshı bolıp tabıladı. 2021-jıl oktyabr ayınan 2022-jıl mart ayına shekem Tesla 1 trillion AQSH dollarlıq kompaniya boldı. Ol usı bahaǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası edi. 2023-jılı kompaniya ''Forbes'' Global 2000 diziminde 69-orındı iyeledi&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Schifrin |first1=Matt |last2=Murphy |first2=Andrea |date=June 6, 2024 |title=The Global 2000 2023 |url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0 |archive-date=January 29, 2024 |access-date=February 7, 2024 |website=Forbes |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı kompaniya 17,6% úles penen batareyalı elektr avtomobilleri bazarında jetekshi orında boldı.

Tesla kompaniyasınıń bazar kapitalizaciyası 2024-jıl noyabr ayınan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cunningham |first=Doug |date=November 8, 2024 |title=Tesla regains $1 trillion in market capitalization in post-election surge |url=https://www.upi.com/Top_News/US/2024/11/08/Tesla-trillion-dollar-Musk-Trump/6721731085202/ |access-date=November 8, 2024 |website=UPI |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025-jıl fevral ayına shekem&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dey |first=Esha |date=February 26, 2025 |title=Tesla Market Value Slips Below $1 Trillion as Europe Sales Sink |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-25/tesla-market-value-slips-below-1-trillion-as-europe-sales-sink |access-date=February 26, 2024 |website=Bloomberg |language=en}}&lt;/ref&gt; hám 2025-jıl may ayınan 2026-jıl iyul ayına shekem jáne 1 trillion dollardan asıp ketti&lt;ref&gt;{{cite news|last=Denning|first=Liam|date=May 12, 2025|title=Tesla's Trillion-Dollar Market Value Is Fueled by Amnesia|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2025-05-12/tesla-s-trillion-dollar-market-value-is-fueled-by-amnesia|work=Bloomberg|access-date=September 23, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jılı noyabr ayında Tesla Mask ushın 1 trillion dollarlıq miynet haqı paketin tastıyıqladı. Eger Mask belgili bir maqsetlerge erisse, ol bul paketti 10 jıl ishinde aladı&lt;ref name=&quot;$1 trillion package approved&quot;&gt;{{cite news |last=Isidore |first=Chris |date=November 6, 2025 |title=Tesla approves Elon Musk's $1 trillion pay package |work=CNN |url=https://us.cnn.com/2025/11/06/business/musk-trillion-dollar-pay-package-vote |access-date=November 6, 2025}}&lt;/ref&gt;. 2025-jıldıń aqırına shekem kompaniya dúnyadaǵı eń iri elektr avtomobilleri islep shıǵarıwshı statusın joǵalttı&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://people.com/tesla-dethroned-as-worlds-biggest-electric-car-maker-following-elon-musk-backlash-11878573|title=Tesla Dethroned as World's Biggest Electric Car Maker Following Elon Musk Backlash|first=Rachel|last=Raposas|website=People|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}&lt;/ref&gt;.

Tesla sud talaplarına, boykotlarǵa, húkimettiń tekseriwlerine hám jurnalistlerdiń sınına ushıradı. Olardıń sebepleri — xabar beriwshilerge (whistleblower) qarsı basım kórsetiwdiń bir neshe jaǵdayı haqqındaǵı ayıplawlar, jınıslıq basım kórsetiw hám kásiplik awqamlarǵa qarsı háreketler sıyaqlı jumısshılar huqıqların buzıwlar, onlaǵan keri shaqırıwlarǵa alıp kelgen qáwipsizlik kemshilikleri, jámiyetshilik penen baylanıs bóliminiń joqlıǵı hám Masktıń qarama-qarsılıqlı málimlemeleri. Bunday málimlemelerge kompaniyanıń transport basqarıwshıǵa járdem beriw texnologiyası hám ónimlerdi shıǵarıw múddetleri boyınsha artıqsha wádeler beriw kiredi.

== Tariyxı ==
{{Main|Tesla, Inc. tariyxı}}

=== Dúziliwi (2003–2004) ===
Kompaniyanı 2003-jılı 1-iyulda Martin Eberxard hám Mark Tarpenning Tesla Motors, Inc. atı menen dúzdi{{sfn|Vance|2015|p=152}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kay |first=Grace |title=Ousted Tesla cofounder Martin Eberhard sounds off on Elon Musk, how the company has changed, and the EV wars |url=https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |access-date=July 28, 2023 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=July 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728202545/https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Olar sáykes túrde bas direktor hám bas finans direktorı boldı&lt;ref name=timelinefacts /&gt;. Eberxard «texnologiya kompaniyası da bolıp tabılatuǵın avtomobil islep shıǵarıwshını» dúziwdi qálegenin aytqan. Onıń tiykarǵı texnologiyaları «batareya, kompyuter programmalıq támiynatı hám menshikli dvigatel» bolıwı kerek edi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |access-date=August 31, 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Bir neshe aydan keyin Eberxard penen Tarpenningke Ayan Rayt qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=152}}. 2004-jılı fevral ayında kompaniya A seriyalı qarjılandırıw basqıshında 7,5&amp;nbsp;million AQSH dolların jıynadı. Onıń 6,5&amp;nbsp;million dolları Ilon Maskqa tiyisli edi. Mask eki jıl aldın PayPal kompaniyasındaǵı úlesin satıwdan 176&amp;nbsp;million dollar alǵan edi{{sfn|Vance|2015|p=116}}. Mask Tesla kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı hám eń iri akcioneri boldı{{sfn|Vance|2015|p=154}}&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot;&gt;{{Cite news | last=Burns | first=Matt |date=October 8, 2014 | title=A Brief History of Tesla | url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717064829/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/#/slide2 | archive-date=July 17, 2015 |access-date=June 11, 2015 |website=TechCrunch | quote=&quot;Tesla was founded not by Elon Musk, but rather by Martin Eberhard and Marc Tarpenning in July 2003. The two bootstrapped the fledgling auto company until Elon Musk led the company's US$7.5&amp;nbsp;million Series A financing round in February 2004.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=timelinefacts&gt;{{cite news |last1=Reed |first1=Eric |title=History of Tesla: Timeline and Facts |url=https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |work=TheStreet.com |date=February 4, 2020 |access-date=January 27, 2021 |archive-date=December 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220161321/https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2004-jılı may ayında Dj. B. Straubel Tesla kompaniyasına bas texnikalıq direktor bolıp qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=155}}.

2009-jılı sentyabr ayında Eberxard penen Tesla kelisken sud kelisimi barlıq bes adamǵa — Eberxard, Tarpenning, Rayt, Mask hám Straubelge — ózlerin birge tiykar salıwshılar dep ataw huqıqın berdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=LaMonica |first=Martin |title=Tesla Motors founders: Now there are five |url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |publisher=CNET |date=September 21, 2009 |access-date=October 6, 2016 |archive-date=November 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115134134/https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Roadster (2005–2009) ===
{{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}}
Ilon Mask kompaniyada belsendi rol atqardı, biraq kúndelikli biznes operaciyalarına tereń aralaspadı&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Mitchell|first=Russ|title=Review: A deep new history of Tesla takes the shine off Elon Musk|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|date=July 30, 2021|website=Los Angeles Times|url-access=limited|access-date=July 30, 2021|archive-date=August 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802080819/https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Kompaniyanıń strategiyası jańalıqtı erte qabıl etiwshilerge arnalǵan premium sport avtomobilinen baslap, keyin sedanlar hám arzan kompakt avtomobiller sıyaqlı keń tarqalǵan avtomobillerge ótiw edi&lt;ref name=&quot;MasterPlan&quot;&gt;{{cite web |last=Musk |first=Elon |title=The Secret Tesla Motors Master Plan (just between you and me) No. 124 |url=https://www.tesla.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802142703/http://www.teslamotors.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me | archive-date=August 2, 2010 |date=August 2, 2006 |website=tesla.com |publisher=Tesla Motors}}&lt;/ref&gt;.

2005-jılı fevral ayında Mask Tesla kompaniyasınıń 13&amp;nbsp;million dollarlıq B seriyalı venchur kapital qarjılandırıw basqıshın basqardı. Bul basqısh qarjılandırıwshılar toparına Valor Equity Partners kompaniyasın qostı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weinstock |first=Suzanne |title=Venture-backed Tesla cuts costs |url=https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |website=Private Equity International |date=January 5, 2013 |access-date=August 16, 2021 |archive-date=August 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816094912/https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TC_history_2014&quot; /&gt;. 2006-jılı may ayında Mask 40&amp;nbsp;million dollarlıq úshinshi basqıshtı birgelikte basqardı. Bul basqıshqa belgili isbilermenler, sonıń ishinde [[Google]] kompaniyasınıń birge tiykarshıları Sergey Brin hám Larri Peydj, sonday-aq eBay kompaniyasınıń burınǵı prezidenti Djeff Skoll investiciya saldı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=E. Freya |title=Green Giants: How Smart Companies Turn Sustainability into Billion-Dollar Businesses |date=2015 |publisher=Amacom |location=New York |isbn=978-0-8144-3614-1 |oclc=911179554}}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı may ayında 45&amp;nbsp;million dollarlıq tórtinshi basqısh jeke qarjılandırıwdıń ulıwma kólemin 105&amp;nbsp;million dollardan asırdı&lt;ref name=&quot;GreenGiants&quot; /&gt;.

2007-jılı avgust ayında Mask basqarǵan direktorlar keńesi Eberxardtan bas direktor lawazımınan ketiwdi soradı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | title=Tesla CEO steps down as possible delays loom | first=Michael | last=Kanellos | publisher=CNET | date=August 13, 2007 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142628/https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Keyin Eberxard «texnologiyalar boyınsha prezident» lawazımın iyeledi, al 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan tolıǵı menen ketti. Kompaniyanıń elektr injeneriyası boyınsha vice-prezidenti bolǵan birge tiykar salıwshı Mark Tarpenning te 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan ketti&lt;ref&gt;{{cite web |title=Martin Eberhard and Marc Tarpenning {{!}} American entrepreneurs |url=https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |website=Encyclopædia Britannica |date=September 18, 2023 |access-date=April 7, 2021 |archive-date=February 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218075931/https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2007-jılı avgust ayında Maykl Marks waqıtsha bas direktor etip tayınlandı, al 2007-jılı dekabr ayında Zeev Drori bas direktor hám prezident boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot; /&gt;. 2008-jılı oktyabr ayında Mask Drorinıń ornına bas direktor boldı&lt;ref name=&quot;the-origin&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|title=The Making Of Tesla: Invention, Betrayal, And The Birth Of The Roadster|last=Baer|first=Drake|work=Business Insider|date=November 11, 2014|access-date=October 3, 2018|archive-date=July 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711152847/http://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı iyun ayında Eberxard ózin májbúrlep shıǵarǵanı ushın Maskqa qarsı sudqa arza berdi&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/06/eberhard/ | title=Tesla's Founder Sues Tesla's CEO | first=Chuck | last=Squatriglia | magazine=Wired | date=June 11, 2009}}&lt;/ref&gt;. Is 2009-jılı avgust ayında toqtatıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Case CIV484400; Martin Eberhard vs. Elon Musk |url=https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/Portal-External/ |access-date=March 29, 2024 |website=Superior Court of California, County of San Mateo |archive-date=January 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103174133/https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/portal-external |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Tesla 2008-jılı Menlo-Park qalasındaǵı burınǵı Chevrolet dilerlik orayınıń xızmet kórsetiw bólmelerinde Roadster avtomobilin islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ramey |first=Jay |title=The first Tesla Roadster: A look back at the early adopter's electric car |url=https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |website=Autoweek |date=November 27, 2017 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806001336/https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inmenlo-Gulker&quot;&gt;{{Cite web |last=Gulker |first=Chris |date=September 28, 2010 |title=Menlo Park's only auto factory assembles $100,000 cars |url=https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |access-date=August 13, 2023 |website=InMenlo |language=en-US |archive-date=August 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802184111/https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2009-jılı yanvar ayına shekem Tesla 187&amp;nbsp;million dollar jıynap, 147 avtomobil jetkerip berdi. Mask kompaniyaǵa óziniń 70&amp;nbsp;million dollar qarjısın salǵan edi&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | title=Elon Musk's Life Story: Tesla CEO's Early Years, Career | work=Business Insider | date=June 28, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=March 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323155539/https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Tesla Model S first deliveries.jpg|thumb|2012-jılı iyun ayında Kaliforniyadaǵı Tesla Fremont zavodında Model S avtomobilleriniń birinshi jetkerip beriliwi]]
=== AQSH Energetika ministrliginiń qarızı, IPO, Model S, Autopilot hám Model X (2010–2015) ===
2010-jılı yanvar ayında Tesla AQSH Energetika ministrliginiń Qarız baǵdarlamaları basqarmasınan (LPO) AQSH-ta islep shıǵarılǵan jetilisken taza energiya texnologiyaların kommerciyalastırıw hám islep shıǵarıw ushın 465 million dollarlıq mámleketlik qarız aldı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TESLA |url=https://www.energy.gov/edf/tesla |access-date=2026-04-10 |website=Energy.gov |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wolfe |date=2021-09-21 |title=Energy Department’s loan program helped Tesla; now it needs to help low-income communities |url=https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601095208/https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-date=2023-06-01 |access-date=2026-04-10 |work=The Hill |language=en-US|first=Mark|last2=O’Neill|first2=Kerry}}&lt;/ref&gt;. Bul strategiyalıq qarjılandırıw Model S avtomobilin jaratıw ushın sheshiwshi áhmiyetke iye boldı hám tolıq qaytarıldı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-05-31 |title=Tesla Motors pays off its government loan…nine years early |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna52053219 |access-date=2026-04-10 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Garden |first=Leah |date=2024-12-09 |title=Elon Musk's Tesla got a crucial loan from this federal clean energy finance program: Now he may DOGE it |url=https://trellis.net/article/elon-musks-tesla-got-a-bailout-from-this-federal-clean-energy-finance-program-now-he-may-doge-it/ |access-date=2026-04-10 |website=Trellis |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı may ayında Tesla Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı NUMMI zavodın Toyota kompaniyasınan 42&amp;nbsp;million dollarǵa satıp aldı&lt;ref name=&quot;Future&quot;&gt;{{Cite news |last=Davis |first=Joshua | title=How Elon Musk Turned Tesla into the Car Company of the Future |url=https://www.wired.com/2010/09/ff-tesla/ |url-status=live | magazine=Wired |volume=18 |issue=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624053602/http://www.wired.com/2010/09/ff_tesla/ |archive-date=June 24, 2016 |date=September 27, 2010}}&lt;/ref&gt;. 2010-jılı 29-iyunda kompaniya akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıw (IPO) arqalı ashıq akcionerlik jámiyetke aylandı. Ol 1956-jılı Ford Motor Company kompaniyasınan keyin buǵan erisken birinshi amerika avtomobil kompaniyası boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Matt |last=Andrejczak |title=Tesla Motors revs up $244&amp;nbsp;million IPO |url=https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |website=MarketWatch |date=June 28, 2010 |url-access=limited |access-date=October 6, 2020 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217101107/https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. NASDAQ birjasında sawda ashılǵanda kompaniya hárbiri 17 dollardan 13,3&amp;nbsp;million ápiwayı akciya shıǵarıp, 226&amp;nbsp;million dollar jıynadı&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Scholer |first1=Kristen |title=Tesla Posts Second-Biggest Rally for 2010 U.S. IPO |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Spears |first2=Lee |date=June 29, 2010 |url-access=subscription |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2010-jılı oktyabr ayında Tesla óz zavodın ashtı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Squatriglia |first=Chuck |date=October 20, 2010 |title=Tesla's Got the Factory, Now It Needs to Fill It |url=https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718011303/https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |archive-date=July 18, 2020 |access-date=December 18, 2020 |magazine=Wired}}&lt;/ref&gt;. 2012-jılı yanvar ayında Tesla Roadster avtomobilin islep shıǵarıwdı toqtattı, al 2012-jılı iyun ayında kompaniya óziniń ekinshi avtomobili — Model S lyuks sedanın islep shıǵara basladı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla Motors begins delivering Model S electric cars in a Silicon Valley milestone |url=https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |website=The Mercury News |date=June 22, 2012 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=January 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103140724/https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Model S 2012 hám 2013-jılları bir neshe avtomobil sıylıǵın jeńip aldı, olardıń ishinde 2013-jılǵı Motor Trend Car of the Year (Motor Trend jurnalınıń jıl avtomobili) sıylıǵı bar&lt;ref name=&quot;Award2013&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |title=Model S Motor Trend Car of the Year Award 2013 |first=Angus |last=MacKenzie |magazine=Motor Trend |date=December 10, 2012 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004211420/https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2013-jılı sentyabr ayında ol Norvegiyadaǵı jańa avtomobiller satıwı diziminde birinshi orındı iyeledi. Solay etip, Model S mámleket boyınsha aylıq satıw reytinginde birinshi orınǵa shıqqan birinshi elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Voelcker&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |title=Tesla Model S Was Best-Selling Car in Norway For September |first=John |last=Voelcker |website=Green Car Reports |date=October 1, 2013 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=September 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926134226/https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Top10PEVs2016&quot;&gt;{{cite news |last=Cobb |first=Jeff |date=January 26, 2017 |title=Tesla Model S Is World's Best-Selling Plug-in Car For Second Year in a Row |website=HybridCars.com |url=http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |access-date=January 31, 2017 |archive-date=January 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126165815/http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2013-jılı 15-iyulda Tesla NASDAQ-100 indeksiniń quramına kirdi&lt;ref&gt;[https://www.nasdaq.com/about/press-center/tesla-motors-inc-join-nasdaq-100-index-beginning-july-15-2013 Tesla Motors Joins NASDAQ-100 index beginning July 15, 2013]&lt;/ref&gt;.

2014-jılı Tesla aydawshıǵa járdem beriw sisteması — Tesla Autopilot sistemasın járiyaladı. Sol jılı sentyabr ayınan baslap barlıq Tesla avtomobilleri bul funkciyanı qollaytuǵın sensorlar hám programmalıq támiynat penen jetkerip berile basladı. Keyin bul «apparatlıq támiynattıń 1-versiyası» dep ataldı&lt;ref&gt;{{cite web | first1=K. Nived | last1=Maanyu | first2=D Goutham | last2=Raj | first3=R Vamsi | last3=Krishna | first4=Shruthi Bhargava | last4=Choubey | title=A Study on Tesla Autopilot | url=https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | publisher=Sreenidhi Institute of Science and Technology | date=May 2020 | access-date=April 7, 2021 | archive-date=June 26, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210626141413/https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı aprel ayında Tesla Tesla Powerwall (úy ushın) hám Tesla Powerpack (biznes ushın) batareya bloklarınıń tanıstırılıwı menen energiya saqlaw bazarına kirdi&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |title=Tesla CEO Elon Musk Unveils Line of Home and Industrial Battery Packs |last1=Berzon |first1=Alexandra |work=The Wall Street Journal |last2=Sweet |first2=Cassandra |date=May 1, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121024723/http://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tanıstırılǵannan keyin bir hápte ishinde kompaniya 800&amp;nbsp;million dollarlıq buyırtpalar aldı&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |title=Tesla's Battery Grabbed $800 Million in Its First Week |first=Tom |last=Randall |publisher=Bloomberg L.P. |date=May 8, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=June 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612160406/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-jılı sentyabr ayında Tesla óziniń úshinshi avtomobili — Tesla Model X lyuks jol tańlamas avtomobilin (SUV) jetkerip bere basladı. Sol waqıtta onıń 25 000 aldın ala buyırtpası bar edi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Logan |first=Bryan |title=Here's Tesla's first SUV, the all-electric Model X |url=https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |website=Business Insider |date=September 29, 2015 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=February 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207094433/https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | title=Tesla has delivered the first Model X SUVs | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=September 29, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== SolarCity hám Model 3 (2016–2018) ===
2016-jılı noyabr ayında Tesla tolıǵı menen akciyalar arqalı ámelge asırılǵan 2,6&amp;nbsp;mlrd dollarlıq kelisim boyınsha SolarCity kompaniyasın satıp alıp, quyash panellerin ornatıw tarawına da kirdi&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | title=Tesla completes its $2.6&amp;nbsp;billion acquisition of SolarCity | first=Andrew J. | last=Hawkins | work=The Verge | date=November 21, 2016 | access-date=September 14, 2020 | archive-date=May 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210521112009/https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul biznes Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bólimi menen biriktirilip, Tesla Energy [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] dúzildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hamilton |first=Isobel Asher |title=Elon Musk is defending Tesla's acquisition of SolarCity against angry shareholders. This is the story of how it was transformed into Tesla Energy. |url=https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |website=Business Insider |date=July 30, 2021 |access-date=July 24, 2021 |archive-date=July 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724010854/https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul kelisim qarama-qarsılıqlarǵa sebep boldı, sebebi satıp alıw waqtında SolarCity likvidlik mashqalalarına ushırap turǵan edi, al bul haqqında Tesla akcionerlerine xabar berilmegen&lt;ref name=&quot;solarsue&quot;&gt;{{cite news| last=Kolodny |first=Lora| title=Tesla's Elon Musk knew SolarCity faced a 'liquidity crisis' at time of 2016 deal, legal documents show |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |date=October 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815214348/https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |archive-date=August 15, 2020}}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı fevral ayında Tesla Motors keńeygen biznesiniń kólemin jaqsıraq sáwlelendiriw ushın atın Tesla, Inc. dep ózgertti&lt;ref&gt;{{cite news | title=Tesla is following in the footsteps of Apple and is changing its name. | url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | first=Robert | last=Ferris | publisher=CNBC | date=February 1, 2017 | access-date=February 10, 2021 | archive-date=January 15, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210115160623/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2017-jılı Tesla kompaniyasınıń global satıw, jetkerip beriw hám xızmet kórsetiw boyınsha prezidenti Djon Maknil húkimet penen qatnaslar boyınsha juwapkershilikti óz moynına aldı&lt;ref name=bostonglobe2026&gt;{{Cite web |title=Boston VC Jon McNeill dishes about his time at Tesla and Lululemon in new book - The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2026/03/24/business/jon-mcneill-dvx-vc-book-advice/ |access-date=2026-03-26 |website=BostonGlobe.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Keyin ol ''The Algorithm'' (Algoritm) kitabın jazdı, onda Tesla haqqında da aytılǵan&lt;ref name=bostonglobe2026/&gt;.

2016-jılı aprel ayında Tesla óziniń keń tutınıwshılarǵa arnalǵan birinshi avtomobili — Tesla Model 3 avtomobilin járiyaladı. Model 3 Tesla kompaniyasınıń aldınǵı úsh avtomobiline qaraǵanda arzanıraq edi. Bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı. Óndiristi tezletiw hám qárejetlerdi qadaǵalaw ushın Tesla Model 3 avtomobilin jıynaw maqsetinde [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. Biraq robototexnika is júzinde avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ástelletti. Bul ádewir keshigiwlerge hám óndiris máselelerine alıp keldi. Kompaniya bul dáwirdi «óndiris duzaǵı» dep atadı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Isidore |first=Chris |title=Tesla will start working 24/7 to crank out Model 3s |work=CNNMoney |url=https://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |url-status=dead |access-date=April 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418204050/http://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |archive-date=April 18, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Boudette |first=Neal E. |date=April 3, 2018 |title=For Tesla, 'Production Hell' Looks Like the Reality of the Car Business |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |access-date=June 2, 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=June 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602065302/https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2018-jıldıń aqırına shekem óndiris mashqalaları sheshildi hám Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı.

«Óndiris duzaǵı» dáwiri Tesla kompaniyasına ádewir finanslıq basım túsirdi. Bul dáwirde ol birjada akciyaları eń kóp qısqa satılǵan (short selling) kompaniyalardıń birine aylandı. 2018-jılı 8-avgustta finanslıq mashqalalar dawamında Mask sociallıq tarmaqta Tesla kompaniyasın jeke kompaniyaǵa aylandırıwdı (birjadan shıǵarıwdı) oylap atırǵanın jazdı. Bul jobа ámelge aspadı hám kóplegen qarama-qarsılıqlarǵa hám sud talaplarına sebep boldı. Olardıń ishinde AQSH Bahalı qaǵazlar hám birjalar komissiyasınıń (SEC) bahalı qaǵazlar boyınsha aldawshılıq ayıplawı da bar edi. Nátiyjede Mask 20 million dollar ayıppul tólewge hám kompaniyanıń direktorlar keńesi baslıǵı lawazımınan ketiwge májbúr boldı, biraq oǵan bas direktor bolıp qalıwǵa ruqsat berildi.
=== Global keńeyiw hám Model Y (2019 – házirgi waqıt) ===
2019-jıl iyul ayınan 2020-jıl iyun ayına shekem Tesla birinshi ret izbe-iz tórt sherek paydalı jumıs islegeni haqqında xabarladı. Bul onıń S&amp;P 500 indeksine kiriwine múmkinshilik berdi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Kolodny |first=Lora |date=July 22, 2020 |title=Tesla reports fourth straight quarter of profits |url=https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html |access-date=July 23, 2020 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=January 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128195702/https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı kompaniyanıń akciya bahası 740%-ke ósti&lt;ref&gt;{{cite web |last=Vlastelica |first=Ryan |date=January 6, 2021 |title=Tesla Eyes Another Milestone as Valuation Nears Facebook's |url=https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107034326/https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html |archive-date=January 7, 2021 |access-date=January 7, 2021 |publisher=Yahoo! Finance |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 14-dekabrge shekem onıń bazar kapitalizaciyası keyingi toǵız eń iri avtomobil islep shıǵarıwshınıń ulıwma kapitalizaciyasınan asıp ketti&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wayland |first1=Michael |last2=Kolodny |first2=Lora |date=December 14, 2020 |title=Tesla's market cap tops the 9 largest automakers combined – Experts disagree about if that can last |url=https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811165742/https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html |archive-date=August 11, 2021 |access-date=January 7, 2021 |publisher=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;, hám ol AQSH-taǵı altınshı eń qımbat kompaniyaǵa aylandı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Root |first=Al |date=December 7, 2020 |title=Tesla Becomes Only the Sixth Company to Top $600 Billion in Value |url=https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |access-date=March 29, 2024 |work=Barron's |archive-date=March 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330002814/https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 21-dekabrde Tesla S&amp;P indeksine kirgizildi&lt;ref name=&quot;GuardianSP500&quot;&gt;{{cite news |last1=Davies |first1=Rob |date=December 21, 2020 |title=Tesla joins Wall Street's S&amp;P 500 share index |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |access-date=December 22, 2020 |archive-date=January 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111211551/https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ol indekske qosılǵan eń qımbat kompaniya boldı hám qosılǵannan keyin dárhal indekstiń altınshı eń iri aǵzasına aylandı&lt;ref name=&quot;GuardianSP500&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=January 8, 2021 |title=Tesla closes day as fifth most valuable U.S. company, passing Facebook |url=https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html |access-date=March 31, 2021 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=February 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225193446/https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2021-jılı oktyabr ayında ol bazar kapitalizaciyası 1 trillion dollarǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası boldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Isidore |first=Chris |date=2021-10-25 |title=Tesla is now worth more than $1 trillion {{!}} CNN Business |url=https://www.cnn.com/2021/10/25/investing/tesla-stock-trillion-dollar-market-cap |access-date=2025-12-27 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;.

2019-jılı mart ayında Tesla Model 3 tiykarında dúzilgen, keń tutınıwshılarǵa arnalǵan ekinshi avtomobili — orta ólshemli Model Y krossover-jol tańlamas avtomobilin tanıstırdı. Onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı.

Bul dáwirde Tesla óndiris quwatın keńeytiwge kóp investiciya saldı hám qısqa waqıt ishinde úsh jańa Gigafactory zavodın ashtı. Gigafactory Shanghai zavodınıń qurılısı 2019-jılı yanvar ayında baslandı. Bul Qıtaydaǵı tolıǵı menen shet el kompaniyasına tiyisli (birlesken kárxana emes) birinshi avtomobil zavodı boldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ohnsman |first=Alan |date=January 7, 2019 |title=Elon Musk Accelerates Tesla's China Strategy With Shanghai Gigafactory Groundbreaking |url=https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ |access-date=August 20, 2023 |website=Forbes |language=en |archive-date=August 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820195138/https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Zavodtıń birinshi seriyalı avtomobili — Model 3 qurılıs baslanǵannan keyin bir jılǵa jetpey, dekabr ayında islep shıǵarıldı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 30, 2019 |title=Tesla delivers its first 'Made in China' cars |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-50921729 |access-date=August 20, 2023 |archive-date=August 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820195139/https://www.bbc.com/news/business-50921729 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Gigafactory Berlin zavodınıń qurılısı 2020-jılı fevral ayında baslandı&lt;ref&gt;{{cite news |date=February 21, 2020 |title=German court says Tesla can clear trees to build car factory |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |url-status=live |access-date=July 2, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702041145/https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |archive-date=July 2, 2020}}&lt;/ref&gt;, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı mart ayında baslandı&lt;ref name=&quot;dw.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668|title=Tesla opens Giga Berlin factory in Germany|publisher=Deutsche Welle|date=March 22, 2022|language=en|access-date=March 22, 2022|archive-date=June 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601153533/https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Gigafactory Texas zavodınıń qurılısı 2020-jılı iyun ayında baslandı&lt;ref name=&quot;Lambert 2020-07-25&quot;&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=July 25, 2020 |title=Watch Tesla start construction work at Gigafactory Texas in drone video |url=https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309232909/https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |archive-date=March 9, 2021 |access-date=August 24, 2020 |website=Electrek |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı aprel ayında baslandı&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite news |last1=Carlson |first1=Kara |title=Inside Elon's big, weird Austin party: Music, robots – and even a petting zoo |url=https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |access-date=April 9, 2022 |publisher=Austin American-Statesman |date=April 7, 2022 |archive-date=April 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409035616/https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı mart ayında Tesla 2025-jılı ashılatuǵın Gigafactory Mexico zavodı boyınsha jobaların járiyaladı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shakir |first=Umar |date=March 1, 2023 |title=Tesla confirms its next Gigafactory will be in Mexico |website=The Verge |url=https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |access-date=March 3, 2023 |archive-date=March 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303013849/https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, biraq onıń qurılısın baslaw keshiktirildi.

[[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınıń]] basında, 2020-jılı mart ayında Tesla Kaliforniya shtatı hám Alameda okrugı belgilegen COVID sheklewleri sebepli Fremont zavodın japtı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tesla shuts down Fremont plant after mounting criticism |url=https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ |access-date=February 2, 2024 |website=CNET |date=March 24, 2020 |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Kaliforniya shtatı sheklewlerdi alıp taslaǵanda, al okrug alıp taslamaǵanda, Tesla okrugqa qarsı sudqa arza berdi hám 2020-jılı 11-mayda óndiristi qayta baslap jiberdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wong |first=Julia Carrie |date=May 11, 2020 |title=Elon Musk reopens California Tesla factory in defiance of lockdown order |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |access-date=February 2, 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı 13-mayda okrug sheklewlerdi alıp tasladı, al Tesla óz arzasın qaytarıp aldı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sandler |first=Rachel |date=May 20, 2020 |title=Tesla Drops Lawsuit Against Alameda County Over Factory Reopening |url=https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ |access-date=February 2, 2024 |website=Forbes |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Okrug hámeldarları menen kelispewshilikten keyin, 2021-jılı 1-dekabrde Tesla óziniń yuridikalıq bas keńsesin Gigafactory Texas zavodına kóshirdi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hull|first=Dana|date=December 1, 2021|title=Tesla Makes It Official, Marking Headquarters Move to Texas|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas|access-date=December 2, 2021|publisher=Bloomberg L.P.|archive-date=December 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201221909/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Castillo-2021&quot;&gt;{{cite web |last=del Castillo |first=Amanda |date=October 7, 2021 |title=Elon Musk says Tesla will move Palo Alto headquarters to Austin |url=https://abc7news.com/11096209/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007230244/https://abc7news.com/11096209/ |archive-date=October 7, 2021 |access-date=October 13, 2021 |website=ABC7 San Francisco |language=en}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, Tesla Palo-Alto qalasındaǵı burınǵı bas keńse imaratın paydalanıwdı dawam ettirdi hám keyingi eki jıl ishinde Kaliforniyadaǵı iskerligin ádewir keńeytti. 2022-jılı kompaniya Kaliforniya shtatınıń Leytrop qalasında Megapack batareyaların islep shıǵaratuǵın Megafactory zavodın ashtı&lt;ref&gt;{{cite web|last=Alamalhodaei|first=Aria|date=September 23, 2021|title=Tesla's battery-manufacturing 'Megafactory' breaks ground in California|url=https://techcrunch.com/2021/09/23/teslas-battery-manufacturing-megafactory-breaks-ground-in-california/|access-date=October 22, 2021|website=TechCrunch|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Al 2023-jılı fevral ayında Palo-Alto qalasında iri global injenerlik bas keńsesin dúzetuǵının járiyaladı. Ol burın [[Hewlett-Packard|Hewlett Packard]] kompaniyasına tiyisli bolǵan korporativ kampusqa kóshti&lt;ref name=&quot;LA-Times-2023-02-23&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hull |first1=Dana |last2=Breslau |first2=Karen |date=February 23, 2023 |title=Newsom, Musk dedicate former HP headquarters in Palo Alto to Tesla engineers |url=https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |access-date=February 26, 2023 |website=Los Angeles Times |agency=Bloomberg |language=en-US |archive-date=February 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226064644/https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
2021-jıldıń basında Tesla 1,5&amp;nbsp;mlrd dollarlıq bitkoin satıp alıp, bul kriptovalyutanıń iri investorına aylandı. 2021-jılı 24-martta kompaniya AQSH-ta avtomobil satıp alıw ushın tólem retinde bitkoin qabıl ete basladı&lt;ref&gt;{{cite web|last=Porter|first=Jon|date=March 24, 2021|title=You can now buy a Tesla with bitcoin in the US|url=https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk|access-date=May 14, 2021|website=The Verge|language=en|archive-date=May 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514052408/https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Biraq 49 kúnnen keyin kompaniya bitkoin arqalı tólemlerdi toqtattı. Buǵan bitkoin óndiriw qazılma janılǵılardı tutınıwǵa úles qosadı degen táshwish sebep boldı, al bul kompaniyanıń turaqlı energiyaǵa ótiwdi xoshametlew missiyasına qarama-qarsı keledi&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla will no longer accept Bitcoin over climate concerns, says Musk |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-57096305 |date=May 13, 2021 |access-date=May 13, 2021 |archive-date=May 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531102821/https://www.bbc.com/news/business-57096305 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul járiyalawdan keyin bitkoinniń bahası shama menen 12%-ke tómenledi&lt;ref&gt;{{cite news|last=Iyengar|first=Rish|date=May 13, 2021|title=Bitcoin drops around 12% after Elon Musk tweets that Tesla will not accept it as payment|url=https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|access-date=May 13, 2021|publisher=CNN|archive-date=May 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513025226/https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Keyin Mask bitkoin qazıp alıwshılardıń keminde 50% taza energiya qollanatuǵını tastıyıqlansa, Tesla bitkoin arqalı tólemlerdi qayta tiklewin atap ótti. Keyinirek bul kórsetkishke erisilgenine qaramastan, Tesla bitkoin qabıl etiwge qaytpadı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newburger |first=Emma |date=June 13, 2021 |title=Musk says Tesla will accept bitcoin again as crypto miners use more clean energy |url=https://www.cnbc.com/2021/06/13/musk-tesla-will-accept-bitcoin-when-miners-use-clean-energy.html |access-date=July 24, 2024 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;. 2022-jılı iyul ayına shekem Tesla kriptovalyuta kompaniyanıń paydalılıǵına zıyan keltirip atırǵanın aytıp, óziniń bitkoin aktivleriniń shama menen 75%-in zıyan menen sattı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=July 21, 2022 |title=Elon Musk's Tesla sells most of its Bitcoin holdings |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62246367 |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721002059/https://www.bbc.com/news/business-62246367 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıl may ayınan 2024-jıl fevral ayına shekem Arqa Amerikanıń derlik barlıq iri elektr avtomobili islep shıǵarıwshıları 2025-jılǵa shekem óz avtomobillerinde Tesla kompaniyasınıń North American Charging Standard (Arqa Amerika zaryadlaw standartı) adapterlerine ótiw jobaların járiyaladı. Bul Tesla ushın turaqlı hám qaytalanatuǵın tabıs deregi boladı dep kútilmekte&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Marshall |first=Aarian |date=February 13, 2024 |title=Tesla Wins EV Charging! Now What? |url=https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |access-date=April 3, 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-date=April 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403143405/https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı noyabr ayında Tesla Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarılǵan Cybertruck avtomobilin jetkerip bere basladı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=November 30, 2023 |title=Tesla Cybertruck delivery event: Elon Musk hands over the first trucks to customers |url=https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live |access-date=February 3, 2024 |website=The Verge |language=en |archive-date=February 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203163415/https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı aprel ayında kompaniya xızmetkerleriniń 10%-in jumıstan qısqartatuǵının járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=April 15, 2024 |title=Tesla lays off 'more than 10%' of its global workforce |url=https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |access-date=April 15, 2024 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=April 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415140553/https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Iyun ayında kompaniya óziniń yuridikalıq dizimge alınǵan ornın Delaver shtatınan Texas shtatına kóshirdi&lt;ref&gt;{{Cite news |date=June 14, 2024 |title=Your Evening Briefing: Elon Musk Officially Shifts Tesla's Incorporation to Texas After Vote |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2024-06-14/bloomberg-evening-briefing-elon-musk-moves-tesla-incorporation-to-texas |access-date=September 24, 2024 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. Oktyabr ayında kompaniya eki avtonom avtomobildiń — Cybercab hám Robovan avtomobilleriniń koncept versiyasın tanıstırdı. Kompaniya ekewiniń de Tesla Network dep atalatuǵın Tesla taksi shaqırıw xızmetiniń ajıralmas bólegi bolatuǵının túsindirdi&lt;ref name=&quot;bb20241011&quot;&gt;{{Cite news |date=October 11, 2024 |title=Musk Shows Tesla Cybercab, Sees Sub-$30,000 Cost and 2026 Production |url=https://www.msn.com/en-us/autos/other/musk-shows-tesla-cybercab-sees-sub-30000-cost-and-2026-production/ar-AA1s4ROh |access-date=October 11, 2024 |work=Bloomberg News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;verge20241010&quot;&gt;{{Cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |url=https://www.theverge.com/2024/10/10/24267158/tesla-van-robotaxi-autonomous-price-release-date |title=Tesla's robovan is the surprise of the night |work=The Verge |date=October 10, 2024}}&lt;/ref&gt;. Bul keleshektegi xızmet haqqında kompaniya aldın 2019-jılı da aytqan edi&lt;ref name=trati20190422&gt;{{cite news |last=Alvarez|first=Simon |date=April 22, 2019 |title=Tesla outlines plan for 'Robotaxi' ride-sharing service |url=https://www.teslarati.com/tesla-network-robotaxi-fleet-details-elon-musk/ |access-date=November 4, 2024 |work=Car and Driver}}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı dekabr ayında Delaver shtatınıń sudı Masktıń Tesla kompaniyasınan alatuǵın 56 mlrd dollarlıq miynet haqı paketin biykarladı. Sud bul paket kompaniyanıń direktorlar keńesi tárepinen tiyisli túrde tastıyıqlanbaǵan dep esapladı. Bul sheshim Tesla akcionerleriniń sud talabı tiykarında qabıl etildi. Akcionerler bul sıylıq haqı artıqsha ekenin hám nátiyjelilik kórsetkishlerine sáykes kelmeytuǵının aytqan edi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Josefs |first=Adam |date=December 9, 2024 |title=Delaware court rejects Elon Musk's pay package |url=https://www.killerstartups.com/delaware-court-rejects-elon-musks-pay-package/ |access-date=December 10, 2024 |website=KillerStartups |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı fevral ayına shekem Tesla kompaniyasınıń akciya bahası hám Evropadaǵı satıwları úlken dárejede tómenledi. Bunıń sebebi kóbinese Masktıń siyasiy iskerligi menen baylanıstırıldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Eddy |first1=Melissa |last2=Ewing |first2=Jack |date=March 5, 2025 |title=Tesla Sales Slump in Europe as Anger Toward Elon Musk Grows |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307003916/https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-status=live |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;. Sorawnamalar Masktıń AQSH Prezidenti [[Donald Tramp]] hám onıń Mámleketlik basqarıw nátiyjeliligi departamenti (DOGE) menen baylanısları Tesla haqqındaǵı pikirlerdiń tómenlewi menen kúshli baylanıslı ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hawkins |first=Eleanor |date=February 27, 2025 |title=Investors question whether Musk's X and DOGE ties are hurting Tesla |work=Axios |url=https://www.axios.com/2025/02/27/tesla-stock-musk-doge-social-presence |access-date=March 8, 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cerullo |first=Megan |editor-first=Aimee |editor-last=Picchi |date=February 26, 2025 |title=As Elon Musk takes a leading role with DOGE, some Tesla customers are rethinking their allegiance |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301042408/https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul baylanıslar Tesla dúkanları menen zaryadlaw stanciyalarında kóplegen narazılıq akciyalarına, vandalizmge, atıslarǵa hám órtewlerge sebep boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lavietes |first=Matt |date=March 8, 2025 |title=Tesla facilities face wave of attacks as Elon Musk delves into politics |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/tesla-facilities-face-wave-attacks-elon-musk-delves-politics-rcna195458 |access-date=March 8, 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Verma |first1=Pranshu |last2=Thadani |first2=Trisha |date=March 8, 2025 |title=Anger at Elon Musk turns violent with molotov cocktails and gunfire at Tesla lots |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/03/08/elon-musk-tesla-protest-violence-vandalism/ |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt;. 7-martqa shekem Mask Tramp administraciyasına qosılǵannan berli Tesla akciyaları izbe-iz jeti hápte boyı hár hápte tómenledi. Bul Tesla kompaniyasınıń ashıq akcionerlik jámiyet bolǵan 15 jıllıq tariyxındaǵı eń uzaq tómenlew dáwiri boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kolodny |first=Lora |date=March 7, 2025 |title=Tesla shares have declined every week since Elon Musk went to Washington |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2025/03/07/tesla-shares-declined-every-week-since-elon-musk-went-to-washington.html |access-date=March 29, 2025 }}&lt;/ref&gt;. 29-martta pútkil dúnya boyınsha Tesla kompaniyasına qarsı 200-den aslam narazılıq akciyası ótkerildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Kerr |first1=Dara |last2=Helmore |first2=Edward |date=March 29, 2025 |title=Protests hit Tesla dealerships across the world in challenge to Elon Musk |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/29/tesla-protests-elon-musk-doge |access-date=March 29, 2025 }}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı iyul ayında Tesla óz avtomobillerine [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] (JI) chatbotı Grok-tı qosatuǵın programmalıq támiynat jańalanıwın shıǵardı. Bul jańalanıw avtomobil ishinde [[chatbot]] funkciyasın usınadı, biraq Grok-qa avtomobil funkciyaların basqarıw múmkinshiligin bermeydi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2025 |title=Great, Grok is in cars now too |url=https://www.engadget.com/ai/great-grok-is-in-cars-now-too-202153874.html |access-date=July 14, 2025 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Sol ayda Tesla Hindstandaǵı birinshi kórgizbe salonın Mumbay qalasınıń Bandra-Kurla kompleksinde ashtı hám onda birinshi usınıs retinde Model Y avtomobilin kórsetti&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 15, 2025 |title=Tesla opens first showroom in India after years of negotiations |url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/tesla-opens-first-showroom-in-india-after-years-of-negotiations-marking-strategic-entry-starting-with-rs-60-lakh/articleshow/122484028.cms |website=Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 15, 2025 |title=Tesla debuts in India with upscale showroom launch in Mumbai |url=https://apnews.com/article/5699547c6b70fefa9cc19b3f90c85217 |website=AP News}}&lt;/ref&gt;. Avgust ayında Tesla Qıtaydaǵı modellerine [[DeepSeek]] hám ByteDance kompaniyasınıń Doubao JI modellerin qostı. Grok ornatılǵan avtomobillerden ayırmashılıǵı, Tesla kompaniyasınıń Qıtaydaǵı avtomobillerindegi JI chatbot wazıypasın atqarıwdan basqa, avtomobil funkciyaların basqarıw ushın da qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 August 2025 |title=Tesla upgrades EV voice assistant system with AI from DeepSeek and ByteDance |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3322813/tesla-upgrades-ev-voice-assistant-system-ai-deepseek-and-bytedance |website=South China Morning Post|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 August 2025 |title=Tesla integrates Deepseek and Doubao AIs inside cars in China |url=https://electrek.co/2025/08/22/tesla-integrates-deepseek-doubao-ais-inside-cars-china/ |website=Electrek|language=en}}&lt;/ref&gt;.

2025-jılı dekabr ayında Tesla kompaniyasınıń Ullı Britaniyadaǵı avtomobil dizimge alıwları ótken jıldıń usı dáwirine salıstırǵanda 29%-ten aslamǵa tómenledi. Ullı Britaniyadaǵı satıwlar da ótken jılǵa salıstırǵanda 8,9%-ke tómenledi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 January 2026 |title=Tesla UK car sales slump 29% as Chinese brands gain ground |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-uk-car-sales-slump-29-december-competition-heats-up-data-shows-2026-01-06/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;.
2026-jılı yanvar ayında eki kompaniya da 2025-jıldıń tolıq jılı boyınsha jetkerip beriw kórsetkishlerin járiyalaǵannan keyin, dúnyadaǵı eń iri batareyalı elektr avtomobili islep shıǵarıwshı ataǵı Qıtaylı báseki — BYD kompaniyasına ótti (BEV satıwları: 2 256 714 hám 1 636 129)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/business/story/2026-01-02/tesla-dethroned-as-worlds-largest-ev-maker|title=Tesla dethroned as the world's top EV maker|first=Caroline|last=Petrow-Cohen|work=Los Angeles Times|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı 28-yanvarda Mask Tesla 2026-jıldıń ekinshi shereginde Optimus robotın islep shıǵarıwǵa itibar qaratıw ushın Model S hám Model X avtomobillerin islep shıǵarıwdı toqtatatuǵının ayttı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=2026-01-28 |title=Tesla discontinuing Model S and Model X to make room for robots |url=https://www.theverge.com/transportation/869872/tesla-model-s-model-x-discontinue-optimus-robot-factory |access-date=2026-01-29 |website=The Verge |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı mart ayında Ilon Mask Tesla hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proektin tanıstırdı. Bul proekt joqarı dárejeli navigator wazıypasın atqaratuǵın xAI kompaniyasınıń Grok [[Úlken til modeli|úlken til modelin]] Tesla islep shıqqan JI agenti menen biriktiredi. Bul agent real waqıt rejiminde kompyuter ekranınıń videosın hám klaviatura menen tıshqansha háreketlerin qayta isleydi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Musk unveils joint Tesla-xAI project 'Macrohard', eyes software disruption |url=https://www.channelnewsasia.com/business/musk-unveils-joint-tesla-xai-project-macrohard-eyes-software-disruption-5987301 |access-date=2026-03-12 |website=CNA |language=en}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı 21-martta SpaceX Tesla, SpaceX hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proekti — Terafab proektin járiyaladı. Bul iri yarımótkizgishler óndiriw proekti bolıp, ol vertikal integraciyalanǵan «mega-fabrikanı» qurıwǵa tiykarlanǵan. Bul fabrika jılına bir teravatttan (bir trillion vatt) aslam [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] esaplaw quwatın óndiriwge arnalǵan. Ol jetilisken logikalıq chiplerdi, [[Kompyuter yadı|yad modullerin]] hám qaplaw texnologiyaların óz ishine aladı&lt;ref name=th20260322&gt;{{cite news |title=Elon Musk unveils $20 billion 'TeraFab' chip project to make chips, memory, and package processors all under one roof — targets a terawatt of annual compute |url=https://www.tomshardware.com/tech-industry/elon-musk-formally-launches-20-billion-terafab-chip-project |work=Tom's Hardware |date=22 March 2026 |access-date=22 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sx20260321&gt;{{cite news |title=SpaceX Terafab announcement |url=https://x.com/i/broadcasts/1yKAPMzlvgWxb |publisher=SpaceX |date=21 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bi20260321&gt;{{cite news |title=Why Tesla's Terafab Might Be Elon Musk's Biggest Challenge Yet |url=https://www.businessinsider.com/tesla-terafab-chip-factory-launch-elon-musk-biggest-challenge-2026-3 |work=Business Insider |date=21 March 2026}}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı 29-sentyabrde Tesla 30 mlrd dollarlıq kredit kelisimlerin dúzdi. Házirgi waqıtta kompaniya 2026-jılı bul qarjıdan paydalanıwdı jobalastırmaydı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-29 |title=Tesla lines up $30 billion credit lines as capex, AI push accelerate |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-lines-up-30-billion-credit-lines-capex-robotaxi-push-accelerate-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Avtomobil ónimleri ==
2026-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla tórt avtomobil modelin satadı: Model 3, Model Y, Semi hám Cybertruck. Tesla endi úsh avtomobil modelin usınbaydı: birinshi áwlad Roadster, Model S hám Model X. Tesla ekinshi áwlad Roadster hám Cybercab avtomobilleri boyınsha jobaların járiyaladı, sonday-aq Robovan avtomobiliniń koncepciyasın kórsetti.

=== Satıwdaǵı ónimler &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Vehicles&quot;&gt;&lt;/span&gt;===

==== Model 3 ====
{{Main|Tesla Model 3}}

[[Fayl:Tesla Model 3 (2023) IMG 9488 (cropped).jpg|thumb|Tesla Model 3]]

Model 3 — fastbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı yamasa artqı dvigatelli artqı privodlı orta ólshemli avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model S sedanına qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model 3 prototipi dáslep 2016-jılı kórsetildi hám bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı&lt;ref name=&quot;Hull 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Hull |first=Dana |date=April 7, 2016 |title=Tesla Says It Received More Than 325,000 Model 3 Reservations |publisher=Bloomberg L.P. |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |access-date=April 16, 2016 |archive-date=April 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407192859/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Onı jetkerip beriw 2017-jılı iyul ayında baslandı&lt;ref name=&quot;Tesla4Q2016final&quot;&gt;{{cite web|date=February 22, 2017|title=Tesla Fourth Quarter &amp; Full Year 2016 Update|url=http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223212145/http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf|archive-date=February 23, 2017|access-date=February 22, 2017|work=Tesla Inc.|location=Palo Alto}} ''Production totaled 24,882 vehicles in 4Q 2016 and vehicle deliveries totaled 22,252 units. No breakdown by model was provided.''&lt;/ref&gt;. Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı&lt;ref name=&quot;Top20Global2020&quot;&gt;{{cite web |last=Jose |first=Pontes |date=February 2, 2021 |title=Global Top 20 – December 2020 |url=http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html |access-date=February 3, 2021 |publisher=EVSales.com |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202225647/http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html |url-status=live }} &quot;Global sales totaled 3,124,793 plug-in passenger cars in 2020, with a BEV to PHEV ratio of 69:31, and a global market share of 4%. The world's top-selling plug-in car was the Tesla Model 3 with 365,240 units delivered, and Tesla was the top-selling manufacturer of plug-in passenger cars in 2019 with 499,535 units, followed by VW with 220,220.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GlobalTopEVs2021&quot;&gt;{{cite web |last=Jose |first=Pontes |date=January 30, 2022 |title=World EV Sales – Tesla Model 3 Wins 4th Consecutive Best Seller Title in Record Year |url=https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ |access-date=February 5, 2022 |publisher=CleanTechnica |archive-date=February 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206013050/https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ |url-status=live }} &quot;The top 3 global best selling plug-in electric cars in 2021 were the Tesla Model 3 (500,713), the Wuling Hongguang Mini EV (424,138), and the Tesla Model Y (410,517)&quot;&lt;/ref&gt;, al onıń ulıwma satıwları 2021-jılı iyun ayında 1&amp;nbsp;millionnan astı&lt;ref name=&quot;1miModel3&quot;&gt;{{cite web |last=Shahan |first=Zachary |date=August 26, 2021 |title=Tesla Model 3 Has Passed 1 Million Sales |url=https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ |access-date=August 26, 2021 |publisher=CleanTechnica |archive-date=September 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904115030/https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı sentyabr ayında avtomobil sırtqı kórinisi hám salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti.

==== Model Y ====
{{Main|Tesla Model Y}}

[[Fayl:Tesla Model Y (2025) MYLE Festival 2025 DSC 9565.jpg|thumb|Tesla Model Y]]

Model Y — 5 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, bir dvigatelli artqı privodlı yamasa eki dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli krossover-jol tańlamas avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model X jol tańlamas avtomobiline qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model Y prototipi dáslep 2019-jılı mart ayında kórsetildi&lt;ref name=&quot;electrek-2019-03-14&quot;&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=March 15, 2019 |title=Tesla unveils Model Y electric SUV with 300 miles range and 7-seats |url=https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315055454/https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |archive-date=March 15, 2019 |access-date=March 15, 2019 |website=Electrek |language=en-US}}&lt;/ref&gt;, al onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı&lt;ref name=&quot;Dow 2020&quot;&gt;{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=March 13, 2020 |title=Tesla Model Y specs: we finally know how big it is |work=electrek.co |url=https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |access-date=March 14, 2020 |archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022020842/https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Model Y bólimleriniń shama menen 75 procenti Model 3 penen ulıwma edi&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=April 8, 2020 |title=Tesla Model Y teardown: shows some great improvements over Model 3 despite sharing 75% of parts |url=https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |access-date=October 28, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=February 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205060739/https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2023-jıldıń birinshi sheregide Model Y satıw boyınsha Toyota Corolla avtomobilinen ozıp, dúnyada eń kóp satılǵan avtomobil boldı. Ol bul ataqqa iye bolǵan birinshi elektr avtomobili edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Munoz |first=Juan Felipe |date=May 25, 2023 |title=Tesla Model Y Was The World's Best-Selling Car In Q1 2023 |work=Motor1 |url=https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |access-date=May 26, 2023 |archive-date=May 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525191111/https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
==== Semi ====
{{Main|Tesla Semi}}

[[Fayl:The Tesla Semi Truck (40705940423).jpg|thumb|Tesla Semi prototipi]]

Tesla Semi — Tesla, Inc. kompaniyasınıń úsh dvigatelli, artqı privodlı 8-klass júk tartqısh mashinası. Tesla kompaniyasınıń málim etiwinshe, Semi ádettegi dizel júk tartqıshına qaraǵanda shama menen úsh ese kúshlirek hám onıń júriw aralıǵı {{convert|500|mile|km|abbr=out|round=50}}&lt;ref name=yahooNews20221205&gt;{{Cite news |last1=Subramanian |first1=Pras |date=December 2, 2022 |title=Tesla Semi unveiled with tri-motor setup, megawatt charging tech |url=https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |access-date=December 5, 2022 |publisher=Yahoo! Finance |language=en-US |archive-date=December 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204233255/https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Eki prototip júk mashinası dáslep 2017-jılı noyabr ayında kórsetildi, al birinshi jetkerip beriwler 2022-jılı 1-dekabrde PepsiCo kompaniyasına ámelge asırıldı&lt;ref name=engadget20221202&gt;{{cite news |url=https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |title=Tesla finally delivers its first production Semi |first1=A. |last1=Tarantola |work=Engadget |date=December 1, 2022 |access-date=December 2, 2022 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131081212/https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Iri kólemli islep shıǵarıw 2026-jılı 29-aprelde baslandı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-30 |title=Seven years late, the Tesla Semi finally rolls off the production line |url=https://www.the-independent.com/tech/tesla-semi-truck-delay-musk-b2967876.html |access-date=2026-04-30 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==== Cybertruck ====
{{Main|Tesla Cybertruck}}

[[Fayl:2024 Tesla Cybertruck Foundation Series IMG 0576.jpg|thumb|Tesla Cybertruck]]

Cybertruck — tolıq ólshemli pikap. Ol dáslep 2019-jılı noyabr ayında járiyalandı. Bir neshe ret keshiktirilgennen keyin, onı sınaq retinde islep shıǵarıw 2023-jılı iyul ayında baslandı, al jetkerip beriw 2023-jılı 30-noyabrde baslandı. Úsh modeli usınıladı: artqı privodlı, eki dvigatelli tolıq privodlı hám úsh dvigatelli tolıq privodlı. Modelge qarap EPA bahalawı boyınsha olardıń júriw aralıǵı {{convert|320-340|mi|km|round=10|abbr=out|lk=|sp=us}}. Boyalmaǵan tat baspaytuǵın polattıń tegis listlerinen islengen júk mashinasınıń sırtqı dizaynı ǴXQ tárepinen júdá qarama-qarsı pikirler menen qabıl etildi&lt;ref&gt;{{Cite news|date=November 22, 2019|title=Shattered glass: Futuristic design questioned after Tesla Cybertruck launch|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|access-date=May 13, 2020|archive-date=August 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808120546/https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ricker|first=Thomas|date=November 22, 2019|title=Elon Musk's Cybertruck is here, and so are the jokes|url=https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design|access-date=May 13, 2020|website=The Verge|language=en|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111224641/https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Matt|last=McFarland|title=Tesla's Cybertruck has become the butt of every internet joke|url=https://www.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|access-date=May 13, 2020|publisher=CNN|date=November 22, 2019|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023715/https://edition.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Dáslep Tesla Cybertruck avtomobilin jılına 250 000-nan aslam dana islep shıǵarıwdı jobalastırǵan edi, biraq 2025-jıldaǵı jaǵday boyınsha kompaniya jılına tek shama menen 20 000 dana satıp atır&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wilkins |first=Catherine |date=July 17, 2025 |title=New Tesla report reveals staggering extent of automaker's problems with Cybertruck: 'The final product was disappointing' |url=https://www.thecooldown.com/green-business/tesla-cybertruck-sales-analysis-shrinking/ |access-date=July 19, 2025 |website=The Cool Down |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

=== Islep shıǵarılıp atırǵan, biraq ele satıwǵa shıqpaǵan ónimler ===

==== Cybercab ====
{{Main|Tesla Cybercab}}

[[Fayl:Tesla_Cybercab_-_Berlin_2024.jpg|thumb|Tesla Cybercab prototipi]]
Tesla Cybercab avtomobilin úshinshi tárep operatorlarına satıw múmkinshiligin úyreniw boyınsha ilajlar kórdi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Korosec |first=Kirsten |date=2026-09-03 |title=Tesla is asking people if they want to buy and run Cybercab fleets |url=https://techcrunch.com/2026/09/03/tesla-is-asking-people-if-they-want-to-buy-and-run-cybercab-fleets/ |access-date=2026-09-06 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

=== Koncept avtomobiller ===
==== Roadster (ekinshi áwlad) ====
{{Main|Tesla Roadster (ekinshi áwlad)}}

[[Fayl:NextGenTeslaRoadster (cropped).jpg|thumb|Tesla Roadster prototipi]]

2017-jılı 16-noyabrde Tesla ekinshi áwlad Roadster avtomobilin tanıstırdı. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń {{Convert|200|kWh|adj=on}} batareya blokı menen júriw aralıǵı {{Convert|620|mi}} bolıwı, {{Convert|0–60|mph}} tezlikke 1,9 sekundta, al {{Convert|0–100|mph|abbr=on}} tezlikke 4,2 sekundta jetiwi kerek edi&lt;ref&gt;{{cite web |date=November 17, 2017 |title=Tesla Roadster is back: 0–60 in 1.9 seconds, 620-mile range |url=https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range |access-date=April 8, 2020 |website=Green Car Reports |language=en |archive-date=October 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001075817/https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Onıń maksimal tezligi {{convert|250|mph|abbr=on}}-dan joqarı bolıwı kerek edi. «SpaceX paketi» suwıq gaz reaktiv dvigatellerin óz ishine alıwı kerek edi&lt;ref name=&quot;Gibbs&quot;&gt;{{cite news |last=Gibbs |first=Samuel |date=November 17, 2017 |title=Tesla Roadster: nine things we know about the 'smackdown to gasoline cars' |newspaper=The Guardian |location=UK |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |access-date=June 23, 2018 |archive-date=November 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117132834/https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Avtomobilde úsh elektr dvigateli bolıp, olar tolıq privodtı hám burılıslarda aylanıw momentin bólistiriwdi (torque vectoring) támiyinlewi kerek edi&lt;ref name=&quot;Gibbs&quot; /&gt;. Baslanǵısh bahası 200 000 dollar dep belgilendi&lt;ref name=&quot;Gibbs&quot; /&gt;. Dáslep 2020-jılı jetkerip beriliwi jobalastırılǵan avtomobil bir neshe ret keshiktirildi. 2024-jılı iyul ayında Mask Roadster avtomobilin islep shıǵarıw 2025-jılı baslanıwı kerek ekenin ayttı&lt;ref name=&quot;Lassa 2024&quot;&gt;{{Cite news |last=Lassa |first=Todd |date=July 24, 2024 |title=Tesla Still Talking Up Roadster, a Cheaper Model, and Robotaxis |url=https://www.autoweek.com/news/a61687963/tesla-robotaxi-coming-roadster-entry-model/ |access-date=July 25, 2024 |work=Autoweek}}&lt;/ref&gt;. Seriyalı versiyanı tanıstırıw da bir neshe ret keyinge qaldırıldı, sonıń ishinde 2026-jılǵı 1-oktyabrge belgilengen ilaj awır hawa rayı sebepli biykar etildi&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot;&gt;{{cite news |last=O'Kane |first=Sean |date=October 15, 2026 |title=Tesla reveals SpaceX-powered Roadster that flies and falls with style |url=https://techcrunch.com/2026/10/15/tesla-reveals-spacex-powered-roadster-that-flies-and-falls-with-style/ |work=TechCrunch |access-date=October 15, 2026}}&lt;/ref&gt;. 2026-jılı 15-oktyabrde Texas shtatınıń Ueyko qalası qasında ótkerilgen ilajda Tesla qayta joybarlanǵan, múyeshlirek eki orınlı kuzovqa iye Roadster avtomobilin kórsetti. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń dizaynı SR-71 hám F-35 samolyotlarınan ilham alǵan&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DaSilva2026&quot;&gt;{{cite news |last=DaSilva |first=Amber |date=October 15, 2026 |title=Tesla Roadster Re-Reveal Promises New Design, Flight, Production In 2028 |url=https://www.jalopnik.com/2288450/tesla-roadster-rereveal-new-design-production-plans-for-flying-car/ |work=Jalopnik |access-date=October 15, 2026}}&lt;/ref&gt;. Tesla úsh komplektaciyanı járiyaladı: sorıw arqalı jerge basıw kúshin payda etiw ushın ventilyatorlardı qollanatuǵın Performance; artqa qaraǵan suwıq gaz reaktiv dvigatellerin qosatuǵın Thrust; hám tek shaqırıw arqalı satılatuǵın, qısılǵan hawa rezervuarlarınan azıqlanatuǵın 10 reaktiv dvigatelli bir orınlı Rocket versiyası. Ishinde hesh kim joq demonstraciyalarda avtomobiller tóńkerilgen pandus boyınsha júrdi hám reaktiv dvigatelleri járdeminde basqa avtomobillerdiń ústinen sekirip ótti&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DaSilva2026&quot; /&gt;. Tesla júriw aralıǵın {{convert|300|mi}}, maksimal tezligin {{convert|230|mph|abbr=on}}-dan joqarı hám 0–60&amp;nbsp;mph tezlikke jetiw waqtın 0,81 sekund dep málimledi, biraq tezleniw kórsetkishi ǵárezsiz túrde tastıyıqlanbadı&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DaSilva2026&quot; /&gt;. Mask islep shıǵarıw 2028-jılı baslanatuǵının ayttı. Tesla Performance ushın 50 000 dollar hám Thrust ushın 250 000 dollar muǵdarında bronlawdı qayta ashtı, biraq bahasın járiyalamadı&lt;ref name=&quot;OKane2026&quot; /&gt;.

====Tesla keyingi áwlad avtomobili====
{{Main|Tesla keyingi áwlad avtomobili}}

Tesla keyingi áwlad avtomobili — járiyalanǵan batareyalı elektr platforması. Ol kompaniyanıń úshinshi platforması boladı. Bul platforma tiykarındaǵı avtomobiller 2025-jılǵa shekem shıǵıwı kútilmegen edi&lt;ref name=forbes20230107&gt;{{cite news |title=Tesla Next Generation Platform: Everything We Know So Far |url=https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |last=Morris |first=James |work=Forbes |date=January 7, 2023 |access-date=March 13, 2023 |archive-date=March 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313230415/https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı iyul ayında Mask bul platforma 2025-jıldıń birinshi yarımında qoljetimli bolıwı kerek ekenin ayttı&lt;ref name=&quot;Lassa 2024&quot; /&gt;.

==== Robovan ====
{{Main|Tesla Robovan}}

Tesla Robovan — Tesla keleshekte islep shıǵıwdı jobalastırıp atırǵan elektr avtonom furgon&lt;ref name=&quot;tc20241010&quot;&gt;{{cite news |date=October 10, 2024 |title=Elon Musk unveils the Robovan: the biggest surprise from Tesla's We, Robot event |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/elon-musk-unveils-the-robovan-the-biggest-surprise-from-tesla-s-we-robot-event/ar-AA1s4hW3 |access-date=October 24, 2024 |work=TechCrunch}}&lt;/ref&gt;. 2024-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan bul avtomobil 20 jolawshıǵa shekem tasıwǵa arnap joybarlanbaqta&lt;ref name=&quot;verge20241010&quot;/&gt;.

=== Islep shıǵarılıwı toqtatılǵan avtomobiller ===
==== Roadster (birinshi áwlad) ====
{{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}}

[[Fayl:2011-2012 Tesla Roadster convertible (24365020656).jpg|thumb|Dáslepki Roadster]]

Birinshi áwlad Tesla Roadster&lt;ref name=&quot;Sales0611&quot;&gt;{{cite news|last=Woodyard|first=Chris|date=August 3, 2011|title=Tesla boasts about electric car deliveries, plans for sedan|work=USA Today|url=http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|access-date=October 4, 2011|archive-date=March 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309053119/http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — Lotus Elise shassisi tiykarında qayta qurılǵan eki orınlı sport avtomobili&lt;ref&gt;{{cite web|date=July 11, 2005|title=Supply Agreement for Products and Services – Lotus Cars Limited|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|website=sec.gov|access-date=February 2, 2020|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108100543/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ol 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem islep shıǵarıldı. Roadster litiy-ion batareya elementlerin qollanǵan, avtomobil jollarında júriwge ruqsat etilgen birinshi seriyalı elektr avtomobili hám bir zaryadlawda {{convert|320|km|miles|abbr=out|round=10|order=flip}}-dan aslam júre alǵan birinshi seriyalı tolıq elektr avtomobili boldı.

==== Model S ====
{{Main|Tesla Model S}}

[[Fayl:2018 Tesla Model S 75D.jpg|thumb|Tesla Model S]]

Model S — liftbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı tolıq ólshemli avtomobil. Model S avtomobilin islep shıǵıw 2007-jılǵa shekem baslanǵan, al onı jetkerip beriw 2012-jılı iyun ayında baslandı. Model S eki iri dizayn jańalanıwınan ótti: birinshisi 2016-jılı aprel ayında bolıp, onda aldıńǵı bólimniń jańa dizaynı usınıldı, ekinshisi 2021-jılı iyun ayında bolıp, onda salon ózgertildi. Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı. 2018-jıl dekabr ayındaǵı jaǵday boyınsha 250 000-nan aslam avtomobil satıldı (sol waqıtta Tesla Model S hám Model X avtomobilleriniń islep shıǵarıw sanların biriktirdi).
==== Model X ====
{{Main|Tesla Model X}}

[[Fayl:Tesla Model X 100D 1X7A6736.jpg|thumb|Tesla Model X]]

Model X — 5, 6 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, eki yamasa úsh dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli lyuks krossover-jol tańlamas avtomobil. Artqı jolawshılar esikleri «sunqar qanatı» (falcon-wing) dizaynı boyınsha vertikal ashıladı. Model X prototipi dáslep 2012-jılı fevral ayında kórsetildi, al onı jetkerip beriw 2015-jılı sentyabr ayında baslandı&lt;ref name=&quot;cnbc20150903&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|title=Tesla Signature series Model X to begin delivery September 29|date=September 3, 2015|access-date=September 4, 2015|publisher=CNBC|agency=Reuters|archive-date=October 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130801/https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Model X bólimleriniń shama menen 30 procenti Model S penen ulıwma. 2021-jılı iyun ayında avtomobil salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti.

=== Toqtatılǵan avtomobil funkciyaları ===
2026-jıl 22-yanvardan baslap Tesla AQSH hám Kanadada jańa avtomobiller ushın tiykarǵı Autopilot aydawshıǵa járdem beriw funkciyasın rásmiy túrde toqtattı. Onıń ornına standart qáwipsizlik sisteması retinde tek Traffic Aware Cruise Control (jol qozǵalısın esapqa alatuǵın kruiz-kontrol) qaldı. Bul qádem kompaniyanıń jetilisken Full Self-Driving (FSD — tolıq avtonom basqarıw) sistemasına ótiwiniń bir bólegi. 2026-jıldıń 14-fevralınan baslap bul sistema tek aylıq abonement arqalı qoljetimli&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-drops-autopilot-feature-us-canada-2026-01-23|title=Tesla drops Autopilot in pivot to FSD subscription model in US, Canada |work=Reuters }}&lt;/ref&gt;.

== Xızmetler ==

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Improved connectivity&quot;&gt;&lt;/span&gt;Baylanıs xızmetleri ===
Tesla avtomobilleri «Standard Connectivity» (standart baylanıs) xızmeti menen birge jetkerip beriledi. Bul xızmet uyalı baylanıs arqalı navigaciyanı támiyinleydi. Tesla tólem tiykarında «Premium Connectivity» (premium baylanıs) xızmetine abonement usınadı. Bul xızmet navigaciyaǵa jol qozǵalısı haqqında real waqıttaǵı maǵlıwmatlardı hám sputnik kartaların, sonday-aq internette júriw hám media aǵımlardı kóriw múmkinshiliklerin qosadı&lt;ref name=&quot;electrek_connectivity_2019&quot;&gt;{{cite news |last=Lambert |first=Fred |date=December 7, 2019 |title=Tesla starts charging $10 a month for its 'premium connectivity' features |work=Electrek |url=https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |access-date=January 26, 2021 |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202143553/https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Vehicle servicing&quot;&gt;&lt;/span&gt;Avtomobillerge xızmet kórsetiw ===
Tesla kompaniyasınıń strategiyası boyınsha avtomobillerge xızmet kórsetiw dáslep aralıqtan diagnostika hám ońlaw arqalı ámelge asırıladı. Eger máseleni aralıqtan sheshiw múmkin bolmasa, Tesla mobil texnikti jiberedi yamasa klientlerdi kompaniyaǵa tiyisli xızmet kórsetiw orayına baǵdarlaydı&lt;ref&gt;{{cite web |date=March 21, 2019 |title=Tesla Service Struggles To Keep Up With Sales Volume |url=https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ |access-date=September 1, 2020 |website=CleanTechnica |language=en-US |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112032817/https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tesla Mobile Service |url=https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |access-date=September 1, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=January 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154032/https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2024-jıl oktyabr ayındaǵı jaǵday boyınsha, kompaniya pútkil dúnya boyınsha 1306 dúkan, kórgizbe salonı, xızmet kórsetiw, jetkerip beriw hám kuzov ońlawı orınlarına iye&lt;ref name=&quot;Q3 2024 Shareholder Deck&quot;&gt;{{Cite web |date=October 23, 2024 |title=Q3 2024 Shareholder Deck |url=https://digitalassets.tesla.com/tesla-contents/image/upload/IR/TSLA-Q3-2024-Update.pdf |access-date=November 10, 2024 |website=Tesla, Inc. }}&lt;/ref&gt;. Tesla avtomobillerge xızmet kórsetiwden payda tapqısı kelmeytuǵının aytqan. Al kópshilik avtomobil dilerleri ushın bul dástúrli túrde úlken payda deregi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Yarrow 2014&quot;&gt;{{Cite news |last=Yarow |first=Jay |date=March 12, 2014 |title=Watch Elon Musk Make An Emotional Speech About How Auto Dealers Are 'Perverting Democracy' To Destroy Tesla And Hurt Customers |language=en-US |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |access-date=July 21, 2021 |archive-date=July 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210721174226/https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2016-jılı Tesla hár qanday Tesla avtomobilin hár 12 500 milyada yamasa jılına bir ret, qaysısı aldın kelse, tekseriwden ótkeriwdi usınǵan. 2019-jıldıń basında qollanbaǵa «siziń Tesla avtomobilińizge jıllıq texnikalıq xızmet kórsetiw hám suyıqlıqlardı turaqlı almastırıw kerek emes» degen sózler kirgizildi. Onıń ornına tormoz suyıqlıǵına, kondicionerge, shinalarǵa hám hawa filtrlerine waqtı-waqtı menen xızmet kórsetiw usınıladı&lt;ref name=&quot;Dent-2019&quot;&gt;{{cite news |last=Dent |first=Steve |date=March 22, 2019 |title=Tesla drops annual servicing for 'as needed' repair model |work=Engadget |location=US |url=https://www.engadget.com/2019/03/22/tesla-annual-servicing-now-as-needed/ |access-date=August 18, 2019 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108013009/https://www.engadget.com/2019-03-22-tesla-annual-servicing-now-as-needed.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Charging&quot;&gt;&lt;/span&gt;Zaryadlaw xızmetleri ===

==== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;supercharger&quot;&gt;&lt;/span&gt;Supercharger tarmaǵı ====
{{Main|Tesla Supercharger}}

Supercharger — Tesla kompaniyasınıń joqarı kernewli turaqlı tok penen isleytuǵın tez zaryadlaw qurılmaları ushın qollanatuǵın brend atı.

==== Mánzildegi zaryadlaw orınlarınıń tarmaǵı ====
[[Fayl:TeslaDestinationCharger.jpg|thumb|upright|Arqa Amerikadaǵı «Destination Charger» (mákan jayındaǵı zaryadlaw qurılması)]]

Teslanıń «Destination Chargers» (mánzildegi zaryadlaw qurılmaları) tarmaǵı da bar. Olar Supercharger qurılmalarına qaraǵanda áste zaryadlaydı hám klientler bir neshe saat avtomobil qoyıp turatuǵın orınlarǵa, mısalı, miymanxanalarǵa, restoranlarǵa yamasa sawda oraylarına arnalǵan. Supercharger tarmaǵınan ayırmashılıǵı, mákan jaydaǵı zaryadlaw qurılmaları Tesla kompaniyasına tiyisli emes. Onıń ornına bul qurılmalardı múlk iyeleri ornatadı hám bahasın belgileydi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=August 2, 2022 |title=Tesla enables paid charging at Destination Chargers, but there's a catch |url=https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |access-date=August 4, 2022 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=August 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804033551/https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2014-jılı tarmaq dáslep iske qosılǵanda, Tesla zaryadlaw úskenelerin biypul berdi hám ornatıw qárejetlerin tóledi. Eń iri jetkerip beriwshilerdiń biri — Hilton Worldwide miymanxanalar tarmaǵı. 2023-jılı ol Tesla menen 2025-jılǵa shekem Arqa Amerikadaǵı 2000 obektinde 20 000 zaryadlaw qurılmasın ornatıw boyınsha kelisim dúzgenin járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Laing |first=Keith |date=September 7, 2023 |title=Tesla to Supply Hilton Hotels With 20,000 EV Chargers by 2025 |work=Bloomberg News |url=https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |access-date=October 5, 2023 |archive-date=October 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005181456/https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Insurance&quot;&gt;&lt;/span&gt;Qamsızlandırıw xızmetleri ===
Tesla 2017-jıldan baslap AQSH-ta óziniń avtomobil qamsızlandırıwın usınbaqta, al 2021-jıldan baslap Tesla Insurance Services, Inc. atı menen ǵárezsiz qamsızlandırıw agenti retinde jumıs isleydi. Bul xızmet 2017-jılı iyun ayında iri qamsızlandırıw kompaniyası — Amerika avtomobil associaciyası (AAA) Tesla avtomobilleriniń iyeleri ushın tariflerdi kótergennen keyin usınıldı. Buǵan bir esabattıń juwmaǵı sebep boldı: onda bul avtomobil islep shıǵarıwshınıń avtomobilleri sonday avtomobillerge qaraǵanda jiyirek apatqa ushıraytuǵını hám olardı ońlaw qımbatıraq ekeni anıqlanǵan edi&lt;ref name=&quot;Glon-2017&quot;&gt;{{cite web |last=Glon |first=Ronan |date=June 4, 2017 |title=AAA raising insurance rates for Tesla owners |url=http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606123925/http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html |archive-date=June 6, 2017 |access-date=June 7, 2017 |publisher=Left Lane News}}&lt;/ref&gt;. 2018-jılı Avtomobil jolları qáwipsizligi boyınsha qamsızlandırıw institutınıń (IIHS) maǵlıwmatlarına tiykarlanǵan izertlew bul juwmaqlardı tastıyıqladı&lt;ref name=&quot;reuters1&quot;&gt;{{cite news |last1=Barlyn |first1=Suzanne |last2=Mathias |first2=Tamara |date=August 28, 2019 |title=Tesla rolls out insurance in California |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |access-date=November 29, 2020 |archive-date=November 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107234740/https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Kompaniyanıń aytıwınsha, ol óz avtomobillerin, texnologiyasın hám ońlaw qárejetlerin basqalarǵa qaraǵanda jaqsıraq túsinedi hám dástúrli qamsızlandırıw kompaniyalarınıń qosımsha tólemlerin joq ete aladı&lt;ref name=&quot;Tesla Insurance Support&quot;&gt;{{Cite web |title=Tesla Insurance Support |url=https://www.tesla.com/support/insurance |access-date=August 18, 2023 |website=Tesla, Inc. |language=en |archive-date=August 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818053623/https://www.tesla.com/support/insurance |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ruqsat etilgen shtatlarda kompaniya jeke bahalardı usınıw ushın hárbir avtomobildiń maǵlıwmatların qollanadı. Bul bahalar aldınǵı aydaǵı aydaw qáwipsizligi bahasına qarap artıwı yamasa azayıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Sully-2020&quot;&gt;{{cite news |last=Sully |first=Evan |date=October 21, 2020 |title=Experts say Tesla's unique data-tracking abilities give it an advantage as Elon Musk looks to build a 'major insurance company' for Tesla owners |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |access-date=November 29, 2020 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201201859/https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-jıl yanvar ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla AQSH-tıń Arizona, Kaliforniya, Kolorado, Illinoys, Merilend, Minnesota, Nevada, Ogayo, Oregon, Texas, Yuta hám Virdjiniya shtatlarında qamsızlandırıw usınadı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tesla expands its own insurance based on real-time driver data to two more states – now in 10 states |url=https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ |access-date=January 2, 2022 |website=electrek.co |language=en-US |archive-date=July 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220727033341/https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq kompaniya Tesla iyelerine tiyisli basqa markadaǵı avtomobiller ushın da qamsızlandırıw usınadı&lt;ref name=&quot;Tesla Insurance Support&quot; /&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Robotax&quot;&gt;&lt;/span&gt;Robotaxi ===
{{Main|Tesla Robotaxi}}

Robotaxi — Tesla 2025-jılı iske qosqan taksi shaqırıw xızmeti. Házirgi waqıtta ol Texas shtatınıń Ostin qalasında isleydi. Házir Robotaxi avtomobilleri adam baqlawshılarına súyenedi, biraq keleshekte tolıq avtonom saparlardı ámelge asırıw kózde tutılǵan&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tesla moves 'Robotaxi' safety monitor from passenger to driver's seats |url=https://electrek.co/2025/09/03/tesla-moves-robotaxi-safety-monitor-passenger-drivers-seat/ |website=electrek.co |language=en-US|date = 3 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tesla robotaxi 'low-key' launch in Texas |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjwnlje3yp1o |website=BBC |language=en-US|date = 23 June 2025}}&lt;/ref&gt;.
== Energiya ónimleri ==
{{Main|Tesla Energy}}

[[Fayl:Johnstone 000178 172617 517894 4578 (36736411886).jpg|thumb|upright=0.8|Tesla Energy kompaniyasınıń eki Tesla Powerwall 2 úy energiya saqlaw qurılması]]

Tesla kompaniyasınıń [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] Tesla Energy turaq jay, kommerciyalıq hám sanaat klientleri ushın quyash energiyasın óndiriw sistemaların hám batareyalı energiya saqlaw ónimlerin (sonday-aq olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi) islep shıǵadı, dúzedi, satadı hám ornatadı. Bul sıńar kompaniya Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bóliminiń Tesla 2016-jılı satıp alǵan SolarCity quyash energiyası kompaniyası menen biriktiriliwi nátiyjesinde dúzildi&lt;ref name=&quot;Desjardins 2018&quot;&gt;{{Cite news|last=Desjardins|first=Jeff|date=April 28, 2018|title=Here's what the future of Tesla could look like|work=Business Insider|url=https://www.businessinsider.com/heres-what-the-future-of-tesla-could-look-like-2018-4|url-status=live|access-date=January 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501203935/https://www.businessinsider.com/heres-what-the-future-of-tesla-could-look-like-2018-4|archive-date=May 1, 2018}}&lt;/ref&gt;. 2023-jılı kompaniya 14,7 gigavatt-saat batareyalı energiya saqlaw ónimlerin ornattı, bul 2022-jılǵa qaraǵanda 125% kóp. Biraq ol tek 223 megavatt energiya óndire alatuǵın quyash energiyası sistemaların ornattı, bul 2022-jılǵa qaraǵanda 36% az&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Weber |first=Harri |date=January 24, 2024 |title=Tesla's solar installs drop, but battery business is booming |url=https://techcrunch.com/2024/01/24/teslas-solar-installs-drop-but-battery-business-is-booming/ |access-date=February 3, 2024 |website=TechCrunch |language=en-US |archive-date=February 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240203160053/https://techcrunch.com/2024/01/24/teslas-solar-installs-drop-but-battery-business-is-booming/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Tesla Energy ónimlerine quyash panelleri (olardı Tesla ushın basqa kompaniyalar islep shıǵaradı), Tesla Solar Roof (quyash plitkaları sisteması) hám Tesla Solar Inverter kiredi. Energiya saqlaw ónimlerine Powerwall (úy energiya saqlaw qurılması) hám Megapack (iri kólemli energiya saqlaw sisteması) kiredi&lt;ref name=&quot;Hanley 2016&quot;&gt;{{Cite news|last=Hanley|first=Steve|date=August 12, 2016|title=Elon Musk &amp; SolarCity CTO Peter Rive Announce 'Solar Roof' (Not 'Solar on the Roof')|language=en-US|work=CleanTechnica|url=https://cleantechnica.com/2016/08/12/elon-musk-solarcity-cto-peter-rive-announce-solar-roof-not-solar-roof/|access-date=May 12, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512174107/https://cleantechnica.com/2016/08/12/elon-musk-solarcity-cto-peter-rive-announce-solar-roof-not-solar-roof/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Solar Reviews 2021&quot;&gt;{{Cite news|date=May 9, 2021|title=Complete review of Tesla solar panels: are they worth it?|language=en|work=Solar Reviews|url=https://www.solarreviews.com/blog/are-tesla-solar-panels-worth-it|access-date=May 12, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512150310/https://www.solarreviews.com/blog/are-tesla-solar-panels-worth-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Debord 20152&quot;&gt;{{Cite news|last=Debord|first=Matthew|date=May 1, 2015|title=Elon Musk's big announcement: it's called 'Tesla Energy'|work=Business Insider|url=http://www.businessinsider.com/here-comes-teslas-missing-piece-battery-announcement-2015-4|access-date=June 11, 2015|archive-date=May 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505021205/http://www.businessinsider.com/here-comes-teslas-missing-piece-battery-announcement-2015-4|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Iri klientler ushın Tesla Energy avtomatlastırılǵan, real waqıt rejimindegi energiya sawdasın, talaptı boljawdı hám ónimlerdi basqarıwdı támiyinleytuǵın onlayn platformanı basqaradı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=May 3, 2020 |title=Tesla has a new product: Autobidder, a step toward becoming an electric utility |work=Electrek |url=https://electrek.co/2020/05/03/tesla-autobidder-new-product-electric-utility/ |access-date=June 26, 2020 |archive-date=June 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624190611/https://electrek.co/2020/05/03/tesla-autobidder-new-product-electric-utility/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Hampton |first1=Liz |last2=Jin |first2=Hyunjoo |date=September 8, 2021 |title=Tesla plans energy trading team as company expands battery projects |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/energy/tesla-plans-begin-trading-solar-wind-battery-storage-energy-2021-09-08/ |access-date=February 3, 2022 |archive-date=February 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202213125/https://www.reuters.com/business/energy/tesla-plans-begin-trading-solar-wind-battery-storage-energy-2021-09-08/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Delbert |first=Caroline |date=May 4, 2020 |title=Elon Musk Would Like to Help You Trade Energy |language=en-US |work=Popular Mechanics |url=https://www.popularmechanics.com/science/a30153019/elon-musk-tesla-energy-autobidder/ |access-date=February 3, 2022 |archive-date=February 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202170328/https://www.popularmechanics.com/science/a30153019/elon-musk-tesla-energy-autobidder/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2021-jılı mart ayında kompaniya óziniń onlayn ónimleri 1,2&amp;nbsp;GVt·s-tan aslam energiya saqlaw kólemin basqarıp atırǵanın málimledi&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://finance.yahoo.com/news/tesla-battery-backup-systems-manage-142235080.html |website= finance.yahoo.com |title= Tesla Battery Backup Systems Manage Over 1.2GWh of Energy Storage Via Autobidder |date= March 16, 2021 |access-date= August 20, 2023 |archive-date= August 20, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230820094909/https://finance.yahoo.com/news/tesla-battery-backup-systems-manage-142235080.html |url-status= live }}&lt;/ref&gt;. Úy klientleri ushın kompaniya Texas shtatında Tesla Electric dep atalatuǵın virtual elektr energiyası kompaniyasın basqaradı. Ol kompaniyanıń onlayn platformaları járdeminde klientlerdiń Powerwall qurılmaların basqaradı: bahalar joqarı bolǵanda olardaǵı energiyanı elektr tarmaǵına satıp, klientlerge payda keltiredi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tesla Electric |url=https://www.tesla.com/electric |access-date=June 27, 2023 |website=Tesla |language=en |archive-date=June 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627234252/https://www.tesla.com/electric |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=August 17, 2023 |title=Tesla Electric customers came out of Texas heatwave with an extra $100 in their pockets |url=https://electrek.co/2023/08/17/tesla-electric-customers-texas-heatwave-extra-100/ |access-date=August 20, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=August 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818093050/https://electrek.co/2023/08/17/tesla-electric-customers-texas-heatwave-extra-100/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Biznes strategiyası ==
[[Fayl:Tesla auto bots.jpg|thumb|Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı Tesla zavodında Model S avtomobilin robotlar járdeminde islep shıǵarıw]]

2003-jılı Tesla dúzilgen waqıtta elektr avtomobilleri qımbat edi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Wilson|first=Kevin A.|date=March 15, 2018|title=Worth the Watt: A Brief History of the Electric Car, 1830 to Present|url=https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present|access-date=July 10, 2021|website=Car and Driver|language=en-US|archive-date=March 17, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317062346/https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2006-jılı Mask Tesla kompaniyasınıń strategiyası dáslep sport avtomobilleri sıyaqlı qımbat hám az sanda islep shıǵarılatuǵın avtomobillerdi islep shıǵarıw ekenin málimledi. Bunday avtomobillerdi satıp alıwshılar bahaǵa az itibar beredi. Bul batareyalardıń ózine túser bahasın izbe-iz tómenletiwge múmkinshilik beredi, al bul gezekte arzanıraq hám kóbirek sanda islep shıǵarılatuǵın avtomobillerdi usınıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;MasterPlan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbweek20070730&quot;&gt;{{Cite news |last=Welch |first=David |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |publisher=BloombergBusinessweek |url=http://www.businessweek.com/stories/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |url-status=dead |access-date=March 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914195549/http://www.businessweek.com/stories/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |archive-date=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt;. Teslanıń birinshi avtomobili — Roadster az sanda islep shıǵarıldı (2500-den kem) hám onıń bahası 100 000 dollardan joqarı edi. Keyingi modeller — Model S hám Model X arzanıraq, biraq ele de lyuks avtomobiller. Model 3 hám Model Y bunnan da arzan bolıp, kóbirek sanda satılatuǵın bazarǵa baǵdarlanǵan&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.forbes.com/sites/brookecrothers/2024/04/07/tesla-model-y-model-3-price-cuts-continue-feel-the-pain/ | title=Tesla Model Y And Model 3 Price Cuts Continue As Owners Feel The Pain | first=Brooke | last=Crothers | work=Forbes | date=April 7, 2024 | url-access=limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vaughan |first=Adam |title=12 interesting things we learned from Tesla's Elon Musk this week |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/oct/25/things-learned-tesla-elon-musk-electric-car |date=October 25, 2013 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126023450/https://www.theguardian.com/environment/2013/oct/25/things-learned-tesla-elon-musk-electric-car |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Olar hár sherekte 100 000-nan aslam satıladı. Derlik barlıq basqa avtomobil islep shıǵarıwshılardan ayırmashılıǵı, Tesla jańa model jılın kútpey, óz avtomobilleriniń apparatlıq bólimlerin úziliksiz jańalap baradı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla Introduced A Business Model The World Has Not Seen Before |url=https://cleantechnica.com/2020/08/29/tesla-introduced-a-business-model-the-world-has-not-seen-before/ |website=CleanTechnica |date=August 29, 2020 |access-date=September 1, 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118080229/https://cleantechnica.com/2020/08/29/tesla-introduced-a-business-model-the-world-has-not-seen-before/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Basqa avtomobil islep shıǵarıwshılardan ayırmashılıǵı, Tesla avtomobillerdi satıw ushın franshiza tiykarındaǵı dilerlerge súyenbeydi. Onıń ornına kompaniya avtomobillerdi óz veb-saytı hám ózine tiyisli dúkanlar tarmaǵı arqalı tikkeley satadı&lt;ref&gt;{{cite news|last=Read|first=Richard|title=GM Follows Tesla's Lead, Plans To Sell Directly To Online Shoppers|url=https://www.thecarconnection.com/news/1087492_gm-follows-teslas-lead-plans-to-sell-directly-to-online-shoppers|access-date=February 2, 2020|website=The Car Connection|language=en|archive-date=September 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924043030/https://www.thecarconnection.com/news/1087492_gm-follows-teslas-lead-plans-to-sell-directly-to-online-shoppers|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7Reasons&quot;&gt;{{cite web|date=January 19, 2016|title=7 Reasons Why Tesla Insists on Selling its Own Cars|url=https://fortune.com/2016/01/19/why-tesla-sells-directly/|website=Fortune|access-date=September 1, 2020|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108115213/https://fortune.com/2016/01/19/why-tesla-sells-directly/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Franshiza dilerlik modeli keń tarqalǵannan berli kompaniya AQSH-ta avtomobillerdi tutınıwshılarǵa tikkeley satqan birinshi avtomobil islep shıǵarıwshı boldı&lt;ref&gt;{{cite news|last=O'Toole|first=James|date=July 2, 2013|title=Tesla direct-sales petition hits 100,000 signatures|publisher=CNN|url=https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|access-date=August 3, 2020|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021607/https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Shipley|first=Lou|date=February 28, 2020|title=How Tesla Sets Itself Apart|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2020/02/how-tesla-sets-itself-apart|issn=0017-8012|access-date=September 5, 2020|archive-date=December 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224070209/https://hbr.org/2020/02/how-tesla-sets-itself-apart|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Geypara yurisdikciyalar, ásirese AQSH-ta, avtomobil islep shıǵarıwshılarǵa avtomobillerdi tutınıwshılarǵa tikkeley satıwǵa tıyım saladı. Bunday aymaqlarda Teslanıń ''galereyalar'' dep atalatuǵın orınları bar. Kompaniyanıń aytıwınsha, olar «klientlerge ónimlerimiz haqqında maǵlıwmat beredi hám olardı xabardar etedi, biraq bunday orınlarda avtomobil satıw boyınsha ámeller ámelge asırılmaydı»&lt;ref name=&quot;10K_2021&quot;&gt;{{cite web |title=Annual report Form 10-K 2021 Tesla Inc. |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000095017022000796/tsla-20211231.htm |publisher=US Securities and Exchange Commission |access-date=February 7, 2022 |archive-date=February 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217081012/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000095017022000796/tsla-20211231.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/2013/06/20/car-buyers-get-hijacked/ |work=Chicago Tribune |first=Steve |last=Chapman |title=Car buyers get hijacked |date=June 20, 2013 |access-date=April 12, 2015 |archive-date=April 20, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420035811/http://articles.chicagotribune.com/2013-06-20/news/ct-oped-0620-chapman-20130620_1_tesla-motors-car-dealers-car-costs |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ulıwma alǵanda Tesla 35-ten aslam mámlekette 400-ge jaqın dúkan hám galereyaǵa iye&lt;ref&gt;{{cite web|date=April 2, 2021|title=Tesla Stores|url=https://www.tesla.com/en_EU/findus/list|website=Tesla|access-date=April 2, 2021|archive-date=April 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410114330/https://www.tesla.com/en_EU/findus/list|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bul orınlar ádette basqa avtomobil dilerleriniń qasında emes&lt;ref name=bypass&gt;{{Cite news |last=Borchers |first=Callum |date=November 20, 2013 |title=Automaker Tesla looks to bypass car dealers |work=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/business/2013/11/20/tesla-battles-auto-dealers-direct-sales-consumers/3f1xBFN21xH8QqQc3jijTP/story.html |url-access=limited |access-date=June 22, 2017 |archive-date=October 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028151135/https://www.bostonglobe.com/business/2013/11/20/tesla-battles-auto-dealers-direct-sales-consumers/3f1xBFN21xH8QqQc3jijTP/story.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://insideevs.com/features/394452/tesla-transforming-car-dealership/ | title=Tesla Has Altered The Car Dealership Model for the Better | work=InsideEVs | date=January 23, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183552/https://insideevs.com/features/394452/tesla-transforming-car-dealership/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | title=Tesla's fight with America's car dealers | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=May 20, 2013 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183550/https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, al sawda rayonlarında, sawda orayları ishinde yamasa adamlar kóp júretuǵın basqa orınlarda jaylasadı&lt;ref name=&quot;7Reasons&quot; /&gt;.

Analitikler Tesla kompaniyasın vertikal integraciyalanǵan kompaniya dep táriyipleydi, sebebi ol batareyalar, dvigateller hám programmalıq támiynat sıyaqlı kóplegen komponentlerdi óz ishinde islep shıǵadı&lt;ref name=&quot;gs2016-02-26&quot;&gt;{{cite news|last=Lambert|first=Fred|date=February 26, 2016|title=Tesla is now ~80% vertically integrated, says Goldman Sachs after a Tesla Factory visit|website=Electrek|url=http://electrek.co/2016/02/26/tesla-vertically-integrated/|access-date=March 31, 2016|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201130705/https://electrek.co/2016/02/26/tesla-vertically-integrated/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Vertikal integraciya ámeliyatı avtomobil sanaatında siyrek ushırasadı. Bul tarawda kompaniyalar ádette komponentlerdiń 80%-in jetkerip beriwshilerge ''autsorsingke'' beredi hám dvigatel islep shıǵarıwǵa hám aqırǵı jıynawǵa itibar qaratadı&lt;ref&gt;{{cite web|last1=McAssey|first1=Pat|date=October 13, 2016|title=Volkswagen CEO 'Annoyed Beyond Measure' That DHL Made Electric Van|url=http://nesnfuel.com/2016/10/13/volkswagen-ceo-annoyed-beyond-measure-that-dhl-made-electric-van/|access-date=October 20, 2016|work=NESN Fuel|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809020608/https://nesn.com/nesn-fuel/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Alternative Fuels Data Center: Developing Infrastructure to Charge Plug-In Electric Vehicles|url=http://www.afdc.energy.gov/fuels/electricity_infrastructure.html|access-date=April 10, 2016|website=afdc.energy.gov|publisher=United States Department of Energy|archive-date=January 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122200700/https://afdc.energy.gov/fuels/electricity_infrastructure.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stringham |first1=Edward Peter |last2=Miller |first2=Jennifer Kelly |last3=Clark |first3=J.R. |title=Overcoming Barriers to Entry in an Established Industry: Tesla Motors |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1525/cmr.2015.57.4.85 |journal=California Management Review |year=2015 |language=en |volume=57 |issue=4 |pages=85–103 |doi=10.1525/cmr.2015.57.4.85 |s2cid=155655599 |issn=0008-1256 |access-date=April 16, 2022 |archive-date=June 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103701/https://journals.sagepub.com/doi/10.1525/cmr.2015.57.4.85 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

Tesla ádette básekilesiwshilerine óz texnologiyasın licenziya tiykarında paydalanıwǵa ruqsat beredi. Kompaniyanıń aytıwınsha, ol básekilesiwshilerine dúnyada turaqlı energiyanıń qollanılıwın tezletiwge járdem bergisi keledi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Korzeniewski|first=Jeremy|date=July 29, 2020|title=Elon Musk: Tesla would share batteries, technology with competitors|url=https://www.autoblog.com/2020/07/29/tesla-supplying-batteries-tech-competitors/|access-date=October 11, 2020|website=Autoblog|language=en|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114140552/https://www.autoblog.com/2020/07/29/tesla-supplying-batteries-tech-competitors/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Licenziya kelisimlerinde licenziya alıwshı Tesla kompaniyasına qarsı patent boyınsha sud talapların bermew yamasa onıń dizaynların tikkeley kóshirmew minnetlemesin alatuǵın shártler bar&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |title=Here's what Tesla's 'good faith' patent stance actually means |first=Eric |last=Blattberg |date=June 14, 2014 |work=VentureBeat |access-date=April 12, 2015 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201130003/https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Óz texnologiyasınıń tikkeley kóshiriliwiniń aldın alıw ushın Tesla tovar belgileri hám kommerciyalıq sırlar sıyaqlı basqa intellektual múlkin ózi qadaǵalaydı&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-06-12/why-elon-musk-just-opened-teslas-patents-to-his-biggest-rivals | title=Why Elon Musk Just Opened Tesla's Patents to His Biggest Rivals | first=Ashlee | last=Vance | work=Bloomberg News | date=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı 15-aprelde Tesla Tata Electronics kompaniyası menen yarımótkizgish chiplerin jetkerip beriw boyınsha kelisim dúzdi. Bul Teslanıń Hindstan avtomobil bazarına keńeyiwindegi áhmiyetli qádem boldı&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.business-standard.com/companies/news/tesla-inks-semiconductor-deal-with-tata-electronics-for-global-operations-124041500087_1.html/ |title=Tesla inks semiconductor deal with Tata electronics for global operations |first=Jeff John |last=Roberts |date=April 15, 2024 |publisher=Business Standard |access-date=April 15, 2024 |archive-date=April 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415040331/https://www.business-standard.com/companies/news/tesla-inks-semiconductor-deal-with-tata-electronics-for-global-operations-124041500087_1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

2024-jılı 2-mayda Tesla jańa islep shıǵarıw usılı — keyingi áwlad gigaquyıw (gigacasting) jobasınan bas tartqanın járiyaladı. Dáslep óndiriste tolıǵı menen ózgeris jasawdı hám qárejetlerdi azaytıwdı maqset etken Tesla endi avtomobillerdiń astıńǵı bólimlerin úsh bólekten quyıwdıń ámeliyatta tekserilgen usılın tańladı. Bul strategiyalıq ózgeris kompaniyanıń ózi júretuǵın avtomobillerge itibar qaratıwın hám bazardaǵı qıyınshılıqlarǵa beyimlesiwin kórsetedi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 2, 2024 |title=Exclusive: Tesla retreats from next-generation 'gigacasting' manufacturing process |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-retreats-next-generation-gigacasting-manufacturing-process-2024-05-01/ |access-date=May 2, 2024 |website=Reuters |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.
== Texnologiya ==
Tesla joqarı dárejede vertikal integraciyalanǵan hám batareyalar, dvigateller hám programmalıq támiynat sıyaqlı kóplegen komponentlerdi óz ishinde islep shıǵadı&lt;ref name=&quot;gs2016-02-26&quot; /&gt;.

=== Batareyalar ===
[[Fayl:Tesla chassis, Sydney - Martin Place, 2017 (01).jpg|thumb|Model S hám Model X avtomobillerinde qollanılatuǵın Tesla shassisi, batareya kórinip tur]]
[[Fayl:Tesla 4680 2170 18650 batteries.svg|thumb|Teslanıń úsh cilindr formalı batareya elementleriniń forma faktorların salıstırıw]]

2023-jılǵı jaǵday boyınsha, Tesla batareya elementleriniń tórt túrli forma faktorın qollanadı: 18650, 2170, 4680 hám prizmatik&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tesla Now Has Multiple Battery Options: Which One Should You Choose? |url=https://insideevs.com/news/575956/tesla-battery-chemistries-explained/ |access-date=June 20, 2023 |website=InsideEVs |language=en |archive-date=June 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620013539/https://insideevs.com/news/575956/tesla-battery-chemistries-explained/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Merano |first=Maria |date=October 11, 2021 |title=Tesla Model S Plaid battery pack shows that 18650 cell innovations are not over yet |url=https://www.teslarati.com/tesla-model-s-plaid-battery-swan-song/ |access-date=June 20, 2023 |website=TESLARATI |language=en-US |archive-date=June 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620013543/https://www.teslarati.com/tesla-model-s-plaid-battery-swan-song/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Tesla bul batareyalardı úsh jetkerip beriwshiden satıp aladı: CATL, LG Energy Solution hám Panasonic. Panasonic óziniń batareya óndirisiniń bir bólegin Teslanıń Gigafactory Nevada zavodınıń ishinde jaylastırǵan. Házirgi waqıtta Tesla óz batareyaların islep shıǵarıw quwatın da keńeytpekte.

Tesla batareyaları salon ishindegi orındı únemlew ushın avtomobil polınıń astında jaylasqan. Tesla batareyanı jol shıǵındılarınan yamasa avtomobil apatlarınan qorǵaw ushın alyuminiy hám titannan islengen kóp bólekli qorǵaw sistemasın qollanadı&lt;ref name=&quot;model-s-titanium&quot;&gt;{{cite web |last=Prince |first=Max |date=March 28, 2014 |title=Meet the up-armored, titanium-shielded Tesla Model S |url=https://www.roadandtrack.com/go/news/tesla-model-s-titanium-underbody-shield |access-date=October 6, 2020 |website=Road &amp; Track |language=en-US |archive-date=January 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105192234/https://www.roadandtrack.com/new-cars/news/a7483/tesla-model-s-titanium-underbody-shield/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

BloombergNEF biznes-analitika kompaniyası 2021-jılı Tesla batareya blokınıń ózine túser bahasın kilovatt-saatına (kVt·s) 112 dollar dep bahaladı, al tarawdaǵı ortasha kórsetkish kVt·s ushın 132 dollar edi&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lee |first=Timothy |date=December 13, 2021 |title=Why battery costs have plunged 89 percent since 2010 |url=https://fullstackeconomics.com/untitled-2/ |access-date=January 30, 2022 |website=Full Stack Economics |language=en |quote=Tesla hasn't shared its exact battery costs with BloombergNEF, but the group estimates Tesla spends $112 per kWh – 15 percent below the industry average of $132. |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130153727/https://fullstackeconomics.com/untitled-2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== 18650 ====
Tesla cilindr formalı litiy-ion batareya elementlerin qollanǵan birinshi avtomobil islep shıǵarıwshı boldı. Birinshi áwlad Roadster avtomobilin dúzgende, kompaniya basqa tutınıw elektronikasında burınnan qollanılıp kiyatırǵan, satıwda tayar bar 18650 túrindegi (diametri 18&amp;nbsp;mm, biyikligi 65&amp;nbsp;mm) cilindr formalı batareyalardı qollandı. Bul elementler injenerlik jaqtan qıyınshılıq tuwdırdı, sebebi olardıń hárbiriniń sıyımlılıǵı salıstırmalı túrde tómen edi, sonlıqtan bir batareya blokına mıńlaǵan elementti biriktiriw kerek boldı. Elektr hám jıllılıqtı basqarıw da qıyın másele boldı: bunıń ushın suyıqlıq penen salqınlatıw hám qızǵanda kóbiyetuǵın (intumescent) órtke qarsı ximiyalıq zat kerek boldı&lt;ref name=&quot;gcr2013-06&quot;&gt;{{cite news |last=Fisher |first=Thomas |date=June 11, 2013 |title=What Goes into A Tesla Model S Battery – And What It May Cost |website=Green Car Reports |url=http://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |url-status=dead |access-date=February 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503210702/https://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |archive-date=May 3, 2019}}&lt;/ref&gt;. Degen menen, bul sheshim ámeliy bolıp shıqtı, sebebi elementlerdi turaqlı sapada kóp kólemde islep shıǵara alatuǵın jetilisken óndiris procesi burınnan bar edi. 18650 túrindegi elementler eń eski texnologiya bolsa da, olar Model S hám Model X avtomobillerinde qollanıladı. Tesla nikel-kobalt-alyuminiy (NCA) katod ximiyasına iye bul batareyalardı Panasonic kompaniyasınıń Yaponiyadaǵı zavodlarınan aladı&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot;&gt;{{Cite web |last=Kane |first=Mark |date=May 23, 2022 |title=What Batteries Are Tesla Using In Its Electric Cars? |url=https://insideevs.com/news/587455/batteries-tesla-using-electric-cars/ |access-date=August 17, 2023 |website=InsideEVs |language=en |archive-date=August 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803204018/https://insideevs.com/news/587455/batteries-tesla-using-electric-cars/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== 2170 ====
Keyingi qollanılǵan batareya túri 2170 túrindegi (diametri 21&amp;nbsp;mm, biyikligi 70&amp;nbsp;mm) cilindr formalı element boldı. Úlkenirek ólshem elektr avtomobilleri ushın optimallastırıldı: bul hárbir elementtiń sıyımlılıǵın arttırıwǵa hám bir batareya blokındaǵı elementler sanın azaytıwǵa múmkinshilik berdi. 2170 elementi Model 3 hám Model Y avtomobilleri ushın engizildi&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot; /&gt;.

Tesla Fremont zavodında jıynalatuǵın avtomobiller ushın kompaniya nikel-kobalt-alyuminiy katod ximiyasına iye 2170 túrindegi batareyalardı Panasonic kompaniyasınıń Gigafactory Nevada zavodındaǵı óndiris liniyasınan aladı&lt;ref&gt;{{cite web|title=Panasonic to expand battery capacity at Tesla Gigafactory|url=https://techcrunch.com/2020/09/08/panasonic-to-expand-battery-capacity-at-tesla-gigafactory/|access-date=April 7, 2021|website=TechCrunch|date=September 8, 2020|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2021-jılı yanvar ayında Panasonic ol jerde jılına 39 GVt·s batareya elementlerin islep shıǵarıw quwatına iye edi&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gurskiy |first1=Denis |title=Tesla Factory: Stats, Production, History, and Delivery Numbers by Gigafactory |url=https://evbite.com/tesla-factory-stats-production-history-and-delivery-numbers-by-gigafactory/ |access-date=February 1, 2021 |work=EVBite |date=January 27, 2021 |archive-date=January 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127153104/https://evbite.com/tesla-factory-stats-production-history-and-delivery-numbers-by-gigafactory/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tesla Energy de óziniń Powerwall úy energiya saqlaw óniminde 2170 elementlerin qollanadı.

Gigafactory Shanghai hám Gigafactory Berlin zavodlarında jıynalatuǵın avtomobiller ushın nikel-kobalt-marganec (NMC) katod ximiyasına iye batareyalar LG Energy Solution kompaniyasınıń Qıtaydaǵı zavodlarınan alınadı&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot; /&gt;.

==== 4680 ====
Teslanıń eń sońǵı cilindr formalı element dizaynı — 2021-jılı engizilgen 4680 túrindegi (diametri 46&amp;nbsp;mm, biyikligi 80&amp;nbsp;mm) element. Bul batareyanı Tesla óz ishinde islep shıqtı. Ol fizikalıq jaqtan 2170 túrine qaraǵanda 5 ese úlken, bul jáne de hárbir elementtiń sıyımlılıǵın arttırıwǵa hám bir batareya blokındaǵı elementler sanın azaytıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=January 19, 2021 |title=First look at Tesla's new structural battery pack that will power its future electric cars |url=https://electrek.co/2021/01/19/tesla-structural-battery-pack-first-picture/ |access-date=June 14, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=June 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603102219/https://electrek.co/2021/01/19/tesla-structural-battery-pack-first-picture/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=September 22, 2020 |title=Tesla announces &quot;tabless&quot; battery cells that will improve range of its electric cars |work=The Verge |url=https://www.theverge.com/2020/9/22/21449238/tesla-electric-car-battery-tabless-cells-day-elon-musk |access-date=September 23, 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118165249/https://www.theverge.com/2020/9/22/21449238/tesla-electric-car-battery-tabless-cells-day-elon-musk |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Batareyada elektr qarsılıǵın tómenletiw, qarsılıq sebepli qızıwdı azaytıw, joqarı tok beriw qábiletin jaqsılaw hám itimal tezirek zaryadlaw ushın «tabsız» (tabless) dizayn qollanılǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2023-08-29 |title=Tesla 4680 Performance Analysis with Lab Data |url=https://www.aboutenergy.io/post/tesla-4680-battery-cell-performance-analysis |access-date=2026-08-20 |website=About:Energy |language=en}}&lt;/ref&gt;. Batareyada nikel-marganec-kobalt-alyuminiy (NCMA) ximiyası qollanıladı&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. Batareya Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarıladı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 22, 2026 |title=Tesla Form 8-K — July 22, 2026, Q2 2026 Update |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000162828026049213/exhibit991.htm |access-date=2026-08-20 |website=www.sec.gov |quote=Battery Cell Manufacturing: Texas: 4680 &gt;40 GWh}}&lt;/ref&gt;. 4680 elementleri Gigafactory Texas zavodında jıynalatuǵın Cybercab, Cybertruck hám Model Y avtomobillerinde&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loh |first=Edward |date=2026-09-04 |title=Tesla Cybercab First Look: No Steering Wheel! No Brake Pedal! No Problem? |url=https://www.motortrend.com/news/tesla-cybercab-first-look-no-steering-wheel-no-brake-pedal-no-problem |access-date=2026-09-08 |website=MotorTrend |language=en}}&lt;/ref&gt;, sonday-aq Gigafactory Nevada zavodında jıynalatuǵın Semi júk mashinasında qollanıladı&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Akhtar |first=Riz |date=2026-05-09 |title=Tesla Semi electric truck features massive 822 kWh battery pack and 800 km of range |url=https://thedriven.io/2026/05/09/tesla-semi-electric-truck-features-massive-822-kwh-battery-pack-and-800-km-of-range/ |access-date=2026-08-20 |website=The Driven IO |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;.

==== Prizmatik ====
Sonday-aq Tesla kóplegen baslanǵısh dárejeli Model 3 hám Model Y avtomobillerinde prizmatik (tuwrı múyeshli) elementlerdi qollanadı&lt;ref name=&quot;Kane 2022&quot; /&gt;. Prizmatik elementler — litiy-temir-fosfat batareyası (LFP yamasa LiFePO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;). Bul energiya tıǵızlıǵı tómenirek túr, biraq onıń quramında nikel yamasa kobalt joq, sonlıqtan onı islep shıǵarıw arzanıraq&lt;ref&gt;{{cite web|last=Sanderson|first=Henry|date=February 19, 2020|title=Tesla's choice of cheaper lithium batteries hits cobalt miners|url=https://www.ft.com/content/7264bdda-5310-11ea-90ad-25e377c0ee1f|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211231233/https://www.ft.com/content/7264bdda-5310-11ea-90ad-25e377c0ee1f|archive-date=December 11, 2022|url-access=subscription|url-status=live|website=Financial Times|access-date=May 6, 2020}}&lt;/ref&gt;. Tesla bul batareyalardı CATL kompaniyasınıń Qıtaydaǵı zavodlarınan aladı. 2022-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla islep shıǵarǵan avtomobillerdiń derlik yarımında prizmatik elementler qollanılǵan&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 22, 2022 |first=Fred |last=Lambert |title=Tesla is already using cobalt-free LFP batteries in half of its new cars produced |url=https://electrek.co/2022/04/22/tesla-using-cobalt-free-lfp-batteries-in-half-new-cars-produced/ |website=Electrek |access-date=November 12, 2022 |archive-date=November 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112003108/https://electrek.co/2022/04/22/tesla-using-cobalt-free-lfp-batteries-in-half-new-cars-produced/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tesla Energy de óziniń elektr tarmaǵı kólemindegi Megapack energiya saqlaw óniminde prizmatik elementlerdi qollanadı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hanley |first=Steve |date=May 11, 2021 |title=Tesla Transitions To LFP Battery Cells For Megapack Installations |url=https://cleantechnica.com/2021/05/11/tesla-transitions-to-lfp-battery-cells-for-megapack-installations/ |access-date=August 18, 2023 |website=CleanTechnica |language=en-US |archive-date=August 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818053632/https://cleantechnica.com/2021/05/11/tesla-transitions-to-lfp-battery-cells-for-megapack-installations/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==== Izertlewler ====
Tesla litiy-ion batareyaların izertlewge investiciya saladı. 2016-jılı kompaniya Kanadanıń Jańa Shotlandiya provinciyasındaǵı Dalxauzi universitetinde jetekshi izertlewshi Djeff Dan menen 5 jıllıq batareyalardı izertlew hám islep shıǵıw boyınsha sheriklik ornattı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://www.dal.ca/news/2021/01/19/advanced-battery-scientists-join-exclusive-tesla-partnership-at-.html | title=Advanced Battery Scientists Join Excludive Tesla Partnership at DAL in Research Chair Roles | first=Caitlyn | last=MacQueen | work=Dalhousie University | date=January 19, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182257/https://www.dal.ca/news/2021/01/19/advanced-battery-scientists-join-exclusive-tesla-partnership-at-.html | url-status=live }}; {{Cite press release | url=https://www.dal.ca/news/media/media-releases/2015/06/17/tesla_motors_sign_first_canadian_university_research_agreement_with_dalhousie_university.html | title=Tesla Motors signs first Canadian university research agreement with Dalhousie University | publisher=Dalhousie University | date=June 17, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182256/https://www.dal.ca/news/media/media-releases/2015/06/17/tesla_motors_sign_first_canadian_university_research_agreement_with_dalhousie_university.html | url-status=live }}; {{Cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-autos-tesla-batteries-laboratory/how-tesla-tapped-a-tiny-canadian-lab-for-battery-breakthroughs-idUSKBN22Q1WK | title=How Tesla tapped a tiny Canadian lab for battery breakthroughs | first1=Norihiko | last1=Shirouzu | first2=Paul | last2=Lienert | work=Reuters | date=May 14, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182255/https://www.reuters.com/article/us-autos-tesla-batteries-laboratory/how-tesla-tapped-a-tiny-canadian-lab-for-battery-breakthroughs-idUSKBN22Q1WK | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tesla Maxwell Technologies kompaniyasın 200 million dollardan aslamǵa satıp aldı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://electrek.co/2020/01/21/tesla-acquisition-maxwell-big-impact-battery-elon-musk/ | title=Elon Musk: Tesla acquisition of Maxwell is going to have a very big impact on batteries | first=Fred | last=Lambert | work=Electrek | date=January 21, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=May 23, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210523051630/https://electrek.co/2020/01/21/tesla-acquisition-maxwell-big-impact-battery-elon-musk/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; hám onı 2021-jılı sattı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://electrek.co/2021/07/21/tesla-tsla-sells-back-maxwell-technology-ultracapacitor-business-to-former-executives/ | title=Tesla (TSLA) sells back Maxwell Technology's ultracapacitor business to former executives | first=Fred | last=Lambert | work=Electrek | date=July 21, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821202834/https://electrek.co/2021/07/21/tesla-tsla-sells-back-maxwell-technology-ultracapacitor-business-to-former-executives/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq ol Hibar Systems kompaniyasın satıp aldı&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://cleantechnica.com/2019/10/06/tesla-adds-hibar-systems-to-its-list-of-acquisitions/ | title=Tesla Adds Hibar Systems To Its List Of Acquisitions | website=CleanTechnica | date=October 6, 2019 | access-date=February 9, 2020 | archive-date=November 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120044143/https://cleantechnica.com/2019/10/06/tesla-adds-hibar-systems-to-its-list-of-acquisitions/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cnbc.com/2019/10/07/tesla-reportedly-bought-a-company-for-high-speed-battery-manufacturing.html |title=Tesla reportedly bought a company that specializes in high-speed battery manufacturing |last=Palmer |first=Annie |publisher=CNBC |date=October 7, 2019 |access-date=February 9, 2020 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930200815/https://www.cnbc.com/2019/10/07/tesla-reportedly-bought-a-company-for-high-speed-battery-manufacturing.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tesla kishi kanadalı batareya kompaniyası Springpower International kompaniyasınan batareya islep shıǵarıw boyınsha bir neshe patent arzasın satıp aldı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=May 4, 2021 |title=Tesla taps tiny startup's tech to build cheaper, cleaner batteries |website=TechCrunch |url=https://techcrunch.com/2021/05/04/tesla-taps-tiny-startups-tech-to-build-cheaper-cleaner-batteries/ |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183046/https://techcrunch.com/2021/05/04/tesla-taps-tiny-startups-tech-to-build-cheaper-cleaner-batteries/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bonifacic |first=Igor |date=May 4, 2021 |title=Tesla may have paid $3 to buy patents for making cleaner EV batteries |work=Engadget |url=https://www.engadget.com/tesla-springpower-international-patents-190100400.html |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821191754/https://www.engadget.com/tesla-springpower-international-patents-190100400.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
==== Litiydi tazalaw ====
2023-jılı Tesla AQSHtıń Texas shtatındaǵı Robstaun qalasınıń qasında 375 million dollarlıq litiydi tazalaw zavodınıń qurılısın basladı&lt;ref name=&quot;Lithium refining 2025&quot;&gt;{{Cite web |last=Rogers |first=Chase |title=Abbott, Musk share stage for Tesla lithium refinery groundbreaking in South Texas |url=https://www.caller.com/story/news/local/2023/05/08/abbott-musk-attend-tesla-lithium-refinery-groundbreaking-in-south-texas/70194611007/ |date=May 8, 2023 |access-date=January 30, 2025 |website=Corpus Christi Caller-Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Zavodtıń texnologiyalıq procesi litiydi qayta islewde kúkirt kislotasın qollanıwdı joq etedi, nátiyjede oǵan baylanıslı natriy sulfatı shıǵındısı da payda bolmaydı&lt;ref name=&quot;Lithium refining 2025&quot; /&gt;. Jergilikli turǵınlar zavodtıń suw tutınıwı boyınsha táshwish bildirdi: dáslepki bahalawlar boyınsha ádettegi jumıs rejiminde kúnine {{convert|400000|USgal}} suw qollanıladı, al eń joqarı tutınıw kúnine {{convert|8000000|USgal}} jetiwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carlson |first=Kara |date=January 7, 2025 |title=Musk's Massive Tesla Lithium Plant Hunts for Water in Drought-Hit Texas |url=https://financialpost.com/pmn/business-pmn/musks-massive-tesla-lithium-plant-hunts-for-water-in-drought-hit-texas |access-date=January 30, 2025 |website=Financial Post}}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Software upgrades&quot;&gt;&lt;/span&gt;Programmalıq támiynat ===
Tesla avtomobillerge jańa funkciyalar qosıw yamasa máselelerdi dúzetiw ushın «hawa arqalı» (over-the-air, OTA) jańalanıwlardı qollanadı&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lambert |first1=Fred |date=July 19, 2017 |title=Tesla's over-the-air software updates make other vehicles 'highly vulnerable to obsolescence', says analyst |work=Electrek |url=https://electrek.co/2017/07/19/tesla-software-updates-vs-auto-industry/ |access-date=December 18, 2020 |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109023738/https://electrek.co/2017/07/19/tesla-software-updates-vs-auto-industry/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul bir neshe qúdiretli bort kompyuterleri arasındaǵı tıǵız integraciya arqalı múmkin boladı. Al burın avtomobil islep shıǵarıwshılar texnologiyanı basqasha qollanǵan: olar hárbir kishi sistema ushın satıwda tayar bar elektron komponentlerdi satıp alǵan, al bul komponentler ádette programmalıq dárejede óz-ara baylanısa almaǵan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lambert |first=Fred |date=October 3, 2023 |title=Tesla just made your car safer after a crash through a software update |url=https://electrek.co/2023/10/03/tesla-made-car-safer-after-crash-through-software-update/ |access-date=October 3, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003191544/https://electrek.co/2023/10/03/tesla-made-car-safer-after-crash-through-software-update/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Bul sistema Teslaǵa klientlerdiń qaysı funkciyalardan paydalana alatuǵının qadaǵalawǵa da múmkinshilik berdi. Mısalı, jıynawdı ańsatlastırıw ushın barlıq Model 3 avtomobilleri artqı orınlıqlardı jılıtıw funkciyası menen islep shıǵarıldı, biraq onı tek premium salondı satıp alǵan klientler qosa alatuǵın edi. Degen menen, Tesla premium salon ushın tólemegen klientlerge de artqı orınlıqlardı jılıtıw funkciyasın satıp alıw múmkinshiligin berdi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Lambert |first=Fred |date=February 15, 2020 |title=Tesla starts selling rear-heated seats on Model 3 SR and SR Plus as $300 OTA upgrade |url=https://electrek.co/2020/02/15/tesla-rear-heated-seats-model-3-ota-upgrades/ |access-date=September 1, 2020 |website=Electrek |language=en |archive-date=December 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201222144719/https://electrek.co/2020/02/15/tesla-rear-heated-seats-model-3-ota-upgrades/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tesla Enhanced Autopilot hám Full Self-Driving funkciyaları ushın da usınday programmalıq qulıplawdı qollanadı, biraq barlıq avtomobiller bul funkciyalardı iske qosıw ushın kerekli kompyuterler hám kameralar menen úskenelengen&lt;ref&gt;{{cite web |last=Baldwin |first=Roberto |date=June 22, 2020 |title=Musk Announces Tesla Basic Autopilot Deal |url=https://www.caranddriver.com/news/a32935630/musk-tesla-autopilot-upgrade-deal-june/ |access-date=August 26, 2020 |website=Car and Driver |language=en-US |archive-date=October 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023114841/https://www.caranddriver.com/news/a32935630/musk-tesla-autopilot-upgrade-deal-june/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Dvigateller ===
Tesla eki túrli elektr dvigatelin islep shıǵaradı: induksiyalıq dvigatel hám sinxron reaktiv dvigatel (SynRM) qásiyetlerine iye ishki turaqlı magnitli (IPM) dvigatel.

Eski dizayn — mıs rotorlı (ol Tesla logotibine ilham bergen) úsh fazalı tórt polyuslı ózgermeli tok induksiyalıq dvigateli (onı asinxron dvigatel dep te ataydı)&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 30, 2016 |title=Tesla's 3-Phase 4-Pole AC Induction Motor – Why Nikola Tesla's 19th Century Induction Motor Is The Ideal Choice for the 21st Century Electric Car |work=CleanTechnica |url=https://cleantechnica.com/2016/05/30/nikola-teslas-19th-century-induction-motor-ideal-choice-21st-century-electric-car/ |access-date=January 26, 2021 |archive-date=January 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224642/https://cleantechnica.com/2016/05/30/nikola-teslas-19th-century-induction-motor-ideal-choice-21st-century-electric-car/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Bul dvigateller aylanıw momentin payda etiw ushın ózgermeli magnit maydanı arqalı elektromagnit induksiyasın qollanadı. Induksiyalıq dvigateller Model S hám Model X avtomobillerinde artqı dvigatel, Model 3 hám Model Y avtomobillerinde aldıńǵı dvigatel retinde qollanıladı, sonday-aq birinshi áwlad Roadster avtomobilinde qollanılǵan.

2017-jılı Model 3 avtomobili shıqqannan berli Tesla IPM-SynRM dvigatellerin de islep shıǵarıp kiyatır. Bul dvigatellerde temir rotor qollanıladı: metalda oyıqlar kesilip, magnitler ishki ózekke ornatıladı. IPM dvigateli retinde ol jaqsı baslanǵısh aylanıw momentin payda etedi, biraq joqarı tezliklerde keri elektr qozǵawshı kúshler sebepli onıń ónimliligi tómenleydi. Joqarı tezlikte islew ushın Tesla injenerleri temirdiń magnit qarsılıǵı qásiyetinen paydalandı: eger ózekte kanallar kesilse, bul qásiyet onıń stator magnit maydanı menen sinxron aylanıwına múmkinshilik beredi. Bul kanallar turaqlı magnitlerdi ornatıw ushın da ideal ishki orın bolıp shıqtı&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Tesla Model 3's IPM-SynRM electric motor explained |url=https://uk.motor1.com/news/462107/video-tesla-model-3-electric-motor-explained/ |access-date=July 9, 2024 |work=Motor1 |language=en-gb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gaddam |first=Yogeshwari S. |date=January 8, 2021 |title=Tesla Model 3's IPM-SynRM electric motor |url=https://www.lesics.com/tesla-model-3_s-ipm-synrm-electric-motor.html |access-date=July 9, 2024 |website=Lesics}}&lt;/ref&gt;. Házirgi waqıtta IPM-SynRM dvigateli Model 3 hám Model Y avtomobillerinde artqı dvigatel, Model S hám Model X avtomobilleriniń 2019-jıldan keyingi versiyalarında aldıńǵı dvigatel retinde qollanıladı, sonday-aq onıń Tesla Semi júk mashinasında qollanılıwı kútilmekte&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://arstechnica.com/cars/2019/04/motor-technology-from-model-3-helps-tesla-boost-model-s-range-10/ |title=Motor technology from Model 3 helps Tesla boost Model S range 10% |website=ArsTechnica |date=April 24, 2019 |access-date=November 3, 2019 |archive-date=January 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121072656/https://arstechnica.com/cars/2019/04/motor-technology-from-model-3-helps-tesla-boost-model-s-range-10/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;NACS&quot;&gt;&lt;/span&gt;Arqa Amerika zaryadlaw standartı ===
{{main|Arqa Amerika zaryadlaw standartı}}

Arqa Amerika zaryadlaw standartı (North American Charging Standard, NACS) — Tesla islep shıqqan elektr avtomobillerin zaryadlaw konnektorı sisteması. Ol 2012-jıldan berli Arqa Amerika bazarına arnalǵan barlıq Tesla avtomobillerinde qollanılmaqta, al 2022-jılı basqa islep shıǵarıwshılardıń qollanıwı ushın ashıldı. Sonnan berli derlik barlıq basqa avtomobil islep shıǵarıwshılar 2025-jıldan baslap Arqa Amerikada satılatuǵın elektr avtomobilleri NACS zaryadlaw portı menen úskenelenetuǵının járiyaladı. Elektr avtomobillerin zaryadlaw tarmaqlarınıń bir neshe operatorı hám úskene islep shıǵarıwshılar da NACS konnektorların qosıw jobaların járiyaladı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=October 19, 2023 |title=Toyota signs deal with Tesla for NACS and Supercharger access |language=en-US |work=Electrek |url=https://electrek.co/2023/10/19/toyota-signs-deal-tesla-nacs-supercharger-access/ |access-date=October 19, 2023 |archive-date=October 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020085747/https://electrek.co/2023/10/19/toyota-signs-deal-tesla-nacs-supercharger-access/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;AutoPilot&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Autopilot&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Full Self-Driving&quot;&gt;&lt;/span&gt;«Autopilot» hám «Full Self-Driving (Supervised)»===
{{Main|Tesla Autopilot}}

=== Shiyshe ===
2016-jılı noyabr ayında kompaniya Tesla Glass texnologiyalıq toparın járiyaladı. Bul topar Tesla Model 3 avtomobiliniń tóbe shiyshesin islep shıǵardı. Sonday-aq ol Tesla Solar Roof sistemasınıń quyash plitkalarında qollanılatuǵın shiysheni de islep shıǵaradı&lt;ref&gt;{{cite news |last=Muoio |first=Danielle |date=November 1, 2016 |title=Elon Musk: Tesla is developing a special kind of glass for its Model 3 |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-tesla-model-3-will-use-glass-from-solar-roof-2016-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182254/https://www.businessinsider.com/elon-musk-tesla-model-3-will-use-glass-from-solar-roof-2016-11 |archive-date=August 21, 2021 |access-date=August 21, 2021 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt;.

=== Robototexnika ===
Model 3 avtomobilin islep shıǵarıwǵa tayarlanıw barısında Tesla avtomobillerdi jıynaw ushın [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. 2015 hám 2017-jıllar aralıǵında kompaniya avtomatlastırıw hám robototexnika menen shuǵıllanatuǵın bir neshe kompaniyanı satıp aldı. Olardıń qatarında Compass Automation&lt;ref name=&quot;electrek_compass&quot;&gt;{{cite web |date=June 4, 2020 |title=Tesla quietly acquired automated manufacturing firm to design factories |url=https://electrek.co/2020/06/04/tesla-acquired-automated-manufacturing-firm-compass-automation/ |access-date=March 28, 2021 |website=Electrek |archive-date=March 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316163336/https://electrek.co/2020/06/04/tesla-acquired-automated-manufacturing-firm-compass-automation/ |url-status=live |last1=Lambert |first1=Fred }}&lt;/ref&gt;, Grohmann Automation&lt;ref name=&quot;biz_in_2017&quot;&gt;{{cite web |date=November 7, 2017 |title=Tesla just bought an automation company to help it build the factory of the future — here's what we know about it |url=https://www.businessinsider.com/tesla-buys-perbix-facts-details-2017-11 |access-date=March 28, 2021 |website=Business Insider |archive-date=June 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627200348/https://www.businessinsider.com/tesla-buys-perbix-facts-details-2017-11 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, Perbix Machine Company hám Riviera Tool and Die kompaniyaları bar&lt;ref name=&quot;DetroitFP_2015&quot;&gt;{{cite news |last1=Bomey |first1=Nathan |title=A first in Michigan: Tesla buys Grand Rapids auto supplier |language=en |work=Detroit Free Press |url=https://www.freep.com/story/money/cars/2015/05/06/tesla-motors-acquisition-riviera-tool-grand-rapids/70916758/ |url-status=live |access-date=October 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028172934/https://www.freep.com/story/money/cars/2015/05/06/tesla-motors-acquisition-riviera-tool-grand-rapids/70916758/ |archive-date=October 28, 2021}}&lt;/ref&gt;. Keyin Mask robototexnika avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ásteletkenin ayttı&lt;ref name=&quot;King 2018&quot;&gt;{{Cite news |last=King |first=Gayle |date=April 13, 2018 |title=Tesla CEO Elon Musk, stressed but &quot;optimistic,&quot; predicts big increase in Model 3 production |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-tesla-model-3-problems-interview-today-2018-04-13/ |access-date=July 26, 2023 |archive-date=July 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727004533/https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-tesla-model-3-problems-interview-today-2018-04-13/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Keyin Tesla Giga Press dep atalatuǵın iri quyıw mashinalarına ótti. Bul mashinalar iri, bir bólekli astıńǵı bólimlerdi jaratıw arqalı óndiristi ápiwayılastıradı. Nátiyjede óndiris waqtı, miynet qárejetleri, zavod iyelegen maydan hám kepserlew robotlarınıń sanı azayadı&lt;ref&gt;{{cite news |date=February 10, 2023 |title=Giga Presses – the giant die casts that are reshaping car manufacturing |url=https://europe.autonews.com/suppliers/giga-presses-help-toyota-volvo-hyundai-cut-production-costs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228212541/https://europe.autonews.com/suppliers/giga-presses-help-toyota-volvo-hyundai-cut-production-costs |archive-date=February 28, 2023 |access-date=March 1, 2023 |location=US |via=Automotive News |agency=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Inagaki |first1=Kana |last2=Campbell |first2=Peter |last3=Keohane |first3=David |date=November 6, 2023 |title=Toyota takes on Tesla's gigacasting in battle for carmaking's future |url=https://www.ft.com/content/08048b42-ce72-4b64-9e0e-d15fbc98a9da |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111213609/https://www.ft.com/content/08048b42-ce72-4b64-9e0e-d15fbc98a9da |archive-date=November 11, 2023 |access-date=November 11, 2023 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt;. Sınshılardıń atap ótiwinshe, komponentler sanınıń azayıwı apattan keyin avtomobillerdi ońlawdı qıyınlastıradı yamasa qımbatlastıradı&lt;ref name=&quot;p747&quot;&gt;{{cite web |date=June 14, 2023 |title=Why are other automakers chasing Tesla's 'Gigacasting'? |url=https://www.reuters.com/technology/why-are-other-automakers-chasing-teslas-gigacasting-2023-06-14/ |access-date=May 26, 2024 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;.

2022-jıldan baslap kompaniya Optimus dep atalatuǵın gumanoid robotın islep shıǵıp atır. Mask Optimus Teslanıń Full Self-Driving texnologiyasın iske qosatuǵın tiykarǵı programmalıq támiynatın qollanatuǵının aytqan. Sonday-aq ol qaytalanatuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw arqalı jumısshı kúshi jetispewshiligin azaytıw ushın robottı Tesla zavodlarında qollanıwǵa bolatuǵının bildirdi&lt;ref&gt;{{Cite news |first1=Meghan |last1=Bobrowsky |first2=Rebecca |last2=Elliott |date=September 30, 2022 |title=Elon Musk Unveils Prototype of Tesla's Humanoid Robot Optimus, Says It Will Cost Less Than a Car |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ai-day-2022-elon-musk-11664536415 |access-date=October 2, 2022 |issn=0099-9660 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016133724/https://www.wsj.com/articles/tesla-ai-day-2022-elon-musk-11664536415 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2026-jılı 28-yanvarda Tesla Optimus robotına kúsh jumsaw ushın Model S hám Model X avtomobillerin islep shıǵarıwdı toqtatatuǵının járiyaladı. Maqset — Fremont zavodında jılına 1 million robot islep shıǵarıw&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lora |first=Kolodny |date=2026-01-28 |title=Elon Musk says Tesla ending Models S and X production, converting Fremont factory lines to make Optimus robots |url=https://www.cnbc.com/2026/01/28/tesla-ending-model-s-x-production.html |access-date=2026-01-29 |website=CNBC |language=en|last2=Levy|first2=Ari}}&lt;/ref&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Nasdaq-100 indeksine kiretuǵın kompaniyalar]]
[[Kategoriya:Nasdaq birjasında dizimge alınǵan kompaniyalar]]
[[Kategoriya:Tesla, Inc.]]
[[Kategoriya:2003-jılı Kaliforniyada dúzilgen shólkemler]]
[[Kategoriya:2010-jılǵı akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıwlar]]
[[Kategoriya:2003-jılı dúzilgen AQSH kompaniyaları]]
[[Kategoriya:Batareyalı elektr avtomobillerin islep shıǵarıwshılar]]
[[Kategoriya:Avtomobil brendleri]]
[[Kategoriya:AQSH avtomobil islep shıǵarıwshıları]]
[[Kategoriya:Ostin (Texas) qalasında jaylasqan kompaniyalar]]
[[Kategoriya:Dow Jones Global Titans 50 indeksine kiretuǵın kompaniyalar]]
[[Kategoriya:Elektr dvigatellerin islep shıǵarıwshılar]]
[[Kategoriya:Elektr avtomobilleri batareyaların islep shıǵarıwshılar]]
[[Kategoriya:Elektr avtomobilleri infrastrukturasın rawajlandırıwshılar]]
[[Kategoriya:AQSH elektr avtomobillerin islep shıǵarıwshıları]]
[[Kategoriya:Ilon Mask]]
[[Kategoriya:Lyuks brendler]]
[[Kategoriya:Lyuks avtomobil islep shıǵarıwshılar]]
[[Kategoriya:Kaliforniyada jaylasqan islep shıǵarıw kompaniyaları]]
[[Kategoriya:San-Francisko qoltıǵı aymaǵında jaylasqan islep shıǵarıw kompaniyaları]]
[[Kategoriya:Kaliforniyada jaylasqan avtomobil islep shıǵarıwshılar]]
[[Kategoriya:Texasta jaylasqan avtomobil islep shıǵarıwshılar]]
[[Kategoriya:Bas keńsesi AQSHta jaylasqan kóp milletli kompaniyalar]]
[[Kategoriya:Seriyalı elektr avtomobilleri]]
[[Kategoriya:Sport avtomobillerin islep shıǵarıwshılar]]
[[Kategoriya:2003-jılı dúzilgen transport quralların islep shıǵarıwshı kompaniyalar]]
[[Kategoriya:Ózi júretuǵın avtomobil kompaniyaları]]</text>
      <sha1>g41kf1ko0ozxkw9hogl2ol9d3xkd615</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Mxstvna</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48540</id>
    <revision>
      <id>275035</id>
      <timestamp>2026-10-17T18:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>275035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="6rklkku1aoy02p0l6w3xvcz9f7bt3m7" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 18:55, 2026-jıl 17-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>6rklkku1aoy02p0l6w3xvcz9f7bt3m7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Amin2077</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48541</id>
    <revision>
      <id>275057</id>
      <timestamp>2026-10-18T01:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>275057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="fawdqb8xhb49pz5lc66u6sq9keoykxq" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 01:57, 2026-jıl 18-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>fawdqb8xhb49pz5lc66u6sq9keoykxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Tesla</title>
    <ns>1</ns>
    <id>48542</id>
    <revision>
      <id>275058</id>
      <timestamp>2026-10-18T02:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>275058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:Tbasilealvarez</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48543</id>
    <revision>
      <id>275059</id>
      <timestamp>2026-10-18T05:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>275059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="8ag9acckcvbx6ihc9m6oxl88ng2tdy7" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 05:57, 2026-jıl 18-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>8ag9acckcvbx6ihc9m6oxl88ng2tdy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:GEN5DrHariSeldon</title>
    <ns>3</ns>
    <id>48544</id>
    <revision>
      <id>275062</id>
      <timestamp>2026-10-18T06:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Xosh keldińiz!</comment>
      <origin>275062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5694" sha1="1tsvmv39ra2l107kftvjey9xawn5y18" xml:space="preserve">== Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz.

Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz.

[[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes.

Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar.

Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi.

Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{redaktorlanbaqta}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. 

Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]]
|}
--[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 06:57, 2026-jıl 18-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>1tsvmv39ra2l107kftvjey9xawn5y18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uretral zondlaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48545</id>
    <revision>
      <id>275063</id>
      <timestamp>2026-10-18T09:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:Metal Hegar Sound Being Inserted Into A Male Urethra (cropped).jpg|thumb|Er adamnıń sidik jolına kirgizilip atırǵan [[hegar dilatatorları|Hegar sesi]]]] [[Fayl:Female Urethral Sounding, Urethral Vibrator.gif|thumb|Vaginanı uretral zondlaw]] '''Uretral sawnding''' (yamasa uretral zondlaw) — bul jınıslıq qanaatlandırıw ushın [[uretra]]ǵa (ádette, metall yamasa silikonnan islengen) zatlardı kirgiziw ámeliyatı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boyle...»</comment>
      <origin>275063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4154" sha1="4bqm6c14r3hq9rdl0u2hcr1nv56j9cl" xml:space="preserve">[[Fayl:Metal Hegar Sound Being Inserted Into A Male Urethra (cropped).jpg|thumb|Er adamnıń sidik jolına kirgizilip atırǵan [[hegar dilatatorları|Hegar sesi]]]]
[[Fayl:Female Urethral Sounding, Urethral Vibrator.gif|thumb|Vaginanı uretral zondlaw]]
'''Uretral sawnding''' (yamasa uretral zondlaw) — bul jınıslıq qanaatlandırıw ushın [[uretra]]ǵa (ádette, metall yamasa silikonnan islengen) zatlardı kirgiziw ámeliyatı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boyle |first1=Alexander |last2=Martinez |first2=Daniel R. |last3=Mennie |first3=Peter A. |last4=Rafiei |first4=Arash |last5=Carrion |first5=Rafael |date=2014 |title=The time-less urologic question, &quot;Now why would you do that?&quot; A case series and literature review of self-inserted urethral foreign bodies |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2051415813496562 |journal=Journal of Clinical Urology |language=en |volume=7 |issue=3 |pages=165–169 |doi=10.1177/2051415813496562 |s2cid=73065241 |issn=2051-4158|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;. Kóbinese [[Zond (medicinalıq ásbap)#Uretral zondlar|zondlar]] (inglisshe ''sounds'') dep atalatuǵın ásbaplar qollanıladı, ataması da usınnan kelip shıqqan. 

Ol uretranıń ishki diametrin keńeytiw hám uretra ishindegi tosqınlıqlardı anıqlaw ushın uretral zondlardan paydalanatuǵın urologiyalıq procedura yamasa [[uretra strikturası|uretra strikturaların]] emlew bolıp tabılatuǵın [[uretral keńeytiw]]ge (dilyataciyaǵa) uqsaydı, biraq medicinalıq maqsetlerde yamasa, ádette, birdey dárejedegi qáwipsizlik hám gigienalıq ilajlar astında ámelge asırılmaydı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Kwong |first1=Tsong |last2=Larner |first2=Tim |date=2012-05-30 |title=A rare and unusual case of urethral bleeding |url=https://casereports.bmj.com/content/2012/bcr-2012-6155 |journal=Case Reports |language=en |volume=2012 |pages=bcr20126155 |doi=10.1136/bcr-2012-6155 |issn=1757-790X |pmc=4543040 |pmid=22669880}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Veeratterapillay |first1=Rajan |last2=Pickard |first2=Rob S. |date=2012 |title=Long-term effect of urethral dilatation and internal urethrotomy for urethral strictures |url=https://journals.lww.com/00042307-201211000-00007 |journal=Current Opinion in Urology |language=en |volume=22 |issue=6 |pages=467–473 |doi=10.1097/MOU.0b013e32835621a2 |pmid=22773058 |s2cid=33542570 |issn=0963-0643|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

Uretraǵa jat denelerdi kirgiziw saldamlı medicinalıq mashqalalardı keltirip shıǵarıwı múmkin. Eger abaylılıq penen ámelge asırılmasa, sawnding qozǵatıw, uretranıń jırtılıwı yamasa [[sidik jolları infekciyası]] qáwpin tuwdıradı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Guerrero |first1=Dubert M |last2=Sharma |first2=Aishwarya |date=2020-08-14 |title=Chronic Infectious Complications of Recreational Urethral Sounding With Retained Foreign Body |journal=Cureus |volume=12 |issue=8 |article-number=e9750 |language=en |doi=10.7759/cureus.9750 |doi-access=free |issn=2168-8184 |pmc=7489780 |pmid=32944465}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Breyer |first1=Benjamin N. |last2=Shindel |first2=Alan W. |date=2012 |title=Recreational urethral sounding is associated with high risk sexual behaviour and sexually transmitted infections: RECREATIONAL URETHRAL SOUNDING AND ASSOCIATED RISKS |journal=BJU International |language=en |volume=110 |issue=5 |pages=720–725 |doi=10.1111/j.1464-410X.2011.10810.x |pmc=3607666 |pmid=22221824}}&lt;/ref&gt;. Infekciyalar [[quwıq]] yamasa [[búyrek]]lerge ótip ketse, saldamlı tús alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Derrick |first=Fletcher C. |date=1982 |title=Urinary tract infection in the adult: A guide to treatment |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00325481.1982.11716268 |journal=Postgraduate Medicine |language=en |volume=72 |issue=5 |pages=281–288 |doi=10.1080/00325481.1982.11716268 |pmid=7134078 |issn=0032-5481|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

== Qosımsha qarań ==
* [[Uretral jınıslıq qatnas]]
* [[Uretra jat denesi]]

== Derekler ==
{{commonscat|Urethral sounding}}
{{Derekler}}

{{Masturbaciya}}

[[Kategoriya:Uretra]]
[[Kategoriya:Jınısıy minez-qulıq formaları]]</text>
      <sha1>4bqm6c14r3hq9rdl0u2hcr1nv56j9cl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Telefonda jınısıy qatnasıq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48546</id>
    <redirect title="Telefonda jınıslıq qatnas" />
    <revision>
      <id>275066</id>
      <timestamp>2026-10-18T09:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[Telefonda jınısıy qatnasıq]] betin [[Telefonda jınıslıq qatnas]] betine kóshirdi: Baǵdarlaw ushın</comment>
      <origin>275066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="26xuogw34jwr8i5boxsftksyu8lhgqt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Telefonda jınıslıq qatnas]]</text>
      <sha1>26xuogw34jwr8i5boxsftksyu8lhgqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ISO/IEC 29119</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48547</id>
    <revision>
      <id>275071</id>
      <timestamp>2026-10-18T10:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''ISO/IEC/IEEE 29119''' ''Software and systems engineering - Software testing'' (''Programmalıq hám sistemalıq injiniring — Programmalıq támiynattı testlew'')&lt;ref name=&quot;ISO29119-1-2022&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/45142.html |title=ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=September 2013 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt; — Programmalıq támiynattı testlew|progr...»</comment>
      <origin>275071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18086" sha1="bg9zouaq8qoia6yo5ebz5t1t9z6t0px" xml:space="preserve">'''ISO/IEC/IEEE 29119''' ''Software and systems engineering - Software testing'' (''Programmalıq hám sistemalıq injiniring — Programmalıq támiynattı testlew'')&lt;ref name=&quot;ISO29119-1-2022&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/45142.html |title=ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=September 2013 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt; — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] boyınsha bes xalıqaralıq standarttan ibarat jıynaq. Standart dáslep 2007-jılı islep shıǵıla baslandı&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FpfhqhDs15YC&amp;pg=PA243 |chapter=The New Software Testing Standard |title=Achieving Systems Safety: Proceedings of the Twentieth Safety-Critical Systems Symposium, Bristol, UK, 7-9th February 2012 |author=Reid, S. |editor=Dale, C. |editor2=Anderson, T. |publisher=Springer Science &amp; Business Media |pages=237–56 |year=2012 |isbn=9781447124948}}&lt;/ref&gt;, 2013-jılı shıǵarıldı hám 2021-jılı qayta qarap shıǵıldı. Ol «programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń qálegen ómirlik ciklinde qollanıla alatuǵın testlew ushın sózlikti, processlerdi, hújjetlerdi, usıllardı hám processlerdi bahalaw modelin anıqlaydı»&lt;ref name=&quot;ShoemakerCyber14&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=b1s8AwAAQBAJ&amp;pg=PA131 |chapter=Chapter 6: Software Impelementation Process Group |title=Cybersecurity: Engineering a Secure Information Technology Organization |author=Shoemaker, D. |author2=Sigler, K. |publisher=Cengage Learning |pages=117–34 |year=2014 |isbn=9781305443471}}&lt;/ref&gt;.

==Tariyxı hám redakciyaları==
ISO/IEC/IEEE 29119 programmalıq támiynattı testlew standartları jıynaǵın islep shıǵıw 2007-jılı may ayında baslandı. Ol bar standartlarǵa tiykarlandı. Olardıń qatarında Elektr hám elektronika injenerleri institutınıń (IEEE) IEEE 829 (test hújjetleri) hám IEEE 1008 (modullik testlew) standartları, sonday-aq BSI Group shólkeminiń BS 7925-1 (sózlik) hám BS 7925-2 (programmalıq komponentler) standartları bar&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PröllToward18&quot;&gt;{{cite book |title=Proceedings of the 6th International Conference on Model-Driven Engineering and Software Development |author=Pröll, R. |author2=Bauer, B. |chapter=Toward a Consistent and Strictly Model-Based Interpretation of the ISO/IEC/IEEE 29119 for Early Testing Activities |pages=699–706 |year=2018 |doi=10.5220/0006749606990706|isbn=978-989-758-283-7 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

Dáslep Xalıqaralıq standartlastırıw shólkeminde (ISO) programmalıq támiynattı testlew boyınsha ádewir tájiriybege iye jumısshı topar joq edi. Sonlıqtan ISO WG26 jumısshı toparın dúzdi, al 2011-jılǵa shekem bul toparda 20-dan aslam mámlekettiń wákilleri boldı&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;. Dáslep standart ushın tórt bólim islep shıǵıldı: Túsinikler hám anıqlamalar (1), Test processleri (2), Test hújjetleri (3) hám Test usılları (4)&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;. Processlerdi bahalawǵa arnalǵan besinshi bólimdi qosıw da qarap shıǵıldı. Aqır-aqıbetinde ol 29119-2 standartınıń test processleri menen baylanıslı ISO/IEC 33063:2015 standartına aylandı&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ISO33063-2015&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/55154.html |title=ISO/IEC 33063:2015 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=August 2015 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;. 29119 standartınıń haqıyqıy besinshi bólimi gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew túsinigine arnalıp, 2016-jılı noyabr ayında járiyalandı hám 2024-jılı qayta qarap shıǵıldı&lt;ref name=&quot;ISO29119-5-2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/62821.html |title=ISO/IEC/IEEE 29119-5:2016 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=November 2016 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;.

2025-jıl oktyabr ayındaǵı jaǵday boyınsha, 1–5-bólimlerdiń eń sońǵı versiyaları tómendegishe:

* ISO/IEC/IEEE 29119-5:2024, 5-bólim: Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew, 2024-jılı dekabr ayında járiyalanǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-5-2024&quot; /&gt;
* ISO/IEC/IEEE 29119-4:2021, 4-bólim: Test usılları, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-4-2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/60245.html |title=ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=December 2015 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;
* ISO/IEC/IEEE 29119-3:2021, 3-bólim: Test hújjetleri, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-3-2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/56737.html |title=ISO/IEC/IEEE 29119-3:2013 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=September 2013 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;
* ISO/IEC/IEEE 29119-2:2021, 2-bólim: Test processleri, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-2-2013&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/56736.html |title=ISO/IEC/IEEE 29119-2:2013 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=September 2013 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;
* ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022, 1-bólim: Túsinikler hám anıqlamalar, 2022-jılı yanvar ayında járiyalanǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-1-2022&quot; /&gt;

==Strukturası hám mazmunı==
===ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022, 1-bólim: Túsinikler hám anıqlamalar===
ISO/IEC/IEEE 29119 standartınıń 1-bólimi standart tiykarlanǵan sózlikti tanıstırıw arqalı standarttıń basqa bólimlerin qollanıwdı ańsatlastıradı hám onı ámeliyatta qollanıw mısalların keltiredi&lt;ref name=&quot;PröllToward18&quot; /&gt;. 1-bólimde anıqlamalar, programmalıq támiynattı testlew túsinikleriniń táriyipi hám bul anıqlamalar menen túsiniklerdi standarttıń basqa bólimlerine qollanıw usılları berilgen&lt;ref name=&quot;ISO29119-1-2022&quot; /&gt;.

===ISO/IEC/IEEE 29119-2:2013, 2-bólim: Test processleri===
2-bólim programmalıq támiynattı testlew ushın ulıwma test processi modelin anıqlaydı. Bul model shólkemlerdiń programmalıq támiynattı testlewdi ótkeriwde qollanıwına arnalǵan. Ol programmalıq támiynattı testlew processlerin shólkemlik dárejede, testlewdi basqarıw (proekt) dárejesinde hám dinamikalıq test processleri dárejesinde anıqlaytuǵın test processleriniń táriyiplerinen turadı (WG26 statikalıq testlewdi qosıw boyınsha bir pikirge kele almadı)&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ShoemakerCyber14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KasurinenASelf11&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Li_JzmrWfkwC&amp;pg=PA25 |chapter=A Self-assessment Framework for Finding Improvement Objectives with ISO/IEC 29119 Test Standard |title=Systems, Software and Services Process Improvement: 18th European Conference, EuroSPI 2011, Roskilde, Denmark, June 27-29, 2011, Proceedings |author=Kasurinen, J. |author2=Runeson, P. |author3=Riungu, L. |display-authors=et al |editor=Connor, R.V. |editor2=Pries-Heje, J. |editor3=Messnarz, R. |publisher=Springer Science &amp; Business Media |pages=25–36 |year=2011 |isbn=9783642222054}}&lt;/ref&gt;. Bul standartta anıqlanǵan processlerdi programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń hár túrli modelleri menen birge qollanıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;ISO29119-2-2013&quot; /&gt;.

===ISO/IEC/IEEE 29119-3:2013, 3-bólim: Test hújjetleri===
Bul bólim programmalıq támiynattı testlew hújjetlerine arnalǵan hám test processi barısında dúziletuǵın test hújjetleriniń úlgileri menen mısalların óz ishine aladı. Úlgiler 2-bólimdegi úsh tiykarǵı test processi dárejesin qollaydı, sonday-aq standartta basqa bar standartlarǵa sáykeslik keltirilgen&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ISO29119-3-2021&quot; /&gt;.

ISO/IEC/IEEE 29119-3 standartında anıqlanǵan hújjetler tómendegishe&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PröllToward18&quot; /&gt;:

; '''Shólkemlik test processiniń hújjetleri:'''
: - Test siyasatı
: - Shólkemlik test strategiyası
; '''Testlewdi basqarıw processiniń hújjetleri:'''
: - Test jobası (test strategiyasın qosa alǵanda)
: - Test statusı
: - Testlewdi juwmaqlaw
; '''Dinamikalıq test processiniń hújjetleri:'''
: - Test dizaynı specifikaciyası
: - Test jaǵdayı specifikaciyası
: - Test procedurası specifikaciyası
: - Test maǵlıwmatlarına talaplar
: - Test maǵlıwmatlarınıń tayarlıǵı haqqında esabat
: - Test ortalıǵına talaplar
: - Test ortalıǵınıń tayarlıǵı haqqında esabat
: - Haqıyqıy nátiyjeler
: - Test nátiyjesi
: - Testti orınlaw jurnalı
: - Test incidenti haqqında esabat

===ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015, 4-bólim: Test usılları===
4-bólim programmalıq támiynattı test dizaynı usıllarınıń (olardı test jaǵdayların joybarlaw usılları yamasa test metodları dep te ataydı) hám olarǵa sáykes qamtıw ólshemleriniń standart anıqlamaların beredi. Olardı 2-bólimde anıqlanǵan test dizaynı hám ámelge asırıw processlerinde qollanıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;ISO29119-4-2021&quot; /&gt;. 4-bólimdegi usıllar 2-bólimdi qollawǵa yamasa onnan bólek qollanıwǵa arnalǵan. Standarttaǵı test dizaynı usılları úsh tiykarǵı kategoriyaǵa bólinedi: specifikaciyaǵa, strukturaǵa hám tájiriybege tiykarlanǵan test dizaynı usılları&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;29119-4TOC&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.din.de/de/mitwirken/normenausschuesse/nia/normen/wdc-beuth:din21:247318197/toc-2405676/download |title=ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015-12 (E) Table of Contents |work=Normenausschuss Informationstechnik und Anwendungen (NIA) |publisher=Deutsches Institut für Normung e. V |access-date=24 June 2018 |archive-date=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625021602/https://www.din.de/de/mitwirken/normenausschuesse/nia/normen/wdc-beuth:din21:247318197/toc-2405676/download |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

====Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan test dizaynı usılları====
Bul usıllar testlenip atırǵan sistemanıń (funkcional) specifikaciyasına tiykarlanadı. Olardı «qara qutı» testlew usılları dep te ataydı.

Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılları&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;29119-4TOC&quot; /&gt;:

* Ekvivalentlik klaslarına bóliw
* Klassifikaciya teregi metodı
* Shegaralıq mánislerdi analizlew
* Sintaksislik testlew
* Kombinatorlıq test dizaynı usılları
* Sheshimler kestesi boyınsha testlew
* Sebep-aqıbet grafin dúziw
* Jaǵdaylar ótiwi boyınsha testlew
* Scenariy boyınsha testlew
* Tosınnan testlew

====Strukturaǵa tiykarlanǵan test dizaynı usılları====
Bul strukturalıq testlew usılları testlenip atırǵan sistemanıń (ishki) strukturasına tiykarlanadı. Olardı «aq qutı» testlew usılları dep te ataydı.

Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılları&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;29119-4TOC&quot; /&gt;:

* Tarmaqlanıw boyınsha testlew
* Sheshimler boyınsha testlew
* Tarmaqlanıw shártlerin testlew
* Tarmaqlanıw shártleriniń kombinaciyaların testlew
* Modifikaciyalanǵan shárt hám sheshim qamtıwı (MCDC) boyınsha testlew
* Maǵlıwmatlar aǵımın testlew

====Tájiriybege tiykarlanǵan test dizaynı usılları====
Bul izertlewshi testlew usılları testlewshi adamnıń tájiriybesine súyenedi.

Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılı&lt;ref name=&quot;29119-4TOC&quot; /&gt;:
* Qátelerdi boljaw

===ISO/IEC/IEEE 29119-5:2024, 5-bólim: Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew===
Bul standart gilt sózlerge tiykarlanǵan testlewdi qamtıydı. Bul — programmalıq támiynattı testlew tarawında qollanılatuǵın, programmalıq testlerdi (ádette avtomatlastırılǵan testlerdi) specifikaciyalaw tásili&lt;ref name=&quot;FaughtKeyword04&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.stickyminds.com/article/keyword-driven-testing |title=Keyword-Driven Testing |author=Faught, D.R. |work=StickyMinds |publisher=TechWell Corp |date=5 November 2004 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;. Bul standart «gilt sózlerge tiykarlanǵan test specifikaciyaların jaratıwdı, sáykes freymvorklardı dúziwdi yamasa gilt sózlerge tiykarlanǵan testlewdi avtomatlastırıwdı qáleytuǵın» paydalanıwshılarǵa arnalǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-5-2024&quot; /&gt;.

==Qarama-qarsılıqlar==
ISO/IEC/IEEE 29119 standartı engizilgennen keyin, ásirese 2014-jıldıń jazında, geypara programmalıq támiynat testlewshileri hám olarǵa baylanıslı shólkemler ISO-nı standarttı biykar etiwge shaqıra basladı&lt;ref name=&quot;KrillSoftware14&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.infoworld.com/article/2608932/application-development/software-testers-balk-at-iso-29119-standards-proposal.html |title=Software testers balk at ISO 29119 standards proposal |author=Krill, P. |work=InfoWorld |publisher=IDG Communications, Inc |date=22 August 2014 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DenmanSoftware14&quot;&gt;{{cite web |url=https://searchsoftwarequality.techtarget.com/news/2240230293/Software-testers-petition-to-stop-ISO-29119 |title=Software testers petition to stop ISO 29119 |author=Demman, J. |work=TechTarget SearchSoftwareQuality |publisher=TechTarget, Inc |date=9 September 2014 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McCowattStop14&quot;&gt;{{cite web |author=McCowatt, I. |date=24 August 2014 |title=STOP 29119 |url=http://exploringuncertainty.com/blog/archives/1124 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013052312/http://exploringuncertainty.com/blog/archives/1124 |archive-date=13 October 2014 |access-date=24 June 2018 |work=Exploring Uncertainty: A Software Testing Blog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BachHow14&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.satisfice.com/blog/archives/1464 |title=How Not to Standardize Testing (ISO 29119) |author=Bach, J. |work=Satisfice Blog |publisher=Satisfice, Inc |date=25 August 2014 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KanerPlease14&quot;&gt;{{cite web |url=http://context-driven-testing.com/?p=91 |title=Please sign the Petition to Stop ISO 29119 |author=Kaner, C. |work=context-driven-testing.com |date=28 August 2014 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ASTTheISO14&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.associationforsoftwaretesting.org/2014/09/05/the-iso29119-debate/ |title=The ISO29119 debate |publisher=Association for Software Testing |date=5 September 2014 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BetterSoftwareChristie&quot;&gt;{{cite web |url=https://clarotesting.wordpress.com/2016/04/07/why-iso-29119-is-a-flawed-quality-standard/ |title=Why ISO 29119 Is a Flawed Quality Standard |author=Christie, J.|publisher=Better Software Magazine |date=28 August 2015 |access-date=23 July 2018}}&lt;/ref&gt;. Standartqa qarsı shıqqan belgili shólkemler qatarında Programmalıq támiynattı testlew associaciyası (Association for Software Testing)&lt;ref name=&quot;ASTTheISO14&quot; /&gt; hám Programmalıq támiynattı testlew boyınsha xalıqaralıq jámiyet (International Society for Software Testing) bar&lt;ref name=&quot;ISSTPetition14&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.commonsensetesting.org/news/files/PetitionISO29119.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208172750/http://www.commonsensetesting.org/news/files/PetitionISO29119.html |title=Petition against ISO 29119 |publisher=International Society for Software Testing |date=19 August 2014 |archive-date=8 February 2017 |access-date=24 June 2018}}&lt;/ref&gt;. Standartqa qarsılıq bildiriwdiń geypara sebepleri:

* ISO/IEC talap etkendey, kásiplik testlewshiler arasında standarttıń mazmunı boyınsha haqıyqıy bir pikirdiń joqlıǵı&lt;ref name=&quot;KrillSoftware14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ISSTPetition14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;McCowattStop14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BachHow14&quot; /&gt;
* hújjetlerge artıqsha itibar beriw programmalıq támiynattı testlewdiń haqıyqıy processinen itibardı awdaradı&lt;ref name=&quot;KrillSoftware14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DenmanSoftware14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ASTTheISO14&quot; /&gt;
* ISO 29119 adamlardıń kognitivlik jaqtan quramalı wazıypalar ústinde islew usılına sáykes kelmeydi, sonıń menen birge quramalı hám stresli shólkemlerde islegende olardıń paydasız ámeliyatlarǵa jabısıp qalıwın kúsheytedi&lt;ref name=&quot;BetterSoftwareChristie&quot; /&gt;
* standart normativlik retlew hám standartlardaǵı qaǵıydalar menen principler arasındaǵı teń salmaqlılıq boyınsha basqa tarawlarda islengen tiyisli jumıslardı esapqa almaydı. Standart testlewdi basqarıwı kerek bolǵan principler boyınsha anıq emes, al detallar boyınsha artıqsha qatań talaplar qoyadı. Bul qurallar menen maqsetlerdiń aralasıp ketiwine alıp keledi&lt;ref name=&quot;BetterSoftwareChristie&quot; /&gt;
* standart is júzinde kontekstke tiykarlanǵan testlewdi shıǵarıp taslaydı&lt;ref name=&quot;BachHow14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KanerPlease14&quot; /&gt;
* ulıwma alǵanda programmalıq támiynattı testlewdi standartlastırıw kerek emes&lt;ref name=&quot;McCowattStop14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ASTTheISO14&quot; /&gt;
* standarttıń siyasiy hám qarjılıq astarı bar hám ol artıqsha qatań talaplar qoyadı, bul tarawǵa payda keltirmeydi&lt;ref name=&quot;KrillSoftware14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KanerPlease14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ASTTheISO14&quot; /&gt;

2014-jılı sentyabr ayında WG26 jetekshisi doktor Styuart Rid usı hám basqa da qarsı pikirlerdiń geyparalarına juwap berdi&lt;ref name=&quot;ReidResponse14&quot;&gt;{{cite web |author=Marnane, T. |author2=Reid, S. |date=10 September 2014 |title=Response to Stop 29119 Petition |url=http://www.softwaretestingstandard.org/29119petitionresponse.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216150848/http://www.softwaretestingstandard.org/29119petitionresponse.php |archive-date=16 February 2020 |access-date=24 June 2018 |work=SoftwareTestingStandard.org |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Biraq programmalıq támiynat testlewshileriniń shaǵımları sebepli WG26 tárepinen qanday da bir qosımsha ilajlar kórilgeni anıq emes.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:ISO/IEC standartları]]
[[Kategoriya:ISO/IEC JTC1/SC7 standartları]]
[[Kategoriya:IEEE standartları]]</text>
      <sha1>bg9zouaq8qoia6yo5ebz5t1t9z6t0px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48548</id>
    <revision>
      <id>275072</id>
      <timestamp>2026-10-18T10:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Bos bet jarattı</comment>
      <origin>275072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Test ortalıǵın basqarıw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48549</id>
    <revision>
      <id>275075</id>
      <timestamp>2026-10-18T10:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Test ortalıǵın basqarıw''' (''[[Inglis tili|ingl]].'' ''Test environment management'', '''TEM''') — programmalıq támiynattı jetkerip beriw processindegi funkciya. Ol test scenariylerin orınlaw yamasa qátelerdi qayta payda etiw ushın tekserilgen, turaqlı hám paydalanıwǵa jaramlı test ortalıǵın usınıw arqalı [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] cikline járdem beredi.  ==Tiykarı== Ilimiy tájiriybedegide...»</comment>
      <origin>275075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5645" sha1="0a7l9kp5n3snuuitjake9pntmlbg039" xml:space="preserve">'''Test ortalıǵın basqarıw''' (''[[Inglis tili|ingl]].'' ''Test environment management'', '''TEM''') — programmalıq támiynattı jetkerip beriw processindegi funkciya. Ol test scenariylerin orınlaw yamasa qátelerdi qayta payda etiw ushın tekserilgen, turaqlı hám paydalanıwǵa jaramlı test ortalıǵın usınıw arqalı [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] cikline járdem beredi.

==Tiykarı==
Ilimiy tájiriybedegidey, testlewde de qaytalanıwshılıq hám ózgeriwshilerdi qadaǵalaw júdá áhmiyetli. Testlewde bul qadaǵalawdıń tiykarǵı bólegi — testlew ótkerilip atırǵan ortalıqtı basqarıw. Bul ortalıq, ásirese, testlenip atırǵan programmalıq támiynattıń jumısın támiyinleytuǵın tómengi [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq]] hám programmalıq támiynattı óz ishine aladı. Oǵan serverler, [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]], kommunikaciya quralları, [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaları]], [[Bultlı esaplaw|bultlı]] ekosistemalar hám brauzerler sıyaqlı elementler kiredi.

Testlewdiń dáslepki basqıshlarında ortalıqlardı rásmiy túrde basqarıw az dárejede talap etiledi yamasa pútkilley talap etilmeydi. Mısalı, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] ádette óz testlerin ádepki boyınsha qadaǵalawdı támiyinleytuǵın standartlastırılǵan IDE ortalıqlarında ótkeriwi múmkin. Biraq keyingi basqıshlarda testlerdi orınlaw kóbinese bir neshe texnologiya hám islep shıǵıw aǵımları boyınsha ámelge asırıladı hám ádette oǵan bir neshe testlewshi (yamasa testlewshiler toparı) qatnasadı. Bunday jaǵdaylarda ayırım testlewshilerden texnikalıq ortalıqtı tolıq qadaǵalawdı kútiw orınsız. Dál usı jerde test ortalıǵın rásmiy basqarıw funkciyasına zárúrlik payda boladı.

==Iskerlik túrleri==
TEM funkciyası shegarasındaǵı iskerlik túrlerine tómendegiler kiredi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Witte |first=Frank |chapter=Test Environment |date=2022 |title=Strategy, Planning and Organization of Test Processes: Basis for Successful Project Execution in Software Testing |pages=155–162 |editor-last=Witte |editor-first=Frank |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-658-36981-1_20 |access-date=2026-07-04 |place=Wiesbaden |publisher=Springer Fachmedien |language=en |doi=10.1007/978-3-658-36981-1_20 |isbn=978-3-658-36981-1}}&lt;/ref&gt;:
* Qamtıw shegarasındaǵı test ortalıqlarınıń eń sońǵı versiyaları hám baylanıs maǵlıwmatları menen birge oraylıq repozitoriyin júrgiziw (Informaciya menedjmenti)
* Talapqa sáykes test ortalıqların toparlarǵa bólistiriw (bronlaw/jobalastırıw) (Talap menedjmenti)
* Talapqa sáykes jańa test ortalıqların dúziw (Usınıs menedjmenti)
* Ortalıqtı monitoringlew (Monitoring)
* Eskirgen test ortalıqların hám olardıń maǵlıwmatların óshiriw yamasa jańalaw (Tártipke keltiriw)
* Ortalıqtaǵı máselelerdi dáslepki tekseriw hám geyde másele sheshilgenge shekem koordinaciyalaw (Insidentler menedjmenti)
* Ortalıq máseleleri boyınsha maǵlıwmatlardı analizlew, tendenciyalardı anıqlaw hám máselelerdi sheshiw ushın aldın ala ilajlar kóriw yamasa uzaq múddetli sheshim ushın koordinaciyalaw (Máseleler menedjmenti)
* Test maǵlıwmatların basqarıw: TDM qural arqalı yamasa basqa ortalıqlardan [[Test maǵlıwmatları|test maǵlıwmatların]] jańalaw arqalı testlewshilerge test maǵlıwmatlarınıń kerek waqıtta qoljetimli bolıwın támiyinlew
* Status esabı: test ortalıǵın basqarıw iskerliginde tolıq ashıqlıqtı támiyinlew ushın xızmet kórsetiw, paydalanıw hám qoljetimlilik kórsetkishleri boyınsha esabat beriw
* Úziliksiz jetilistiriw: test ortalıǵın basqarıw xızmetlerin jaqsılaw múmkinshilikleri (adamlar, processler hám qurallar) boyınsha úziliksiz bahalaw
* Avtomatlastırıw: nátiyjelilikti arttırıw ushın qol menen orınlanatuǵın wazıypalardı ilajı barınsha joq etiw

==Qurallar==
# Konfiguraciyanı basqarıw [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]] programmalıq támiynatı: bul qural ortalıq komponentleri hám olardıń versiyalarınıń repozitoriyin júrgiziw ushın kerek. Bul qurаldaǵı maǵlıwmatlar insidentler hám máseleler menedjmentinde de paydalı boladı.
# Bronlaw quralı: bul qural test ortalıqlarınıń bólistiriliwin esapqa alıw hám ortalıqlardıń qoljetimliligin tekseriw ushın kerek. Onda paydalanıw analizin de júrgiziwge boladı.
# Máseleler hám insidentlerdi basqarıw qurallar: bul qural máseleler menen insidentler haqqındaǵı maǵlıwmatlardı esapqa alıw hám insident yamasa máseleniń ómirlik ciklin basqarıw ushın qollanıladı. Bul maǵlıwmatlar tiykarında dúzilgen esabatlar test ortalıqlarınıń jaǵdayı haqqında jaqsı túsinik beredi.
# Test maǵlıwmatların basqarıw quralı: bul qural testlewshilerge óz test maǵlıwmatların talap boyınsha jaratıw, qayta paydalanıw, maskalaw hám qollanıw múmkinshiligin beredi.

Maǵlıwmatlar az bolǵanda, kóplegen toparlar birinshi eki taraw ushın arnawlı qurallardıń ornına elektron kestelerdi qollanadı. Biraq maǵlıwmatlar kóp bolsa, bunıń ushın arnawlı qurallardı qollanıw usınıladı.

== Qosımsha shıǵınlar ==
* Ortalıqtı basqarıw ushın bólek topardı saqlaw qárejetleri tiykarlanıwı kerek.
* TEM xızmetkerleri eń sońǵı jańalanıwlardıń qoljetimli bolıwın támiyinlew ushın aldın ala kóp koordinaciyalaw jumısın atqarıwı kerek boladı.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>0a7l9kp5n3snuuitjake9pntmlbg039</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>A/B testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48550</id>
    <revision>
      <id>275076</id>
      <timestamp>2026-10-18T10:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:A-B_testing_example.png|thumb|upright=1.4|Veb-sayttaǵı A/B testlewdiń mısalı. Geypara paydalanıwshılarǵa (tosınnan tańlanǵan) kók túymeli veb-sayt versiyası kórsetiledi, al basqaları jasıl túymeli versiyanı kóredi. Bunıń nátiyjesinde eki dizayndıń salıstırmalı nátiyjeliligin ólshewge boladı.]] '''A/B testlew''' (sonday-aq '''bucket testing''', '''split-run testing''' yamasa '''split testing''' dep te ataladı) — paydalanıwsh...»</comment>
      <origin>275076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31105" sha1="d7acfv1c3uauwvjo27680rwi4ocq03o" xml:space="preserve">[[Fayl:A-B_testing_example.png|thumb|upright=1.4|Veb-sayttaǵı A/B testlewdiń mısalı. Geypara paydalanıwshılarǵa (tosınnan tańlanǵan) kók túymeli veb-sayt versiyası kórsetiledi, al basqaları jasıl túymeli versiyanı kóredi. Bunıń nátiyjesinde eki dizayndıń salıstırmalı nátiyjeliligin ólshewge boladı.]]
'''A/B testlew''' (sonday-aq '''bucket testing''', '''split-run testing''' yamasa '''split testing''' dep te ataladı) — paydalanıwshı tájiriybesin izertlew usılı&lt;ref name=&quot;Young2014&quot;&gt;{{Cite journal |last=Young |first=Scott W. H. |date=August 2014 |title=Improving Library User Experience with A/B Testing: Principles and Process |journal=Weave: Journal of Library User Experience |volume=1 |issue=1 |doi=10.3998/weave.12535642.0001.101 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=2027/spo.12535642.0001.101}}&lt;/ref&gt;. A/B testleri ádette eki varianttan (A hám B) turatuǵın randomizaciyalanǵan eksperimentten ibarat&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kohavi |first1=Ron |url=https://experimentguide.com/ |title=Trustworthy Online Controlled Experiments: A Practical Guide to A/B Testing |last2=Xu |first2=Ya |last3=Tang |first3=Diane |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |access-date=22 October 2021 |archive-date=22 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221504/https://experimentguide.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Online Controlled Experiments and A/B Tests |encyclopedia=Encyclopedia of Machine Learning and Data Science |publisher=Springer |url=https://exp-platform.com/encyclopediamldm/ |last1=Kohavi |first1=Ron |editor-last=Phung |editor-first=Dinh |pages=891–892 |doi=10.1007/978-1-4899-7502-7_891-2 |isbn=978-1-4899-7502-7 |last2=Longbotham |first2=Roger |editor2-last=Webb |editor2-first=Geoff |editor3-last=Sammut |editor3-first=Claude |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421021311/https://exp-platform.com/encyclopediamldm/ |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite magazine |last1=Kohavi |first1=Ron |last2=Thomke |first2=Stefan |date=September–October 2017 |title=The Surprising Power of Online Experiments |url=https://hbr.org/2017/09/the-surprising-power-of-online-experiments |magazine=Harvard Business Review |pages=74–82 |access-date=27 January 2020 |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814183956/https://hbr.org/2017/09/the-surprising-power-of-online-experiments |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, biraq bul túsinikti bir ózgeriwshiniń bir neshe variantına da keńeytiwge boladı. Ol statistika tarawında qollanılatuǵın statistikalıq gipotezalardı tekseriwdi yamasa «eki tańlamalı gipotezalardı tekseriwdi» óz ishine aladı. A/B testlew bir ózgeriwshiniń bir neshe versiyasın salıstırıw ushın qollanıladı, mısalı, subekttiń A variantına bergen juwabın B variantına bergen juwabı menen salıstırıp, qaysı variant nátiyjelirek ekenin anıqlaw arqalı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Hanington |first=Jenna |date=12 July 2012 |title=The ABCs of A/B Testing |url=http://www.pardot.com/blog/abcs-ab-testing/ |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224151946/http://www.pardot.com/blog/abcs-ab-testing/ |archive-date=2015-12-24 |access-date=2016-02-21 |website=Pardot |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Kóp ózgeriwshili testlew yamasa multinomial testlew A/B testlewge uqsas, biraq bir waqıtta ekiden kóp versiyanı testlewi yamasa kóbirek qadaǵalaw toparların qollanıwı múmkin. Ápiwayı A/B testleri baqlawǵa tiykarlanǵan, kvazi-eksperimentallıq yamasa basqa da eksperimentallıq emes jaǵdaylar ushın jaramlı emes. Bunday jaǵdaylar sorawnama maǵlıwmatlarında, oflayn maǵlıwmatlarda hám basqa da quramalıraq qubılıslarda jiyi ushırasadı.

== Anıqlaması ==
«A/B testlew» — ápiwayı randomizaciyalanǵan qadaǵalanatuǵın eksperimenttiń qısqasha atı. Onda bir vektorlıq ózgeriwshiniń bir neshe tańlaması (mısalı, A hám B) salıstırıladı&lt;ref name=Young2014/&gt;. A/B testleri qadaǵalanatuǵın eksperimenttiń eń ápiwayı forması dep keń esaplanadı, ásirese olar tek eki varianttan turǵanda. Biraq testke kóbirek variant qosılǵan sayın onıń quramalılıǵı artadı&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-1-4899-7687-1_891 |chapter=Online Controlled Experiments and A/B Testing |title=Encyclopedia of Machine Learning and Data Mining |year=2017 |last1=Kohavi |first1=Ron |last2=Longbotham |first2=Roger |pages=922–929 |isbn=978-1-4899-7685-7 }}&lt;/ref&gt;.

Tómendegi mısal bir ózgeriwshili A/B testin kórsetedi:

Kompaniyanıń 2000 adamnan turatuǵın klientler [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]] bar. Ol óz veb-saytı arqalı satıwlardı arttırıw ushın jeńillik kodı bar elektron pochta mapazın baslaydı. Kompaniya hár túrli háreketke shaqırıwlar (tekstiń klientlerdi háreket etiwge, satıw kampaniyası jaǵdayında satıp alıwǵa xoshametleytuǵın bólimi) hám hár túrli promokodlar menen elektron xattıń eki versiyasın dúzedi.

* Kompaniya 1000 adamǵa «Usınıs usı shembide tamamlanadı! A1 kodın qollanıń» degen háreketke shaqırıwı bar xat jiberedi.
* Qalǵan 1000 adamǵa ol «Usınıs tez arada tamamlanadı! B1 kodın qollanıń» degen háreketke shaqırıwı bar xat jiberedi.
* Xatlardıń tekstiniń hám dizaynınıń basqa barlıq elementleri birdey.

Keyin kompaniya promokodlardıń qollanılıwın analizlew arqalı qaysı kampaniyanıń tabıslılıq kórsetkishi joqarıraq ekenin baqlaydı. A1 kodı bar xattıń juwap beriw kórsetkishi 5% (xat jiberilgen 1000 adamnıń 50-i bul kodtı ónim satıp alıw ushın qollanǵan), al B1 kodı bar xattıń juwap beriw kórsetkishi 3% (xat alıwshılardıń 30-ı bul kodtı ónim satıp alıw ushın qollanǵan). Sonlıqtan kompaniya bul jaǵdayda birinshi háreketke shaqırıw nátiyjelirek ekenin anıqlaydı hám onı keleshektegi satıwlarda qollanadı. Bunnan da anıǵıraq tásil — A1 hám B1 arasındaǵı juwap beriw kórsetkishlerindegi ayırmashılıqlardıń statistikalıq áhmiyetli ekenin (yaǵnıy ayırmashılıqlardıń haqıyqıy, qaytalanatuǵın hám tosınnan bolmaǵanınıń itimallıǵı joqarı ekenin) anıqlaw ushın statistikalıq testlewdi qollanıw&lt;ref&gt;{{cite web |website=developer.amazon.com |url=https://developer.amazon.com/public/apis/manage/ab-testing/doc/math-behind-ab-testing |title=The Math Behind A/B Testing |access-date=2015-04-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921174256/https://developer.amazon.com/public/apis/manage/ab-testing/doc/math-behind-ab-testing |archive-date=2015-09-21 }}&lt;/ref&gt;.

Joqarıdaǵı mısalda testtiń maqseti — klientlerdi satıp alıwǵa xoshametlewdiń nátiyjelirek strategiyasın anıqlaw. Biraq eger testtiń maqseti qaysı xattıń basıw koefficienti (xattı alǵannan keyin siltemeni haqıyqatında basqan adamlardıń procenti) joqarıraq ekenin anıqlaw bolǵanda, nátiyjeler basqasha bolıwı múmkin edi.

Mısalı, B1 kodın alǵan klientlerdiń kóbirek bóligi veb-saytqa kirgen bolsa da, háreketke shaqırıwda akciyanıń tamamlanıw sánesi kórsetilmegeni sebepli, kóplegen xat alıwshılar dárhal satıp alıw zárúrligin sezbewi múmkin. Sonlıqtan eger testtiń maqseti tek qaysı xat veb-saytqa kóbirek trafik alıp keletuǵının anıqlaw bolǵanda, B1 kodı bar xat tabıslıraq bolıwı ábden múmkin edi. A/B testiniń anıq belgilengen, ólshenetuǵın nátiyjesi bolıwı kerek, mısalı, satıwǵa konversiya, basıw koefficienti yamasa dizimnen ótiw kórsetkishi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kohavi |first1=Ron |last2=Longbotham |first2=Roger |last3=Sommerfield |first3=Dan |last4=Henne |first4=Randal M. |title=Controlled experiments on the web: survey and practical guide |journal=Data Mining and Knowledge Discovery |date=February 2009 |volume=18 |issue=1 |pages=140–181 |doi=10.1007/s10618-008-0114-1 |s2cid=17165746 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

== Keń tarqalǵan test statistikaları ==
Eki tańlamalı gipoteza testleri eksperimenttegi eki qadaǵalaw jaǵdayı boyınsha bólingen eki tańlamanı salıstırıw ushın jaramlı. ''Z''-testleri normallıq hám belgili standart awıtqıw boyınsha qatań shártler orınlanǵanda ortasha mánislerdi salıstırıw ushın jaramlı. Styudent ''t''-testleri az nárse boljanǵan, jumsaǵıraq shártlerde ortasha mánislerdi salıstırıw ushın jaramlı. Uelch ''t''-testi eń az boljawlarǵa súyenedi, sonlıqtan ol kórsetkishtiń ortasha mánisin optimallastırıw kerek bolǵanda eń kóp qollanılatuǵın eki tańlamalı gipoteza testi bolıp tabıladı. Optimallastırılatuǵın ózgeriwshiniń ortasha mánisi bahalawshınıń eń keń tarqalǵan tańlawı bolsa da, basqa bahalawshılar da turaqlı qollanıladı.

Fisherdiń anıq testin basıw koefficienti sıyaqlı eki binomial bólistiriwdi salıstırıw ushın qollanıwǵa boladı.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Boljanǵan bólistiriw !! Mısal !! Standart test !! Alternativ test
|-
| Gauss bólistiriwi ||Bir paydalanıwshıǵa túsetuǵın ortasha tabıs||Uelch ''t''-testi (juplaspaǵan ''t''-test) || Styudent ''t''-testi
|-
| Binomial bólistiriw ||Basıw koefficienti||Fisherdiń anıq testi || Barnard testi
|-
| Puasson bólistiriwi || Tóleytuǵın bir paydalanıwshıǵa tuwrı keletuǵın tranzakciyalar || ''E''-test&lt;ref&gt;{{cite journal | doi = 10.1016/S0378-3758(02)00408-1| title = A more powerful test for comparing two Poisson means| journal = Journal of Statistical Planning and Inference| volume = 119| pages = 23–35| year = 2004| last1 = Krishnamoorthy| first1 = K.| last2 = Thomson| first2 = Jessica| s2cid = 26753532}}&lt;/ref&gt; || ''C''-test
|-
| Multinomial bólistiriw || Hárbir ónimniń satıp alınǵan sanı ||Xi-kvadrat testi || ''G''-test
|-
| Belgisiz ||  ||Mann–Uitni ''U'' testi || Gibbs tańlaması
|}

==Segmentlew hám nıshanaǵa alıw==
A/B testlerinde kóbinese bir variant (mısalı, paydalanıwshı interfeysiniń elementi) barlıq paydalanıwshılarǵa birdey itimallıq penen qollanıladı. Biraq geypara jaǵdaylarda variantlarǵa beriletuǵın juwaplar hár qıylı bolıwı múmkin. A variantınıń ulıwma juwap beriw kórsetkishi joqarıraq bolıwı múmkin, al B variantınıń klientler bazasınıń belgili bir segmentindegi juwap beriw kórsetkishi onnan da joqarı bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://online-behavior.com/testing/advanced-ab-testing-tactics-1356|title=Advanced A/B Testing Tactics That You Should Know &amp;#124; Testing &amp; Usability|website=Online-behavior.com|access-date=2014-03-18|archive-date=2014-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319000032/http://online-behavior.com/testing/advanced-ab-testing-tactics-1356|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Mısalı, joqarıdaǵı mısalda juwap beriw kórsetkishleriniń jınıs boyınsha bólistiriliwi tómendegishe bolıwı múmkin edi:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|-
! Jınısı !! Ulıwma !! Erkekler !! Hayallar
|-
! Jiberilgen xatlardıń ulıwma sanı
| 2000 || 1000 || 1000
|-
! Juwaplardıń ulıwma sanı
| 80 || 35 || 45
|-
! A variantı
| 50/1000 (5%) || 10/500 (2%) || 40/500 (8%)
|-
! B variantı
| 30/1000 (3%) || 25/500 (5%) || 5/500 (1%)
|}

Bul jaǵdayda A variantı ulıwma alǵanda joqarıraq juwap beriw kórsetkishine eriskeni menen, B variantı is júzinde erkekler arasında joqarıraq juwap beriw kórsetkishin payda etti.

Nátiyjede A/B testiniń juwmaǵı boyınsha kompaniya segmentlengen strategiyanı tańlawı múmkin: keleshekte erkeklerge B variantın, al hayallarǵa A variantın jiberiw. Bul mısalda segmentlengen strategiya kútilgen juwap beriw kórsetkishin 30%-ke arttıradı: &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;5\% = \frac{40 + 10}{500 + 500}&lt;/math&gt; mánisinen &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;6{,}5\% = \frac{40 + 25}{500+500}&lt;/math&gt; mánisine shekem.

Eger A/B testinen segmentlengen nátiyjeler kútilse, test basınan-aq jınıs sıyaqlı tiykarǵı klient belgileri boyınsha teń bólistiriletuǵınday etip durıs joybarlanıwı kerek. Testte erkekler menen hayallardıń reprezentativ tańlaması bolıwı hám erkekler menen hayallar hárbir «variantqa» (A variantı hám B variantı) tosınnan bólistiriliwi kerek. Bunı orınlamaw eksperimenttiń burmalanıwına hám durıs emes juwmaqlarǵa alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://drjasondavis.com/2013/09/12/eight-ways-youve-misconfigured-your-ab-test/|title=Eight Ways You've Misconfigured Your A/B Test|date=2013-09-12|website=Dr. Jason Davis|access-date=2014-03-18|archive-date=18 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140318224917/http://drjasondavis.com/2013/09/12/eight-ways-youve-misconfigured-your-ab-test/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Bul segmentlew hám nıshanaǵa alıw tásilin test nátiyjelerinde bolıwı múmkin bolǵan anıǵıraq nızamlılıqlardı anıqlaw ushın bir klient belgisiniń ornına bir neshe klient belgisin — mısalı, klientlerdiń jasın hám jınısın — qamtıytuǵınday etip jáne de keńeytiwge boladı.

== Artıqmashılıqları hám kemshilikleri ==

=== Unamlı tárepleri ===
A/B testleriniń nátiyjelerin túsindiriw ańsat hám olar paydalanıwshılardıń haqıyqıy qálewleri haqqında anıq kórinis beredi, sebebi olar bir variantı ekinshisine qarsı tikkeley tekseredi. Sonday-aq A/B testleri dizayn boyınsha júdá anıq sorawlarǵa juwap bere aladı. Buǵan [[Google]] kompaniyasınıń giperssilteme reńleri menen ótkergen A/B testlewi mısal bola aladı. Kiristi optimallastırıw ushın Google qaysı reńler eń kóp basıwlardı tartatuǵının anıqlaw maqsetinde gipersiltemelerdiń onlaǵan reń túslerin testledi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Statt |first=Nick |date=2016-05-09 |title=Google is experimenting with turning search results from blue to black |url=https://www.theverge.com/2016/5/9/11642926/google-search-results-blue-black-color-link-experiment |access-date=2024-09-25 |website=The Verge |language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Unamsız tárepleri ===

A/B testleri dispersiyaǵa sezimtal: standart qáteni azaytıw hám statistikalıq áhmiyetli nátiyje alıw ushın olarǵa úlken tańlama kólemi kerek. Belsendi paydalanıwshılar kóp bolǵan jaǵdaylarda, mısalı, tanımal onlayn sociallıq media platformalarında, úlken tańlama kólemin alıw ańsat. Basqa jaǵdaylarda úlken tańlama kólemine eksperimentke qatnasıwshılardı jıynaw múddetin uzartıw arqalı erisiledi. Biraq Microsoft kompaniyası Controlled Experiment Using Pre-Experiment Data (CUPED — eksperimentke shekemgi maǵlıwmatlardı qollanatuǵın qadaǵalanatuǵın eksperiment) dep ataǵan usıl járdeminde eksperiment baslanǵanǵa shekemgi dispersiyanı esapqa alıwǵa boladı. Sonlıqtan statistikalıq áhmiyetli nátiyje alıw ushın azıraq tańlama kerek boladı&lt;ref&gt;{{Cite conference |last=Deng |first=Alex |date=February 2013 |title=Improving the Sensitivity of Online Controlled Experiments by Utilizing Pre-Experiment Data |conference=WSDM '13: Proceedings of the sixth ACM international conference on Web search and data mining |doi=10.1145/2433396.2433413 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statsig.com/blog/cuped |title=CUPED Explained |date=18 May 2023 |first=Craig |last=Sexauer |department=Blog |access-date=11 September 2024 |archive-date=4 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240904202759/https://www.statsig.com/blog/cuped |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

A/B testi eksperiment bolǵanlıqtan, eger test qálemegen yamasa paydasız nátiyjeler berse, onı ótkeriw waqıt penen resurslardı biykarǵa jumsaw táwekelin tuwdıradı.

2018-jılı dekabr ayında iri kólemli A/B testlew boyınsha tájiriybesi bar 13 shólkemniń (Airbnb, Amazon, Booking.com, [[Facebook]], [[Google]], LinkedIn, Lyft, [[Microsoft]], Netflix, Twitter, Uber hám Stenford universiteti) wákilleri bir maqalada eń tiykarǵı qıyınshılıqlardı juwmaqladı&lt;ref&gt;{{cite journal
 |first1       = Somit
 |last1        = Gupta
 |first2       = Ronny
 |last2        = Kohavi
 |first3       = Diane
 |last3        = Tang
 |first4       = Ya
 |last4        = Xu
 |first5       = Reid
 |last5        = Andersen
 |first6       = Eytan
 |last6        = Bakshy
 |first7       = Niall
 |last7        = Cardin
 |first8       = Sumitha
 |last8        = Chandran
 |first9       = Nanyu
 |last9        = Chen
 |first10      = Dominic
 |last10       = Coey
 |first11      = Mike
 |last11       = Curtis
 |first12      = Alex
 |last12       = Deng
 |first13      = Weitao
 |last13       = Duan
 |first14      = Peter
 |last14       = Forbes
 |first15      = Brian
 |last15       = Frasca
 |first16      = Tommy
 |last16       = Guy
 |first17      = Guido W.
 |last17       = Imbens
 |first18      = Guillaume
 |last18       = Saint Jacques
 |first19      = Pranav
 |last19       = Kantawala
 |first20      = Ilya
 |last20       = Katsev
 |first21      = Moshe
 |last21       = Katzwer
 |first22      = Mikael
 |last22       = Konutgan
 |first23      = Elena
 |last23       = Kunakova
 |first24      = Minyong
 |last24       = Lee
 |first25      = MJ
 |last25       = Lee
 |first26      = Joseph
 |last26       = Liu
 |first27      = James
 |last27       = McQueen
 |first28      = Amir
 |last28       = Najmi
 |first29      = Brent
 |last29       = Smith
 |first30      = Vivek
 |last30       = Trehan
 |first31      = Lukas
 |last31       = Vermeer
 |first32      = Toby
 |last32       = Walker
 |first33      = Jeffrey
 |last33       = Wong
 |first34      = Igor
 |last34       = Yashkov
 |date         = June 2019
 |title        = Top Challenges from the first Practical Online Controlled Experiments Summit
 |url          = https://exp-platform.com/top-challenges-from-first-practical-online-controlled-experiments-summit/
 |journal      = SIGKDD Explorations
 |volume       = 21
 |issue        = 1
 |pages        = 20–35
 |doi          = 10.1145/3331651.3331655
 |s2cid        = 153314606
 |access-date  = 24 October 2021
 |archive-date = 13 October 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20211013165632/https://exp-platform.com/top-challenges-from-first-practical-online-controlled-experiments-summit/
 |url-status   = live
|url-access= subscription
 }}&lt;/ref&gt;. Qıyınshılıqlar tórt tarawǵa toparlastırıldı: analiz, injeneriya hám mádeniyat, dástúrli A/B testlerinen awıtqıwlar hám maǵlıwmatlar sapası.

==Tariyxı==

A/B testlewdiń birinshi ret qashan qollanılǵanın anıq anıqlaw qıyın. Gomeopatiyalıq dári-dármaqtıń nátiyjeliligin bahalaw ushın birinshi randomizaciyalanǵan eki tárepleme soqır sınaq 1835-jılı ótkerildi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stolberg |first1=M |title=Inventing the randomized double-blind trial: the Nuremberg salt test of 1835 |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |date=December 2006 |volume=99 |issue=12 |pages=642–643 |doi=10.1177/014107680609901216 |pmid=17139070 |pmc=1676327 }}&lt;/ref&gt;. Házirgi A/B testlewge salıstırılatuǵın reklama kampaniyaları menen eksperimentler jigirmalanshı ásirdiń basında baslandı&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.convertize.com/what-is-ab-testing/ |title=What is A/B Testing |website=Convertize |access-date=2020-01-28 |archive-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200817215345/https://www.convertize.com/what-is-ab-testing/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Reklama tarawınıń jolbasshısı Klod Xopkins óz kampaniyalarınıń nátiyjeliligin tekseriw ushın promo-kuponlardı qollandı. Biraq Xopkins 1923-jılı shıqqan ''Scientific Advertising'' (''Ilimiy reklama'') kitabında táriyiplegen bul process statistikalıq gipotezalardı tekseriwde qollanılatuǵın statistikalıq áhmiyetlilik hám nol gipoteza sıyaqlı túsiniklerdi óz ishine almadı&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.investors.com/news/management/leaders-and-success/claude-hopkins-scientific-advertising-bio/ |title=Claude Hopkins Turned Advertising Into A Science |access-date=2019-11-01 |website=Investor's Business Daily |date=20 December 2018 |archive-date=10 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810111651/https://www.investors.com/news/management/leaders-and-success/claude-hopkins-scientific-advertising-bio/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Tańlama maǵlıwmatlarınıń áhmiyetliligin bahalawdıń házirgi statistikalıq usılları sol dáwirde bólek islep shıǵıldı. Bul jumıstı 1908-jılı Uilyam Sili Gosset ''Z''-testin ózgertip, Styudent ''t''-testin jaratqanda ámelge asırdı&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.gembaacademy.com/2007/06/20/how-beer-influenced-statistics/ |title=How beer influenced statistics |date=20 June 2007 |first=Ron |last=Pereira |work=Gemba Academy |department=Blog |access-date=22 July 2014 |archive-date=5 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105221541/http://blog.gembaacademy.com/2007/06/20/how-beer-influenced-statistics/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Box |first1=Joan Fisher |title=Guinness, Gosset, Fisher, and Small Samples |journal=Statistical Science |date=1987 |volume=2 |issue=1 |pages=45–52 |doi=10.1214/ss/1177013437 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

Internettiń rawajlanıwı menen tańlama alıwdıń jańa usılları payda boldı. Google injenerleri izlew sistemasınıń nátiyjelerinde kórsetiletuǵın nátiyjelerdiń optimal sanın anıqlaw ushın 2000-jılı óziniń birinshi A/B testin ótkerdi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Birinshi test júkleniw waqtınıń áste bolıwınan kelip shıqqan irkilislerdiń sebebinen sátsiz boldı. Keyingi A/B testlew izertlewleri jetilisken boldı, biraq tiykarı hám tiykarǵı principleri ulıwma alǵanda ózgerissiz qaldı. 2011-jılı Google 7000-nan aslam hár túrli A/B testin ótkerdi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

2012-jılı Bing izlew sisteması ústinde islep atırǵan [[Microsoft]] xızmetkeri reklama temaların kórsetiwdiń hár túrli usılların tekseriw ushın eksperiment dúzdi. Bir neshe saat ishinde alternativ format paydalanıwshı tájiriybesi kórsetkishlerine tásir etpey, kiristi 12%-ke arttırdı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Búgingi kúni Microsoft hám Google sıyaqlı iri programmalıq támiynat kompaniyalarınıń hárbiri jılına 10 000-nan aslam A/B testin ótkeredi&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Geypara adamlar A/B testlewdi belgili bir tarawlardaǵı filosofiya hám biznes strategiyasındaǵı ózgeris dep esaplaydı, biraq bul tásil hár túrli izertlew dástúrlerinde keń qollanılatuǵın subektler aralıq dizaynǵa uqsas&lt;ref name=&quot;wired&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.wired.com/business/2012/04/ff_abtesting/|title=The A/B Test: Inside the Technology That's Changing the Rules of Business|work=Wired Business|last=Christian|first=Brian|date=2000-02-27|access-date=2014-03-18|archive-date=17 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317101247/http://www.wired.com/business/2012/04/ff_abtesting|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.wired.com/wiredenterprise/2012/05/test-everything/|title=Test Everything: Notes on the A/B Revolution &amp;#124; Wired Enterprise|last=Christian|first=Brian|magazine=Wired|access-date=2014-03-18|archive-date=16 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316061405/http://www.wired.com/wiredenterprise/2012/05/test-everything|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://boingboing.net/2012/04/26/ab-testing-the-secret-engine.html|title=A/B testing: the secret engine of creation and refinement for the 21st century|author=Cory Doctorow|date=2012-04-26|publisher=Boing Boing|access-date=2014-03-18|archive-date=9 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209001259/http://boingboing.net/2012/04/26/ab-testing-the-secret-engine.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Veb-islep shıǵıw filosofiyası retindegi A/B testlew bul tarawdı dálillerge tiykarlanǵan ámeliyatqa qaray keńirek háreket penen sáykeslendiredi.

Házir kóplegen kompaniyalar marketing sheshimlerin qabıl etiwde «joybarlanǵan eksperiment» tásilin qollanadı. Olar tiyisli tańlama nátiyjeleri unamlı konversiya nátiyjelerin jaqsılawı múmkin dep kútedi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Marketing Experimentation Explained: Strategy and Best Practices |url=https://amplitude.com/explore/experiment/marketing-experimentation |access-date=2026-03-06 |website=Amplitude |language=en}}&lt;/ref&gt;. Bul taraw boyınsha qurallar hám tájiriybe artqan sayın, bul ámeliyat barǵan sayın keń tarqalmaqta&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-01-17 |title=A/B Testing: The ABCs of Paid Social Media |url=https://anyword.com/blog/a-b-testing-paid-social-media/ |access-date=2022-04-08 |website=Anyword |language=en-US |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331132522/https://anyword.com/blog/a-b-testing-paid-social-media/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Nátiyjede házir kóbirek marketing toparları sheshimlerdi qabıl etiwde A/B testlewge súyenedi. Olar testtiń qatańlıǵın ólshengen gipotezalarǵa sáykeslendiredi hám konversiyalar, kiris hám keyingi basqıshlardaǵı konversiya sıyaqlı nátiyjelerge tásirdi ólsheydi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Crowell |first=Collin |date=May 16, 2025 |title=Experimentation Is Not One Method |url=https://www.kameleoon.com/blog/experimentation-is-not-one-method |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214115553/https://www.kameleoon.com/blog/experimentation-is-not-one-method |archive-date=December 14, 2025 |access-date=March 6, 2026 |website=Kameleoon}}&lt;/ref&gt;.

== Qollanılıwı ==

=== Sociallıq media ===

A/B testlerin LinkedIn, [[Facebook]] hám Instagram sıyaqlı iri [[Sociallıq media|sociallıq media]] saytları paydalanıwshılardıń qatnasıwın hám jańa funkciya yamasa ónim sıyaqlı onlayn múmkinshiliklerden qanaatlanıwın túsiniw ushın qollanǵan. Sonday-aq A/B testleri paydalanıwshılar oflayn bolǵandaǵı tarmaq effektleri, onlayn xızmetlerdiń paydalanıwshılar háreketlerine qalay tásir etetuǵını hám paydalanıwshılardıń bir-birine qalay tásir etetuǵını sıyaqlı temalar boyınsha quramalı eksperimentler ótkeriw ushın qollanılǵan&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite book |last1=Xu |first1=Ya |last2=Chen |first2=Nanyu |last3=Fernandez |first3=Addrian |last4=Sinno |first4=Omar |last5=Bhasin |first5=Anmol |title=Proceedings of the 21st ACM SIGKDD International Conference on Knowledge Discovery and Data Mining |chapter=From Infrastructure to Culture: A/B Testing Challenges in Large Scale Social Networks |date=10 August 2015 |pages=2227–2236 |doi=10.1145/2783258.2788602 |isbn=9781450336642 |s2cid=15847833 }}&lt;/ref&gt;.

=== Elektron kommerciya ===
Elektron kommerciya veb-saytında satıp alıw voronkası ádette A/B testlew ushın paydalı obekt bolıp tabıladı, sebebi ketip qalıw kórsetkishleriniń azmaz tómenlewi de satıwlardıń ádewir artıwın bildiriwi múmkin. Geyde tekst, maket, súwretler hám reńler sıyaqlı elementlerdi testlew arqalı ádewir jaqsılanıwlardı kóriwge boladı&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webics.com.au/blog/google-adwords/split-testing-guide-for-online-retailers/|title=Split Testing Guide for Online Stores|date=August 27, 2012|publisher=webics.com.au|access-date=2012-08-28|archive-date=3 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303181237/https://www.webics.com.au/blog/google-adwords/split-testing-guide-for-online-retailers/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Bunday testlerde paydalanıwshılar eki versiyanıń tek birin kóredi, sebebi maqset — eki versiyanıń qaysısı jaqsıraq ekenin anıqlaw&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite conference |last1=Kaufman |first1=Emilie |first2=Olivier |last2=Cappé |first3=Aurélien |last3=Garivier |date=2014 |title=On the Complexity of A/B Testing |url=http://proceedings.mlr.press/v35/kaufmann14.pdf |volume=35 |pages=461–481 |book-title=Proceedings of The 27th Conference on Learning Theory |bibcode=2014arXiv1405.3224K |arxiv=1405.3224 |access-date=27 February 2020 |archive-date=7 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707144220/http://proceedings.mlr.press/v35/kaufmann14.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Ónim bahasın belgilew ===
A/B testlewdi ónimniń durıs bahasın anıqlaw ushın qollanıwǵa boladı. Bul jańa ónim yamasa xızmet iske qosılǵanda ushırasatuǵın eń qıyın máselelerdiń biri. A/B testlew (ásirese cifrlı ónimler ushın jaramlı) ulıwma kiristi maksimallastıratuǵın baha dárejesin anıqlawdıń nátiyjeli mexanizmi bolıp tabıladı.

=== Siyasiy A/B testlew ===
A/B testleri siyasiy kampaniyalarda da qollanılǵan. 2007-jılı Barak Obamanıń prezidentlik saylaw kampaniyası onlayn itibardı tartıw hám saylawshılardıń Obamadan neni kórgisi keletuǵının túsiniw ushın A/B testlewdi qollandı&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|last1=Siroker|first1=Dan|url=https://books.google.com/books?id=VfVvAAAAQBAJ&amp;q=A/B%20Testing&amp;pg=PT13|title=A / B Testing: The Most Powerful Way to Turn Clicks Into Customers|last2=Koomen|first2=Pete|date=2013-08-07|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-118-65920-5|access-date=15 October 2020|archive-date=17 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817043106/https://books.google.com/books?id=VfVvAAAAQBAJ&amp;q=A/B%20Testing&amp;pg=PT13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, Obamanıń komandası óz veb-saytında paydalanıwshılardı xabarlarǵa jazılıwǵa baǵdarlaytuǵın tórt túrli túymeni testledi. Bunnan basqa, komanda paydalanıwshılardı tartıw ushın altı túrli qosımsha súwretti qollandı&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== HTTP marshrutlaw hám API funkciyaların testlew ===
[[Fayl:HTTP AB Testing.png|thumb|right|A/B testlewi bar HTTP marshrutizatorı]]
A/B testlew API-diń jańa versiyasın engiziwde jiyi qollanıladı&lt;ref name=&quot;usenex18_one&quot;&gt;{{cite conference|conference=LISA 2018|title=Modern HTTP Routing|url=https://www.usenix.org/sites/default/files/conference/protected-files/lisa18_slides_szucs.pdf|first=Sandor|last=Szucs|year=2018|website=Usenix.org|access-date=1 September 2021|archive-date=1 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901185744/https://www.usenix.org/sites/default/files/conference/protected-files/lisa18_slides_szucs.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Real waqıt rejiminde paydalanıwshı tájiriybesin testlew ushın HTTP 7-dárejeli keri proksi-serveri bılay sazlanadı: HTTP trafiginiń ''n''%-i bekend instanciyasınıń jańa versiyasına baǵdarlanadı, al qalǵan ''100-n''% HTTP trafigi bekend HTTP qosımsha xızmetiniń (turaqlı) eski versiyasına túsedi&lt;ref name=&quot;usenex18_one&quot; /&gt;. Bul ádette klientlerdiń jańa bekend instanciyasına tásirin sheklew ushın ámelge asırıladı. Sonda eger jańa versiyada qáte bolsa, paydalanıwshı agentleriniń yamasa klientlerdiń ulıwma sanınıń tek ''n''%-ine tásir etedi, al basqaları turaqlı bekendke baǵdarlanadı. Bul kiriw trafigin qadaǵalawdıń keń tarqalǵan mexanizmi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;usenex18_one&quot; /&gt;.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>d7acfv1c3uauwvjo27680rwi4ocq03o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48551</id>
    <revision>
      <id>275078</id>
      <timestamp>2026-10-18T11:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw''' (''[[Inglis tili|ingl.]]'' ''Acceptance test–driven development'', '''ATDD''') — biznes klientleri, islep shıǵıwshılar hám testlewshiler arasındaǵı kommunikaciyaǵa tiykarlanǵan [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıw]] metodologiyası&lt;ref name=&quot;Pugh11&quot;&gt;{{cite book |first=Ken |last=Pugh |year=2011 |title=Lean-Agile Acceptance Test-Driven Development: Better Software Through C...»</comment>
      <origin>275078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10287" sha1="6tn4tqo3km0q1pz5krqujbxz12wt75w" xml:space="preserve">'''Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw''' (''[[Inglis tili|ingl.]]'' ''Acceptance test–driven development'', '''ATDD''') — biznes klientleri, islep shıǵıwshılar hám testlewshiler arasındaǵı kommunikaciyaǵa tiykarlanǵan [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıw]] metodologiyası&lt;ref name=&quot;Pugh11&quot;&gt;{{cite book |first=Ken |last=Pugh |year=2011 |title=Lean-Agile Acceptance Test-Driven Development: Better Software Through Collaboration |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0321714084}}&lt;/ref&gt;. ATDD mısal arqalı specifikaciyalaw (SBE)&lt;ref&gt;Adzic, Gojko. (2009) ''Bridging the Communication Gap: Specification by Example and Agile Acceptance Testing'', Neuri Limited,&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Adzic |first=Gojko |title=Specification by example: How successful teams deliver the right software |publisher=Manning |year=2011 |isbn=978-0-321-27865-4}}&lt;/ref&gt;, minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD)&lt;ref&gt;Chelimsky, David, Dave Astels, Zach Dennis, Aslak Hellesøy, Bryan Helmkamp, and Dan North. ''The RSpec Book: Behaviour Driven Development with RSpec, Cucumber, and Friends.'' The Pragmatic Bookshelf.&lt;/ref&gt;, mısallarǵa tiykarlanǵan islep shıǵıw (EDD)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.exampler.com/ |title=Example Driven Design |access-date=2013-04-15}}&lt;/ref&gt; hám tariyx testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw dep te atalatuǵın qollawǵa tiykarlanǵan islep shıǵıw (SDD) sıyaqlı ámeliyatlardıń kópshiligin óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://industriallogic.com/papers/storytest.pdf |title=Story Test-Driven Development |access-date=2013-04-15}}&lt;/ref&gt;. Bul processlerdiń barlıǵı islep shıǵıwshılar menen testlewshilerge ámelge asırıwdan aldın klienttiń mútajliklerin túsiniwge járdem beredi hám klientlerge óz domen tilinde sóylesiw múmkinshiligin beredi.

ATDD testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw (TDD) menen tıǵız baylanıslı&lt;ref&gt;Beck, Kent. Test Driven Development: By Example. Addison-Wesley Professional, 2002.&lt;/ref&gt;. Onıń ayırmashılıǵı — islep shıǵıwshı, testlewshi hám biznes klienti arasındaǵı birge islesiwge itibar beriwinde. ATDD qabıllaw testlewin óz ishine aladı, biraq qabıllaw testlerin kodlawdı baslawdan aldın jazıwǵa ayrıqsha itibar beredi.

== Sholıw ==

Qabıllaw testleri paydalanıwshınıń kózqarasınan — sistemaǵa sırttan qaraǵan kóz qarastan dúziledi&lt;ref name=&quot;Pugh11&quot; /&gt;. Olar sırttan kórinetuǵın nátiyjelerdi tekseredi, mısalı, belgili bir kiris maǵlıwmatı berilgende sistemanıń durıs shıǵıs maǵlıwmatın anıqlaydı. Qabıllaw testleri qanday da bir nárseniń jaǵdayı qalay ózgeretuǵının tekseriwi múmkin, mısalı, buyırtpanıń «tólengen» jaǵdayınan «jiberilgen» jaǵdayına ótiwin. Sonday-aq olar ulıwma maǵlıwmatlar bazaları yamasa veb-xızmetler sıyaqlı basqa sistemalardıń interfeysleri menen óz-ara tásirdi de tekseriwi múmkin. Ulıwma alǵanda olar ámelge asırıwǵa ǵárezsiz boladı, biraq olardı avtomatlastırıw ǵárezsiz bolmawı múmkin&lt;ref&gt;Melnik, Grigori, and Frank Maurer. {{cite book | chapter = Multiple Perspectives on Executable Acceptance Test-Driven Development | doi = 10.1007/978-3-540-73101-6_46 | title = Agile Processes in Software Engineering and Extreme Programming | series = Lecture Notes in Computer Science | year = 2007 | last1 = Melnik | first1 = Grigori | last2 = Maurer | first2 = Frank | volume = 4536 | pages = 245–249 | isbn = 978-3-540-73100-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Koskela, Lasse. (2007) Test Driven: TDD and Acceptance TDD for Java Developers. Manning Publications&lt;/ref&gt;.

=== Dúziliwi ===

Qabıllaw testleri talaplar analizlengende hám kodlawdan aldın dúziledi&lt;ref name=&quot;Pugh11&quot; /&gt;. Olardı talaptı qoyıwshı (ónim iyesi, biznes-analitik, klient wákili hám t.b.), islep shıǵıwshı hám testlewshi birgelikte islep shıǵıwı múmkin. Islep shıǵıwshılar sistemanı qabıllaw testleri járdeminde ámelge asıradı. Orınlanbaǵan testler talaplardıń orınlanbay atırǵanı haqqında tez keri baylanıs beredi. Testler biznes domeniniń atamaları menen jazıladı. Bul atamalar keyin klientler, islep shıǵıwshılar hám testlewshiler ulıwma qollanatuǵın ortaq tildi (ubiquitous language) quraydı&lt;ref&gt;Evans, Eric. (2003) ''Domain-Driven Design: Tackling Complexity in the Heart of Software''. Addison-Wesley Professional.&lt;/ref&gt;. Testler menen talaplar óz-ara baylanıslı&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Weinberg|first1=Gerald|last2=Gause|first2=Donald|title=Exploring Requirements: Quality Before Design|publisher=Dorset House|year=1989|isbn=0-932633-13-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/exploringrequire00gaus}}&lt;/ref&gt;. Testi joq talap durıs ámelge asırılmawı múmkin. Hesh bir talapqa tiyisli bolmaǵan test — kereksiz test. Ámelge asırıw baslanǵannan keyin islep shıǵılǵan qabıllaw testi jańa talaptı bildiredi&lt;ref&gt;Martin, Robert C., and Grigori Melnik.{{cite web | url = http://www.gmelnik.com/papers/IEEE_Software_Moebius_GMelnik_RMartin.pdf | title = Tests and Requirements, Requirements and Tests: A Möbius Strip | access-date = 2013-04-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Testlew strategiyası ===

Qabıllaw testleri ulıwma testlew strategiyasınıń bir bólegi. Olar sistemanıń biznes maqsetin kórsetetuǵın, klientke/paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan testler. Test strategiyańızǵa qarap, olardı basqa test túrleri menen birge qollanıwıńız múmkin, mısalı, tómen dárejeli modullik testler&lt;ref&gt;[Test-driven_development]&lt;/ref&gt;, qollanıwǵa qolaylıqtı testlewdi qosa alǵanda funkciyalar aralıq testlew&lt;ref&gt;Meszaros, Gerard, and Janice Aston. (2006) &quot;Adding Usability Testing to an Agile Project.&quot; Agile Conference&lt;/ref&gt;, izertlewshi testlew&lt;ref&gt;{{cite web | title = Exploratory Testing Explained | date = 23 March 2019 | url = http://www.satisfice.com/articles/et-article.pdf }}&lt;/ref&gt; hám qásiyetlerdi testlew (masshtablaw hám qáwipsizlik)&lt;ref&gt;Meszaros, Gerard.(2007) ''xUnit Test Patterns: Refactoring Test Code''. Addison-Wesley.&lt;/ref&gt;.

== Qabıllaw kriteriyaları hám testleri ==

Qabıllaw kriteriyaları — test arqalı neni tekseriw kerek ekeniniń táriyipi. Mısalı, «Paydalanıwshı retinde men kitapxanadan kitap alǵım keledi» degen talap berilse, qabıllaw kriteriyası «kitaptıń berilgen dep belgilengenin tekseriw» bolıwı múmkin. Bul talap ushın qabıllaw testi testti hár ret birdey nátiyje menen orınlaw ushın kerekli detallardı beredi.

=== Test formatı ===

Qabıllaw testleri ádette tómendegi formaǵa ámel etedi&lt;ref name=&quot;Pugh11&quot; /&gt;:

'''Given (dáslepki jaǵday)'''

: Sistemanıń belgilengen jaǵdayı

'''When (iske túsiriwshi waqıya)'''

: Qanday da bir háreket yamasa waqıya júz beredi

'''Then (tekseriw)'''

: Sistemanıń jaǵdayı ózgerdi yamasa shıǵıs maǵlıwmatı payda boldı

Sonday-aq joqarıdaǵı bólimlerdiń (Given, When, Then) hár qanday birine '''AND''' (hám) sózi menen baslanatuǵın jazıwlardı qosıwǵa boladı.

Mısaldaǵı talap ushın qádemlerdi bılay jazıwǵa boladı:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;cucumber&quot;&gt;
Given Ele berilmegen kitap
And Sistemada dizimnen ótken paydalanıwshı
When Paydalanıwshı kitaptı aladı
Then Kitap berilgen dep belgilenedi
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== Tolıq test ===

Aldınǵı qádemlerde hesh qanday anıq mısal maǵlıwmatlar joq, sonlıqtan testti tolıqtırıw ushın olar qosıladı:

'''Given:'''

: Ele berilmegen kitap

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kitaplar
|
|-
| Atı || Berilgen
|-
| Ájayıp kitap || Yaq
|}

: Sistemada dizimnen ótken paydalanıwshı

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Paydalanıwshılar
|-
| Atı
|-
|Sem
|}

'''When:'''

: Paydalanıwshı kitaptı aladı

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kitaptı alıw háreketi
|-
| Paydalanıwshı || Sem || Aladı || Ájayıp kitap
|}

'''Then:'''

: Kitap berilgen dep belgilenedi

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kitaplar
|-
| Atı || Berilgen || Paydalanıwshı
|-
| Ájayıp kitap || Awa || Sem
|}

=== Testti tekserip shıǵıw ===

Testti anıq maǵlıwmatlar menen tekserip shıǵıw ádette kóplegen sorawlarǵa alıp keledi. Mısal ushın olar tómendegishe bolıwı múmkin:

* Eger kitap álleqashan berilgen bolsa ne?
* Eger kitap joq bolsa ne?
* Eger paydalanıwshı sistemada dizimnen ótpegen bolsa ne?
* Kitaptı qaytarıw kerek bolǵan sáne bar ma?
* Bir paydalanıwshı neshe kitap ala aladı?

Bul sorawlar jetispeytuǵın yamasa anıq emes talaplardı anıqlawǵa járdem beredi. Kútilgen nátiyjege qaytarıw múddeti sıyaqlı qosımsha detallardı qosıwǵa boladı. Basqa qabıllaw testleri áldelashan berilgen kitaptı alıwǵa urınıw sıyaqlı jaǵdaylardıń kútilgen qáteni payda etetuǵının tekseriwi múmkin.

=== Taǵı bir test mısalı ===

Biznes klienti paydalanıwshı bir waqıtta tek bir kitap ala alatuǵın biznes qaǵıydasın qáledi deyik. Tómendegi test bunı kórsetedi:

'''Scenariy:'''
Kitap beriw biznes qaǵıydasınıń orınlanıwın tekseriw

'''Given:'''

: Berilgen kitap

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kitaplar
|-
| Atı || Berilgen || Paydalanıwshı
|-
| Ájayıp kitap || Awa || Sem
|-
| Basqa ájayıp kitap || Yaq
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Paydalanıwshılar
|-
| Atı
|-
| Sem
|}

'''When:'''

: Paydalanıwshı basqa kitaptı aladı

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Kitaptı alıw háreketi
|-
| Paydalanıwshı || Sem || Aladı || Basqa ájayıp kitap
|}

'''Then:'''

: Qáte júz beredi

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Qátelik júz berdi
|-
| Táriyip
|-
| Kitap beriw biznes qaǵıydasınıń buzılıwı
|}

=== Proekttiń qabıllaw testleri ===

Talaplar ushın qabıllaw testlerinen basqa, qabıllaw testlerin pútkil proekt ushın da qollanıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;Pugh11&quot; /&gt;. Mısalı, eger bul talap kitapxanada kitap beriw proektiniń bir bólegi bolsa, pútkil proekt ushın qabıllaw testleri bolıwı múmkin. Olardı kóbinese SMART maqsetleri dep ataydı. Mısal test: «Jańa kitapxana sisteması isletiwge engizilgende, paydalanıwshılar kitaplardı házirgige qaraǵanda úsh ese tezirek alıp hám qaytara aladı».
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw filosofiyaları]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Biznes-analiz]]</text>
      <sha1>6tn4tqo3km0q1pz5krqujbxz12wt75w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qabıllaw testlewi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48552</id>
    <revision>
      <id>275079</id>
      <timestamp>2026-10-18T11:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:US Navy 090407-N-4669J-042 Sailors assigned to the air department of the aircraft carrier USS George H.W. Bush (CVN 77) test the ship's catapult systems during acceptance trials.jpg|thumb|right|Samolyot katapultasınıń qabıllaw testlewi]] [[Fayl:James Webb Primary Mirror.jpg|thumb|right|Djeyms Uebb kosmos teleskopınıń altı tiykarǵı aynası qabıllaw testlewine tayarlanbaqta]] Injeneriyada hám onıń hár túrli tarawlarında '''qabıllaw testlewi''...»</comment>
      <origin>275079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22305" sha1="879ogcc7r8abhfvnd7sofwv007nyu6l" xml:space="preserve">[[Fayl:US Navy 090407-N-4669J-042 Sailors assigned to the air department of the aircraft carrier USS George H.W. Bush (CVN 77) test the ship's catapult systems during acceptance trials.jpg|thumb|right|Samolyot katapultasınıń qabıllaw testlewi]]
[[Fayl:James Webb Primary Mirror.jpg|thumb|right|Djeyms Uebb kosmos teleskopınıń altı tiykarǵı aynası qabıllaw testlewine tayarlanbaqta]]
Injeneriyada hám onıń hár túrli tarawlarında '''qabıllaw testlewi''' — specifikaciya yamasa shártnama talaplarınıń orınlanǵanın anıqlaw ushın ótkeriletuǵın test. Ol ximiyalıq testlerdi, fizikalıq testlerdi yamasa ónimlilik testlerin óz ishine alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BPTS - Is Business process testing the best name / description. |url=https://sfia-online.org/en/sfia-8/change-requests/bpts-is-business-process-testing-the-best-name-description |access-date=2023-02-18 |website=SFIA |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Sistemalar injeneriyasında ol [[Sistema|sistemanı]] (mısalı, [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynattı]], islep shıǵarılǵan mexanikalıq bólimler partiyaların yamasa ximiyalıq ónimler partiyaların) jetkerip beriwden aldın ótkeriletuǵın «qara qutı» testlewin óz ishine alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Black |first=Rex |url=https://archive.org/details/managingtestingp00rexb |title=Managing the Testing Process: Practical Tools and Techniques for Managing Hardware and Software Testing |date=August 2009 |publisher=Hoboken, NJ: Wiley |isbn=978-0-470-40415-7 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;.

[[Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlewde]] ISTQB ''qabıllaw testlewin'' bılay anıqlaydı: {{Blockquote|text=Sistemanıń qabıllaw kriteriyalarına sáykes keletuǵının anıqlaw&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-06-10 |title=acceptance criteria |url=https://innolution.com/resources/glossary/acceptance-criteria |publisher=Innolution, LLC}}&lt;/ref&gt; hám paydalanıwshıǵa, klientlerge yamasa basqa wákilli subektke sistemanı qabıl etiw-etpew haqqında sheshim qabıl etiw múmkinshiligin beriw ushın paydalanıwshı mútajliklerine, talaplarǵa hám biznes processlerine qatnaslı ótkeriletuǵın rásmiy testlew.|source=Standard Glossary of Terms used in Software Testing&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Standard Glossary of Terms used in Software Testing, Version 3.2: All Terms |url=https://glossary.istqb.org|access-date=November 23, 2020 |publisher=ISTQB |format=PDF}}&lt;/ref&gt;{{rp|2}} |title=|author=}} Sapanı támiyinlew (QA) ómirlik cikliniń sońǵı testi — paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi ónim yamasa qosımshanıń haqıyqıy turmıslıq scenariylerdi orınlay alatuǵının bahalaw ushın aqırǵı versiya shıǵarılıwdan tikkeley aldın ótkeriledi. Ol paydalanıwshınıń minez-qulqın qaytalaw arqalı sistemanıń biznes talaplarına sáykes keletuǵının tekseredi hám belgili bir kriteriyalar orınlanbasa, ózgerislerdi biykarlaydı&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-11-24 |title=User Acceptance Testing (UAT) - Software Testing |url=https://www.geeksforgeeks.org/user-acceptance-testing-uat/ |access-date=2024-05-23 |website=GeeksforGeeks |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Qabıllaw testlewiniń geypara túrleri: paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi (UAT), sońǵı paydalanıwshı testlewi, operaciyalıq qabıllaw testlewi (OAT), [[Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw|qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw]] (ATDD) hám dala (qabıllaw) testlewi. Qabıllaw kriteriyaları — sistema yamasa komponent paydalanıwshı, klient yamasa basqa wákilli subekt tárepinen qabıl etiliwi ushın qanaatlandırıwı kerek bolǵan kriteriyalar&lt;ref&gt;{{Cite book |title=ISO/IEC/IEEE International Standard - Systems and software engineering |publisher=ISO/IEC/IEEE |year=2010 |pages=vol., no., pp.1–418}}&lt;/ref&gt;.

== Sholıw ==
Testlew — testlenip atırǵan bir yamasa bir neshe obekttiń qásiyetlerin anıqlawdı hám/yamasa bahalawdı ańsatlastırıw ushın ótkeriletuǵın iskerlik túrleriniń jıynaǵı&lt;ref name=&quot;ISO 29119 Part 1&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=45142 |title=ISO/IEC/IEEE 29119-1:2013 Software and Systems Engineering - Software Testing - Part 1: Concepts and Definitions |date=2013 |publisher=ISO |access-date=October 14, 2014}}&lt;/ref&gt;. Test jaǵdayı dep atalatuǵın hárbir test aldın ala anıqlanǵan test háreketleriniń jıynaǵın orınlaydı. Bul háreketler test maqsetlerine erisiw ushın testlenip atırǵan obekttiń orınlanıwın basqarıwǵa arnap islep shıǵılǵan. Maqsetlerge durıs ámelge asırıw, qátelerdi anıqlaw, sapanı tekseriw hám basqa da áhmiyetli detallar kiredi&lt;ref name=&quot;ISO 29119 Part 1&quot; /&gt;. Test ortalıǵı ádette kútilip atırǵan óndirislik ortalıǵına birdey yamasa oǵan ilajı barınsha jaqın etip joybarlanadı. Ol programmalıq támiynattı testlew ushın arnalǵan yamasa qollanılatuǵın barlıq qurılmalardı, apparatlıq támiynattı, programmalıq támiynattı, mikroprogrammalardı, procedura hám/yamasa hújjetlerdi óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;ISO 29119 Part 1&quot; /&gt;.

UAT hám OAT test jaǵdayları ideal jaǵdayda biznes klientleri, biznes-analitikler, testlewshiler hám islep shıǵıwshılar menen birge islep shıǵıladı. Bul testler biznes logikası testlerin de, isletiw ortalıǵınıń shártlerin de óz ishine alıwı kerek. Biznes klientleri (ónim iyeleri) bul testlerdiń tiykarǵı mápli tárepleri bolıp tabıladı. Test shártleri óz qabıllaw kriteriyalarına tabıslı eriskende, mápli tárepler islep shıǵıwdıń durıs baǵdarda ketip atırǵanına isenim payda etedi&lt;ref name=&quot;ISO 29119 Part 4&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=60245 |title=ISO/IEC/IEEE 29119-4:2013 Software and Systems Engineering - Software Testing - Part 4: Test Techniques |date=2013 |publisher=ISO |access-date=October 14, 2014}}&lt;/ref&gt;.

* Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testiniń (UAT) kriteriyaların ([[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]]) ádette biznes klientleri dúzedi hám olar biznes domeniniń tilinde jazıladı. Bular hár qanday sprint yamasa iteraciya dawamında «oynalǵan» paydalanıwshı tariyxınıń yamasa tariyxlarınıń tolıqlıǵın tekseretuǵın joqarı dárejeli testler.
* Operaciyalıq qabıllaw testiniń (OAT) kriteriyaları (agile, iteraciyalıq yamasa izbe-iz islep shıǵıw qollanılıwına qaramastan) funkcional hám funkcional emes talaplar arqalı anıqlanadı. Olar [[Programmalıq támiynattı testlew|funkcional turaqlılıq]], kóshiriwge jaramlılıq hám isenimlilik sıyaqlı tiykarǵı sapa qásiyetlerin qamtıydı.

== Processi ==
Qabıllaw testleri jıynaǵın bir neshe ret orınlaw kerek bolıwı múmkin, sebebi barlıq test jaǵdayları bir test iteraciyası ishinde orınlanbawı múmkin&lt;ref name=&quot;ISO 29119 Part 2&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=45142 |title=ISO/IEC/IEEE 29119-2:2013 Software and Systems Engineering - Software Testing - Part 2: Test Processes |date=2013 |publisher=ISO |access-date=May 21, 2014}}&lt;/ref&gt;.

Qabıllaw testleri jıynaǵı aldın ala anıqlanǵan qabıllaw testi proceduraları járdeminde orınlanadı. Bul proceduralar testlewshilerge qaysı maǵlıwmatlardı qollanıw kerekligin, qaysı adımba-adım processlerge ámel etiw kerekligin hám orınlanǵannan keyingi kútilgen nátiyjeni kórsetedi. Haqıyqıy nátiyjeler kútilgen nátiyjeler menen salıstırıw ushın saqlanadı&lt;ref name=&quot;ISO 29119 Part 2&quot; /&gt;. Eger hárbir test jaǵdayı ushın haqıyqıy nátiyjeler kútilgen nátiyjelerge sáykes kelse, test jaǵdayı ótti dep esaplanadı. Eger ótpegen test jaǵdaylarınıń sanı proekttiń aldın ala belgilengen shegarasınan aspasa, testler jıynaǵı ótti dep esaplanadı. Eger asıp ketse, sistema biykarlanıwı yamasa qáwender menen islep shıǵarıwshı arasında aldın kelisilgen shártler menen qabıl etiliwi múmkin.

Tabıslı test orınlanıwınıń kútilgen nátiyjesi:
* test jaǵdayları aldın ala belgilengen maǵlıwmatlardı qollanıp orınlanadı
* haqıyqıy nátiyjeler jazıp alınadı
* haqıyqıy hám kútilgen nátiyjeler salıstırıladı hám
* test nátiyjeleri anıqlanadı.

Maqset — islep shıǵılǵan ónimniń funkcional talaplarǵa da, funkcional emes talaplarǵa da sáykes keletuǵınına isenim payda etiw. Qabıllaw testlewin ótkeriwdiń maqseti mınada: ol tamamlanǵannan keyin hám qabıllaw kriteriyaları orınlanǵan jaǵdayda, qáwenderler ónimdi islep shıǵıwdı yamasa jetilistiriwdi belgilengen talaplarǵa (biznes penen ónim jetkerip beriwshi yamasa islep shıǵıwshı arasında aldın kelisilgen) sáykes dep tastıyıqlaydı dep kútiledi.

== Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi ==

Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi (UAT) sheshimniń paydalanıwshı ushın isleytuǵının tekseriw processinen turadı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cimperman |first=Rob |title=UAT Defined: A Guide to Practical User Acceptance Testing |publisher=Pearson Education |year=2006 |isbn=9780132702621 |pages=Chapter 2}}&lt;/ref&gt;. Bul sistemalıq testlew emes (programmalıq támiynattıń isten shıqpaytuǵının hám hújjetlestirilgen talaplarǵa sáykes keletuǵının támiyinlew), kerisinshe, ol sheshimniń paydalanıwshı ushın isleytuǵının támiyinleydi (yaǵnıy paydalanıwshınıń sheshimdi qabıl etetuǵının tekseredi). Programmalıq támiynat jetkerip beriwshiler kóbinese bunı «beta testlew» dep ataydı.

Bul testlewdi kózde tutılǵan sońǵı paydalanıwshı yamasa predmetlik taraw eksperti (SME), jaqsısı, testlenip atırǵan sheshimniń iyesi yamasa klienti ótkeriwi kerek. Olar sınaq yamasa tekseriwden keyin jumıstı dawam ettiriwdi tastıyıqlaw ushın nátiyjelerdiń qısqasha juwmaǵın usınıwı kerek. [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] UAT proekttiń sońǵı basqıshlarınıń biri retinde kóbinese klient yamasa tutınıwshı jańa sistemanı qabıl etiwden aldın ótkeriledi. Sistemanıń paydalanıwshıları testlerdi haqıyqıy turmıslıq scenariylerde júz beretuǵın jaǵdaylarǵa sáykes ótkeredi&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Goethem |first1=Brian |last2=van Hambling |first2=Pauline |title=User acceptance testing : a step-by-step guide |publisher=BCS Learning &amp; Development Limited |year=2013 |isbn=9781780171678}}&lt;/ref&gt;.

Testlewshige berilgen materiallar sońǵı paydalanıwshıda bolatuǵın materiallarǵa uqsas bolıwı kerek. Testlewshilerge haqıyqıy turmıslıq scenariyler berilwi kerek, mısalı, olar wákillik etetuǵın paydalanıwshılar orınlaytuǵın eń keń tarqalǵan yamasa eń qıyın úsh wazıypa&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-02 |title=2.6: Systems Testing |url=https://eng.libretexts.org/Courses/Prince_Georges_Community_College/INT_2840%3A_Systems_Analysis_and_Project_Management/02%3A_Information_Systems_Development_And_RFP/2.06%3A_Systems_Testing |access-date=2023-02-18 |website=Engineering LibreTexts |language=en}}&lt;/ref&gt;.

UAT tólem tólep atırǵan klient yamasa belgili bir iri tutınıwshı atınan haqıyqıy turmıslıq shártlerdi imitaciyalap, talap etilgen biznes funkcionallıǵınıń hám sistemanıń durıs islewiniń aqırǵı tekseriwi wazıypasın atqaradı. Eger programmalıq támiynat ádettegi paydalanıw waqtında talapqa sáykes hám máselesiz islese, isletiw ortalıǵında da sonday turaqlılıq dárejesin kútiwge tolıq tiykar bar&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pusuluri |first=Nageshwar Rao |title=Software Testing Concepts And Tools |publisher=Dreamtech Press |year=2006 |isbn=9788177227123 |page=62}}&lt;/ref&gt;.

Ádette klientler yamasa sońǵı paydalanıwshılar ótkeretuǵın paydalanıwshı testleri imla qáteleri sıyaqlı ápiwayı kosmetikalıq máselelerdi yamasa programmalıq támiynattıń isten shıǵıwı sıyaqlı jumıstı toqtatatuǵın kemshiliklerdi anıqlawǵa itibar qaratpaydı. Bunday máselelerdi testlewshiler menen islep shıǵıwshılar aldınǵı modullik testlew, integraciyalıq testlew hám sistemalıq testlew basqıshlarında anıqlaydı hám dúzetedi.

UAT test scenariyleri boyınsha orınlanıwı kerek&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-25 |title=Get Reliable Usability and Avoid Risk with These Testing Scenarios |url=https://www.panaya.com/blog/testing/testing-scenarios/ |access-date=2022-05-11 |website=Panaya |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elazar |first=Eyal |date=2018-04-23 |title=What is User Acceptance Testing (UAT) - The Full Process Explained |url=https://www.panaya.com/blog/testing/what-is-uat-testing/ |access-date=2023-02-18 |website=Panaya |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Test scenariyleri ádette sistemalıq yamasa funkcional test jaǵdaylarınan «oyınshınıń» yamasa «paydalanıwshınıń» jolın kórsetiwi menen ajıraladı. Test scenariyiniń keń sıpatı itibardıń texnikalıq yamasa sistemaǵa tán detallarǵa emes, al jolǵa qaratılıwın támiyinleydi. Ol paydalanıwshılardıń minez-qulqındaǵı ayırmashılıqlarǵa orın qaldırıw ushın «hár basıw boyınsha» jazılǵan test qádemlerinen qashadı. Test scenariylerin logikalıq «kúnlerge» bóliwge boladı. Bul bóliniwler ádette háreket etiwshi (oyınshı/klient/operator) yamasa sistema (bek-ofis, front-end) ózgergen jerde boladı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Wysocka |first1=Emilia M. |last2=Page |first2=Matthew |last3=Snowden |first3=James |last4=Simpson |first4=T. Ian |date=2022-12-15 |title=Comparison of rule- and ordinary differential equation-based dynamic model of DARPP-32 signalling network |journal=PeerJ |language=en |volume=10 |at=Table 1: The specifications of the ODE and RB models can be broken down into elements, the number of which can be compared. |doi=10.7717/peerj.14516 |issn=2167-8359 |pmc=9760030 |pmid=36540795 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

Sanaatta keń tarqalǵan UAT túri — zavodta qabıllaw testi (FAT). Bul test úskeneni ornatıwdan aldın ótkeriledi. Kóbinese testlewshiler úskeneniń specifikaciyaǵa sáykes keletuǵının ǵana emes, al onıń tolıq jumısqa jaramlı ekenin de tekseredi. FAT ádette tolıqlıqtı tekseriwdi, shártnama talaplarına sáykesligin tekseriwdi, funkcionallıqtıń dálilin (simulyaciya yamasa ádettegi funkcional test arqalı) hám aqırǵı kózden ótkeriwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Factory Acceptance Test (FAT) |url=http://www.tuv.com/en/corporate/business_customers/materials_testing_and_inspection/supply_chain_services/factory_acceptance_test/factory_acceptance_test.jsp |url-status=dead |access-date=September 18, 2012 |publisher=TÜV Rheinland }}&lt;/ref&gt;.
Bul testlerdiń nátiyjeleri klientlerge sistemanıń isletiw ortalıǵında qalay isleytuǵınına isenim beredi. Sonday-aq sistemanı qabıl etiw ushın huqıqıy yamasa kelisim-shártnamalıq talaplar da bolıwı múmkin.

==Operaciyalıq qabıllaw testlewi==
{{Main|Operaciyalıq qabıllaw testlewi}}

Operaciyalıq qabıllaw testlewi (OAT) sapanı basqarıw sistemasınıń bir bólegi retinde ónimniń, xızmettiń yamasa sistemanıń isletiwge tayarlıǵın (shıǵarılıwdan aldın) tekseriw ushın qollanıladı. OAT — funkcional emes [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] keń tarqalǵan túri. Ol tiykarınan [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] hám programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw proektlerinde qollanıladı. Testlewdiń bul túri sistemanıń qollap-quwatlanıwǵa hám/yamasa isletiw ortalıǵınıń bir bólegine aylanıwǵa operaciyalıq tayarlıǵına itibar qaratadı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vijay |date=2018-02-02 |title=What is Acceptance Testing (A Complete Guide) |language=en-US |work=Software Testing Help |url=https://www.softwaretestinghelp.com/what-is-acceptance-testing/ |access-date=2023-02-18}}&lt;/ref&gt;.

== Ekstremal programmalastırıwdaǵı qabıllaw testlewi ==
{{Main|Ekstremal programmalastırıw}}

Qabıllaw testlewi — [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] metodologiyalarında, ásirese ekstremal programmalastırıwda qollanılatuǵın atama. Ol programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparınıń ámelge asırıw basqıshında paydalanıwshı tariyxın funkcional testlewin bildiredi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Introduction to Acceptance/Customer Tests as Requirements Artifacts |url=http://www.agilemodeling.com/artifacts/acceptanceTests.htm |access-date=December 9, 2013 |website=agilemodeling.com |publisher=Agile Modeling}}&lt;/ref&gt;.

Klient paydalanıwshı tariyxı durıs ámelge asırılǵanda tekseriletuǵın scenariylerdi belgileydi. Bir tariyxta funkcionallıqtıń isleytuǵının támiyinlew ushın qansha kerek bolsa, sonsha — bir yamasa bir neshe qabıllaw testi bolıwı múmkin. Qabıllaw testleri — «qara qutı» sistemalıq testleri. Hárbir qabıllaw testi sistemadan kútiletuǵın qanday da bir nátiyjeni bildiredi. Klientler qabıllaw testleriniń durıslıǵın tekseriwge hám qaysı ótpegen testlerdiń eń joqarı ústemlikke iye ekenin sheshiw ushın test nátiyjelerin kózden ótkeriwge juwapker. Sonday-aq qabıllaw testleri isletiwge shıǵarıwdan aldın regressiyalıq testler retinde de qollanıladı. Paydalanıwshı tariyxı óziniń qabıllaw testlerinen ótpegenshe tamamlanǵan dep esaplanbaydı. Bul hárbir iteraciya ushın jańa qabıllaw testlerin dúziw kerekligin, bolmasa islep shıǵıw toparı nol nátiyje haqqında xabarlaytuǵının bildiredi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wells |first=Don |title=Acceptance Tests |url=http://www.extremeprogramming.org/rules/functionaltests.html |access-date=September 20, 2011 |publisher=Extremeprogramming.org}}&lt;/ref&gt;.

== Qabıllaw testlewiniń túrleri ==
Qabıllaw testlewiniń tipik túrlerine tómendegiler kiredi

; Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi:Bul zavodta qabıllaw testlewin (FAT) óz ishine alıwı múmkin, yaǵnıy ónim yamasa sistema mánzilge jetkerilgenge shekem jetkerip beriwshi ótkeretuǵın testlew. Onnan keyin paydalanıwshılar mánzilde qabıllaw testlewin (SAT) ótkeriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Prasad |first=Durga |date=March 29, 2012 |title=The Difference Between a FAT and a SAT |work=Kneat.com |url=http://www.kneat.com/2012/03/29/the-difference-between-a-fat-and-a-sat/ |access-date=July 27, 2016 |archive-date=June 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170616183242/http://www.kneat.com/2012/03/29/the-difference-between-a-fat-and-a-sat/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
; Operaciyalıq qabıllaw testlewi:Isletiwge tayarlıqtı testlew dep te ataladı. Bul sistemanı qollanıw hám oǵan xızmet kórsetiw ushın kerekli processler menen proceduralardıń bar ekenin támiyinlew maqsetinde sistemanı tekseriwdi bildiredi. Oǵan rezerv nusqa alıw quralların, apattan keyin qayta tiklew proceduraların, sońǵı paydalanıwshılardı oqıtıwdı, xızmet kórsetiw proceduraların hám qáwipsizlik proceduraların tekseriw kiriwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Turner |first=Paul |date=2020-10-05 |title=Operational Readiness |url=https://commissioningandstartup.com/operational-readiness/ |access-date=2023-02-18 |website=Commissioning and Startup |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.
; Shártnama hám normativlik qabıllaw testlewi
: Shártnama boyınsha qabıllaw testlewinde sistema qabıl etiliwden aldın shártnamada hújjetlestirilgen qabıllaw kriteriyalarına sáykes testlenedi. Normativlik qabıllaw testlewinde sistemanıń mámleketlik, huqıqıy hám qáwipsizlik standartlarına sáykes keletuǵının támiyinlew ushın ol testlenedi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Brosnan |first=Adeline |date=2021-01-12 |title=Acceptance Testing in Information Technology Contracts |language=en-US |work=LegalVision |url=https://legalvision.com.au/acceptance-testing-information-technology-contracts/ |access-date=2023-02-18 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

; Zavodta qabıllaw testlewi
: Komponenttiń yamasa sistemanıń talaplarǵa sáykes keletuǵının anıqlaw ushın ónim islep shıǵılatuǵın orında jetkerip beriwshi shólkemniń xızmetkerleri ótkeretuǵın qabıllaw testlewi. Ol ádette programmalıq támiynattı da, apparatlıq támiynattı da qamtıydı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISTQB Standard glossary of terms used in Software Testing |url=http://glossar.german-testing-board.info/ |access-date=March 15, 2019 |archive-date=November 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105182224/http://glossar.german-testing-board.info/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

; Alfa hám beta testlew
: Alfa testlew islep shıǵıwshılardıń orınlarında ótkeriledi hám sistema sırtqı klientlerge shıǵarılıwdan aldın onı ishki xızmetkerlerdiń testlewin óz ishine aladı. Beta testlew klientlerdiń orınlarında ótkeriledi. Onda sistema basqa klientlerge shıǵarılıwdan aldın, onı óz orınlarında qollanatuǵın hám keri baylanıs beretuǵın klientler toparı testleydi. Sońǵısın kóbinese «dala testlewi» dep ataydı&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hamilton |first=Thomas |date=2020-04-03 |title=Alpha Testing Vs Beta Testing – Difference Between Them |url=https://www.guru99.com/alpha-beta-testing-demystified.html |access-date=2023-02-18 |website=www.guru99.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

==Qabıllaw kriteriyaları==
Joybarlardı basqarıw institutınıń (Project Management Institute) anıqlamasına qaraǵanda, '''qabıllaw kriteriyaları''' — «nátiyjeler qabıl etiliwden aldın orınlanıwı kerek bolǵan shártler jıynaǵı»{{sfn|Project Management Institute|2021|loc=§Glossary Section 3. Definitions}}. Sistemanıń belgili bir komponenti ushın qabıllaw kriteriyalarında berilgen talaplar ádette júdá detallı boladı{{sfn|Project Management Institute|2021|loc=§2.6.2.1 Requirements}}.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Apparatlıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Satıp alıwlar]]
[[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]
[[Kategoriya:Obektler injeneriyası]]</text>
      <sha1>879ogcc7r8abhfvnd7sofwv007nyu6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ad hoc testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48553</id>
    <revision>
      <id>275080</id>
      <timestamp>2026-10-18T11:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Ad hoc testlew''' — test jaǵdayların aldın ala hújjetlestiriwsiz ótkeriletuǵın, biraq jobalastırılǵan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] keń qollanılatuǵın ataması&lt;ref name=&quot;DesikanSoft06&quot;&gt;{{Cite book |last=Desikan |first=Srinivasan |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Yt2yRW6du9wC&amp;pg=PA228 |title=Software testing : principles and practices |date=2006 |publisher=Dorling Kindersley (India) |oth...»</comment>
      <origin>275080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10137" sha1="5bweudh3b5cg7qbkk7y0g4ldy6bthwe" xml:space="preserve">'''Ad hoc testlew''' — test jaǵdayların aldın ala hújjetlestiriwsiz ótkeriletuǵın, biraq jobalastırılǵan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] keń qollanılatuǵın ataması&lt;ref name=&quot;DesikanSoft06&quot;&gt;{{Cite book |last=Desikan |first=Srinivasan |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Yt2yRW6du9wC&amp;pg=PA228 |title=Software testing : principles and practices |date=2006 |publisher=Dorling Kindersley (India) |others=Gopalaswamy Ramesh |isbn=81-7758-121-X |location=Bangalore, India |chapter=Chapter 10: Ad hoc testing |oclc=560339747}}&lt;/ref&gt;. Biraq ad hoc testlewdi basqa ilimiy izertlewlerde hám sapanı qadaǵalaw jumıslarında da qollanıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;ColettaTest2000&quot;&gt;{{cite journal |title=Test Results from Using the American National Standards Institute (ANSI) C63.18 Ad Hoc Test Method for Estimating Radiated Electromagnetic Immunity of Medical Devices to Specific Radio Frequency (RF) Transmitters |author1=Coletta, J.N. |author2=Boivin, W.S. |author3=Boyd, S.M. |display-authors=et al. |journal=Laboratory Information Bulletin |volume=16 |issue=4 |at=4209 |date=April 2000 |url=https://books.google.com/books?id=Vlw9UZ7CZ8wC&amp;pg=RA4-PA1 |accessdate=21 September 2022}}&lt;/ref&gt;. Ad hoc testleri nátiyjede alınǵan ónimge yamasa processke qosımsha isenim payda etiw ushın, sonday-aq áhmiyetli kemshiliklerdi yamasa nátiyjesizliklerdi tez anıqlaw ushın paydalı&lt;ref name=&quot;DesikanSoft06&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LewisSoft09&quot;&gt;{{Cite book |last=Lewis |first=William E. |url=https://books.google.com/books?id=fgaBDd0TfT8C&amp;pg=PA68 |title=Software testing and continuous quality improvement |date=2009 |publisher=Auerbach Publications |others=David Dobbs, Gunasekaran Veerapillai |isbn=978-1-4398-3436-7 |edition=3rd |location=Boca Raton |pages=68–71 |oclc=471136117}}&lt;/ref&gt;. Biraq olardıń geypara kemshilikleri de bar: olardı orınlawda tábiyiy anıq emeslikler boladı&lt;ref name=&quot;TurcotteAPract98&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Turcotte |first1=J. |last2=Witters |first2=D. |year=1998 |title=A practical technique for assessing electromagnetic interference in the clinical setting: ad hoc testing |journal=Biomedical Instrumentation &amp; Technology |volume=32 |issue=3 |pages=241–252 |issn=0899-8205 |pmid=9619253}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nogueira-NetoAdHoc03&quot;&gt;{{Cite book |last1=Nogueira-Neto |first1=G.N. |last2=Nohama |first2=P. |last3=de Moura |first3=M.A. |last4=de Paula |first4=S.B. |title=Proceedings of the 25th Annual International Conference of the IEEE Engineering in Medicine and Biology Society (IEEE Cat. No.03CH37439) |chapter=Ad hoc test protocols for determination of electromagnetic interference caused by cell phones on electro-medical devices |date=2003 |location=Cancun, Mexico |publisher=IEEE |pages=3621–3624 |doi=10.1109/IEMBS.2003.1280937 |isbn=978-0-7803-7789-9|s2cid=60581450 }}&lt;/ref&gt; hám orınlanǵannan hám tamamlanǵannan keyin tiyisli túrde hújjetlestirilmese, olar sonshelli paydalı bolmaydı&lt;ref name=&quot;DesikanSoft06&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LewisSoft09&quot; /&gt;. Geyde ad hoc testlewdi izertlewshi testlew menen salıstırıp, onı az qatań dep esaplaydı. Biraq basqalar ad hoc testlewdiń «belgili bir obektti tekseriwdi jaqsı ámelge asıratuǵın improvizaciyalıq testlew» retinde áhmiyeti bar ekenin aytadı&lt;ref&gt;{{Citation |chapter=Systems VVT Methods: Testing |date=2010-07-29 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=01BxGkQUHyIC&amp;pg=PT441 |title=Verification, Validation, and Testing of Engineered Systems |page=447 |place=Hoboken, NJ, USA |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |language=en |doi=10.1002/9780470618851.ch5 |isbn=978-0-470-61885-1 |access-date=|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

==Programmalıq támiynattı ad hoc testlew==
[[Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlegende]] bul testlew metodlıq yamasa kóbirek improvizaciyalıq bolıwı múmkin. Metodlıq testlew jazılǵan test jaǵdayların óz ishine aladı. Olarda programmalıq támiynattı testlewdiń belgili bir maqsetine erisiw quralı retinde belgilengen kiris maǵlıwmatlarınıń, orınlaw shártleriniń, testlew proceduralarınıń hám kútilgen nátiyjelerdiń óz jıynaǵı detallı kórsetiledi&lt;ref&gt;{{Cite book |title=24765-2010 - ISO/IEC/IEEE International Standard - Systems and software engineering -- Vocabulary |date=2010 |publisher=IEEE |isbn=978-0-7381-6205-8 |oclc=1112398949}}&lt;/ref&gt;. Ad hoc testlew kóbirek «improvizaciyalıq» sıpatqa iye bolıwı múmkin, sebebi dáslepki test jaǵdayları hújjetlestirilmeydi, al testlewshiniń intuiciyası, kónlikpeleri hám tájiriybesi kóbirek áhmiyetke iye boladı&lt;ref name=&quot;DesikanSoft06&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LewisSoft09&quot; /&gt;. Degen menen, programmalıq támiynattı ad hoc testlew ele de kóbinese jobalastırılǵan iskerlik bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;DesikanSoft06&quot; /&gt;. Testlewshi ulıwma [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń]] bir bólegi retinde jobalastırılǵan test jaǵdaylarında kózde tutılmaǵan qátelerdi tabıw ushın jaǵdayǵa qarap tiyisli bolıp kóringen hár qanday qurallardı qollanıp, óz metodologiyasın qollanıwdı maqset etedi&lt;ref name=&quot;DesikanSoft06&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LewisSoft09&quot; /&gt;. Mısalı, ad hoc testlew bar hújjetlestirilgen test jaǵdaylarınıń dawamı bolıwı múmkin. Biraq onda sol test jaǵdaylarınıń oylap tabılǵan variantları detalları aldın ala rásmiy túrde hújjetlestirilmey, improvizaciyalıq túrde qollanıladı&lt;ref name=&quot;LewisSoft09&quot; /&gt;. Degen menen, Desikan atap ótkendey, ad hoc testten eń kóp payda alıw hám onıń kemshiliklerin sheklew ushın test orınlanǵannan hám tamamlanǵannan keyin tiyisli túrde hújjetlestiriliwi kerek, al nátiyjeler haqqındaǵı esabatta hár qanday kemshiliktiń qalay anıqlanǵanı adımba-adım kórsetiliwi kerek&lt;ref name=&quot;DesikanSoft06&quot; /&gt;.

==Basqa ilimiy tarawlardaǵı ad hoc testlew==
Ad hoc testlew tek programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen sheklenbeydi. Ad hoc testlew basqa ilimiy hám sapanı basqarıw scenariylerinde de qollanılǵan. Mısalı, ad hoc testlew IEEE/ANSI C63.18-2014 standartın qollanıp, densawlıqtı saqlaw mekemelerinde «medicinalıq qurılmalardıń elektromagnit turaqlılıǵın» standartlastırılǵan túrde orında testlewde qollanılǵan. Bul testlew «radiojiyilikli (RF) uzatqıshlardıń nurlanıwı nátiyjesinde áhmiyetli medicinalıq qurılmalarda payda bolıwı múmkin bolǵan kesentlik máselelerin anıqlawǵa járdem beredi»&lt;ref name=&quot;ColettaTest2000&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TurcotteAPract98&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nogueira-NetoAdHoc03&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ANSIC63.18&quot;&gt;{{cite web |url=https://webstore.ansi.org/Standards/IEEE/ieeeansic63182014 |title=IEEE/ANSI C63.18-2014 |publisher=American National Standards Institute |accessdate=21 September 2022}}&lt;/ref&gt;. Ad hoc testlew qollanılǵan basqa tarawlarǵa tómendegiler kiredi:

* klinikalıq diagnostika hám náwqas janında ótkeriletuǵın testlew&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Spreen |first=Otfried |chapter-url=https://books.google.com/books?id=fBRnDAAAQBAJ&amp;pg=PA46 |title=Assessment of aphasia |date=2003 |publisher=Oxford University Press |others=Anthony H. Risser |isbn=978-0-19-803225-0 |location=Oxford |pages=46 |chapter=Chapter 5: Clinical Bedside Examination |oclc=314216057}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jeffery-Smith |first1=Anna |last2=Rowland |first2=Thomas A J |last3=Patel |first3=Monika |last4=Whitaker |first4=Heather |last5=Iyanger |first5=Nalini |last6=Williams |first6=Sarah V |last7=Giddings |first7=Rebecca |last8=Thompson |first8=Leah |last9=Zavala |first9=Maria |last10=Aiano |first10=Felicity |last11=Ellis |first11=Joanna |last12=Lackenby |first12=Angie |last13=Höschler |first13=Katja |last14=Brown |first14=Kevin |last15=Ramsay |first15=Mary E |year=2021 |title=Reinfection with new variants of SARS-CoV-2 after natural infection: a prospective observational cohort in 13 care homes in England |journal=The Lancet Healthy Longevity |language=en |volume=2 |issue=12 |pages=e811–e819 |doi=10.1016/S2666-7568(21)00253-1 |pmc=8635459 |pmid=34873592}}&lt;/ref&gt;
* azıq-awqat hám ishimlikler qáwipsizligi&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Powell |first1=Andy |last2=Baker-Austin |first2=Craig |last3=Wagley |first3=Sariqa |last4=Bayley |first4=Amanda |last5=Hartnell |first5=Rachel |year=2013 |title=Isolation of Pandemic Vibrio parahaemolyticus from UK Water and Shellfish Produce |journal=Microbial Ecology |language=en |volume=65 |issue=4 |pages=924–927 |doi=10.1007/s00248-013-0201-8 |pmid=23455432 |s2cid=253768828 |issn=0095-3628|doi-access=free |bibcode=2013MicEc..65..924P }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Case studies in food safety and authenticity: Lessons from real-life situations |date=2012 |publisher=Woodhead Pub |author1=Holst-Jensen, A. |others=J. Hoorfar |isbn=978-0-85709-693-7 |location=Oxford |pages=338 |chapter=Chapter 37: Testing for genetically modified organisms (GMOs) revealed the real source of rice imported to Norway |oclc=805627736}}&lt;/ref&gt;
* densawlıqtı saqlaw hám [[Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw|jámiyetlik densawlıqtı saqlaw]] izertlewleri&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ashford |first1=Robert D. |last2=Brown |first2=Austin M. |last3=Curtis |first3=Brenda |year=2018 |title=Systemic barriers in substance use disorder treatment: A prospective qualitative study of professionals in the field |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0376871618303004 |journal=Drug and Alcohol Dependence |language=en |volume=189 |pages=62–69 |doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.04.033|pmid=29883870 |s2cid=47011510 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Humphries |first=Romney M |date=2022-09-01 |title=Ad Hoc Antimicrobial Susceptibility Testing from MALDI-TOF MS Spectra in the Clinical Microbiology Laboratory |url=https://academic.oup.com/clinchem/article/68/9/1118/6555785 |journal=Clinical Chemistry |language=en |volume=68 |issue=9 |pages=1118–1120 |doi=10.1093/clinchem/hvac044 |pmid=35352088 |issn=0009-9147|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>5bweudh3b5cg7qbkk7y0g4ldy6bthwe</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>