Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 8 831 275226 275056 2026-10-19T07:44:26Z Kvazimodo 10433 /* Kategoriyalar */ qáte dúzetildi 275226 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ == Xabarlandırıwlar == * XTools-MaqalaMagliwmati|XTools-ArticleInfo.js * Qisqausil|Qisqausil.js * UTCLiveClock|UTCLiveClock.js * LocalLiveClock|LocalLiveClock.js * HizliBilgi[default|dependencies=mediawiki.util]|HizliBilgi.js * markAdmins [dependencies=mediawiki.util]|markAdmins-data.js|markAdmins.js * switcher[default]|switcher.js * TezÓzgert|TezÓzgert.js * whoisactive[|skins=vector,vector-2022,monobook,modern|dependencies=mediawiki.api]|whoisactive.js|whoisactive.css == Redaktorlaw == * Adiutor[package|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless,minerva|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.user,oojs-ui-core,oojs-ui-windows,oojs-ui-widgets,oojs-ui.styles.icons-interactions,oojs-ui.styles.icons-movement,oojs-ui.styles.icons-content,oojs-ui.styles.icons-moderation,oojs-ui-toolbars,oojs-ui.styles.icons-editing-core,oojs-ui.styles.icons-layout,oojs-ui.styles.icons-user,oojs-ui.styles.icons-media,oojs-ui.styles.icons-editing-advanced]|Adiutor.js|Adiutor-AIL.js|Adiutor-AFD.js|Adiutor-AIV.js|Adiutor-BDM.js|Adiutor-CMR.js|Adiutor-COV.js|Adiutor-CSD.js|Adiutor-DAS.js|Adiutor-DEL.js|Adiutor-INF.js|Adiutor-OPT.js|Adiutor-PMR.js|Adiutor-PRD.js|Adiutor-RDR.js|Adiutor-RPP.js|Adiutor-SUM.js|Adiutor-TAG.js|Adiutor-UBM.js|Adiutor-UPW.js|Adiutor-WRN.js|Adiutor.js|Adiutor.css|Adiutor-AFD.json|Adiutor-AIV.json|Adiutor-CMR.json|Adiutor-CSD.json|Adiutor-DAS.json|Adiutor-PMR.json|Adiutor-PRD.json|Adiutor-RDR.json|Adiutor-RPP.json|Adiutor-SUM.json|Adiutor-TAG.json|Adiutor-UBM.json|Adiutor-WRN.json|Adiutor-i18.json * Prosesize[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|Prosesize.js|Prosesize.css * Navigation popups|popups.js|navpop.css * tagadder[default|rights=autoconfirmed]|tagadder.js * summaryButtons[default|hidden |type=general |actions=edit |dependencies=mediawiki.ui.button, mediawiki.util] |summaryButtons.js |summaryButtons.css == Wikidata == * Shortdesc-helper-loader[dependencies=mediawiki.api,user.options,mediawiki.util|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|Shortdesc-helper.js * Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css * Label-helper-loader[skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Label-helper-pagestyles-vector]|Label-helper.js * Label-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Label-helper-pagestyles-vector.css == Kórinis == * Blackskin[skins=monobook]|Blackskin.css * EskiPariq|EskiPariq.css * RenliBagdarlaw|RenliBagdarlaw.css * RenliBagdarlaw2|RenliBagdarlaw2.css * Renlifon|Renlifon.css * VectorClassic[skins=vector]|VectorClassic.css * searchFocus|searchFocus.js * DisambiguationLinks|DisambiguationLinks.css * HideSandboxLink|HideSandboxLink.css * Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css * StickyTableHeaders[type=general]|StickyTableHeaders.js|StickyTableHeaders.css * purgetab[dependencies=mediawiki.util]|purgetab.js * LatinKirill[default|dependencies=mediawiki.util]|LatinKirill.js == Kategoriyalar == * HotCat|HotCat.js * CatImport[supportsUrlLoad|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,jquery.suggestions,ext.gadget.WikiToast]|CatImport.js|CatImport.css * CategoryMaster[default|dependencies=mediawiki.util]|CategoryMaster.js|CategoryMaster.css * Katalitik[dependencies=mediawiki.util|type=general]|Katalitik.js|Katalitik.css == Úlgiler == * TemplateDataEditor|TemplateDataEditor.js == test == * WikiToast[hidden|dependencies=mediawiki.notification,oojs-ui-widgets]|WikiToast.js|WikiToast.css 6zm2y6uy9kpmekr053oojdjlaucelrg 275227 275226 2026-10-19T07:48:05Z Kvazimodo 10433 /* Kategoriyalar */ qosımshalar 275227 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ == Xabarlandırıwlar == * XTools-MaqalaMagliwmati|XTools-ArticleInfo.js * Qisqausil|Qisqausil.js * UTCLiveClock|UTCLiveClock.js * LocalLiveClock|LocalLiveClock.js * HizliBilgi[default|dependencies=mediawiki.util]|HizliBilgi.js * markAdmins [dependencies=mediawiki.util]|markAdmins-data.js|markAdmins.js * switcher[default]|switcher.js * TezÓzgert|TezÓzgert.js * whoisactive[|skins=vector,vector-2022,monobook,modern|dependencies=mediawiki.api]|whoisactive.js|whoisactive.css == Redaktorlaw == * Adiutor[package|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless,minerva|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.user,oojs-ui-core,oojs-ui-windows,oojs-ui-widgets,oojs-ui.styles.icons-interactions,oojs-ui.styles.icons-movement,oojs-ui.styles.icons-content,oojs-ui.styles.icons-moderation,oojs-ui-toolbars,oojs-ui.styles.icons-editing-core,oojs-ui.styles.icons-layout,oojs-ui.styles.icons-user,oojs-ui.styles.icons-media,oojs-ui.styles.icons-editing-advanced]|Adiutor.js|Adiutor-AIL.js|Adiutor-AFD.js|Adiutor-AIV.js|Adiutor-BDM.js|Adiutor-CMR.js|Adiutor-COV.js|Adiutor-CSD.js|Adiutor-DAS.js|Adiutor-DEL.js|Adiutor-INF.js|Adiutor-OPT.js|Adiutor-PMR.js|Adiutor-PRD.js|Adiutor-RDR.js|Adiutor-RPP.js|Adiutor-SUM.js|Adiutor-TAG.js|Adiutor-UBM.js|Adiutor-UPW.js|Adiutor-WRN.js|Adiutor.js|Adiutor.css|Adiutor-AFD.json|Adiutor-AIV.json|Adiutor-CMR.json|Adiutor-CSD.json|Adiutor-DAS.json|Adiutor-PMR.json|Adiutor-PRD.json|Adiutor-RDR.json|Adiutor-RPP.json|Adiutor-SUM.json|Adiutor-TAG.json|Adiutor-UBM.json|Adiutor-WRN.json|Adiutor-i18.json * Prosesize[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|Prosesize.js|Prosesize.css * Navigation popups|popups.js|navpop.css * tagadder[default|rights=autoconfirmed]|tagadder.js * summaryButtons[default|hidden |type=general |actions=edit |dependencies=mediawiki.ui.button, mediawiki.util] |summaryButtons.js |summaryButtons.css == Wikidata == * Shortdesc-helper-loader[dependencies=mediawiki.api,user.options,mediawiki.util|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|Shortdesc-helper.js * Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css * Label-helper-loader[skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Label-helper-pagestyles-vector]|Label-helper.js * Label-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Label-helper-pagestyles-vector.css == Kórinis == * Blackskin[skins=monobook]|Blackskin.css * EskiPariq|EskiPariq.css * RenliBagdarlaw|RenliBagdarlaw.css * RenliBagdarlaw2|RenliBagdarlaw2.css * Renlifon|Renlifon.css * VectorClassic[skins=vector]|VectorClassic.css * searchFocus|searchFocus.js * DisambiguationLinks|DisambiguationLinks.css * HideSandboxLink|HideSandboxLink.css * Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css * StickyTableHeaders[type=general]|StickyTableHeaders.js|StickyTableHeaders.css * purgetab[dependencies=mediawiki.util]|purgetab.js * LatinKirill[default|dependencies=mediawiki.util]|LatinKirill.js == Kategoriyalar == * HotCat|HotCat.js * CatImport[supportsUrlLoad|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,jquery.suggestions,ext.gadget.WikiToast]|CatImport.js|CatImport.css * CategoryMaster[default|rights=autoconfirmed|dependencies=mediawiki.util]|CategoryMaster.js|CategoryMaster.css * Katalitik[dependencies=mediawiki.util|type=general]|Katalitik.js|Katalitik.css == Úlgiler == * TemplateDataEditor|TemplateDataEditor.js == test == * WikiToast[hidden|dependencies=mediawiki.notification,oojs-ui-widgets]|WikiToast.js|WikiToast.css 1ycwo9t2fnqb7e6p53inqq6oxvijgxt 275228 275227 2026-10-19T07:48:48Z Kvazimodo 10433 /* Kategoriyalar */ 275228 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ == Xabarlandırıwlar == * XTools-MaqalaMagliwmati|XTools-ArticleInfo.js * Qisqausil|Qisqausil.js * UTCLiveClock|UTCLiveClock.js * LocalLiveClock|LocalLiveClock.js * HizliBilgi[default|dependencies=mediawiki.util]|HizliBilgi.js * markAdmins [dependencies=mediawiki.util]|markAdmins-data.js|markAdmins.js * switcher[default]|switcher.js * TezÓzgert|TezÓzgert.js * whoisactive[|skins=vector,vector-2022,monobook,modern|dependencies=mediawiki.api]|whoisactive.js|whoisactive.css == Redaktorlaw == * Adiutor[package|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless,minerva|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.user,oojs-ui-core,oojs-ui-windows,oojs-ui-widgets,oojs-ui.styles.icons-interactions,oojs-ui.styles.icons-movement,oojs-ui.styles.icons-content,oojs-ui.styles.icons-moderation,oojs-ui-toolbars,oojs-ui.styles.icons-editing-core,oojs-ui.styles.icons-layout,oojs-ui.styles.icons-user,oojs-ui.styles.icons-media,oojs-ui.styles.icons-editing-advanced]|Adiutor.js|Adiutor-AIL.js|Adiutor-AFD.js|Adiutor-AIV.js|Adiutor-BDM.js|Adiutor-CMR.js|Adiutor-COV.js|Adiutor-CSD.js|Adiutor-DAS.js|Adiutor-DEL.js|Adiutor-INF.js|Adiutor-OPT.js|Adiutor-PMR.js|Adiutor-PRD.js|Adiutor-RDR.js|Adiutor-RPP.js|Adiutor-SUM.js|Adiutor-TAG.js|Adiutor-UBM.js|Adiutor-UPW.js|Adiutor-WRN.js|Adiutor.js|Adiutor.css|Adiutor-AFD.json|Adiutor-AIV.json|Adiutor-CMR.json|Adiutor-CSD.json|Adiutor-DAS.json|Adiutor-PMR.json|Adiutor-PRD.json|Adiutor-RDR.json|Adiutor-RPP.json|Adiutor-SUM.json|Adiutor-TAG.json|Adiutor-UBM.json|Adiutor-WRN.json|Adiutor-i18.json * Prosesize[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|Prosesize.js|Prosesize.css * Navigation popups|popups.js|navpop.css * tagadder[default|rights=autoconfirmed]|tagadder.js * summaryButtons[default|hidden |type=general |actions=edit |dependencies=mediawiki.ui.button, mediawiki.util] |summaryButtons.js |summaryButtons.css == Wikidata == * Shortdesc-helper-loader[dependencies=mediawiki.api,user.options,mediawiki.util|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|Shortdesc-helper.js * Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css * Label-helper-loader[skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Label-helper-pagestyles-vector]|Label-helper.js * Label-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Label-helper-pagestyles-vector.css == Kórinis == * Blackskin[skins=monobook]|Blackskin.css * EskiPariq|EskiPariq.css * RenliBagdarlaw|RenliBagdarlaw.css * RenliBagdarlaw2|RenliBagdarlaw2.css * Renlifon|Renlifon.css * VectorClassic[skins=vector]|VectorClassic.css * searchFocus|searchFocus.js * DisambiguationLinks|DisambiguationLinks.css * HideSandboxLink|HideSandboxLink.css * Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css * StickyTableHeaders[type=general]|StickyTableHeaders.js|StickyTableHeaders.css * purgetab[dependencies=mediawiki.util]|purgetab.js * LatinKirill[default|dependencies=mediawiki.util]|LatinKirill.js == Kategoriyalar == * HotCat|HotCat.js * CatImport[supportsUrlLoad|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,jquery.suggestions,ext.gadget.WikiToast]|CatImport.js|CatImport.css * CategoryMaster[default|rights=administrator|dependencies=mediawiki.util]|CategoryMaster.js|CategoryMaster.css * Katalitik[dependencies=mediawiki.util|type=general]|Katalitik.js|Katalitik.css == Úlgiler == * TemplateDataEditor|TemplateDataEditor.js == test == * WikiToast[hidden|dependencies=mediawiki.notification,oojs-ui-widgets]|WikiToast.js|WikiToast.css dqg61mkzu7ktgb6td8e5o6fq7fzu36p 275229 275228 2026-10-19T07:52:33Z Kvazimodo 10433 /* Kategoriyalar */ qosımshalar 275229 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ == Xabarlandırıwlar == * XTools-MaqalaMagliwmati|XTools-ArticleInfo.js * Qisqausil|Qisqausil.js * UTCLiveClock|UTCLiveClock.js * LocalLiveClock|LocalLiveClock.js * HizliBilgi[default|dependencies=mediawiki.util]|HizliBilgi.js * markAdmins [dependencies=mediawiki.util]|markAdmins-data.js|markAdmins.js * switcher[default]|switcher.js * TezÓzgert|TezÓzgert.js * whoisactive[|skins=vector,vector-2022,monobook,modern|dependencies=mediawiki.api]|whoisactive.js|whoisactive.css == Redaktorlaw == * Adiutor[package|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless,minerva|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.user,oojs-ui-core,oojs-ui-windows,oojs-ui-widgets,oojs-ui.styles.icons-interactions,oojs-ui.styles.icons-movement,oojs-ui.styles.icons-content,oojs-ui.styles.icons-moderation,oojs-ui-toolbars,oojs-ui.styles.icons-editing-core,oojs-ui.styles.icons-layout,oojs-ui.styles.icons-user,oojs-ui.styles.icons-media,oojs-ui.styles.icons-editing-advanced]|Adiutor.js|Adiutor-AIL.js|Adiutor-AFD.js|Adiutor-AIV.js|Adiutor-BDM.js|Adiutor-CMR.js|Adiutor-COV.js|Adiutor-CSD.js|Adiutor-DAS.js|Adiutor-DEL.js|Adiutor-INF.js|Adiutor-OPT.js|Adiutor-PMR.js|Adiutor-PRD.js|Adiutor-RDR.js|Adiutor-RPP.js|Adiutor-SUM.js|Adiutor-TAG.js|Adiutor-UBM.js|Adiutor-UPW.js|Adiutor-WRN.js|Adiutor.js|Adiutor.css|Adiutor-AFD.json|Adiutor-AIV.json|Adiutor-CMR.json|Adiutor-CSD.json|Adiutor-DAS.json|Adiutor-PMR.json|Adiutor-PRD.json|Adiutor-RDR.json|Adiutor-RPP.json|Adiutor-SUM.json|Adiutor-TAG.json|Adiutor-UBM.json|Adiutor-WRN.json|Adiutor-i18.json * Prosesize[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|Prosesize.js|Prosesize.css * Navigation popups|popups.js|navpop.css * tagadder[default|rights=autoconfirmed]|tagadder.js * summaryButtons[default|hidden |type=general |actions=edit |dependencies=mediawiki.ui.button, mediawiki.util] |summaryButtons.js |summaryButtons.css == Wikidata == * Shortdesc-helper-loader[dependencies=mediawiki.api,user.options,mediawiki.util|skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|Shortdesc-helper.js * Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css * Label-helper-loader[skins=vector,vector-2022,monobook,modern,timeless|peers=Label-helper-pagestyles-vector]|Label-helper.js * Label-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Label-helper-pagestyles-vector.css == Kórinis == * Blackskin[skins=monobook]|Blackskin.css * EskiPariq|EskiPariq.css * RenliBagdarlaw|RenliBagdarlaw.css * RenliBagdarlaw2|RenliBagdarlaw2.css * Renlifon|Renlifon.css * VectorClassic[skins=vector]|VectorClassic.css * searchFocus|searchFocus.js * DisambiguationLinks|DisambiguationLinks.css * HideSandboxLink|HideSandboxLink.css * Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css * StickyTableHeaders[type=general]|StickyTableHeaders.js|StickyTableHeaders.css * purgetab[dependencies=mediawiki.util]|purgetab.js * LatinKirill[default|dependencies=mediawiki.util]|LatinKirill.js == Kategoriyalar == * HotCat|HotCat.js * CatImport[supportsUrlLoad|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,jquery.suggestions,ext.gadget.WikiToast]|CatImport.js|CatImport.css * CategoryMaster[default|rights=sysop|dependencies=mediawiki.util]|CategoryMaster.js|CategoryMaster.css * Katalitik[dependencies=mediawiki.util|type=general]|Katalitik.js|Katalitik.css == Úlgiler == * TemplateDataEditor|TemplateDataEditor.js == test == * WikiToast[hidden|dependencies=mediawiki.notification,oojs-ui-widgets]|WikiToast.js|WikiToast.css qnx9m58oyrr2atd52q26m88unol4cgb 2 6163 275173 275077 2026-10-18T20:35:07Z Qareken Balasi 8937 Profile: Shohruhxon article added 275173 wikitext text/x-wiki [[File:New-Bouncywikilogo.gif|140px|centre]] Assalawmagaleykum! Qaraqalpaq Wikipediasina oz ulesinizdi qosiwga jardem beruwden tartinbanlar. {{#babel:kaa-N|kk-1|uz-3|en-3|tr-3|ru-2}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto 1em auto; max-width:60em" ! colspan="2" | Qareken Balasi |- ! full name | Qareken Balasi |- ! job title | Wikimedian |- ! about me | Hi everyone! I have been contributing to Wikimedia projects since 2019. I love editing in Wikipedia and Wikimedia other projects. I am primarily active on the [[:en:User:Qareken Balasi|English]], [[:ru:User:Qareken Balasi|Russian]], [[:kk:User:Qareken Balasi|Kazakh]], [[:kaa:User:Qareken Balasi|Qaraqalpaq]] and [[:uz:Foydalanuvchi:Qareken Balasi|Uzbek]] Wikipedias, as well as on [[commons:User:Qareken Balasi|Wikimedia Commons]] and ''Meta-Wiki''. My goal is to contribute to the development of Wikimedia projects. |- ! about my work | From August 2019, I began to work actively in Qaraqalpaq Wikipedia, where my area of work until today is creating articles on different topics. Join the Qarakalpaq Wikipedia group in [https://t.me/joinchat/SHh7shVs0e1yOVBUCm3f6A telegram]. |- ! contact me | On my talk pages |} == Paydalanıwshı úlesi == {{userlinks-rights|Qareken Balasi}} == Statistika (18.10.2026) == {| class="wikitable" ! Wiki !! Redaktorlawlar |- | Wikidata || 988 |- | ru.wikipedia || 635 |- | kaa.wikipedia || 285 |- | Wikimedia Commons || 197 |- | Meta-Wiki || 73 |- | uz.wikipedia || 66 |- | Basqalar || 22 |- ! Jámi !! 2266 |} Paydalanıwshı úlesi: [[Special:Contributions/Qareken Balasi|kaa.wikipedia]], [https://xtools.wmcloud.org/globalcontribs/Qareken_Balasi global]. == Jaratqan maqalalarım == * [[Azizbek Aitjanov]] * [[Baxıtbek Elmanov]] * [[Begis Temirbaev]] * [[Jaslar TV]] * [[Jeńisbek Piyazov]] * [[Nókis FM]] * [[Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı]] * [[Qaraqalpaq mámleketlik universiteti]] * [[Qaraqalpaqstan tеlеvideniesi]] * [[Qayrat Nurtas]] * [[Shohruhxon]] * [[Televideniye]] 631dtayouk19k1k2fmlrc4g3uffw8lb 275176 275173 2026-10-18T21:03:05Z Qareken Balasi 8937 Profile: Asal Shodiyeva article added 275176 wikitext text/x-wiki [[File:New-Bouncywikilogo.gif|140px|centre]] Assalawmagaleykum! Qaraqalpaq Wikipediasina oz ulesinizdi qosiwga jardem beruwden tartinbanlar. {{#babel:kaa-N|kk-1|uz-3|en-3|tr-3|ru-2}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto 1em auto; max-width:60em" ! colspan="2" | Qareken Balasi |- ! full name | Qareken Balasi |- ! job title | Wikimedian |- ! about me | Hi everyone! I have been contributing to Wikimedia projects since 2019. I love editing in Wikipedia and Wikimedia other projects. I am primarily active on the [[:en:User:Qareken Balasi|English]], [[:ru:User:Qareken Balasi|Russian]], [[:kk:User:Qareken Balasi|Kazakh]], [[:kaa:User:Qareken Balasi|Qaraqalpaq]] and [[:uz:Foydalanuvchi:Qareken Balasi|Uzbek]] Wikipedias, as well as on [[commons:User:Qareken Balasi|Wikimedia Commons]] and ''Meta-Wiki''. My goal is to contribute to the development of Wikimedia projects. |- ! about my work | From August 2019, I began to work actively in Qaraqalpaq Wikipedia, where my area of work until today is creating articles on different topics. Join the Qarakalpaq Wikipedia group in [https://t.me/joinchat/SHh7shVs0e1yOVBUCm3f6A telegram]. |- ! contact me | On my talk pages |} == Paydalanıwshı úlesi == {{userlinks-rights|Qareken Balasi}} == Statistika (18.10.2026) == {| class="wikitable" ! Wiki !! Redaktorlawlar |- | Wikidata || 988 |- | ru.wikipedia || 635 |- | kaa.wikipedia || 285 |- | Wikimedia Commons || 197 |- | Meta-Wiki || 73 |- | uz.wikipedia || 66 |- | Basqalar || 22 |- ! Jámi !! 2266 |} Paydalanıwshı úlesi: [[Special:Contributions/Qareken Balasi|kaa.wikipedia]], [https://xtools.wmcloud.org/globalcontribs/Qareken_Balasi global]. == Jaratqan maqalalarım == * [[Azizbek Aitjanov]] * [[Baxıtbek Elmanov]] * [[Begis Temirbaev]] * [[Jaslar TV]] * [[Jeńisbek Piyazov]] * [[Nókis FM]] * [[Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı]] * [[Qaraqalpaq mámleketlik universiteti]] * [[Qaraqalpaqstan tеlеvideniesi]] * [[Qayrat Nurtas]] * [[Asal Shodiyeva]] * [[Shohruhxon]] * [[Televideniye]] p2hf3eexnmbih0eg6g5chbnqjer8tps 0 6173 275140 274354 2026-10-18T19:23:38Z Qareken Balasi 8937 Данные приведены в соответствие с русской статьёй: официальная биография, должность министра культуры, звания, источники 275140 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Begis Temirbaev | súwret = Begis_Temirbaev.jpg | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = Temirbaev Begisbay Jumabaevich | tuwılǵan_sánesi = 1978-jıl | tuwılǵan_jeri = [[Qońırat rayonı]] | ólim_sebebi = | bilimi = Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti | janrı = | sıylıqları = [[Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken artist]] (2009) | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = }} '''Begisbay Jumabaevich (Begis) Temirbaev''' — 1978-jılı [[Qaraqalpaqstan Respublikası]] [[Qońırat rayonı]]nda tuwılǵan qaraqalpaq muzıkashısı hám mámleketlik qayratker, 2023-jıldıń sentyabrinen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Mádeniyat ministri<ref name="jk">[https://t.me/s/joqargikenes/17019 Қарақалпақстан Республикасы Мәденият министри лаўазымына Темирбаев Бегисбай Жумабаевич тайынланды] — Joqarǵı Keńes.uz, 2023-09-13.</ref><ref name="gazeta">[https://www.gazeta.uz/uz/2023/09/14/karakalpakstan/ Бегисбай Темирбаев Қорақалпоғистон маданият вазири бўлди] — Gazeta.uz, 2023-09-14.</ref>, Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2009)<ref name="sputnik">[https://uz.sputniknews.ru/20230914/karakalpakstan-ministr-kultura-naznacheniye-38912662.html В Каракалпакстане назначили нового министра культуры — что о нём известно] — Sputnik Узбекистан, 2023-09-14.</ref><ref name="hudud">[https://new.hudud24.uz/news/begis-temirbaev-korakalpogiston-madaniyat-vaziri-buldi Бегис Темирбаев Қорақалпоғистон маданият вазири бўлди] — Hudud24.uz, 2023-09-13.</ref>. == Ómirbayanı == 1978-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Qońırat rayonında tuwılǵan. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetin pitkergen: 2005-jılı bakalavr, 2007-jılı magistr (muzıka tálimi)<ref name="gov">[https://gov.uz/ru/madaniyat/departments/regional?active=573 Темирбаев Бегисбай Жумабаевич — Биография] — Ministry of Culture of Uzbekistan portal (gov.uz).</ref>. === Miynet jolı === Ádewir bioqrafiya boyınsha<ref name="gov" />: * 1997—2001 — Qońırat rayonı mádeniyat basqarması baslıǵı; * 2008—2011 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Aǵartıwshılıq hám mádeniyat orayı metodisti; * 2011—2014 — «Gúlzar» Qaraqalpaq mámleketlik folklor ansamblı direktorı; * 2014—2015 — «Ayqulash juldızları» milliy folklor ansamblı orkestri muzıkashısı, 2015—2017 — solisti; * 2017—2019 — «Ózbekkonsert» mámleketlik shólkeminiń Qaraqalpaqstan Respublikası bólimi direktorı; * 2019—2023 — Ózbekstan mámleketlik filarmoniyasınıń Qaraqalpaqstan Respublikası bólimi bas rejissyorı; * 2023 — «Ayqulash» Qaraqalpaq mámleketlik milliy folklor ansamblı direktorı. == Muzıkalıq iskerligi == Tenor. 2021-jılı Ufada VI Jáhán folklor festivalında qatnasqan<ref name="lgz">[https://lgz.ru/news/romantika-oseni-v-ufe/ «Романтика осени» в Уфе] — Литературная газета, 2024-08-26.</ref>. 2024-jıldıń avgustında Ufadaǵı «Romantika oseni» klassikalıq muzıka II festivalında solist retinde qatnasıp<ref name="bash">[https://www.bashinform.ru/news/culture/2024-08-19/v-ufe-na-sovetskoy-ploschadi-k-yubileyu-goroda-vystupyat-dva-simfonicheskih-orkestra-3890434 В Уфе на Советской площади к юбилею города выступят два симфонических оркестра] — Башинформ, 2024-08-19.</ref>, qaraqalpaq xalıq qosıǵı «Aydınlar»dı hám kinofilmnen qosıqtı atqardı<ref name="lgz" />. 2024-jıl noyabrde Qazanda Qaraqalpaqstan artistleri koncertinde shıqtı<ref name="tatar">[https://tatar-inform.tatar/news/kazanda-saryk-bazary-festivale-kysalarynda-karakalpakstan-artistlary-koncerty-buldy-5896842 «Казанда Шәрык базары» фестивале кысаларында Каракалпакстан артистлары концерты булды] — Татар-информ, 2024-11-27.</ref>. == Mádeniyat ministri == 2023-jıl 13-sentyabrde Qaraqalpaqstan Joqarǵı Kenesi Baslıǵınıń mádeniyat hám kórkem-óner xızmetkerleri menen ushırasıwında Mádeniyat ministri lawazımına tayınlandı<ref name="jk" />; bul lawazımda Qalbay Turdievtiń ornın iyeledi<ref name="gazeta" />. Tayınlanıw haqqında Kursiv Media da xabar berdi<ref name="kursiv">[https://uz.kursiv.media/2023-09-13/minkult-karakalpakstana-vozglavil-eks-rukovoditel-folklornogo-ansamblya/ Минкульт Каракалпакстана возглавил экс-руководитель фольклорного ансамбля] — Kursiv Media, 2023-09-13.</ref>. 2023-jıl 13-noyabrde Ózbekstan mámleketlik óner hám mádeniyat institutı Nókis filialında «Ministr hám jaslar» ushırasıwın ótkerdi<ref name="nukus">[https://uzdsmi-nf.uz/ru/ministr-kultury-respubliki-karakalpakstan-b-temirbaev-posetil-nukusskij-filial-uzbekskogo-naczionalnogo-instituta-iskusstva-i-kultury-i-vstretilsya-s-molodezhyu-filiala/ Министр культуры Б. Темирбаев посетил Нукусский филиал УзГИИК] — 2023-11-13.</ref>. 2025-jıl 18-sentyabrde Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrında baspasóz konferenciyası ótkerip, ministrliktiń rejelerin: Orayliq Aziya xalıqlarınıń milliy muzıka ásbapların islep shıǵarıw ustaxanasın, jazıwshı Tólepbergen Qayıpbergenov muzeyin qurıwdı hám 2023-jılı baslanǵan «Yosh» estrada joybarın 2026-jılı pútkil Ózbekstan boyınsha ótkeriwdi bayanladı<ref name="press25">[https://gov.uz/ru/karakalpakstan/news/view/86531 Пресс-конференция министра культуры Каракалпакстана] — Совет министров Республики Каракалпакстан, 2025-09-18.</ref>; ministrlik maǵlıwmatlarına kóre muzeyge 251 mln 250 mıń swm ajıratılǵan, «Yosh» joybarınıń ekinshi mawsiminde 400-den artıq jas qatnasqan<ref name="uza">[https://uza.uz/uz/posts/qoraqalpoq-sanati-jahon-arenalarida_761789 Qoraqalpoq san’ati jahon arenalarida] — UzA, 2025-09-18.</ref>. == Sıylıqları == * Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2009)<ref name="sputnik" />. * Bashqurtstan Respublikası xalıq artisti (2024): bul haqqında Ózbekstan Mádeniyat ministrligi 2024-jıl 9-sentyabrde xabar berdi<ref name="govxalq">[https://gov.uz/oz/madaniyat/news/view/20901 #Xushxabar] — Ministry of Culture of Uzbekistan, 2024-09-09.</ref>; jarlıq tabılmadı, al «Literaturnaya gazeta» festivalda hurmetli jarlıq penen sıylıqlanǵanın jazadı<ref name="lgz" />. * Docent ilimiy ataǵı («Xalıq dóretiwshiligi» kafedrası, 2023)<ref name="docent">[https://uzdsmi-nf.uz/ru/sem-prepodavatelej-udostoilis-uchyonogo-zvaniya-professora-sem-prepodavatelej-uchyonoe-zvanie-doczenta/ Семь преподавателей удостоились учёного звания профессора...] — УзГИИК Нукусский филиал, 2023-10-09.</ref>. == Dóretiwshiligi== Ol xalıq qosıqların estrada jónelisine salıp hám olardı atqarıwda baqsı jolların tutıp, milliy estradanıń rawajlanıwına úles qosıp kiyatırǵan qosıqshılardın biri. Mısalı, qaraqalpaq xalıq qosıqlarınan «Láy-láy», «Dad álińnen», «Qızlar úyge kir», «Xoshaddes», «Ala qayıs», avtorlıq qosıqlardan [[Qurbanbay Záretdinov|Q.Záretdinov]] namasına «Bul jer ele zor boladı», «Amiwdárya», N.Muxammetdinov namasına «Bir awız sóz súyemen», «Watan topıraǵı», «Muhabbat», «Yosh», Q.Xilalov namasına «Ózbekstan», «Ókinbe, janım», «Appaq qar», A. Paxratdinov namalarına «Qaraqalpaǵım», «Qálbimdegi qız» h.t.b. qosıqların atqarıp kelmekte. Sonday-aq, 2007-jıl 21—22-may Berdaq atındaǵı Mámleketlik muzıkalı akademiyalıq teatrında "Yosh" atlı dáslepki jeke atqarıwshı konsertin ótkeredi. 2016-jılı Begis Temirbaev, "Navo" telekanalı arqalı efirge kórsetilgen "Navo shou" kórsetiwinde qatnasadı<ref>[https://web.archive.org/web/20201024183307/https://kruz.uz/uz/news/show/565 Qaraqalpaq estrada juldızları " Navo shou" de]</ref>. Onıń dóretiwshilik jıllarında ({{Lang-uz|"Шарх Тароналари"}}<ref>[https://web.archive.org/web/20201023012251/https://kruz.uz/uz/news/show/3216 Samarqandda "Шарх Тароналари" XI xalıqaralıq muzıka festivali bolıp ótmoqda.]</ref>, ({{Lang-uz|Маком}}) sıyaqlı kóplegen ilajlarda, koncert hám festivallarda qatnasqan. [[Qazaqstan]], [[Rossiya]], [[Belgiya]], [[Franciya|Frantsiya]], [[Lyuksemburg]], [[Niderlandiya]] hám [[Qıtay]] sıyaqlı shet el mámleketlerinde de dóretiwshiligin kórsetti. == Derekler == {{Commons kategoriya|Begis Temirbaev}} {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * Nadırova A. Qaraqalpaq muzıka tariyxı. –Tashkent, «Sano-standart» baspası, 2018, 384 bet. ISBN 978-9943-5335-2-3 [[Kategoriya:Pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:Qaraqalpaq qosıqshıları]] [[Kategoriya:Qońırat rayonında tuwılǵanlar]] p5mmdmhhn92rjhu56ekixs4bh9ro0do 0 16134 275102 212625 2026-10-18T15:38:50Z Kvazimodo 10433 kategoriya 275102 wikitext text/x-wiki '''Jasalma intellekt''' ('''JI yamasa AI''', ''[[Inglis tili|ingl]]''. ''artificial intelligence, AI'') − keń mániste qollanılıp, ásirese mashinalar, [[Kompyuter|kompyuter sistemaların]] kórsetetuǵın intellekt. Bul mashinalarǵa qorshaǵan ortalıqtı qabıllawǵa imkaniyat beretuǵın metodlar menen [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] jaratatuǵın hám izertleytuǵın hámde anıqlanǵan maqsetlerge erisiw imkaniyatın maksimal dárejede arttıratuǵın háreketlerdi orınlaw ushın oqıw menen intellektti paydalanatuǵın informatikanıń izertlew tarawı.Bunday mashinalardı Jasalma intellekt (AI) dep atawǵa boladı. Jasalma intellekt (AI) texnologiyası sanaatta, húkimette hám ilimde keńnen qollanıladı. Ayırım joqarı profilli qosımshalar keńeytilgen veb-izlew sistemaların qamtıydı (mısalı, [[Google izlew|Google Search]]); usınıs etiw sistemaları ([[YouTube]], [[Amazon]] hám [[Netflix]] paydalanadı); adamnıń sóylewi arqalı óz-ara háreketlesiw (mısalı, Google Assistant, Siri hám Alexa); avtonom kólikler (mısalı, Waymo); generativ hám dóretiwshilik qurallar (mısalı, [[ChatGPT]] hám AI art); hám strategiyalıq oyınlarda (mısalı, shaxmat hám Go) adamnan tıs oyın hám analizlewde keńnen qollanıladı. <ref name="andreas">{{Cite journal|last1=Kaplan|first1=Andreas|last2=Haenlein|first2=Michael|year=2019|title=Siri, Siri, in my hand: Who's the fairest in the land? On the interpretations, illustrations, and implications of artificial intelligence|journal=Business Horizons|volume=62|pages=15–25|doi=10.1016/j.bushor.2018.08.004}}</ref> Alan Tyuring mashinalı intellekt dep ataǵan tarawda tereń izertlewler alıp barǵan birinshi adam edi<ref name="turing">{{Cite book|title=The Essential Turing: the ideas that gave birth to the computer age|year=2004}}</ref>. Jasalma intellekt akademiyalıq pán retinde 1956-jılı tiykar salınǵan. Bul taraw optimizmniń bir neshe ciklinen ótti, fonnan keyin AI qısı dep atalatuǵın kewilsizlik penen qarjılardı joǵaltıw basqıshlarınan ótti. Qarjılandırıw menen qızıǵıwshılıq 2012-jıldan keyin tereń oqıtıw ''(ingl. deep learning)'' barlıq aldınǵı jasalma intellekt (AI) texnikasınan ozıp ketken , hám 2017-jıldan keyin [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformator arxitekturası]] menen aytarlıqtay ósti. Bul 2020-jıllardıń basındaǵı jasalma intellekttiń rawajlanıwına alıp keldi, olardıń kópshiligi [[Amerika Qurama Shtatları|Amerika Qurama Shtatlarında]] jaylasqan kompaniyalar, universitetler hám laboratoriyalar jasalma intellekt tarawında úlken jetiskenliklerge eristi. XXI ásirde jasalma intellektti qollanıwdıń artıwı avtomatlastırıwǵa, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sheshimler qabıllawǵa hám AI sistemaların hár túrli ekonomikalıq sektorlar menen ómir tarawlarına biriktiriwge sociallıq hám ekonomikalıq ózgerislerge tásir etip, miynet bazarlarına, densawlıqtı saqlaw, menen húkimetke tásir etpekte. Sonday-aq sanaat, bilimlendiriw, úgit-násiyat hám jalǵan informaciyaǵada tásir etti. Bul jasalma intellekttiń uzaq múddetli tásirleri, etikalıq aqıbeti hám táwekelleri tuwralı sorawlardı payda etti, bul texnologiyanıń qáwipsizligi menen artıqmashılıqların támiyinlew ushın retlew siyasatı tuwralı talqılawǵa túrtki boladı. AI izertlewleriniń hár túrli ishki tarawları belgili bir maqsetlerge hám belgili bir qurallardı paydalanıwǵa tiykarlanǵan. AI izertlewleriniń dástúrli maqsetlerine pikirlew, bilimdi usınıw, jobalaw, úyreniw, [[tábiyiy tildi qayta islew]], qabıllaw hám [[Robototexnika|robototexnikaǵa]] qollaw kiredi. Ulıwma intellekt − adam orınlay alatuǵın hár qanday wazıypanı keminde teń dárejede orınlaw qábileti − bul tarawdıń uzaq múddetli maqsetleriniń biri. Usı maqsetlerge erisiw ushın AI izertlewshileri izlew hám matematikalıq optimallastırıwdı, formal logikanı, jasalma neyron tarmaqlardı hám statistikaǵa, operaciyalardı izertlewge hám ekonomikaǵa tiykarlanǵan usıllardı qamtıytuǵın keń kólemli texnikalardı beyimlestirdi hám biriktirdi. AI sonıń menen bir qatarda [[psixologiya]], [[lingvistika]], [[filosofiya]], [[nevrologiya]] hám basqa tarawlarǵa súyenedi. == Maqsetler == Intellektti imitaciyalawdıń (yamasa jaratıwdıń) ulıwma máselesi ishki máselelerge bólingen. Bul izertlewshiler intellektual sistema kórsetedi dep kútetuǵın ayrıqsha belgilerden yamasa imkaniyatlardan ibarat. Tómendegi anıqlanǵan belgiler eń kóp itibardı tarttı hám AI izertlewleriniń kólemin óz ishine aladı. === Dálillew hám máseleni sheshiw === Dáslepki izertlewshiler basqatırǵıshlardı sheshkende yamasa logikalıq juwmaqlar shıǵarǵanda adamlar qollanatuǵın basqıshlı oylawǵa elikleytuǵın algoritmlerdi islep shıqtı. 1980 hám 1990-jıllardıń ayaǵında itimallıq penen ekonomikanıń koncepciyaların qollanıp, belgisiz yamasa tolıq emes informaciya menen jumıs islew metodların islep shıqtı. Bul algoritmlerdiń kópshiligi úlken pikirlew máselelerin sheshiw ushın jetkiliksiz, óytkeni olar «kombinatorlıq jarılıs» tı bastan keshiredi: esaplaw ósken sayın olar eksponencial túrde ástenlesedi. Hátte adamlar AI izertlewleri úlgi ete alatuǵın basqıshpa-basqısh juwmaqlardı siyrek paydalanadı. Olar óz máseleleriniń kópshiligin tez, intuitiv pikirlewler arqalı sheshedi. Durıs hám ónimli pikirlew − sheshilmegen másele. === Bilimdi sáwlelendiriw === [[Fayl:General_Formal_Ontology.svg|nobaý|Ontologiya bilimdi domendegi túsinikler jıynaǵı hám usı túsinikler arasındaǵı qatnaslar retinde kórsetedi.]] [[Bilimdi sáwlelendiriw hám dálillew|Bilimdi usınıw]] ''(ingl. knowledge representation)'' hám [[Bilim injiniring|bilim injiniringi]] ''(ingl. knowledge engineering)'' AI programma sorawlarına sanalı túrde juwap beriwge hám anıq dúnyadaǵı faktler tuwralı juwmaqlar shıǵarıwǵa imkaniyat beredi. Bilimniń formal kórinisleri kontentine tiykarlanǵan indekslew hám izlew, saxnalıq interpretaciya, klinikalıq qollaw, bilimdi ashıw (úlken maǵlıwmatlar bazalarınan alınǵan «qızıqlı» hám háreketke jaramlı juwmaqlar), hám basqa tarawlarda qollanıladı. [[Bilim bazası]] ''(ingl. knowledge base)'' − bul programma qollana alatuǵın formada usınılǵan bilimler jıynaǵı. [[Ontologiya (informatika)|Ontologiya]] ''(ingl. ontology)''− belgili bir bilim tarawı paydalanatuǵın obyektlerdiń, qatnaslardıń, túsiniklerdiń hám qásiyetlerdiń jıynaǵı. Bilim tiykarları obyektler, qásiyetler, kategoriyalar hám obyektler arasındaǵı qatnaslar sıyaqlı zatlardı kórsetiwi kerek; jaǵdaylar, waqıyalar, awhallar hám waqıt; sebepleri menen aqıbetleri; bilim tuwralı bilimler (basqa adamlar biletuǵını tuwralı biz ne bilemiz); ádepki pikirlew (adamlar durıs dep esaplaǵan nárseler hám basqa faktler ózgergende de haqıyqat bolıp qala beredi); hám bilimniń kóplegen basqa aspektleri menen tarawları. Bilimdi kórsetiwdegi eń qıyın máselelerdiń qatarında parasatlı bilimniń keńligi (ortasha adam biletuǵın atomlıq faktlerdiń jıynaǵı júdá úlken); hám ulıwma mánili bilimniń subsimvollı forması (adamlar biletuǵın nárselerdiń kóbisi awızsha bildire alatuǵın «faktler» yamasa «málimlemeler» retinde kórsetilmeydi). Sonday-aq bilim alıwdıń qıyınshılıǵı, AI qosımshaları ushın bilim alıw máselesi bar. === Jobalaw hám qarar qabıl etiw === «Agent» - bul dúnyada háreket etetuǵın hám qabıllaytuǵın hár qanday nárse. Racional agenttiń maqsetleri yamasa qálewi bar hám olardı ámelge asırıw ushın háreketler isleydi. Avtomatlastırılǵan jobalawda agenttiń anıq maqseti boladı. Avtomatlastırılǵan qarar qabıllawda agenttiń qálewi bar − ol bolǵısı keletuǵın ayırım jaǵdaylar bar hám biykarlawǵa háreket etetuǵın jaǵdaylar da bar. Qarar qabıllawshı agent hárbir jaǵdayǵa («paydalı programma» dep ataladı) nomer tayınlaydı, ol agent onı qanshelli jaqsı kóretuǵının ólsheydi. Hárbir múmkin háreket ushın ol «kútiletuǵın paydalılıqtı» esaplay aladı: nátiyjeniń júz beriw itimallıǵı menen ólshengen hárekettiń barlıq itimal nátiyjeleriniń paydalılıǵı. Sonnan keyin ol maksimal kútiletuǵın xızmetlik programma menen háreketti tańlay aladı. Klassikalıq jobalawda agent hár qanday hárekettiń tásiri qanday bolatuǵının anıq biledi. Degen menen, anıq dúnyadaǵı máselelerdiń kópshiliginde agent ózi turǵan jaǵdayǵa isenimli bolmawı múmkin («belgisiz» yamasa «baqlanbaytuǵın») hám hárbir itimal háreketten keyin ne bolatuǵının anıq bilmewi múmkin (ol emes. «deterministik»). Ol itimallıqtı boljaw arqalı háreketti tańlawı kerek, sonnan keyin hárekettiń jumıs islegenin kóriw ushın jaǵdaydı qayta bahalawı kerek. Ayırım máselelerde agenttiń qálewi belgisiz bolıwı múmkin, ásirese basqa agentler yamasa adamlar qatnasqan jaǵdayda. Bulardı úyreniwge boladı (mısalı, keri kúsheytilgen oqıtıw arqalı) yamasa agent óz qálewlerin jaqsılaw ushın informaciyanı izley aladı. Informaciyalıq bahalılıq teoriyası izertlew yamasa eksperimentlik háreketlerdiń mánisin ólshew ushın paydalanılıwı múmkin. Keleshektegi itimal háreketler menen jaǵdaylardıń keńisligi ádette júdá úlken, sonlıqtan agentler háreketlerdi qabıllap, nátiyjeniń qanday bolatuǵının bilmey, jaǵdaylardı bahalawı kerek. Markovtıń qarar qabıllaw procesinde belgili bir hárekettiń jaǵdaydı belgili bir usıl menen ózgertiw itimallıǵın sáwlelendiretuǵın ótiw modeli hám hárbir jaǵdaydıń paydalılıǵın hám hárbir hárekettiń bahasın támiyinleytuǵın sıylıq funkciyası bar. Siyasat qarardı hárbir múmkin jaǵday menen baylanıstıradı. Siyasat esaplanıwı múmkin (mısalı, iteraciya arqalı), evristikalıq bolıwı yamasa onı úyreniwge boladı. Oyın teoriyası óz-ara háreketlesetuǵın bir neshe agentlerdiń orınlı minez-qulqın sáwlelendiredi hám basqa agentlerdiń qatnasıwı menen qarar qabıllaytuǵın AI programmalarında qollanıladı. === Úyreniw === [[Mashinalıq oqıtıw]] ''(ingl. Machine learning)'' − belgili bir wazıypanı orınlawda olardıń ónimliligin avtomatlı túrde jaqsılay alatuǵın programmalardı izertlew. Ol basınan baslap AI bólimi boldı. Mashinalıq oqıtıwdıń bir neshe túri bar. Baqlawsız oqıtıw maǵlıwmatlar aǵımın analizleydi hám úlgilerdi tabadı hámde basqa kórsetpelersiz boljaydı. Baqlanatuǵın oqıtıw adamnan aldı menen kirgizilgen maǵlıwmatlardı belgilewdi talap etedi hám eki tiykarǵı túrde boladı: klassifikaciyalaw (bunda programma kiritilgen maǵlıwmatlar qaysı kategoriyaǵa tiyisli ekenin shamalawdı úyreniwi kerek) hám regressiya (bunda programma sanlı kirgiziwge tiykarlanǵan sanlı funkciyanı shıǵarıwı kerek). Oqıtıwdı kúsheytiwde agent jaqsı juwaplar ushın xoshametlenedi, al jaman juwaplar ushın jazalanadı. Agent «jaqsı» dep klassifikaciyalanǵan juwaplardı tańlawdı úyrenedi. [[Transfer oqıtıw]] ''(ingl. Transfer learning)'' − bul bir másele boyınsha alınǵan bilimniń jańa máselege qollanılıwı. [[Tereń oqıtıw]] ''(ingl. Deep learning)'' − bul oqıtıwdıń barlıq túrleri ushın biologiyalıq ilhamlandırılǵan jasalma neyron tarmaqlar arqalı kiriwlerdi basqaratuǵın mashinalıq oqıtıwdıń bir túri<ref>{{Web deregi | url = https://builtin.com/artificial-intelligence| bet = Artificial Intelligence (AI): What Is AI and How Does It Work? {{!}} Built In| jumıs = builtin.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-oktyabr }}</ref>. Esaplaw oqıtıw teoriyası oqıwshılardı esaplaw quramalılıǵı, úlginiń quramalılıǵı (qansha maǵlıwmatlar talap etiliwi) yamasa optimallastırıwdıń basqa túsinikleri boyınsha bahalay aladı. === GPT === [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|Generativ aldınnan tayarlanǵan transformatorlar]] (GPT, ''ingl. Generative pre-trained transformers'') - gáplerdegi sózler arasındaǵı semantikalıq qatnaslarǵa tiykarlanǵan [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] ([[tábiyiy tildi qayta islew]]) bolıp tabıladı. Tekstke tiykarlanǵan GPT modelleri internetten bolıwı múmkin bolǵan teksttiń úlken korpusında aldınnan oqıtılǵan. Aldınnan tayarlıq keyingi tokendi boljawdan ibarat (token ádette sóz, jup sóz yamasa punktuaciyalıq belgiler boladı). Usı aldınnan shınıǵıw barısında GPT modelleri dúnya tuwralı bilimlerdi jıynaydı, sonnan keyin keyingi tokendi qayta boljaw arqalı adamǵa uqsas tekstti jarata aladı. Ádette, keyingi oqıtıw basqıshı modeldi jáne de durıs, paydalı hám zıyansız qıladı, ádette adam keri baylanısınan oqıtıwdı kúsheytiw (RLHF) dep atalatuǵın usıl menen. Házirgi GPT modelleri ele de «gallyucinaciya» dep atalatuǵın jalǵan maǵlıwmatlardı payda etiwge beyim, biraq onı RLHF hám sapalı maǵlıwmatlar menen azaytıwǵa boladı. Olar ápiwayı tekstte soraw beriwge yamasa tapsırmanı sorawǵa imkaniyat beretuǵın chat-botlarda qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://news.mit.edu/2023/explained-generative-ai-1109| bet = Explained: Generative AI| sáne = 2023-jıl 9-noyabr }}</ref>. Házirgi waqıttaǵı [[Til modeli|modeller]] menen xızmetlerge mınalar kiredi: [[Gemini (chatbot)|Gemini]] (burınǵı Bard), [[ChatGPT]], Grok, Claude, Copilot hám LLaMA<ref>{{Web deregi | url = https://mitsloanedtech.mit.edu/ai/tools/writing/| bet = AI Writing and Content Creation Tools| baspaxana = MIT Sloan Teaching & Learning Technologies| qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-dekabr }}</ref>. Multimodal GPT modelleri súwretler, videolar, dawıs hám tekst sıyaqlı maǵlıwmatlardı qayta isley aladı. == Derekler == {{Reflist|22em}} == Sırtqı siltemeler == * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p003k9fc Artificial Intelligence]. BBC Radio 4 discussion with John Agar, Alison Adam & Igor Aleksander (''In Our Time'', 8 December 2005). * [https://datascience.cancer.gov/news-events/blog/theranostics-and-ai-next-advance-cancer-precision-medicine Theranostics and AI – The Next Advance in Cancer Precision Medicine] [[Kategoriya:Jasalma intellekt| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] g9zpcfofnibg29zimbpbf2q1qv0nkns 0 16689 275109 266294 2026-10-18T15:58:27Z Kvazimodo 10433 /* Qosımsha oqıw */ qosımshalar 275109 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq injiniring''' (Programmalıq támiynat injeneriyası) - [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] jaratıwǵa tiykarlanǵan injenerlik usıl<ref name="ACM 2020">{{Web deregi | url = http://computingcareers.acm.org/?page_id=12| bet = Computing Degrees & Careers| avtor = ACM| jıl = 2007| baspaxana = ACM| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-noyabr }}</ref>. '''Programmalıq támiynat injeneri''' - bul kompyuter programmalıq támiynatın proektlestiriw, jaratıw, testlew, qollaw hám bahalaw ushın injenerlik proektlestiriw procesin qollanatuǵın adam. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|''Baǵdarlamashı'' (programmist)]] termini geyde sinonim retinde paydalanıladı, biraq dizaynnan góre programmalıq támiynattı ámelge asırıwdı atap kórsetiwi múmkin, sonıń menen qatar injenerlik bilim yamasa kónlikpelerdiń konnotaciyaları bolmawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/11/programmers-should-not-call-themselves-engineers/414271/| bet = Programmers: Stop Calling Yourselves Engineers| sáne = 2015-jıl 5-noyabr | jumıs = [[The Atlantic]]}}</ref>. Injenerlik usıllar programmalıq támiynattı jaratıw procesin informaciyalastırıw ushın qollanıladı<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}</ref>, programmalıq támiynattıń ómirlik ciklı procesiniń ózin anıqlawdı, kirgiziwdi, bahalawdı, ólshewdi, basqarıwdı, ózgertiwdi hám jetilistiriwdi qamtıydı. Ol programmalıq qural konfiguraciyasın basqarıwdı kóp paydalanadı,<ref name="swebookv3" /> ol konfiguraciyadaǵı ózgerislerdi sistemalı túrde baqlaw hám sistemanıń ómirlik ciklı dawamında konfiguraciya menen kodtıń tutaslıǵı menen qadaǵalanıw imkaniyatın saqlaw tuwralı. Zamanagóy procesler programmalıq támiynat versiyasın qollanadı. == Tariyxı == 1960-jıllardan baslap programmalıq támiynat injiniringniń ózine tán túri retinde qarastırıldı. Sonıń menen qatar,  programmalıq injiniringdi rawajlandırıw gúres retinde qarastırıldı. Programmalıq támiynat ushın kóplegen qıyınshılıqlar payda etken informaciyalıq qurallar menen jumıs islew qıyın edi. Mashqalalardıń qatarına byudjetten asıp ketken, belgilengen múddetten ótip ketken, keń kólemli qayta islewdi hám texnikalıq xızmet kórsetiwdi talap etetuǵın hám tutınıwshılardıń mútájliklerin sátsiz qanaatlandıratuǵın yamasa hátte tamamlanbaǵan programmalıq qural kirdi. Programmalıq injiniring termininiń kelip shıǵıwı hár túrli derekler menen baylanıslı. Bul termin 1965-jıl iyunda «Kompyuter hám avtomatika» basılımında kompaniyalar usınatuǵın xızmetler diziminde payda boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.bitsavers.org/magazines/Computers_And_Automation/196506.pdf| bet = Computers and Automation: The Computer Directory and Buyers' Guide, 1965| jumıs = bitsavers.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-iyul }}</ref> hám ACM prezidenti Entoni A. Ottingerdiń 1966-jıl avgusttaǵı Communications of ACM shıǵarılımında (9-tom, № 8) ACM aǵzalıǵına xatta rásmiy túrde qollanıldı<ref>{{Cite journal|title=President's Letter to the ACM Membership}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://bertrandmeyer.com/2013/04/04/the-origin-of-software-engineering/| bet = The origin of "software engineering"| sáne = 2013-jıl 4-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 17-noyabr }}</ref>. Margaret Gamilton Apollon missiyalarında «programmalıq injiniring» pánin olardıń islep atırǵanın nızamlı qılıw ushın sáwlelendirdi<ref>{{Web deregi | url = https://publications.computer.org/software-magazine/2018/06/08/margaret-hamilton-software-engineering-pioneer-apollo-11/| bet = What to Know About the Scientist who Invented the Term "Software Engineering"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181124103748/https://publications.computer.org/software-magazine/2018/06/08/margaret-hamilton-software-engineering-pioneer-apollo-11/| arxivsáne = 2018-jıl 24-noyabr | avtor = Software Magazine| avtorsilteme = Software Magazine| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-fevral }}</ref>. Sol waqıtlarda «programmalıq támiynat daǵdarısı» boldı esaplandı<ref>{{Web deregi | url = http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/NATOReports/index.html| bet = The 1968/69 NATO Software Engineering Reports| avtor = Randell| avtorsilteme = Brian Randell| at = Brian| sáne = 2001-jıl 10-avgust | jumıs = Brian Randell's University Homepage| baspaxana = The School of the Computer Sciences, Newcastle University| qaralǵan sáne = 2008-jıl 11-oktyabr | citata = The idea for the first NATO Software Engineering Conference, and in particular that of adopting the then practically unknown term "software engineering" as its (deliberately provocative) title, I believe came originally from Professor [[Friedrich L. Bauer|Fritz Bauer]].}}</ref>. Programmalıq injiniring boyınsha 40-xalıqaralıq konferenciya (ICSE 2018) Frederik Brukstıń plenarlıq sessiyasınıń tiykarǵı bayanatları menen «Programmalıq injiniring» 50 jıllıǵın atap ótti<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=StN49re9Nq8&t=67s| bet = ICSE 2018 – Plenary Sessions – Fred Brooks| avtor = 2018 International Conference on Software Engineering celebrating its 40th anniversary, and 50 years of Software engineering| jumıs = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-avgust }}</ref> hám Margaret Gamilton menen<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=ZbVOF0Uk5lU| bet = ICSE 2018 – Plenary Sessions – Margaret Hamilton| avtor = 2018 International Conference on Software Engineering celebrating its 40th anniversary, and 50 years of Software engineering| jumıs = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-avgust }}</ref>. == Anıqlamalar hám terminologiya == Programmalıq injiniringniń zárúr anıqlamalarına tómendegiler kiredi: * «Ilimiy hám texnologiyalıq bilimlerdi, metodlardı hám tájiriybeni programmalıq támiynattı proektlestiriwge, engiziwge, testlewge hám hújjetlestiriwge sistemalı túrde qollanıw» — Miynet statistikası byurosı— IEEE sistemaları hám programmalıq injiniring — Sózlik * «Programmalıq támiynattı jaratıwǵa, paydalanıwǵa hám qollanıwǵa sistemalı, tártipli, sanlı usıldı qollanıw» — IEEE standart Glossariy programmalıq injiniring terminologiyası * «programmalıq támiynat ónirisiniń barlıq aspektlerine baylanıslı injenerlik pán» - Yan Sommervill<ref name="Sommerville1">{{Cite book|last=Sommerville|first=Ian|title=Software Engineering|url=https://archive.org/details/softwareengineer0000somm_s1g8|edition=8th|year=2007|publisher=Pearson Education|location=Harlow, England|isbn=978-0-321-31379-9|pages=[https://archive.org/details/softwareengineer0000somm_s1g8/page/7 7]|chapter=1.1.2 What is software engineering?|quote=Software engineering is an engineering discipline that is concerned with all aspects of software production from the early stages of system specification to maintaining the system after it has gone into use. In this definition, there are two key phrases:<br /> 1. ''Engineering discipline'' Engineers make things work. They apply theories, methods and tools where these are appropriate [. . .] Engineers also recognize that they must work to organizational and financial constraints. [. . .]<br /> 2. ''All aspects of software production'' Software engineering is not just concerned with the technical processes of software development but also with activities such as software project management and with the development of tools, methods and theories to support software production.}}</ref> * «anıq mashinalarda isenimli hám ónimli jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı únemli etiw ushın isenimli injenerlik principlerdi dúziw hám paydalanıw» - Fric Bauer<ref name="Bauer1">{{Cite journal|title=Software Engineering|pages=530–538}}</ref> * «Quramalı kompyuter programmaların proektlestiriw, engiziw hám xızmet kórsetiw menen shuǵıllanatuǵın informatika tarawı» — Merriam-Vebster<ref>{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/software+engineering| bet = Definition of SOFTWARE ENGINEERING| til = en| jumıs = www.merriam-webster.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-noyabr }}</ref> * «Programmalıq injiniring» tek kod jazıw aktin ǵana emes, al waqıttıń ótiwi menen kodtı jaratıw hám qollaw ushın shólkem qollanatuǵın barlıq qurallar menen proceslerdi qamtıydı. [...] Programmalıq injiniringdi «waqıt boyınsha integraciyalasqan programmalastırıw» retinde qarastırıwǵa boladı. '"—Google-daǵı programmalıq injiniring<ref>{{Cite book|last=Winters|first=Titus|title=Software Engineering at Google|year=2020|publisher=O'Reilly Media, Inc.|isbn=978-1-492-08279-8|pages=xix–xx, 6–7|chapter=Preface, Programming Over Time|quote=We propose that «software engineering» encompasses not just the act of writing code, but all of the tools and processes an organization uses to build and maintain that code over time. What practices can a software organization introduce that will best keep its code valuable over the long term? How can engineers make a codebase more sustainable and the software engineering discipline itself more rigorous?}}</ref>. Al tómendegi terminler rásmiy túrde az qollanılǵan: * aldın kompyuter programmalastırıw hám sistemalı analiz dep atalatuǵın xızmettiń keń kólemine arnalǵan rásmiy emes zamanagóy termin retinde<ref>{{Web deregi | url = http://www.micsymposium.org/mics_2002/SALAH.PDF| bet = Engineering an Academic Program in Software Engineering| avtor = Akram I. Salah| sáne = 2002-jıl 5-aprel | baspaxana = 35th Annual Midwest Instruction and Computing Symposium| qaralǵan sáne = 2006-jıl 13-sentyabr }}: "For some, software engineering is just a glorified name for programming. If you are a programmer, you might put 'software engineer' on your business card—never 'programmer' though."</ref>; * formal túrde informatikanıń kishi pán retinde izertlenetuǵın kompyuter programmalastırıw teoriyasına qarsı kompyuter programmalastırıw tájiriybesiniń barlıq aspektlerine arnalǵan keń termin retinde<ref name="p. 26">Mills, Harlan D., J. R. Newman, and C. B. Engle, Jr., "An Undergraduate Curriculum in Software Engineering," in {{Cite book|title=Software Engineering Education: SEI Conference 1990, Pittsburgh, Pennsylvania, USA, April 2–3,...|year=1990|url=https://archive.org/details/softwareengineer0432unse|author=Deimel|publisher=Springer}},[https://books.google.com/books?id=ZuWbyy2blMEC&pg=PA26 p. 26]: "As a practical matter, we regard software engineering as the necessary preparation for the practicing, software development and maintenance professional. The Computer Scientist is preparing for further theoretical studies..."</ref>; * kompyuter programmalastırıwǵa belgili bir usıldı úgitlewdi qamtıytuǵın termin retinde, onı kórkem óner yamasa qol óner emes, injenerlik pán retinde qarastırıwǵa shaqıradı hám usınılǵan tájiriybelerdi kodifikaciyalawdı jaqlaydı<ref>{{Web deregi | url = http://evidence.cs.keele.ac.uk/rebse.html| bet = Realizing Evidence-based Software Engineering| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061217013922/http://evidence.cs.keele.ac.uk/rebse.html| arxivsáne = 2006-jıl 17-dekabr | avtor = David Budgen| sáne = 2004-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2006-jıl 18-oktyabr }}: "We believe that software engineering can only advance as an engineering discipline by moving away from its current dependence upon advocacy and analysis,...."</ref>. == Keń kólemli proektlerdegi wazıypalar == === Programmalıq támiynat talapları === Talaplar injiniringi programmalıq támiynatqa qoyılatuǵın talaplardı anıqlaw, analizlew, specifikaciyalaw hám validaciyalaw bolıp tabıladı. Programmalıq támiynatqa qoyılatuǵın talaplar úsh túrli bolıwı múmkin. Funkcional talaplar, funkcional emes talaplar hám domen talapları bar. Programmalıq támiynattıń jumısı orınlanıp, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] paydalanıwı ushın tiyisli nátiyje kútiliwi kerek. Funkcional emes talaplar portativlik, qáwipsizlik, texnikalıq xızmet kórsetiw, isenimlilik, masshtablaw, ónimlilik, qayta paydalanıw hám iykemlilik sıyaqlı máseleler menen shuǵıllanadı.Olar tómendegi túrlerge bólinedi: interfeys sheklewleri, ónimlilik sheklewleri (mısalı, juwap beriw waqtı, qáwipsizlik, saqlaw keńisligi h.t.b.), operaciyalıq sheklewler, ómirlik cikl sheklewleri (texnikalıq xızmet kórsetiw, tasıw h.t.b.) hám ekonomikalıq sheklewler. Sistemanıń yamasa programmalıq quraldıń qalay jumıs isleytuǵının biliw, jumıs islemeytuǵın talaplardı kórsetiw kerek. Domen talapları belgili bir kategoriyanıń yamasa proekttiń domen xarakteristikası menen baylanıslı<ref>{{Web deregi | url = https://www.geeksforgeeks.org/software-engineering-classification-of-software-requirements/| bet = Software Engineering {{!}} Classification of Software Requirements| sáne = 2018-jıl 19-iyun | til = en-us| jumıs = GeeksforGeeks| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-may }}</ref>. === Programmalıq támiynat dizaynı === Programmalıq támiynat dizaynı sistemanıń yamasa komponent arxitekturasın, komponentlerin, interfeyslerin hám basqa xarakteristikaların anıqlaw procesi. Bul programmalıq támiynat arxitekturası dep te ataladı. Programmalıq támiynat dizaynı úsh túrli dizayn dárejesine bólinedi. Úsh dáreje - interfeys dizaynı, arxitekturalıq dizayn hám tolıq dizayn. Interfeys dizaynı - bul sistema menen onıń ortalıǵınıń óz-ara háreketlesiwi.Bul sistemanıń ishki jumısı menen qatar abstrakciyanıń joqarı dárejesinde júz beredi. Arxitekturalıq dizayn sistemanıń tiykarǵı komponenti menen hám olardıń minnetleri, qásiyetleri, interfeysleri hám olardıń arasındaǵı baylanıslar menen óz-ara háreketlesiwi menen baylanıslı. Tolıq dizayn - bul sistemanıń barlıq komponentleriniń ishki elementleri, olardıń qásiyetleri, qarım-qatnasları, qayta islew hám ádette olardıń algoritmleri menen maǵlıwmatlar strukturaları<ref>{{Web deregi | url = https://www.geeksforgeeks.org/software-engineering-software-design-process/| bet = Software Engineering {{!}} Software Design Process| sáne = 2019-jıl 24-may | til = en-us| jumıs = GeeksforGeeks| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-may }}</ref>. === Programmalıq támiynat qurılısı (konstrukciyası) === Programmalıq támiynat konstrukciyasın islep shıǵıwdıń tiykarǵı xızmeti<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="swebookv3">[https://www.computer.org/web/swebok/v3 "Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014"] <span class="cs1-format">(pdf)</span>. ''www.swebok.org''. IEEE Computer Society<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2016</span>.</cite></ref>, dizayndı ámelge asırıw ushın programmalastırıw, birlik testlew, integraciyalıq testlew hám qayta islewdiń úylesimi bolıp tabıladı. Bul basqıshtaǵı testlewdi ádette baǵdarlamashı programmalıq támiynat jaratıp atırǵanda, jańa ǵana jazılǵanın tekseriw hám kodtıń keyingi adımǵa qashan jiberiletuǵının anıqlaw ushın orınlaydı.  === Programmalıq támiynattı testlew === Programmalıq támiynattı testlew<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="swebookv3">[https://www.computer.org/web/swebok/v3 "Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014"] <span class="cs1-format">(pdf)</span>. ''www.swebok.org''. IEEE Computer Society<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2016</span>.</cite></ref> - bul birlikti testlew hám integraciyalıq testlew sıyaqlı hártúrli usıllar menen testlenetuǵın ónimniń yamasa xızmettiń sapası tuwralı mápli táreplerdi informaciya menen támiyinlew ushın alıp barılatuǵın empirikalıq, texnikalıq izertlew. Bul programmalıq támiynat sapasınıń bir aspekti. Programmalıq támiynattı jaratıwdıń jeke basqıshı retinde onı ádette sapanı támiyinlew xızmetleri yamasa kodtı jazǵannan basqa islep shıǵarıwshı orınlaydı. === Programmalıq támiynattı analizlew === Programmalıq támiynattı analizlew - ónimlilik, bekkemlik hám qáwipsizlik sıyaqlı qásiyetke baylanıslı kompyuter programmalarınıń háreketin analizlew (tallaw) procesi. Ol programmanı orınlamastan (statikalıq baǵdarlamanı analizlew), orınlanıw waqtında (dinamikalıq programma analizi) yamasa ekewiniń kombinaciyasında orınlanıwı múmkin. === Programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw === Programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="swebookv3">[https://www.computer.org/web/swebok/v3 "Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014"] <span class="cs1-format">(pdf)</span>. ''www.swebok.org''. IEEE Computer Society<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2016</span>.</cite></ref> programmalıq qural ónimin jóneltkennen keyin únemli qollaw ushın zárúr háreketlerdi bildiredi. Programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw - qátelerdi óshiriw hám onıń jumısın jaqsılaw ushın tarqatıwdan keyin programmalıq qural qollanbaların ózgertiw hám jańalaw. Programmalıq támiynattıń haqıyqıy dúnya menen kóp baylanısı bar hám haqıyqıy dúnya ózgergende programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw talap etiledi<ref>{{Web deregi | url = https://economictimes.indiatimes.com/definition/software-maintenance| bet = What is Software Maintenance? Definition of Software Maintenance, Software Maintenance Meaning| jumıs = The Economic Times| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-may }}</ref>. == Derekler == === Citatalar === {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite book|publisher=IEEE Computer Society|isbn=978-0-7695-5166-1|others=Pierre Bourque, Richard E. Fairley (eds.)|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Guide): Version 3.0| sáne =2014}} * {{Cite book|title=Software Engineering: A Practitioner's Approach|year=1992|url=https://archive.org/details/softwareengineer0000roge_b6t1_l2b3|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-337597-7}} * {{Cite book|title=Software Engineering|year=1991|url=https://archive.org/details/softwareengineer0000shar_h3k8|publisher=Pearson Education|isbn=978-0-13-703515-1}} * {{Cite book|title=An Integrated Approach to Software Engineering|year=2005|url=https://archive.org/details/integratedapproa0000jalo_q4t6|publisher=Springer|isbn=978-0-387-20881-7}} * {{Cite book|title=Object-oriented software engineering : using UML, patterns, and Java|year=2010|url=https://archive.org/details/objectorientedso0000brue|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0-13-606125-0}} * {{Cite book|title=Software engineering for embedded systems : methods, practical techniques, and applications|publisher=Kidlington, Oxford, United Kingdom|isbn=978-0-12-809433-4|date=2019-06-21}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 2toq308i189fnqyud9dmmfhi7e1evrz 0 16693 275131 274174 2026-10-18T16:06:55Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275131 wikitext text/x-wiki '''Kompyuter injiniring (KI)''' ''(inglisshe - Computer engineering)'' - kompyuter texnikası menen programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın informatika hám elektron injenerliktiń bir neshe tarawların birlestiretuǵın informatika hám elektron injenerlik taraw<ref>{{Cite book|last=IEEE Computer Society|author2=ACM|title=Computer Engineering 2004: Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering|url=http://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf|date=December 12, 2004|page=iii|quote=Computer System engineering has traditionally been viewed as a combination of both electronic engineering (EE) and computer science (CS).}}</ref>. Ayırım universitetlerde kompyuter injiniring informatika hám injenerlik dep ataladı. Kompyuter injiniringler elektron injenerlik, informatika, [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq]]-programmalıq támiynat integraciyası, programmalıq támiynattı proektlestiriw hám [[programmalıq injiniring]] boyınsha oqıtıwdı talap etedi. Ol elektrotexnika menen informatikanıń usılları hám principlerin paydalanadı hám jasalma intellekt (AI), [[robototexnika]], kompyuter tarmaqları, kompyuter arxitekturası hám operacion sistemalar sıyaqlı tarawlardı qamtıwı múmkin. Kompyuter injiniringler jeke mikrokontrollerlerdi, mikroprocessorlardı, jeke kompyuterlerdi hám superkompyuterdi proektlestiriwden baslap sxemalardı proektlestiriwge shekem esaplawlardıń kóplegen apparatlıq hám programmalıq aspektlerine qatnasadı. Injiniringniń bul tarawı kompyuter sistemalarınıń qalay jumıs isleytuǵınına emes, al olardı úlken súwretke qalay biriktiriwge de baǵdarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.tcd.ie/Engineering/about/what_is_eng/computer_eng_intro.html| bet = What is Computer System Engineering| avtor = Trinity College Dublin| qaralǵan sáne = 2006-jıl 21-aprel }}, "Computer engineers need not only to understand how computer systems themselves work but also how they integrate into the larger picture. Consider the car. A modern car contains many separate computer systems for controlling such things as the engine timing, the brakes, and the airbags. To be able to design and implement such a car, the computer engineer needs a broad theoretical understanding of all these various subsystems & how they interact.</ref>. [[Robototexnika]] - kompyuter texnikasınıń qosımshalarınıń biri. Kompyuter injiniring ádette ornatılǵan mikrokontrollerlerge arnalǵan programmalıq támiynat penen mikroprogrammanı jazıw, VLSI chiplerin, analog sensorlardı, aralas signal platalardı hám operacion sistemalardı proektlestiriwdi qamtıytuǵın tarawlar menen shuǵıllanadı. Kompyuter injiniring sonıń menen qatar motorlar, kommunikaciyalar hám sensorlar sıyaqlı elektr sistemaların basqarıw hám baqlaw ushın cifrlı sistemalardı qollanıwǵa tiykarlanǵan robototexnikanı izertlewge de qolaylı. Kóplegen joqarı oqıw orınlarında kompyuter injiniring studentlerine tómengi hám joqarı kurslarda tereńletilgen oqıw baǵdarların tańlawǵa ruqsat etiledi, óytkeni kompyuterlerdi proektlestiriw menen qollanıwda paydalanatuǵın bilimniń tolıq kólemi bakalavriat dárejesiniń shegarasınan tıs. Basqa institutlar kompyuter injiniringdi tiykarǵı baǵdar retinde járiyalamastan aldın injenerlik studentlerden bir yamasa eki jıllıq ulıwma injiniringdi tamamlawdı talap etiwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://www.registrar.clemson.edu/html/changeMjr_Curr.htm| bet = Changing Majors @ Clemson| baspaxana = Clemson University| qaralǵan sáne = 2011-jıl 20-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://freshmanengineering.uark.edu/2041.php| bet = Declaring a College of Engineering Major| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141012182736/http://freshmanengineering.uark.edu/2041.php| arxivsáne = 2014-jıl 12-oktyabr | baspaxana = University of Arkansas| qaralǵan sáne = 2011-jıl 20-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.cmu.edu/me/undergraduate/degree-requirements.html| bet = Degree Requirements| baspaxana = Carnegie Mellon University| qaralǵan sáne = 2011-jıl 20-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.uca.edu.ar/index.php/site/index/es/uca/facultad-de-ciencias-fisicomatematicas-e-ingenieria/alumnos/programas-de-materias/cc1y2/| bet = Programas de Materias| til = es| baspaxana = Universidad Católica Argentina}}</ref>. [[Fayl:Dell_Dimension_C521_Motherboard.jpg|nobaý|Jeke kompyuterde qollanılatuǵın bul kompyuterdiń analıq platası kompyuter injiniring jumıslarınıń nátiyjesi bolıp tabıladı.]] == Tariyxı == [[Fayl:Babbage_Difference_Engine.jpg|nobaý|The Difference Engine, birinshi mexanikalıq kompyuter]] [[Fayl:Glen_Beck_and_Betty_Snyder_program_the_ENIAC_in_building_328_at_the_Ballistic_Research_Laboratory.jpg|nobaý|ENIAC, birinshi elektron kompyuter]] Kompyuter injiniring 1939-jılı Djon Vinsent Atanasoff penen Klifford Berri fizika, matematika hám elektrotexnika arqalı dúnyadaǵı dáslepki elektron cifrlı kompyuterdi islep baslaǵan waqıtta baslandı. Djon Vinsent Atanasoff bir waqıtları Ayova shtatınıń universitetinde fizika hám matematika muǵallimi bolǵan, al Klifford Berri elektrotexnika hám fizika boyınsha burınǵı pitkeriwshisi bolǵan. Olar birge ABC dep atalatuǵın Atanasoff-Berry kompyuterin jarattı, onı juwmaqlawǵa bes jıl kerek boldı<ref>{{Web deregi| url = http://www.columbia.edu/~td2177/JVAtanasoff/JVAtanasoff.html| bet = John Vincent Atanasoff - the father of the computer| jumıs = www.columbia.edu| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190526231542/http://www.columbia.edu/~td2177/JVAtanasoff/JVAtanasoff.html| arxivsáne = 2019-jıl 26-may }}</ref>. Original ABC 1940-jılları bólsheklengen hám óshirilgende, marqum jańalıq ashıwshılarǵa húrmet kórsetildi, ABC kóshirmesi 1997-jılı jaratıldı, onı dúziw ushın izertlewshiler menen injenerler toparına tórt jıl hám 350 000 dollar kerek boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.news.iastate.edu/news/2009/dec/abc| bet = Iowa State replica of first electronic digital computer going to Computer History Museum - News Service - Iowa State University| til = en-us| jumıs = www.news.iastate.edu| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-dekabr }}</ref>. === Kompyuter injiniringniń bilimlendiriwdegi tariyxı === Qurama Shtatlardaǵı birinshi kompyuter injiniring baǵdarlaması 1971-jılı Klivlend, Ogayo shtatındaǵı Case Western Reserve universitetinde shólkemlestirildi<ref>{{Web deregi | url = https://engineering.case.edu/about/history| bet = History| sáne = 2017-jıl 5-yanvar | jumıs = engineering.case.edu| baspaxana = Case School of Engineering}}</ref>. 2015-jılı [jańalaw] AQSHta ABET akkreditlengen 250 kompyuter injiniring programması bar edi<ref>{{Web deregi | url = http://main.abet.org/aps/accreditedprogramsearch.aspx| bet = Find an ABET-Accredited Program {{!}} ABET| jumıs = main.abet.org| qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-noyabr }}</ref>. Evropada kompyuter injiniring mekteplerin akkreditaciyalawdı EQANIE tarmaǵınıń bir bólimi bolıp tabılatuǵın hártúrli agentlikler ámelge asıradı. Apparatlıq qurallardı, programmalıq támiynattı, mikroprogrammalardı bir waqıtta proektlestire alatuǵın hám sanaatta qollanılatuǵın kompyuer sistemalarınıń barlıq túrlerin basqara alatuǵın injenerlerdiń jumısqa qoyılatuǵın talaplarınıń artıwına baylanıslı dúnya júzindegi ayırım joqarı oqıw orınları ádette kompyuter injiniring dep atalatuǵın bakalavr dárejesin usınadı. Kompyuter injiniring de, elektron injiniring programmaları da oqıw baǵdarlamasına analog hám cifrlı sxemalardı proektlestiriwdi qamtıydı. Kóplegen injenerlik pánler sıyaqlı, kompyuter injiniringler ushın matematika hám ilimlerdi jaqsı biliwi zárúr. == Bilimlendiriw == Ayırım universitetlerde kompyuter injiniringi injenerlik informatika hám injiniring dep ataladı. Dáslepki dárejedegi kompyuter injiniring jumıslarınıń kópshiligi kompyuter injiniring, elektrotexnika yamasa informatika tarawında kem degende bakalavr dárejesin talap etedi. Ádette informatika menen birge esaplawlar, sızıqlı algebra hám differencial teńlemeler sıyaqlı matematikanıń massivin úyreniwi kerek<ref>{{Web deregi | url = https://engineering.utdallas.edu/academics/undergraduate-majors/undergrad-advising/current-students/| bet = Erik Jonsson School of Engineering and Computer Science| sáne = 2024-jıl 8-yanvar | jumıs = The University of Texas at Dallas}}</ref>. Eki tarawdıń uqsaslıǵına baylanıslı elektron yamasa elektrotexnikadaǵı dárejeler de jetkilikli. Apparatlıq injenerler ádette kompyuter programmalıq támiynat sistemaları menen jumıs isleytuǵınlıqtan, kompyuter programmalastırıwda kúshli bilim zárúr. BLS maǵlıwmatlarına sáykes, «kompyuter injiniring qánigeligi elektrotexnikaǵa uqsas, biraq oqıw baǵdarlamasına ayırım informatika kursları qosılǵan»<ref name="CHE">{{Web deregi | url = http://www.bls.gov/ooh/architecture-and-engineering/computer-hardware-engineers.htm| bet = Computer Hardware Engineers| sáne = 2014-jıl 8-yanvar | baspaxana = Bureau of Labor Statistics| qaralǵan sáne = 2012-jıl 20-iyul }}</ref>. Ayırım firmalar yamasa arnawlı jumıs orınları magistr dárejesin talap etedi. Sonday-aq kompyuter injiniringler ushın texnologiyanıń jedel jetiskenliklerine jetip júriw áhmiyetli. Sonlıqtan kópshilik miynet jolında oqıwdı dawam ettiredi. Bul ásirese jańa kónlikpelerdi úyreniwge yamasa burınnan barların jaqsılawǵa baylanıslı paydalı bolıwı múmkin. Mısalı, qáteni dúzetiwdiń salıstırmalı bahası programmalıq támiynattı jaratıw ciklı artqan sayın, sapa kodın islep shıǵıw hám testlew procesinde, ásirese shıǵarılǵanǵa shekem ilajı barınsha tezirek shıǵınlardı únemlewge boladı<ref name="The cost of fixing a bug">{{Web deregi | url = http://www.feabhas.com/sites/default/files/uploads/News/Feabhas_Infographic_FINAL.pdf| bet = Feabhas_Infographic_FINAL| jumıs = feabhas}}</ref>. Kompyuter injiniring ónimlirek, isenimlirek hám qáwipsiz kompyuterdiń apparatlı hám programmalıq sistemalardı islep shıǵıw arqalı studentlerdiń oqıw jetiskenliklerine tásir etedi. Kompyuter injiniringdegi sońǵı jetiskenlikler, mısalı onlayn oqıtıw hám virtual reallıq (VR) bilim beriwdi ózgertti, studentlerge iykemli oqıw imkaniyatları menen tereń tájiriybe beredi. Kompyuter injiniring hár túrli aspektlerdi qamtıydı, sonıń ishinde apparatlıq hám programmalıq támiynattıń dizaynı, elektrotexnika principleri hám programmalıq injiniring menen birge islesiw, bul onı bilim beriwdi jáne de ózgertiw imkaniyatı bar rawajlanıp baratırǵan tarawǵa aylandıradı. Muya menen Medallonnıń izertlewi 147 óndirislik kompaniyanıń úlgisin qamtıytuǵın hám HR menedjerleri/jetekshileri menen kompyuter injiniringdi toplap, CALABARZON qalasındaǵı kompyuter injiniring pitkeriwshilerine arnalǵan qayta islewshi tarawlardıń mútájliklerin bahaladı. Nátiyjeler qupıyalılıq hám kásiplik minez-qulıq sıyaqlı bahalıqlar menen qatar tarmaqlıq qáwipsizlik, kásiplik etika, qátelerdi óshiriw hám máselelerdi sheshiw sıyaqlı anıq orınlawlardı kórsetetuǵın dáreje iyelerine talaptı kórsetti. Sonıń menen qatar, izertlew studentlerdi jumıs kúshine tayarlawdaǵı ulıwma hám kásiplik kurslardıń zárúrligin atap ótti<ref>{{Cite journal|last1=Muya|first1=Gerby R.|last2=Medallon|first2=M. C.| sáne =2020|title=Towards Developing Industry-Driven Curricular Offering: An Industry Needs Analysis for Computer Engineering Program}}</ref>. === Kerekli kónlikpeler === Kompyuter injiniring tarawındaǵı bahalı kónlikpelerdiń mısallarına mınalar kiredi: zamanagóy texnikalıq bilim, kommunikaciya kónlikpeleri, jetekshilik kónlikpeler, adamlar menen qarım-qatnas kónlikpeleri hám sınıy pikirlew kónlikpeleri. Sonıń menen bir qatarda, dóretiwshilik, kreativlik, intalı hám shıdamlı bolıw<ref>{{Web deregi | url = https://www.precision-people.uk/article/top-10-skills-for-engineers| bet = Top 10 Skills for Engineers| avtor = Recruit| at = Huzzah| jumıs = Precision People| qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-oktyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 159tppv0vmjbclhcrxyqfn7sp7lo5ts 0 16977 275120 274100 2026-10-18T16:02:52Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275120 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynat''' ''([[Inglis tili|ingl]]. software; basqasha aytılıwı: programmalıq támiyinlew, baǵdarlama,baǵdarlamalıq támiyinlew)'' - bul kompyuterlerge belgili bir wazıypalardı orınlaw usılın kórsetetuǵın programmalar menen maǵlıwmatlar jıynaǵı. Programmalıq támiynat kóbinese tiyisli programmalıq támiynat hújjetlerin óz ishine aladı<ref name="ISO 2020">{{Web deregi | url = https://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/06/35/63598.html| bet = ISO/IEC 2382:2015| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230316023234/https://www.iso.org/standard/63598.html| arxivsáne = 2023-jıl 16-mart | sáne = 2020-jıl 3-sentyabr | til = en-US| jumıs = ISO| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-may | citata = [Software includes] all or part of the programs, procedures, rules, and associated documentation of an information processing system.}}</ref>. [[Apparatlıq támiynat|Apparatlıq támiynattan]] ayırmashılıǵı bunda [[sistema]] dúzilgen hám jumıstı anıq orınlaw imkaniyatına iye. [[Programmalastırıw|Programmalastırıwdıń]] eń [[Tómen dárejeli programmalastırıw tili|tómen dárejesinde]] orınlanatuǵın kod jeke [[processor]] qollaytuǵın [[Mashina kodı|mashina tiliniń]] kórsetpelerinen ibarat - ádette oraylıq processor (CPU) yamasa grafikalıq qayta islew blogı (GPU). Mashina tili komputerdiń jaǵdayın aldınǵı jaǵdayınan ózgeretuǵın processor kórsetpelerin bildiretuǵın ekilik mánisler toparınan ibarat. Mısalı, kórsetpe kompyuterdegi belgili bir saqlaw ornında saqlanǵan mánisti ózgertiwi múmkin - bul tásir [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshıǵa]] tikkeley sezilmeydi.Kórsetpe sonıń menen birge kóplegen kirgiziw yamasa shıǵarıw operaciyalarınıń birewin shaqırıwı múmkin, mısalı kompyuter ekranında ayırım tekstti kórsetiw, paydalanıwshıǵa kórsetetuǵın status ózgerislerin payda etedi. [[Processor]] basqa kórsetpege «sekiriwge» kórsetpe berilmese yamasa operacion sistema menen úzilmese, kórsetpelerdi olar berilgen tártip penen orınlaydı. 2024-jılı kóplegen jeke kompyuterlerde, [[smartfon]] qurılmalarında hám serverlerde birneshe orınlaw birlikleri bar processorlar yamasa esaplawlardı birge orınlaytuǵın birneshe processorlar bar, sonlıqtan esaplawlar burınǵıǵa qaraǵanda álleqayda bir waqıtta háreketke aylandı. Programmalıq támiynattıń kópshiligi [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tillerinde]] jazılǵan, mısalı [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], [[JavaScript]], Visual Basic, Delphi, Perl, [[PHP]], ECMAScript, Ruby, C# hám [[Java (programmalastırıw tili)|Java]]. Olar [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] ushın ańsat hám ónimlirek, óytkeni olar [[Mashina kodı|mashina tillerine]] qaraǵanda tábiyiy tillerge jaqınıraq<ref>{{Web deregi | url = http://www.cs.uu.nl/education/vak.php?vak=INFOMCCO| bet = Compiler construction| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131102143144/http://www.cs.uu.nl/education/vak.php?vak=INFOMCCO| arxivsáne = 2013-jıl 2-noyabr | jumıs = cs.uu.nl}}</ref>. Joqarı dárejeli tiller [[kompilyator]], [[Interpretator|interpretator]] yamasa ekewiniń kombinaciyası arqalı mashina tiline awdarıladı. Programmalıq támiynat C, [[C++]], Assembly, Fortran sıyaqlı hám tómen dárejeli assembler tilinde de jazılıwı múmkin. Assembler tilleri kompyuterdiń [[Mashina kodı|mashina tiliniń]] kórsetpelerine qattı sáykes keledi hám assembler járdemi menen mashina tiline awdarıladı. == Tariyxı == Programmalıq támiynattıń birinshi bólimi bolatuǵın algoritmdi Ada Lavleys XIX ásirde rejelestirilgen analitikalıq mexanizm ushın jazǵan. Ol mexanizmniń Bernulli sanların qalay esaplaytuǵının kórsetiw ushın dáliller jarattı. Dáliller menen algoritmniń arqasında ol birinshi kompyuter [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashısı]] bolıp esaplanadı<ref name="Annals of the History of Computing">{{Cite journal|last=Fuegi|first=J.| sáne =2003|title=Lovelace & Babbage and the creation of the 1843 'notes'|url=https://pdfs.semanticscholar.org/81bb/f32d2642a7a8c6b0a867379a4e9e99d872bc.pdf}}</ref><ref name="Lovelace Google">{{Cite news|last=|first=|date=December 10, 2012|title=Ada Lovelace honoured by Google doodle| til =en-US|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/dec/10/ada-lovelace-honoured-google-doodle|access-date=25 November 2018}}</ref>. Programmalıq támiynat tuwralı birinshi teoriyanı, házirgi waqıtta biz bilgen kompyuterlerdi jaratıwdan aldın, Alan Tyuring óziniń 1936-jılı ''«Esaplanıwshı sanlar haqqında Entscheidungsproblem (sheshim máselesi) qollanıwı menen birge»'' essesinde usınǵan<ref name="Turing_1936">{{Cite journal|title=On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem|url=https://www.wolframscience.com/prizes/tm23/images/Turing.pdf|access-date=2022-08-28}}</ref>. Bul yaǵnıy, informatika menen programmalıq támiynattıń akademiyalıq tarawların jaratıwǵa ákeldi; eki tarawda da programmalıq támiynat hám onı jaratıwdı izertleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.evidyalam.com/2023/10/computer-science-vs-software-engineering.html| bet = What's the Difference Between Computer Science and Software Engineering?| til = en| jumıs = eVidyalam| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-oktyabr }}</ref>. [[Informatika]] - bul kompyuterler menen programmalıq támiynattı teoriyalıq izertlew (informatikanıń mısalı Tyuring-niń essesi), al [[programmalıq injiniring]] - programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın injenerlik principlerdi qollanıw bolıp tabıladı<ref>{{Cite journal|title=Software Engineering Principles|url=https://doi.org/10.1080/03155986.1984.11731932}}</ref>. 2000-jılı Yel nızam mektebiniń kitapxanashısı Fred Shapiro xat járiyaladı, ol Djon Uaylder Tukidiń 1958-jılǵı «Beton matematikanı oqıtıw» maqalasında JSTOR elektron arxivlerin izlew gezinde tabılǵan «programmalıq támiynat» termininiń eń erteden belgili qollanılıwı bar ekenin kórsetti. Yaǵnıy Oksford inglis sózliginiń citatasınan eki jıl aldın. Bul kóplegen adamlardı Tukeyge bul termindi kirgizgeni ushın, atap aytqanda sol jılı járiyalanǵan nekrologlarda moyınlawǵa ákeldi, degen menen Tukey heshqashan bunday monetalar ushın kredit talap etpegen. 1995-jılı Pol Niket bul termindi 1953-jıl oktyabr ayında engizgenin ayttı, biraq ol óz talapların tastıyıqlaytuǵın heshqanday hújjet taba almadı. Injenerlik kontekske «programmalıq támiynat» termininiń eń dáslepki belgili basılımı 1953-jılı avgustte Richard R. Karxarttıń Rand korporaciyasınıń izertlew tuwralı memorandumında járiyalandı. == Túrleri == [[Fayl:Cube_in_Blender_Editor.jpg|nobaý|250x250 nükte|Blender, biypul programmalıq támiynat]] Is júzinde barlıq kompyuter platformalarda programmalıq támiynattı bir neshe keń kategoriyalarǵa bóliwge boladı. === Maqseti yamasa paydalanıw tarawı === Maqsetine qarap kompyuter programmalıq támiynatın tómendegishe bóliwge boladı: * '''Ámeliy programmalıq támiynat''' ''(ingl. application software)'' kompyuterdiń tiykarǵı jumısınan tıs arnawlı funkciyalardı orınlaw ushın kompyuter sistemasın paydalanadı. Ámeliy programmalıq támiynattıń kóplegen túrleri bar, óytkeni házirgi kompyuterler menen orınlanatuǵın wazıypalar kólemi júdá úlken. * '''Sistemalı programmalıq támiynat''' ''(ingl. system software)'' [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] talap etetuǵın tiykarǵı funkciyalardı támiyinlew ushın yamasa basqa programmalıq támiynattıń durıs jumıs islewin támiyinlew ushın, [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynattıń]] háreketin basqaradı. Sistemalı programmalıq támiynat ámeliy programmalıq támiynattı iske túsiriw hám platformanı támiyinlew ushın arnalǵan<ref>{{Web deregi | url = http://home.olemiss.edu/~misbook/sfsysfm.htm| bet = System Software| arxivurl = https://web.archive.org/web/20010530092843/http://home.olemiss.edu/~misbook/sfsysfm.htm| arxivsáne = 2001-jıl 30-may | baspaxana = The University of Mississippi}}</ref> hám ol tómendegilerdi óz ishine qamtıydı: ** '''Operacion sistemalar''' resurslardı basqaratuǵın hám olardıń «ústinde» jumıs isleytuǵın basqa programmalıq támiynat ushın ulıwma xızmetlerdi usınatuǵın programmalıq támiynattıń zárúr kompleksi bolıp tabıladı. Baqlaw programmaları, júklewshiler, qabıq programmalar hám ayna sistemaları operacion sistemalardıń tiykarǵı bólimleri bolıp tabıladı. Is júzinde operacion sistema qosımsha programmalıq támiynat penen (ámeliy programmalıq támiynattı qosqanda) jetkiziledi, usılayınsha paydalanıwshı tek bir operacion sisteması bar kompyuterler menen ayırım jumıslardı orınlawı múmkin. ** '''Qurılma drayverleri''' kompyuterge qosılǵan qurılmanıń belgili bir túrin basqaradı. Hárbir qurılmaǵa keminde bir sáykes qurılma drayveri kerek; kompyuterde ádette kem degende bir kirgiziw qurılması hám kem degende bir shıǵarıw qurılması bolǵanlıqtan, kompyuterge ádette birneshe qurılma drayverleri kerek. ** '''Utilitalar''' [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] kompyuterlerine texnikalıq xızmet kórsetiwge, kútiwge hám járdemlesiwge arnalǵan kompyuter programmaları. * '''Zıyanlı programmalıq támiynat''' ''(ingl. malicious software)'' yamasa zıyanlı programma - kompyuterlerge zıyan jetkiziw yamasa olardı buzıw ushın jaratılǵan programmalıq támiynat. Zıyanlı baǵdarlama kompyuter menen baylanıslı jınayatlarǵa tıǵız baylanıslı, degen menen ayırım zıyanlı programmalar ámeliy házil retinde jaratılǵan bolıwı da múmkin. === Orınlaw táriypi yamasa tarawı === * Veb-brauzerler hám [[Microsoft Office]] hám LibreOffice hám WordPerfect sıyaqlı desktop qosımshaları, sonday-aq [[smartfon]] menen planshet qosımshaları («qosımshalar» dep ataladı)<ref>{{Web deregi | url = http://www.americandialect.org/app-voted-2010-word-of-the-year-by-the-american-dialect-society-updated| bet = 'App' voted 2010 word of the year by the American Dialect Society (UPDATED)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150905032056/http://www.americandialect.org/app-voted-2010-word-of-the-year-by-the-american-dialect-society-updated| arxivsáne = 2015-jıl 5-sentyabr | sáne = 2011-jıl 8-yanvar | baspaxana = American Dialect Society| qaralǵan sáne = 2012-jıl 28-yanvar }}</ref>. * [[JavaScript]] scenariyleri – veb-brauzer plaginin talap etpey, veb-bet júklengende tikkeley veb-brauzer ishinde iske túsetuǵın veb-betlerge dástúrli túrde kirgizilgen programmalıq támiynattıń bólimleri. Programmalıq támiynat [[JavaScript]] tiline awdarılǵan bolsa yamasa sol tildi qollaytuǵın veb-brauzer plagini ornatılǵan bolsa, basqa [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] jazılǵan programmalıq támiynattı veb-brauzer ishinde de iske túsiriwge boladı; sońǵısınıń eń kóp tarqalǵan túrine mısal Adobe Flash plagini menen qollap-quwatlanatuǵın ActionScript scenariyleri bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi| url = https://wp.netscape.com/newsref/pr/newsrelease67.html| bet = Press Release| sáne = 2007-jıl 16-sentyabr | jumıs = web.archive.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070916144913/https://wp.netscape.com/newsref/pr/newsrelease67.html| arxivsáne = 2007-jıl 16-sentyabr }}</ref>. * Server programmalıq támiynatı, atap ótsek: ** Ádette veb-serverlerde jumıs isleytuǵın hám dinamikalıq túrde jaratılǵan veb-betlerdi veb-brauzerlerge shıǵaratuǵın veb-qosımshalar, mısalı: [[PHP]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], ASP.NET yamasa hátte serverde jumıs isleytuǵın [[JavaScript]]. Házirgi waqıtta olar ádette veb-brauzerde iske túsetuǵın ayırım [[JavaScript]]-ti qamtıydı, bul jaǵdayda olar ádette veb-brauzerde jumıs isleydi<ref name="deployedstats">{{Web deregi | url = https://w3techs.com/technologies/details/cp-javascript| bet = Usage Statistics of JavaScript as Client-side Programming Language on Websites| jumıs = W3Techs| qaralǵan sáne = 2024-jıl 27-fevral }}</ref>. * Plaginler menen keńeytpeler basqa programmalıq támiynat bóleginiń funkcionallıǵın keńeytetuǵın yamasa ózgertetuǵın programmalıq támiynat bolıp tabıladı hám jumıs islewi ushın programmalıq támiynattı paydalanıwdı talap etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhope.com/jargon/p/plugin.htm| bet = What is a Plugin?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220126171421/https://www.computerhope.com/jargon/p/plugin.htm| arxivsáne = 2022-jıl 26-yanvar | sáne = 2021-jıl 6-iyun | til = en-US| jumıs = Computer Hope| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-yanvar }}</ref>. === Programmalastırıw quralları === Programmalastırıw quralları sonıń menen qatar [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] programmalıq quraldı jaratıw, ońlaw, qollaw yamasa basqa usıl menen qollap-quwatlaw ushın paydalanatuǵın programmalar yamasa qosımshalar túrindegi programmalıq támiynat bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.techopedia.com/definition/8996/programming-tool| bet = What is a Programming Tool? - Definition from Techopedia| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220126183105/https://www.techopedia.com/definition/8996/programming-tool| arxivsáne = 2022-jıl 26-yanvar | sáne = 2020-jıl 2-iyul | til = en-US| jumıs = Techopedia.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-yanvar }}</ref>.  Programmalıq támiynat bir yamasa bir neshe [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilinde]] jazılǵan; kóplegen [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] bar hám hárqaysısında kem degende bir ámelge asırıw bar, olardıń hárqaysısı óziniń programmalastırıw qurallarınıń jıynaǵınan ibarat. Bul qurallar wazıypanı orınlaw ushın biriktiriliwi múmkin [[Kompilyator|kompilyatorlar]], ońlawshılar (debugger), [[Interpretator|interpretatorlar]], siltemeler hám tekstli redaktorlar sıyaqlı salıstırmalı túrde jeke programmalar bolıwı múmkin; yamasa olar usınday jeke qurallardıń funkcionallıq imkaniyatlarınıń kópshiligi yamasa barlıǵın biriktiretuǵın integraciyalasqan islep shıǵarıw ortalıǵın (IDE) jarata aladı. IDE ''(ingl. Integrated Development Environment. yaǵnıy: integraciyalasqan islep shıǵarıw (rawajlandırıw) ortalıǵı)'' bunı tiyisli qurallardı shaqırıw yamasa olardıń funkcionallıǵın jańa usıl menen qayta ámelge asırıw arqalı isley aladı. IDE belgili bir proekttegi fayllardı izlew sıyaqlı anıq tapsırmalardı orınlawdı jeńilletedi<ref>{{Web deregi | url = https://aws.amazon.com/what-is/ide/| bet = What is an IDE? - Integrated Development Environment Explained - AWS| til = en-US| jumıs = Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-aprel }}</ref>. Kóplegen programmalastırıw tiliniń ámelge asırılıwı jeke qurallardı yamasa IDE paydalanıw imkaniyatın beredi. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons|Software}} * [https://www.britannica.com/technology/software Software] at ''Encyclopædia Britannica'' {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 2g9d1ogfgpeobmcega1yedbnyjiyl3c 0 16980 275110 266074 2026-10-18T15:58:54Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275110 wikitext text/x-wiki '''Programmalastırıw''' ''([[Inglis tili|ingl]].Computer programming, coding)'' yamasa baǵdarlamalastırıw — bul kompyuter wazıypaların orınlay alatuǵın kórsetpeler hám kompyuter túsinetuǵın tilde jazılǵan kodlar izbe-izliginiń jıynaǵı. Yaǵnıy kompyuterde programma dúziw barısı<ref>{{Web deregi | url = http://yearofcodes.tumblr.com/what-is-coding| bet = What is coding| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429195646/https://yearofcodes.tumblr.com/what-is-coding| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bebbington| at = Shaun| jıl = 2014| jumıs = Tumblr| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://yearofcodes.tumblr.com/what-is-programming| bet = What is programming| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429195958/https://yearofcodes.tumblr.com/what-is-programming| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bebbington| at = Shaun| jıl = 2014| jumıs = Tumblr| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-mart }}</ref>. Ol bir yamasa bir neshe [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] kod jazıw arqalı [[Algoritm|algoritmlerdi]], proceduralardıń basqıshpa basqısh specifikaciyaların proektlestiriwdi hám kirgiziwdi óz ishine aladı. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashılar]] ádette oraylıq [[processor]] tárepinen tikkeley orınlanatuǵın [[Mashina kodı|mashina kodına]] qaraǵanda adamlarǵa ańsatıraq túsinikli [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tillerin]] paydalanadı. Tájiriybeli programmalastırıw ádette bir neshe túrli pánler boyınsha tájiriybeni talap etedi, sońıń ishinde qosımshalar domenin biliw, programmalastırıw tilleriniń maǵlıwmatları hám ulıwma kod kitapxanaları, arnawlı [[Algoritm|algoritmler]] hám formal logika. Programmalastırıwǵa baylanıslı járdemshi wazıypalarǵa talaplardı analizlew, testlew, ońlaw (debugging, máselelerdi izertlew hám dúzetiw), dúziw sistemaların engiziw hám programmalardıń [[mashina kodı]] sıyaqlı alınǵan artefaktlerdi basqarıw kiredi. Olar geyde programmalastırıw dep esaplanǵanı menen, kóbinese [[programmalıq támiynat]]<nowiki/>tı islep shıǵıw termini usı ulıwma process ushın paydalanıladı — programmalastırıw, kirgiziw hám kod jazıw terminleri kodtı jazıw hám qayta islew ushın arnalǵan. Geyde programmalıq támiynattı islep shıǵıw [[programmalıq injiniring]] dep ataladı, ásirese ol formal metodlardı qollanǵanda yamasa injenerlik proektlestiriw procesin baqlaǵanda. == Tariyxı == [[Fayl:Ada_lovelace.jpg|nobaý|Luidji Menabrea qaǵazınıń sońına jazbaları qosılǵan Ada Lavleys Charlz Bebbidjdiń analitikalıq mashinası menen qayta islewge arnalǵan birinshi algoritmdi óz ishine aladı. Ol jiyi tariyxtaǵı birinshi kompyuter baǵdarlamashısı retinde kópshilikke tanıs.]] Programmalastırılatuǵın qurılmalar ásirler dawamında bar. IX ásirdiń ózinde-aq programmalastırılatuǵın muzıka sekvenserin aǵalı-inili parsı Banu Musa oylap taptı, olar «Aqıllı qurılmalar kitabında» avtomatlastırılǵan mexanikalıq fleyta pleyerin sáwlelendirgen<ref name="Koetsier">{{Cite journal|last1=Koetsier|first1=Teun|year=2001|title=On the prehistory of programmable machines: musical automata, looms, calculators|url=https://archive.org/details/sim_mechanism-and-machine-theory_2001-05_36_5/page/589|journal=Mechanism and Machine Theory|volume=36|issue=5|pages=589–603|publisher=Elsevier|doi=10.1016/S0094-114X(01)00005-2}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kapur|first1=Ajay|title=Loudspeakers Optional: A history of non-loudspeaker-based electroacoustic music|journal=[[Organised Sound]]|volume=22|issue=2|pages=195–205|doi=10.1017/S1355771817000103|publisher=[[Cambridge University Press]]}}</ref>. 1206-jılı arab injeneri ál-Djazari programmalastırılatuǵın baraban mashinasın oylap taptı, mashinada hár túrli ırǵaqlar menen baraban úlgilerin ilgekler menen judırıqlar arqalı oynatıw ushın muzıkalı mexanikalıq avtomat islewge múmkin bolǵan<ref>{{Cite journal|title=The Museum of Music: A History of Mechanical Instruments|first1=Charles B.|last1=Fowler|journal=Music Educators Journal|volume=54|issue=2|pages=45–49|doi=10.2307/3391092}}</ref>. 1801-jılı Jakkard toqıma stanogı «programmanı» ózgertiw arqalı ulıwma basqa toqıma buyımların shıǵara aladı olarda tesikleri bar karton kartalarınıń seriyası. Kodtı buzıw [[Algoritm|algoritmleri]] de ásirler dawamında bar. IX ásirde arab matematigi Al-Kindi «Kriptografiyalıq xabarlardı deshifrlaw tuwralı qoljazba» kitabında shifrlanǵan kodtı sheshiwdiń kriptografiyalıq [[Algoritm|algoritmin]] sáwlelendirdi. Ol chastotalı analiz arqalı kriptoanalizdiń dáslepki táriypin, eń erte kodtı buzıw algoritmin berdi<ref>{{Cite book|last1=Dooley|first1=John F.|title=A Brief History of Cryptology and Cryptographic Algorithms| sáne =2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783319016283|pages=12–3}}</ref>. Birinshi kompyuter programması ádette 1843-jılı matematik Ada Lavleys Charlz Bebbidjdiń analitikalıq mashinası arqalı ámelge asırılatuǵın Bernulli sanlar izbe-izligin esaplaw algoritmin járiyalaǵanda jaratılǵan<ref name="IEEE">{{Cite journal|last1=Fuegi|first1=J.|last2=Francis|first2=J.|title=Lovelace & Babbage and the Creation of the 1843 'notes'|url=https://archive.org/details/ieee-annals-of-the-history-of-computing_october-december-2003_25_4/page/16|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=25|issue=4|pages=16|year=2003|doi=10.1109/MAHC.2003.1253887}}</ref>. [[Fayl:PunchCardDecks.agr.jpg|nobaý|Maǵlıwmatlar menen kórsetpeler bir waqıtları sırtqı perfokartalarda saqlandı, olar tártiplesken hám programma palubalarında jaylastırılǵan.]] 1880-jılları German Xollerit maǵlıwmatlardı mashinada oqıtılatuǵın formada saqlaw koncepciyasın oylap taptı<ref>{{Web deregi | url = http://www.columbia.edu/acis/history/hollerith.html| bet = Columbia University Computing History – Herman Hollerith| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429210742/http://www.columbia.edu/cu/computinghistory/hollerith.html| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = da Cruz| at = Frank| sáne = 2020-jıl 10-mart | jumıs = Columbia University| baspaxana = Columbia.edu| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}</ref>. Keyinirek onıń 1906-jılǵı I tipli tabulyatorında qosılǵan basqarıw paneli (shtepsel platası) onı hár túrli jumıslar ushın programmalastırıw imkaniyatın berdi, al 1940-jıllardıń aqırında IBM 602 hám IBM 604 sıyaqlı qurılma jazıw úskeneleri basqarıw paneli menen uqsas túrde programmalastırılǵan dáslepki elektron esaplaw mashinaları sıyaqlı boldı. Degen menen, 1949-jılı engizilgen kompyuterdiń saqlanǵan programma koncepciyası menen programmalar da, maǵlıwmatlar da kompyuter yadında birdey saqlanadı hám qayta islenedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/timeline/memory-storage/| bet = Memory & Storage {{!}} Timeline of Computer History {{!}} Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210527071533/https://www.computerhistory.org/timeline/memory-storage/| arxivsáne = 2021-jıl 27-may | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-iyun }}</ref>. === Mashina tili === [[Mashina kodı]] belgili bir mashinanıń kórsetpeler jıynaǵında, kóbinese ekilik belgilerde jazılǵan birinshi programmalardıń tili boldı. Soń baǵdarlamashıǵa tekst formatındaǵı kórsetpelerdi (mısalı, ADD X, TOTAL) kórsetiwge imkaniyat beretuǵın, hárbir operaciya kodınıń abbreviaturaları hám adreslerdi kórsetiw ushın mánili atları bar assambleya tiller islep shıǵarıldı. Degen menen, assembler tili mashina tili ushın hár túrli belgilerden sál ǵana artıq bolǵanlıqtan, hár túrli kórsetpeler jıynaǵı bar eki mashinada da hár túrli assembler tilleri bar. [[Fayl:IBM402plugboard.Shrigley.wireside.jpg|nobaý|IBM 402 esaplaw mashinasına arnalǵan sımlı basqarıw paneli. Sımlar impulslik aǵımlardı kartanı oqıw qurılmasınan esaplawshılarǵa hám basqa ishki logikaǵa hám sońında printerge qosadı.]] === Kompilyator tilleri === [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|Joqarı dárejeli tiller]] programmanı dúziw procesin ápiwayı hám túsinikli etip, tiykarǵı apparatlıq qurallar menen baylanısın azayttı. [[Kompilyator|Kompilyatorǵa]] baylanıslı birinshi qural, A-0 sistemasın 1952-jılı Greys Xopper islep shıqtı, ol sonıń menen birge «[[kompilyator]]» terminin engizdi. Funkcional ámelge asırıwǵa iye birinshi keń tarqalǵan joqarı dárejeli til FORTRAN 1957-jılı shıqtı hám aradan kóp ótpey basqa tiller rawajlandı<ref name="bergstein">{{Web deregi | url = http://www.nbcnews.com/id/17704662| bet = Fortran creator John Backus dies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bergstein| at = Brian| sáne = 2007-jıl 20-mart | jumıs = NBC News| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}</ref>, atap aytqanda kommerciyalıq maǵlıwmatlardı qayta islewge arnalǵan COBOL hám kompyuter izertlewlerine arnalǵan Lisp tili. Bul kompilyaciyalanǵan tiller baǵdarlamashıǵa sintaksislik jaqtan bay hám kodtı abstrakciyalawǵa qábiletli terminler menen programmalardı jazıwǵa imkaniyat beredi, bul kompilyaciya járiyalanıwları menen evristika arqalı hár túrli mashina kórsetpeler jıynaǵın hám maqsetti jeńilletedi. Kompilyatorlar kompyuterlerdiń kúshin programmalastırıwdı jeńilletiw ushın<ref name="bergstein">{{Web deregi | url = http://www.nbcnews.com/id/17704662| bet = Fortran creator John Backus dies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bergstein| at = Brian| sáne = 2007-jıl 20-mart | jumıs = NBC News| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBergstein2007">Bergstein, Brian (March 20, 2007). [http://www.nbcnews.com/id/17704662 "Fortran creator John Backus dies"]. ''NBC News''. [https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662 Archived] from the original on April 29, 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 25,</span> 2010</span>.</cite></ref> baǵdarlamashıǵa infiks belgisin paydalanıp formulanı kirgiziw arqalı esaplawlardı kórsetiwge imkaniyat berdi. === Ashıq kodtı kirgiziw === Programmalar tiykarınan perfokartalar yamasa qaǵaz lenta arqalı kirgizildi. 1960-jıllardıń ayaǵında maǵlıwmatlardı saqlaw qurılmaları menen kompyuter terminalları kompyuterlerge tikkeley teriw arqalı programmalar jaratıwǵa bolatuǵınday arzan boldı. Perfokartalarǵa qaraǵanda ózgertiwler menen dúzetiwlerdi álleqayda ańsat islewge imkaniyat beretuǵın tekstli redaktorlar da islep shıǵarıldı. == Zamanagóy programmalastırıw == === Sapa talapları === Rawajlanıw usılı qanday bolsa da, sońǵı programma ayırım tiykarǵı qásiyetlerdi qanaatlandırıwı kerek. Tómendegi qásiyetler eń zárúrleriniń qatarına kiredi:<ref>{{Cite news|newspaper=[[Computerworld]]| sáne =April 9, 1984|page=13|title=What is it based on|quote=Is it based on ... Reliability Portability. Compatibility}}</ref> * Isenimlilik: programma nátiyjeleri qanshelli jiyi durıs. Bul algoritmlerdiń koncepciyalıq durıslıǵına hám resurslardı basqarıwdaǵı qáteler (mısalı, buferdiń tolıp ketiwi hám jarıs shártleri) hám logikalıq qáteler (mısalı, nolge bóliw yamasa bir-birinen tıs qáteler) sıyaqlı programmalastırıw qátelerin azaytıwǵa baylanıslı. * Turaqlılıq: programma qátelerge baylanıslı máselelerdi qanshelli jaqsı boljaydı. Oǵan qáte, orınsız yamasa búlingen maǵlıwmatlar, yad, operacion sistema xızmetleri hám tarmaq jalǵanıwları sıyaqlı kerekli resurslardıń qoljetimsizligi, paydalanıwshı qátesi hám elektr quwatınıń kútpegen úziliwi sıyaqlı jaǵdaylar kiredi. * Qollanıw imkaniyatı: programmanıń ergonomikası: adamnıń programmanı óz maqsetine yamasa ayırım jaǵdaylarda hátte kútpegen maqsetlerge paydalanıwınıń ápiwayılıǵı. Bunday máseleler basqa máselelerge qaramastan, onıń jetiskenlikke erisiwi yamasa buzıwı múmkin. Bul programmanıń paydalanıwshı interfeysiniń ayqınlılıǵın, intuitivlikti, birtutaslıǵın hám tolıqlıǵın optimallastıratuǵın tekstli, grafikalıq, geyde apparatlıq elementlerdiń keń kólemin qamtıydı. * Portativlik: programmanıń ashıq kodın kompilyaciyalawǵa/túsindiriwge hám iske túsiriwge bolatuǵın kompyuter apparatlıq hám operacion sistema platformalarınıń kólemi. Bul hár túrli platformalar usınatuǵın programmalastırıw imkaniyatlarındaǵı ayırmashılıqlarǵa, sonıń ishinde apparatlıq hám operacion sistema resurslarına, apparatlıq hám operacion sistemanıń kútiletuǵın háreketine hám ashıq kod tiline arnalǵan platformaǵa arnawlı kompilyatorlardıń (geyde kitapxanalardıń) qoljetimliligine baylanıslı. * Texnikalıq xızmet kórsetiw: jaqsılawlar kirgiziw yamasa sazlaw, qáteler menen qáwipsizlik tesiklerin dúzetiw yamasa onı jańa ortalıqlarǵa beyimlew ushın programmanı házirgi yamasa keleshektegi baǵdarlamashılar ózgerte alatuǵın jeńilligi. Dáslepki islep shıǵıwdaǵı jaqsı tájiriybeler<ref>{{Web deregi | url = http://wisdomgeek.com/programming/tips-become-good-programmer| bet = Programming 101: Tips to become a good programmer - Wisdom Geek| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160523063915/http://wisdomgeek.com/programming/tips-become-good-programmer| arxivsáne = 2016-jıl 23-may | sáne = 2016-jıl 19-may | til = en-US| jumıs = Wisdom Geek| qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-may }}</ref> usıǵan baylanıslı ayırmashılıqlardı jaratadı. Bul sapa sońǵı paydalanıwshıǵa tikkeley kórinbewi múmkin, biraq ol uzaq múddetli perspektivada programmanıń táǵdirine aytarlıqtay tásir etiwi múmkin. * Ónimlilik: Programma tutınatuǵın sistemalı resurslardıń ólshemi ([[Processor|processordıń]] waqıtı, yad keńisligi, diskler sıyaqlı ásten qurılmalar, tarmaqtıń ótkiziw qábileti hám belgili bir dárejede tipli paydalanıwshınıń háreketlesiwi): qanshelli az bolsa, sonshelli jaqsı. Oǵan sonıń menen qatar resurslardı muqıyat basqarıw kiredi, mısalı, waqıtsha fayllardı tazalaw hám yadtıń aǵıp ketiwin joq etiw. Bul kóbinese tańlanǵan programmalastırıw tiliniń sayasında talqılanadı. Til ónimlilikke tásir etkeni menen, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] sıyaqlı ásten tiller de programmalardı adam tárepinen birdey orınlay aladı. Tezlik, resurslardı paydalanıw hám ónimlilik sistemaǵa tosıq keltiretuǵın programmalar ushın zárúr, biraq baǵdarlamashı waqtın ónimli paydalanıwda áhmiyetli hám bahasına baylanıslı: kóbirek úskene arzanıraq bolıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler|2}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Kompyuter]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] sbb5ykeh7fkp9qruvr36npvv9wkwxet 0 17089 275224 266415 2026-10-19T07:39:57Z Kvazimodo 10433 qosımshalar, qáte dúzetildi 275224 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Diyor Abrorovich Imomxójayev |negizgi atı = |súwret =Diyor Imamkhodjaev (cropped).jpg |súwret eni = 250px |súwret táriypi = |tuwılǵan waqtındaǵı atı = |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = [[Tashkent]] |puqaralıǵı = {{UZB}} |milleti = [[Ózbekler|ózbek]] |kásibi = futbol qánigesi |oqıǵan jeri = |iskerlik jılları = |belgili pikirleri = |ákesi = |anası = |ómirlik joldası = |ómirlik joldasları = |perzentleri = |sıylıqları = |ataqları = |sayt = [https://pfl.uz/ Rásmiy saytı] |qolı = }} '''Diyor Imomxójayev''' (Диёр Имомхўжаев, [[1989|1989-jıl]] [[22-sentyabr]], [[Tashkent]]) — ózbekstanlı futbol mamanı, jurnalist, bloger, futbol sharhlawshısı hám jámiyetlik xızmetker. 2020-jıldan [[Ózbekstan professional futbol ligası]] bas direktorı. == Biografiyası == 1989-jıl 22-sentyabr kúni [[Tashkent]] qalasında tuwılǵan. === Bilimi === Imomxójayev jaslıǵınan jurnalistika hám bıǵaralıq xabar quralları tarawında xızmet etken. 2007-jıldan 2011-jılǵa shekem [[Ózbekstan mámleketlik jáhán tilleri universiteti]]nde xalıqaralıq jurnalistika baǵdarında bilim alǵan. 2012-jılı Jakarta mámleketlik universitetinde bir jıllıq stipendiyalıq baǵdarlamaǵa qatnasqan. Keyin, 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem [[Ózbekstan mámleketlik dene tárbiyası hám sport universiteti]]nde bilim alǵan. === Jurnalistlik xızmeti === Imomxójayev xızmetin 2005-jılı "Navroʻz" radiosında dawıs injenerliginen baslaǵan. 2008-jılǵa kelip, efirde sharhlawshı hám jurnalist sıpatında shıǵıwlar jasay baslaǵan. 2011-jılı [[Xushnud Xudayberdiyev]] hám [[Muhrim Azamxjóayev]] penen birgelikte búgingi kúnde Ózbekstannıń jetekshi jańalıqlar veb-saytlarınıń biri bolǵan "[[kun.uz]]" saytın iske túsirgen<ref>{{web deregi | url =https://www.bbc.com/uzbek/lotin/2015/05/150512_latin_kun_uz_owner_resigns| bet =Kun.uz saytınıń tiykarlawshısı ne ushın onı taslap ketti?|lang=uz}}</ref>. 2012-2015-jıllar aralıǵında [[Ózbekstan professional futbol ligası]] baspasóz xızmetinde hám "[[Sport (telekanal)|Sport]]" telekanalında islegen. Sonday-aq, "[[daryo.uz]]" hám "[[championat.asia]]" sıyaqlı bıǵaralıq xabar qurallarında xızmet etken. [[2016-jıl]]dan [[2020-jıl]]ǵa shekem [[Uzreport TV]] hám [[Futbol TV]] telekanallarında sport sharhlawshısı sıpatında tanılǵan. [[Angliya Premer-ligası]], [[La Liga]], [[Italiya A Seriyası]], [[UEFA Chempionlar Ligası]] sıyaqlı iri futbol jarısların jarıtıp barǵan. Sonıń menen birge, Tashkenttiń [[Lokomotiv (futbol klubi, Tashkent)|Lokomotiv]] futbol klubınıń baspasóz xızmetinde de islegen<ref>[https://web.archive.org/web/20240513194734/https://pfl.uz/ru/commissioners/30 Diyor Imamkhodjaev]</ref><ref>{{web deregi | url =https://championat.asia/oz/news/diyor-imomxojaev-lokomotivda-ish-boshladi| bet =Diyor Imomxo'jaev "Lokomotiv"te jumısın basladı|lang=uz}}</ref>. === Futboldaǵı basshılıq === 2019-jılı Imomxójayev [[Ózbekstan professional futbol ligası]] bas direktorınıń orınbasarı etip tayınlanıwı arqalı futbol basqarıwına ótti. Onıń liga rawajlanıwına qosqan úlesi tez arada moyınlandı hám 2020-jıl may ayında [[Abdusalom Azizov]]tıń usınısına tiykarlanıp, usı shólkemniń bas direktorı wazıypasın atqarıwshı lawazımına kóterildi. 2022-jıl 26-may kúni bas direktor lawazımına 4 jıl múddetke tastıyıqlandı<ref>{{web deregi | url =https://kun.uz/ru/news/2022/02/05/nam-nujno-stat-organizatsiyey-kotoraya-dayet-dengi-komandam-a-ne-beret-u-nix-pfl-vpervyye-predstavila-finansovyy-otchet| bet ="Biz komandalardan aqsha alatuǵın emes, olarǵa aqsha beretuǵın shólkem bolıwımız kerek" - PFL birinshi márte finanslıq esabatın usındı|lang=ru}}</ref><ref>{{web deregi | url =https://kun.uz/ru/news/2020/05/22/diyor-imamxodjayev-naznachen-rukovoditelem-professionalnoy-futbolnoy-ligi| bet =Diyor Imomxójayev Professional futbol ligasınıń basshısı etip tayınlandı|lang=ru}}</ref>. 2026-jıl 19-avgust kúni [[Bahodir Qurbonov (mámleket xızmetkeri)|Bahodir Qurbonov]]tıń usınısına tiykarlanıp, bas direktor lawazımına jańa múddetke qayta saylandı<ref>{{web deregi | bet =Rasman: Diyor Imomxo'jaev jáne 4 jıl PFLdi basqaradı | url =https://championat.asia/news/diyor-imomxojaev-yana-4-yil-pflni-boshqaradi | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=championat.asia}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2026-jıl 19-avgust | bet =Atqarıw komiteti aǵzaları bir awızdan Diyor Imomxójayevdi Liga bas direktorlıǵına tastıyıqladı | url =https://tribuna.uz/news/ijroiya-qomita-azolari-bir-ovozdan-diyor-imomxojayevni-liga-bosh-direktorligiga-tasdiqladi-1321561/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=Tribuna.uz | til =uz-latn}}</ref>. 2023-jıl 23-iyunda [[FIFA]] palatası aǵzalıǵına qabıl etildi<ref>{{web deregi | url =https://championat.asia/oz/news/ozbekistonlik-futbol-mutaxassisi-fifa-palatasi-azosiga-aylandi| bet =Ózbekstanlıq futbol mamanı FIFA palatası aǵzası boldı|lang=uz}}</ref>. 2023-jıl 28-dekabr kúni [[Azıya Futbol Konfederaciyası]] Professional futbol komiteti aǵzası etip tayınlandı<ref>{{web deregi | url =https://championat.asia/oz/news/diyor-imomxojaev-ofk-qomitasi-azosiga-aylandi| bet =Diyor Imomxójayev OFK komiteti aǵzası boldı|lang=uz}}</ref>. 2026-jıl yanvar ayında [[Ózbekstan futbol associaciyası]] atqarıw komiteti aǵzalıǵına qabıl etildi<ref>{{YouTube|adpcMN6B6cM|Ózbekstan futbol associaciyası esabat-saylaw kongressi hám eń jaqsılardı sıylaw máresimi}}</ref>. == Jeke turmısı == Babası [[Axbor Imomxójayev]] (1936-2022) - birinshi ózbek sport sharhlawshısı, respublika kategoriyasındaǵı futbol hakemı, pedagog, [[Ózbekstanda xızmet kórsetken jaslar treneri]] qurmetli ataǵınıń iyesi bolǵan.<ref>{{web deregi | url =https://lex.uz/ru/docs/2364542| bet =Imamxodjaev A.R.-ǵa "Ózbekstan Respublikasınıń xızmet kórsetken jaslar tálimshisi" qurmetli ataǵın beriw haqqında| baspaxana =lex.uz|lang=ru| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230627174336/https://lex.uz/ru/docs/2364542}}</ref> Ózbek futbol sharhlawshıları mektebiniń tiykarın salıwshı dep esaplanadı<ref name="qalampir"/>. Atası - Abror Imomxójayev, birneshe ózbek sport internet basılımlarınıń jurnalisti. Kóp jıllar dawamında gazeta hám televideniyede islegen. Ózbekstandaǵı futbol jańalıqların talqılawǵa baǵıshlanǵan kóp sanlı televiziyalıq baǵdarlamalar avtorı<ref>{{web deregi | url =https://championat.asia/uz/news/jurnalist-minbari-abror-imomxojaev-bilan-jonli-efirdagi-suhbat| bet ="Jurnalist minberi". Abror Imomxójayev menen TIKELЕY EFIRDEGI sáwbet| baspaxana =|lang=ru| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230627205413/https://championat.asia/uz/news/jurnalist-minbari-abror-imomxojaev-bilan-jonli-efirdagi-suhbat}}</ref>. Aǵası - Zafar Imomxójayev, jurnalist hám sport sharhlawshısı. Házirgi waqıtta Ózbekstan Milliy Olimpiya komiteti prezidentiniń informaciya siyasatı boyınsha keńes beriwshisi - BAQ hám jámiyetshilik penen baylanıslar departamenti direktorı<ref>{{web deregi |lang=uz| url =https://olympic.uz/ru/manage/direktora-departamentov| bet =Departament direktorları // Ózbekstan MOQ| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 23-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230623160031/https://olympic.uz/ru/manage/direktora-departamentov}}</ref><ref>{{web deregi | url =https://championat.asia/ru/news/pozdravlyaem-zafara-imomxujaeva| bet =Zafar Imomxójayevti qutlıqlaymız!| baspaxana =|lang=ru| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230627194523/https://championat.asia/ru/news/pozdravlyaem-zafara-imomxujaeva}}</ref><ref name="qalampir">{{web deregi | url =https://www.youtube.com/watch?v=UmHCiArAdRM| bet =7 JILLIK IZTIROB. SPORTTAN HAYDALGAN ZAFAR IMOMXO'JAYEV| baspaxana =|lang=uz| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230627212458/https://www.youtube.com/watch?v=UmHCiArAdRM}}</ref>. Diyor Imomxójayev sociallıq tarmaqlarda belsendı shaxs dep esaplanadı. Onıń futbol haqqındaǵı pikirleri hám sharhları [[Instagram]] sıyaqlı platformalar arqalı mıńlaǵan muxlislerge jetip baradı; házirgi waqıtta 40 mıńnan artıq baqlawshısı bar<ref>{{web deregi | url =https://sports.uz/news/view/diyor-imomkhodzhaev-now-there-will-be-a-fair-fight-for-the-3rd-place-in-the-super-league-09-12-2021| bet =Diyor Imomkhodzhaev: "Endi Superligada 3-orın ushın ádil gúres boladı"| sáne = 2021-jıl 9-dekabr }}</ref><ref>[https://sports.uz/news/view/diyor-imamkhodjaev-if-we-talk-about-futsal--there-are-2-good-teams-in-central-asia-kazakhstan-and-uzbekistan-unfortunately-29-01-2022 Diyor Imamkhodjaev: Futzal haqqında sóylesek, Oraylıq Aziyada eki jaqsı komanda bar: Qazaqstan hám Ózbekstan. Ókiniшke qaray...]</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * {{Instagram|diyorimamkhodjaev}} * {{Facebook|diyorimamkhodjaev}} * {{LinkedIn page|in/diyor-imamkhodjaev|Diyor Imomxójayev}} * {{Twitter|xotirijam}} [[Kategoriya:Futbol sholıwshılar]] {{qáteler}} c56u7oax2rcv109vodoui3sbtr5gtiz 0 17980 275119 212851 2026-10-18T16:02:27Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275119 wikitext text/x-wiki '''Programmalastırıw paradigması''' ''([[Inglis tili|ingl]]. programming paradigm)'' − bul [[Kompyuter programması|kompyuter programmasın]] ámelge asırıwdı strukturalastırıw menen koncepciyalawdıń salıstırmalı túrde joqarı dárejeli usılı. [[Programmalastırıw tili|Programmalastırıw tilin]] bir yamasa bir neshe paradigmanı qollaw retinde klassifikaciyalawǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = https://developer.mozilla.org/en-US/docs/multiparadigmlanguage.html| bet = Multi-Paradigm Programming Language| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130821052407/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/multiparadigmlanguage.html| arxivsáne = 2013-jıl 21-avgust | sáne = 2013-jıl 21-iyun | jumıs = Mozilla Developer Network| baspaxana = [[Mozilla Foundation]]}}</ref>. Paradigmalar programmalastırıwdıń hár túrli ólshemleri boyınsha bólinedi hám táriyiplenedi. Ayırım paradigmalar tikkeley emes tásirlerge ruqsat beriw yamasa háreketler izbe-izligin orınlaw modeli menen anıqlanǵanı sıyaqlı orınlaw modeliniń aqıbeti haqqında boladı. Bul paradigmalar jaǵdaydı da, minez-qulıqtı da óz ishine alatuǵın birliklerge gruppalaw sıyaqlı kodtı shólkemlestiriw usılı menen baylanıslı. Basqaları [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksis]] penen grammatikaǵa baylanıslı. Ayırım ulıwma programmalastırıw paradigmaları tómendegilerdi óz ishine aladı (ierarxiyalıq qatnasta kórsetilgen)<ref>{{Web deregi | url = http://cgi.csc.liv.ac.uk/~frans/OldLectures/2CS24/declarative.html#detail| bet = Characteristics of declarative programming languages| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140227142223/http://cgi.csc.liv.ac.uk/~frans/OldLectures/2CS24/declarative.html| arxivsáne = 2014-jıl 27-fevral | avtor = Frans Coenen| sáne = 1999-jıl 11-oktyabr | til = en-US| jumıs = cgi.csc.liv.ac.uk| qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-fevral }}</ref><ref name="symbolic-programming-lisp">{{Web deregi | url = http://www.ai.uga.edu/mc/LispNotes/FirstLectureOnSymbolicProgramming.pdf| bet = CSCI/ARTI 4540/6540: First Lecture on Symbolic Programming and LISP| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120307124013/http://www.ai.uga.edu/mc/LispNotes/FirstLectureOnSymbolicProgramming.pdf| arxivsáne = 2012-jıl 7-mart | avtor = Michael A. Covington| sáne = 2010-jıl 23-avgust | baspaxana = University of Georgia| qaralǵan sáne = 2013-jıl 20-noyabr }}</ref>: * [[Imperativ programmalastırıw|Imperativ]] − kod orınlaw aǵımı menen jaǵdaydıń ózgeriwin tikkeley basqaradı ** [[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]] − bir-birin shaqıratuǵın proceduralar retinde shólkemlestirilgen ** [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]] − [[maǵlıwmatlar strukturası]] menen baylanıslı minez-qulıqtı óz ishine alatuǵın obyektler retinde shólkemlestirilgen * [[Deklarativ programmalastırıw|Deklarativ]] − kod qálegen nátiyjeniń qásiyetlerin járiyalaydı, biraq onı qalay esaplaw kerekligin emes ** [[Funkcional programmalastırıw|funkcionallıq]] − kerekli nátiyje funkciyanı bahalaw qatarınıń mánisi retinde járiyalanadı ** [[Logikalıq programmalastırıw|logika]] − kerekli nátiyje faktler menen qaǵıydalar sisteması tuwralı sorawǵa juwap retinde járiyalanadı ** [[Reaktiv programmalastırıw|reaktiv]] − kerekli nátiyje maǵlıwmatlar aǵımları menen hám ózgerislerdiń tarqalıwı menen járiyalanadı == Sholıw == [[Fayl:Programming_paradigms.svg|solğa|nobaý|250x250 nükte|Piter Van Roy boyınsha hár túrli programmalastırıw paradigmalarına sholıw<ref>{{Web deregi | url = http://www.info.ucl.ac.be/~pvr/VanRoyChapter.pdf| bet = Programming Paradigms: What Every Programmer Should Know| avtor = Peter Van Roy| sáne = 2009-jıl 12-may | baspaxana = info.ucl.ac.be| qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-yanvar }}</ref>: 5 <ref name="Van-RoyHaridi2004">{{Cite book|author=Peter Van-Roy|title=Concepts, Techniques, and Models of Computer Programming|url=https://books.google.com/books?id=_bmyEnUnfTsC|publisher=MIT Press}}</ref>]] Programmalastırıw paradigmaları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń bar tájiriybelerine hám [[Informatika|informatika]] izertlewlerinen kelip shıǵadı. Nátiyjeler programmalastırıw tájiriybesin hám programmalardı kodlaw ushın qollanılatuǵın tillerdi sáwlelendiriwge hám salıstırıwǵa imkaniyat beredi. Perspektivalıq ushın basqa izertlewler [[programmalıq injiniring]] proceslerin izertleydi hám olardı sáwlelendiriw hám salıstırıw ushın hár túrli metodologiyalardı táriyipleydi. [[Programmalastırıw tili|Programmalastırıw tilin]] paradigmalar arqalı sáwlelendiriwge boladı. Ayırım tiller tek bir paradigmanı qollaydı. Mısalı, Smalltalk [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]], al Haskell funkcionaldı qollaydı. Kóplegen tiller bir neshe paradigmalardı qollaydı. Mısalı [[C++|C+]]+, Object Pascal yamasa [[PHP]] tillerinde jazılǵan programma taza proceduralıq, taza obyektke baǵdarlanǵan bolıwı múmkin yamasa ekewiniń yamasa basqa paradigmalardıń aspektlerin óz ishine alıwı múmkin. Bir neshe paradigmalardı qollaytuǵın tildi paydalanǵanda [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashı]] qanday paradigma elementlerin paydalanıw kerekligin tańlaydı. Biraq bul tańlaw paradigmalardı qarastırıwdı qamtımawı múmkin. Baǵdarlamashı [[Programmalastırıw tili|tildiń]] imkaniyatların til támiyinleytuǵınlıqtan hám baǵdarlamashı olardı biletuǵın dárejede jiyi paydalanadı. Alınǵan [[Derek kodı|kodtı]] paradigma boyınsha kategoriyalaw kóbinese retrospektiv túrde orınlanatuǵın akademiyalıq háreket bolıp tabıladı. '''Imperativ paradigma''' retinde klassifikaciyalanǵan tillerdiń tiykarǵı ózgesheligi bar: olar usı tártipti anıq basqaratuǵın strukturaları bar operaciyalardıń orınlanıw retin aytadı hám olar jaǵdaydıń bir kod birliginde waqıttıń bir noqatında ózgertiliwi múmkin tikkeley emes tásirlerge imkaniyat beredi, sonnan keyin kodtıń basqa birligi ishinde waqıttıń basqa noqatında. Kod birlikleri arasındaǵı baylanıs anıq emes. Kerisinshe, '''deklarativ paradigmadaǵı''' tiller operaciyalardı orınlaw retin kórsetpeydi. Kerisinshe olar hárqaysısı orınlawǵa ruqsat etilgen shártler menen birge sistemada bar bolǵan bir qatar operaciyalardı támiyinleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.ionos.com/digitalguide/websites/web-development/programming-paradigms/| bet = Programming paradigms: What are the principles of programming?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220629200645/https://www.ionos.com/digitalguide/websites/web-development/programming-paradigms/| arxivsáne = 2022-jıl 29-iyun | sáne = 2020-jıl 20-aprel | til = en-US| jumıs = IONOS Digitalguide| qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-may }}</ref>. Tildiń orınlanıw modelin ámelge asırıw qaysı operaciyalardıń orınlanatuǵının qadaǵalaydı hám tártipti ózbetinshe tańlaydı. Tolıǵıraq «Kóp paradigmalı programmalastırıw tillerin salıstırıw» ''(ingl. Comparison of multi-paradigm programming languages)'' da aytılǵan. '''[[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|Obyektke baǵdarlanǵan]]''' programmalastırıwda kod obyektiniń kodına tiyisli bolǵan hám (ádette) basqarılatuǵın jaǵdaydı óz ishine alatuǵın obyektlerge shólkemlestiriledi. Obyektke baǵdarlanǵan tillerdiń kópshiligi imperativ tiller bolıp tabıladı.   Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda programmalar óz-ara háreketlesetuǵın obyektlerdiń jıynaǵı retinde qarastırıladı. [[Funkcional programmalastırıw|Funkcional programmalastırıwda]] programmalar azamatlıǵı joq funkciyalardı bahalaw izbe-izligi retinde qarastırıladı. Kompyuterlerdi yamasa kóplegen processorları bar sistemalardı programmalastırǵanda, proceske baǵdarlanǵan programmalastırıwda programmalar logikalıq ulıwma [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturalarında]] háreket etetuǵın qatar júretuǵın proceslerdiń jıynaǵı retinde qarastırıladı. Kóplegen programmalastırıw paradigmaları tıyım salǵan texnikalar menen de, qollaytuǵınları menen de belgili. Mısalı, [[taza funkcional programmalastırıw]] tikkeley emes tásirlerge imkaniyat bermeydi, al [[strukturalıq programmalastırıw]] goto konstrukciyasına imkaniyat bermeydi. Usı sebepli ayırım jańa paradigmalar kóbinese doktrinator yamasa eskilerge úyrenip qalǵanlar dım qatal dep esaplaydı<ref name="rubin87goto">{{Cite journal|author=Frank Rubin| sáne =March 1987|url=http://www.ecn.purdue.edu/ParaMount/papers/rubin87goto.pdf|title='GOTO Considered Harmful' Considered Harmful|journal=Communications of the ACM|volume=30|issue=3|pages=195–196|doi=10.1145/214748.315722}}</ref>. Degen menen, belgili bir usıllardan awlaq bolıw programma háreketin túsiniwdi hám programmanıń durıslıǵı tuwralı teoremalardı dálillewdi ańsatlastıradı. Programmalastırıw paradigmaların tek API paydalanıw arqalı orınlaw modelin shaqırıwǵa imkaniyat beretuǵın programmalastırıw modelleri menen salıstırıwǵa boladı. Programmalastırıw modellerin orınlaw modeliniń ózgesheliklerine qarap paradigmalarǵa da klasifikaciyalawǵa boladı. Parallel esaplawlar ushın tildiń ornına programmalastırıw modelin paydalanıw jiyi ushırasadı. Sebebi, parallel apparat maǵlıwmatlar [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynattı]] [[programmalastırıw]] ushın paydalanılǵan abstrakciyalarǵa aǵıp ketedi. Bul baǵdarlamashıǵa algoritmdegi úlgilerdi orınlaw modelindegi úlgiler menen salıstırıwǵa májbúr etedi (olar abstrakciyaǵa apparatlıq támiynattıń aǵıp ketiwine baylanıslı engizilgen). Nátiyjesinde, heshbir parallel programmalastırıw tili barlıq esaplaw máselelerine jaqsı sáykes kelmeydi. Usılayınsha, bazalıq izbe-iz tildi paydalanıw hám programmalastırıw modeli arqalı parallel orınlaw modellerine API shaqırıwların kirgiziw qolaylıraq. Bunday parallel programmalastırıw modellerin ulıwma yadı, xabar jiberiwi bar tarqatılǵan yad, kodta kórinetuǵın orın túsinikleri h.t.b. sıyaqlı apparatlıq támiynatlardı kórsetetuǵın abstrakciyalarǵa sáykes klassifikaciyalawǵa boladı. Olardı tek parallel tillerge hám programmalastırıw modellerine qollanatuǵın programmalastırıw paradigmasınıń «dámi» dep esaplawǵa boladı. == Sın == Ayırım programmalastırıw tilin izertlewshiler programmalastırıw tilleriniń klassifikaciyası retinde paradigmalar túsinigin sınǵa aladı, mısalı Xarper<ref>{{Web deregi | url = http://www.cambridgeblog.org/2017/05/what-if-anything-is-a-programming-paradigm/| bet = What, if anything, is a programming-paradigm?| avtor = Harper| at = Robert| sáne = 2017-jıl 1-may | jumıs = FifteenEightyFour| baspaxana = Cambridge University Press}}</ref>, hám Krishnamurti. Olar kóplegen programmalastırıw tillerin bir paradigmaǵa qatań túrde klassifikaciyalawǵa bolmaytuǵının, kerisinshe bir neshe paradigmalardıń imkaniyatların óz ishine alatuǵının aytadı. Kóp paradigmalı programmalastırıw tillerin salıstırıw bólimin qarań. == Tariyxı == Waqıttıń ótiwi menen programmalastırıwdıń hár túrli usılları rawajlandı. Hárbir usıldıń klassifikaciyalanıwı usıl birinshi islep shıǵılǵan waqıtta sáwlelengen, biraq kóbinese keyinirek retrospektiv túrde emes. Sanalı túrde anıqlanǵan dáslepki usıl 1960-jıllardıń ortasınan berli úgit násiyatlanǵan [[strukturalıq programmalastırıw]] bolıp tabıladı. Programmalastırıw paradigmasınıń koncepciyası keminde 1978-jılı Robert B. Floydtıń Tyuring sıylıǵınıń «Programmalastırıw paradigmaları» atlı lekciyasında, Tomas Kun óziniń «Ilimiy revolyuciyalardıń strukturası» degen miynetinde paydalanǵan paradigma túsinigine silteme beredi (1962)<ref>{{Cite journal|last1=Floyd|first1=R. W.|title=The paradigms of programming|year=1979}}</ref>. Dáslepki programmalastırıw tillerinde anıq anıqlanǵan programmalastırıw paradigmaları bolmadı, geyde programmalar goto [[Operator (programmalastırıw)|operatorların]] keńnen paydalandı. Onıń liberal qollanılıwı túsiniw hám saqlaw qıyın spagetti kodına alıp keldi. Bul goto [[Operator (programmalastırıw)|operatorların]] paydalanıwǵa ruqsat etpeytuǵın strukturalıq programmalastırıw paradigmalarınıń rawajlanıwına alıp keldi; tek strukturanı programmalastırıw strukturaların paydalanıwǵa imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=POAplMgrk4wC&dq=programming+paradigm+structured&pg=PA20|title=Java 5: Objects First|isbn=9780763737207|last1=Soroka|first1=Barry I.|year=2006|publisher=Jones & Bartlett Learning}}</ref>. === Basqa paradigmalar === [[Simvollı programmalastırıw]] − formulalar menen programma komponentlerin maǵlıwmatlar retinde basqarıwǵa qábiletli programmalardı táriyipleytuǵın paradigma<ref name="symbolic-programming-lisp"/> Programmalar usılayınsha ózin-ózi ónimli túrde ózgerte aladı hám olardı jasalma intellekt, ekspert sistemalar, [[tábiyiy tildi qayta islew]] hám kompyuter oyınları sıyaqlı qosımshalar ushın qolaylı etip, «úyrenetuǵın» bolıp kórinedi. Bul paradigmanı qollaytuǵın tillerge Lisp hám Prolog kiredi.<ref>{{Web deregi | url = http://www.allbusiness.com/glossaries/symbolic-programming/4950308-1.html| bet = Business glossary: Symbolic programming definition| jumıs = allbusiness.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-iyul }}</ref>. Differencial programmalastırıw strukturaları programmalardı ádette avtomat differencialaw arqalı saralawǵa boladı<ref>{{Citation |last=Wang |first=Fei |title=Backpropagation with Callbacks: Foundations for Efficient and Expressive Differentiable Programming | sáne =2018 |url=http://papers.nips.cc/paper/8221-backpropagation-with-callbacks-foundations-for-efficient-and-expressive-differentiable-programming.pdf |work=Advances in Neural Information Processing Systems 31 |pages=10201–10212 |editor-last=Bengio |editor-first=S. |access-date=2019-02-13 |publisher=Curran Associates, Inc. |last2=Decker |first2=James |last3=Wu |first3=Xilun |last4=Essertel |first4=Gregory |last5=Rompf |first5=Tiark |editor2-last=Wallach |editor2-first=H. |editor3-last=Larochelle |editor3-first=H. |editor4-last=Grauman |editor4-first=K.}}</ref>. Sawatlı programmalastırıw [[Imperativ programmalastırıw|imperativ programmalastırıwdıń]] bir túri retinde programmalardı gipertekstli essedegidey adamǵa baǵdarlanǵan veb retinde strukturalastıradı: hújjetlestiriw programmanıń ajıralmas bólimi bolıp tabıladı hám programma [[kompilyator]] qolaylıǵınan ǵore prozalıq ekspoziciya logikasına sáykes strukturalastırılǵan. Programmanıń ózine silteme beriwge imkaniyat beretuǵın refleksiya sıyaqlı simvollı usıllardı da programmalastırıw paradigması retinde qarastırıwǵa boladı. Degen menen, bul tiykarǵı paradigmalar menen sáykes keledi, sonlıqtan óz aldına anıq paradigma emes. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [https://web.archive.org/web/20240217185631/https://www.info.ucl.ac.be/%7Epvr/paradigms.html Classification of the principal programming paradigms] * [https://web.archive.org/web/20160303215115/http://www.janeve.me/articles/understanding-programming-paradigms How programming paradigms evolve and get adopted?] {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] dq9rcfzwn0xodu6s17kx6mdax6s045b 0 20870 275211 274885 2026-10-19T02:47:42Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275211 wikitext text/x-wiki '''Jupyter Proekti''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Project Jupyter)'' − kóplegen [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] [[Interaktiv esaplawlar|interaktiv esaplawlar]] ushın [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı programmalıq támiynattı]], ashıq standartlardı hám xızmetlerdi islep shıǵarıw proekti bolıp tabıladı. [[Fayl:Jupyter_logo.svg|nobaý|'''Project Jupyter''']] Ol 2014-jılı Fernando Peres hám Brayan Granger tárepinen [[IPython]]-nan ajıratıldı. Jupyter proektiniń atı Jupyter tárepinen qollap-quwatlanatuǵın úsh tiykarǵı programmalastırıw tillerine - [[Julia (programmalastırıw tili)|Julia]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] hám [[R (programmalastırıw tili)|R]]-ge silteme beredi. Onıń atı hám logotipi Galileydiń Yupiter joldasların ashqanına húrmet bolıp tabıladı, Galileyge tiyisli dápterlerde hújjetlestirilgen. Jupyterdi qarjılay qollap-quwatlaytuǵın qáwender − NumFOCUS<ref>{{Web deregi | url = https://numfocus.org/sponsored-projects| bet = NumFOCUS Sponsored Projects| baspaxana = NumFOCUS| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-oktyabr }}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:Galileo_Galilei_(1564_-_1642)_-_Serenissimo_Principe_-_manuscript_with_observations_of_Jupiter_and_four_of_its_moons,_1610.png|solğa|nobaý|Yupiter logotipin ilhamlandırǵan Galileo Galileydiń Yupiterdi (⊛) hám onıń tórt joldasın (✱) baqlawlarına (qáte) tiyisli qoljazba]] IPython ushın [[Interaktiv bloknot|interaktiv bloknottıń]] ''(ingl. Notebook interface, [[Rus tili|orıssha]]. Интерактивный блокнот)'' birinshi versiyası 2011-jılı Fernando Peres, Brayan Granger hám Min Ragan-Kelli qatnasqan komanda tárepinen shıǵarıldı. 2014-jılı Peres IPython-nan ajıratılǵan, Jupyter Proekti dep atalǵan, jańa proektti járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://speakerdeck.com/fperez/project-jupyter| bet = Project Jupyter // Speaker Deck}}</ref>. IPython óz gezeginde, Jupyter ushın yadro retinde, Python [[komanda jolı interfeysi]] ''(ingl. Command-line interface; shell. orıssha. Интерфейс командной строки)'' retinde dawam etedi, al interaktiv bloknot hám IPython-nıń basqa tilge ǵárezsiz bólimleri Jupyter atı menen kóshirildi<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/ipython/ipython| bet = The Notebook, Qt console and a number of other pieces are now parts of Jupyter| sáne = 2021-jıl 29-may | jumıs = [[GitHub]]}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://blog.jupyter.org/the-big-split-9d7b88a031a7| bet = The Big Split™| sáne = 2017-jıl 28-avgust }}</ref>. Jupyter Julia, R, Haskell, Ruby hám Python (IPython yadrosı arqalı) qosqanda, birneshe onlaǵan tillerde orınlaw ortalıqların (yaǵnıy «yadrolardı») qollap-quwatlaydı. 2015-jılı [[GitHub]]ta, shama menen, 200 000 Jupyter interaktiv bloknotları qoljetimli boldı. 2018-jılı shama menen 2,5 million qoljetimli boldı<ref name="nature-2018-10-30">{{Cite journal|last1=Perkel|first1=Jeffrey M.|title=Why Jupyter is data scientists' computational notebook of choice|url=https://www.nature.com/articles/d41586-018-07196-1|access-date=August 15, 2022|journal=Nature| sáne =October 30, 2018|volume=563|issue=7729|pages=145–146| til =en|doi=10.1038/d41586-018-07196-1|pmid=30375502|bibcode=2018Natur.563..145P}}</ref>. 2021-jıl yanvarda, gravitaciyalıq tolqınlardıń birinshi baqlawı<ref>{{Cite journal|url=https://losc.ligo.org/events/GW150914/|title=LIGO Open Science Center|doi=10.7935/K5MW2F23| til =en|access-date=2018-05-04|last1=LIGO Scientific Collaboration}}</ref> hám 2019-jılı úlken masshtablı qara tesiktiń ashılıwı tuwralı interaktiv bloknotlardı qosqanda, derlik 10 million qoljetimli boldı<ref name="nature-2021-01-20">{{Cite journal|last1=Perkel|first1=Jeffrey M.|title=Ten computer codes that transformed science|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-00075-2|access-date=August 15, 2022|journal=Nature|date=January 20, 2021|volume=589|issue=7842|pages=344–348| til =en|doi=10.1038/d41586-021-00075-2|pmid=33473232|bibcode=2021Natur.589..344P}}</ref>. Kóplegen [[bultlı esaplaw]] provayderleri bultlı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] ushın frontend interfeysi retinde Jupyter Notebook yamasa tuwındı qurallardı qabıl etti. Mısallarǵa Amazon SageMaker Notebooks<ref name="arstechnica-2022-08-15">{{Cite news|last1=Gallagher|first1=Sean|title=Machine learning, concluded: Did the "no-code" tools beat manual analysis?|url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/08/no-code-wrapped-our-ml-experiment-concludes-but-did-the-machine-win/|access-date=August 15, 2022|work=Ars Technica|date=August 15, 2022| til =en-us}}</ref>, [[Google]] kompaniyasınıń Colab<ref name="techrepublic-2022-05-25">{{Cite news|last1=Sherrer|first1=Kara|title=Google Colab vs Jupyter Notebook: Compare data science software|url=https://www.techrepublic.com/article/google-colab-vs-jupyter-notebook/|access-date=August 15, 2022|work=TechRepublic|date=May 25, 2022}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://qz.com/1113999/nerds-rejoice-google-just-released-its-internal-tool-to-collaborate-on-ai/|title=Nerds rejoice: Google just released its internal tool to collaborate on AI|work=Quartz|access-date=2018-09-06| til =en-US}}</ref>, hám [[Microsoft]]-tıń Azure Notebook kiredi<ref name="cio-2022-05-05">{{Cite news|last1=Wayner|first1=Peter|title=Essential data science tools for elevating your analytics operations|url=https://www.cio.com/article/309758/essential-data-science-tools-for-elevating-your-analytics-operations.html|access-date=August 15, 2022|work=CIO|date=May 5, 2022}}</ref>. [[Visual Studio Code]] Jupyter interaktiv bloknotların jergilikli rawajlandırıwǵa qollap-quwatlaydı. 2022-jıl iyuldaǵı jaǵday boyınsha, VS Code ushın Jupyter keńeytpesi 40 millionnan aslam ret júklep alınǵan, bul onı VS Code Marketplace-te ekinshi eń ataqlı keńeytpege aylandırdı<ref name="vsmag-2022-07-12">{{Cite news|last1=Ramel|first1=David|title=VS Code and Python: A Natural Fit for Data Science -|url=https://visualstudiomagazine.com/articles/2022/07/12/python-vs-code.aspx|access-date=August 15, 2022|work=Visual Studio Magazine|date=July 12, 2022}}</ref>. Jupyter proektiniń basqarıwshı komiteti 2017-jılı ACM programmalıq támiynat sisteması sıylıǵın aldı, bul "koncepciyalardıń úlesin, kommerciyalıq qabıl etiwde yamasa ekewinde de kórsetilgen, turaqlı tásir etetuǵın programmalıq támiynat sistemasın islep shıǵarǵan" adamlarǵa yamasa shólkemge beriletuǵın jıllıq sıylıq<ref name="acmaward">{{Web deregi | url = http://awards.acm.org/software_system/year.cfm| bet = Software System Award| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160505152017/http://awards.acm.org/software_system/year.cfm| arxivsáne = 2016-jıl 5-may | jumıs = ACM Awards| baspaxana = [[Association for Computing Machinery]]| qaralǵan sáne = {{Format date|2016|04|28}} }}</ref>. The Atlantic 2018-jılı Jupyter Notebook hám Mathematica interaktiv bloknottıń ilimiy basılımlarǵa bolǵan keleshektegi roli talqılanadı, «The Scientific Paper Is Forested» atlı maqalanı járiyaladı<ref name="Somers2018">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/04/the-scientific-paper-is-obsolete/556676/|title=The Scientific Paper Is Obsolete|last1=Somers|first1=James|work=The Atlantic|access-date=2018-04-10| til =en-US}}</ref>. Ekonomist Pol Romer jaqında, izertlewlerde Mathematica hám Jupyterdi qollanıw tájiriybeleri boyınsha óz pikirlerin bildiriwi ushın blog jazbasın járiyaladı, onda Jupyter «Teodor Greydiń Matematika interaktiv bloknotın proektlestirgende oylaǵan nárselerden jaqsı nátiyje beredi» dep juwmaqlaydı<ref>{{Web deregi | url = https://paulromer.net/jupyter-mathematica-and-the-future-of-the-research-paper/| bet = Jupyter, Mathematica, and the Future of the Research Paper| avtor = Romer| at = Paul| til = en-US| jumıs = paulromer.net| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-aprel }}</ref>. 2021-jılı Nature Jupyter-di ilimdi ózgertken on esaplaw proektiniń biri dep atadı<ref name="nature-2021-01-20"/>. == Jupyter Notebook (interaktiv bloknot) == Jupyter Notebook eki túrli túsiniklerdi bildiriwi múmkin, kópshiliktiń tiykarında kóriwge arnalǵan qollanba − kod hám tekstti redaktorlawǵa arnalǵan, yamasa kóplegen ámelge asırıwlarda úylesimli bolatuǵın tiykarǵı fayl formatı. [[Fayl:Paws_notebook_showing_how_to_load_wikidata_item_dictionary.png|nobaý|Jupyter Notebook interfeysi]] === Qosımshalar === Jupyter Notebook (burınǵı IPython Notebook) − interaktiv bloknot hújjetlerin jaratıwǵa arnalǵan vebke tiykarlanǵan interaktiv esaplaw ortalıǵı. Jupyter Notebook bir neshe ashıq kodlı kitapxanalar menen, onıń ishinde [[IPython]], ZeroMQ, Tornado, jQuery, [[Bootstrap (front-end freymvork)|Bootstrap]] hám MathJax qurılǵan. Jupyter Notebook qollanbası − kodtı, tekstti (Github Flavored Markdown tiykarında), matematikanı, syujetler hám bay media qamtıwı múmkin bolǵan, retlengen kiris/shıǵıs yacheykaları dizimin qamtıǵan, brauzerge tiykarlanǵan REPL. Jupyter Notebook Maple, Mathematica hám SageMath programmalarınıń interaktiv bloknot yaǵnıy dápter interfeysi menen uqsas, 1980-jıllarda Mathematica menen baslangan esaplaw interfeysi stili. Jupyterdiń qızıǵıwshılıǵı 2018-jıl basında Mathematica dápter interfeysiniń ataqlılıǵın artta qaldırdı.<ref name="Somers2018"/>. JupyterLab − Jupyter Proekti ushın jańa [[paydalanıwshı interfeysi]] bolıp, klassikalıq dápter (interaktiv bloknot) UI-ge qaraǵanda iykemli paydalanıwshı interfeysi menen kóbirek imkaniyatlardı usınadı. Birinshi turaqlı shıǵarılım 2018-jıl 20 fevralda járiyalandı. 2015-jılı Leona M. hám Xarri B. Helmsley qayırqomlıq Qorı, Gordon hám Betti Mur Fondı hám Alfred P. Sloan Fondı tárepinen birlesip berilgen 6 million dollar grant tiykarǵı Jupyter qurallarınıń keńeytilgen imkaniyatları, sonday-aq JupyterLabtıń jaratılıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://helmsleytrust.org/news/uc-berkeley-and-cal-poly-expand-and-enhance-open-source-software-scientific-computing-and-data| bet = UC Berkeley and Cal Poly to Expand and Enhance Open-Source Software for Scientific Computing and Data Science {{!}} Helmsley Charitable Trust| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200103220158/https://helmsleytrust.org/news/uc-berkeley-and-cal-poly-expand-and-enhance-open-source-software-scientific-computing-and-data| arxivsáne = 2020-jıl 3-yanvar | til = en| jumıs = helmsleytrust.org| qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-may }}</ref>. [[GitHub]] 2022-jıl noyabrde JupyterLab onlayn kodlaw platforması Codespace-te qoljetimli bolatuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://github.blog/changelog/2022-11-09-using-codespaces-with-jupyterlab-public-beta/| bet = Using Codespaces with JupyterLab (Public Beta) {{!}} GitHub Changelog| til = en-US| jumıs = The GitHub Blog| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-noyabr }}</ref>. 2023-jıl avgustta Jupyter AI, Jupyter keńeytpesi, shıǵarıldı. Bul keńeytpe Jupyter dápterlerine generativ jasalma intellektti qosadı, paydalanıwshılarǵa kodtı túsindiriwge hám generaciyalawǵa, qátelerdi dúzetiwge, mazmundı ulıwmalastırıwǵa, jergilikli fayllar tuwralı sorawlar beriwge hám tábiyiy tildegi sorawlarǵa tiykarlanǵan tolıq dápterlerdi generaciyalawǵa imkaniyat beredi. <ref>{{Web deregi | url = https://blog.jupyter.org/generative-ai-in-jupyter-3f7174824862| bet = Generative AI in Jupyter| arxivurl = https://archive.today/20230814170112/https://blog.jupyter.org/generative-ai-in-jupyter-3f7174824862| arxivsáne = 2023-jıl 14-avgust | avtor = Weill| at = Jason| sáne = | jumıs = Jupyter| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-avgust }}</ref> JupyterHub − Jupyter Notebooklarǵa arnalǵan kóp paydalanıwshı server bolıp tabıladı. Ol kóp sanlı jeke Jupyter Notebook serverlerin iske túsiriwdi, basqarıwdı hám proksi arqalı kóplegen [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardı]] qollap-quwatlawǵa arnalǵan<ref name="packthub-2019-05-06">{{Cite news|last1=Lahoti|first1=Sugandha|title=JupyterHub 1.0 releases with named servers, support for TLS encryption and more|url=https://hub.packtpub.com/jupyterhub-1-0-releases-with-named-servers-support-for-tls-encryption-and-more/|access-date=August 15, 2022|work=Packt Hub|sáne=May 6, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221128215726/https://hub.packtpub.com/jupyterhub-1-0-releases-with-named-servers-support-for-tls-encryption-and-more/|archivedate=November 28, 2022}}</ref>. === Hújjetler === Jupyter Notebook hújjeti − versiyalanǵan sxemalıq, ádette ".ipynb" keńeytpesi menen juwmaqlanǵan [[JSON]] faylı bolıp tabıladı. Jupyter Notebook-tiń tiykarǵı bólimleri: Metamaǵlıwmatlar, Notebook formatı hám yacheykalardıń dizimi. Metamaǵlıwmatlar − dápterdi ornatıw hám kórsetiw ushın anıqlamalar sózliginiń maǵlıwmatları. Notebook formatı − programmalıq támiynat versiya sanı. Yacheykalardıń dizimi − Markdown (displey) ushın, Code (orınlaw ushın) hám kod tipindegi yacheykalardıń shıǵısları ushın hár túrli tiptegi yacheykalar bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|title=Learning Jupyter}}</ref>. JSON eń kóp tarqalǵan format bolsa da, ayırım imkaniyatlardan (súwretlerdi hám metamaǵlıwmatlardı saqlaw sıyaqlı) bas tartıwı hám Jupytext sıyaqlı keńeytpelerdi qollanıw arqalı dápterlerdi markdown hújjetleri retinde saqlawǵa boladı<ref>{{Citation |last=Wouts |first=Marc |title=mwouts/jupytext |date=2022-11-11 |url=https://github.com/mwouts/jupytext |access-date=2022-11-11}}</ref>. Jupytext kóbinese dápterlerdi sáykeslestiriw hám birlestiriwdi ańsatlastırıw ushın versiyalardı basqarıw menen birge qollanıladı. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * {{Rásmiy sayt|https://jupyter.org/}} * [https://github.com/jupyter Jupyter on GitHub] * [https://github.com/jupyter/jupyter/wiki/Jupyter-kernels Jupyter kernels] * [https://jupyter-tutorial.readthedocs.io/en/latest/ Jupyter Tutorial] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 37bviqvzbefjh6bmu6t6v9nbs4ifu7f 0 21118 275118 213247 2026-10-18T16:02:06Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275118 wikitext text/x-wiki '''Komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injiniring''' ''(KTPI, [[Inglis tili|ingl]]. Component-based software engineering)'', sonday-aq '''komponentlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw''' (KTI) dep te ataladı, ‒ erkin baylanısqan hám qayta paydalanıwǵa bolatuǵın komponentlerden [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasın]] dúziwge baǵdarlanǵan [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringniń]] stili. Bul komponentler arasındaǵı máselelerdi ajıratıp qarastırıwǵa tiykarlanǵan. Komponentlerdiń durıs dárejedegi ólshemin tabıw ushın, [[Programmalıq támiynat|programma]] arxitektorları ózleriniń komponentlik dizaynların [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] menen birge úziliksiz qayta islep shıǵıwı kerek. Arxitektorlar [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] talapların, juwapkershiliklerdi hám arxitekturalıq ózgesheliklerdi esapqa alıwı kerek<ref>{{Cite book|title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach|publisher=O'Reilly Media|year=2020|isbn=978-1492043454}}</ref>. == Itibarǵa alınatuǵın máseleler == [[Fayl:Component-based_Software_Engineering_(CBSE)_-_example_1.svg|nobaý|242x242 nükte|UML de eki komponenttiń mısalı: Tólem islendi processi klienttiń buyırtpasın qayta isleydi, bunıń ushın ekinshi komponent arqalı kredit kartasınan tólem alınıwı kerek.]] Úlken komandalar tárepinen islep shıǵılǵan úlken kólemli [[Sistema|sistemalar]] ushın, KTPInıń artıqmashılıqlarına erisiw ushın qatań tártip hám process talap etiledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.dre.vanderbilt.edu/~schmidt/reuse-lessons.html| bet = Why Software Reuse has Failed and How to Make It Work for You| avtor = [[Douglas C. Schmidt]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-may }}</ref>. Úlken sistemalarda kóbinese úshinshi tárep komponentleri qollanıladı. Sistema Unified Modeling Language (UML) járdeminde vizual túrde jobalanıwı múmkin. Hárbir komponent tórt múyeshli etip kórsetiledi, al interfeys bolsa usınılǵan interfeysti kórsetiw ushın konfet túrinde hám interfeysti paydalanıwdı kórsetiw ushın rozetka túrinde kórsetiledi. Komponentke tiykarlanǵan paydalanıwǵa jaramlılıqtı tekseriw aqırǵı paydalanıwshı menen baylanısatuǵın komponentler ushın qollanıladı. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] ow4a2n4rs8uc8uxpjroaca5jxjrmcrl 0 21119 275124 213248 2026-10-18T16:04:08Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275124 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynat sisteması''' ({{lang-en|software system}}) — [[Kompyuter|kompyuter sistemasınıń]] ([[Apparatlıq támiynat|apparatlıq]] hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] jıynaǵı) bir bólegin quraytuǵın, programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan, óz-ara baylanısqan komponentler [[Sistema|sisteması]]. Ol «bir neshe óz aldına [[Kompyuter programması|programmalardan]], usı programmalardı ornatıw ushın qollanılatuǵın konfiguraciya fayllarınan, sistemanıń dúzilisin súwretleytuǵın sistema haqqındaǵı hújjetlerden hám sistemanı qalay qollanıwdı túsindiretuǵın paydalanıwshı hújjetlerinen» ibarat<ref name="sommerville">{{Cite book|title=Software Engineering|url=https://archive.org/details/softwareengineer00isom|author=Sommerville}}</ref>. Programmalıq támiynat sisteması kompyuter programması yamasa programmalıq támiynattan ózgeshelenedi. Kompyuter programması ulıwma alǵanda belgili bir wazıypanı orınlaytuǵın kórsetpeler ([[derek kodı]] yamasa [[obyekt kodı]]) toplamı bolsa, programmalıq támiynat sisteması specifikaciya, testlew nátiyjeleri, aqırǵı paydalanıwshı hújjetleri, texnikalıq xızmet kórsetiw jazbaları hám taǵı basqa kóplegen komponentlerdi óz ishine alatuǵın keńirek túsinik bolıp tabıladı<ref name="software C&P">'{{Cite book|author=Grubb|url=https://www.worldcat.org/oclc/912499935|title=Software Maintenance: Concepts and Practice, 2nd Edition}}</ref>. Programmalıq támiynat sisteması terminin qollanıw geyde [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injeneriyası]] kontekstinde sistemalar teoriyası usılların qollanıw menen baylanıslı. Programmalıq támiynat sisteması birge isleytuǵın bir neshe óz aldına [[Kompyuter programması|kompyuter programmalarınan]] hám olarǵa baylanıslı konfiguraciya faylları, hújjetler hám taǵı basqalardan turadı. Bul túsinik úlken hám quramalı programmalıq támiynattı úyreniwde qollanıladı, sebebi ol programmalıq támiynattıń tiykarǵı komponentlerine hám olardıń óz-ara tásirine itibar qaratadı<ref name="sommerville">{{Cite book|title=Software Engineering|url=https://archive.org/details/softwareengineer00isom|author=Sommerville}}</ref>. Bul jáne de programmalıq támiynat arxitekturası tarawı menen de baylanıslı. Programmalıq támiynat sistemaları ayrıqsha [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injeneriyası]] hám ulıwma sistemalıq injeneriya menen qızıǵatuǵın toparlar ushın aktiv izertlew tarawı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.mpi-sws.org/| bet = The Max Planck Institute for Software Systems| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-dekabr }}</ref>. Journal of Systems and Software (Elsevier tárepinen baspadan shıǵarılatuǵın) sıyaqlı akademiyalıq jurnallar usı temaǵa arnalǵan<ref>{{Web deregi | url = https://dblp.org/streams/journals/jss| bet = Journal of Systems and Software (JSS)| jumıs = [[DBLP]]| baspaxana = [[Leibniz-Zentrum für Informatik|LZI]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-dekabr }}</ref>. ACM Programmalıq Támiynat Sisteması Sıylıǵı — bul «uzaq múddetli tásirge iye bolǵan, koncepciyalarǵa qosqan úlesi yamasa kommerciyalıq qabıl etiliwi, ya bolmasa ekewinde de sáwlelengen» sistema islep shıqqanı ushın adamlardı yamasa shólkemdi sıylıqlaytuǵın hár jılǵı sıylıq<ref name="acmaward">{{Web deregi | url = https://awards.acm.org/software-system| bet = Software System Award| jumıs = ACM Awards| baspaxana = [[Association for Computing Machinery]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 31-dekabr }}</ref>. Bul sıylıq 1983-jıldan baslap Association for Computing Machinery (ACM) tárepinen [[IBM]] qáwenderligindegi aqshalay sıylıq penen birge berilip atır. == Kategoriyalar == Programmalıq támiynat sistemalarınıń tiykarǵı kategoriyalarına qollanba programmalıq támiynatın rawajlandırıw, programmalastırıw programmalıq támiynatı hám sistema programmalıq támiynatına tiykarlanǵan sistemalar kiredi, degen menen bul ayırmashılıqtı geyde anıqlaw qıyın bolıwı múmkin. Programmalıq támiynat sistemalarına mısal retinde [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemalar]], kompyuterlik rezervaciyalaw sistemaları, hawa qatnasın basqarıw sistemaları, áskeriy basqarıw hám qadaǵalaw sistemaları, telekommunikaciya tarmaqları, kontentti basqarıw sistemaları, [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması|maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları]], ekspert sistemaları, ornatılǵan sistemalar hám taǵı basqalardı keltiriwge boladı. * ACM Programmalıq Támiynat Sisteması Sıylıǵı * Informaciyalıq sistema logikalıq arxitekturasındaǵı ulıwma qatlamlar * [[Kompyuter programması]] * Kompyuter programmasın ornatıw * Eksperimental programmalıq támiynat injeneriyası * Programmalıq támiynat qátesi * Programmalıq támiynat arxitekturası * Sistema programmalıq támiynatı * Sistemalar teoriyası * Sistemalar ilimi * Sistemalıq injeneriya * [[Programmalıq injiniring|Programmalıq támiynat injeneriyası]] == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ r2ex9x2euvvroha5tnzsl5jf0zosfc6 0 22774 275099 275074 2026-10-18T15:34:47Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275099 wikitext text/x-wiki [[Fayl:TestingCup-Polish-Championship-in-Software-Testing-Katowice-2016.jpg|nobaý|TestingCup – Programmalıq támiynattı testlew boyınsha Polsha chempionatı, Katovice, 2016-jıl may]] '''Programmalıq támiynattı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''software testing'') – bul [[programmalıq támiynat]]tıń kútilgen talaplarǵa sáykes keletuǵının tekseriw ámeliyatı. Programmalıq támiynattı testlew [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] yamasa qáwenderge programmalıq támiynattıń sapası hám onıń isten shıǵıw qáwipi haqqında obektiv, ǵarezsiz informaciya bere aladı. Ol barlıq qátelerdi tawıp bere almaydı<ref name="pan">{{Web deregi | url = http://www.ece.cmu.edu/~koopman/des_s99/sw_testing/| bet = Software Testing| familiya = Pan| at = Jiantao| sáne = Spring 1999 | baspaxana = Carnegie Mellon University| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | type = coursework}}</ref><ref name="Kaner2">{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|title=Testing Computer Software|url=https://archive.org/details/testingcomputers0000kane_q3z6|last2=Falk|first2=Jack|last3=Nguyen|first3=Hung Quoc|publisher=John Wiley and Sons|year=1999|isbn=978-0-471-35846-6|edition=2nd|location=New York|author-link=Cem Kaner}}</ref>. Orakldan durıslıqtı ólshew kriteriylerine tiykarlanıp, programmalıq támiynattı testlew máseleni anıqlawı múmkin bolǵan principleri hám mexanizmlerin qollanadı. Orakllarǵa mısallar: specifikaciyalar, kelisim-shártleri, salıstırmalı ónimler, sol ónimniń ótken versiyaları, kútilgen yaki boljanǵan maqset haqqındaǵı juwmaqlar, paydalanıwshı yaki tutınıwshı kútiwleri, tiyisli standartlar hám qollanılatuǵın nızamlar. Programmalıq támiynattı testlew kóbinese tábiyatta dinamikalıq boladı; haqıyqıy nátiyjeniń kútilgen nátiyjege sáykes keliwin tekseriw ushın programmalıq támiynattı isletiw alıp barıladı. Ol tábiyatta statikalıq ta bolıwı múmkin; [[Derek kodı|kodtı]] hám oǵan baylanıslı hújjetlerdi kórip shıǵıw. Programmalıq támiynattı testlew kóbinese mına sorawǵa juwap beriw ushın qollanıladı: Programmalıq támiynat ózi islewi kerek bolǵan hám islewi zárúr bolǵan isti isley me? Programmalıq támiynattı testlewden alınǵan maǵlıwmat programmalıq támiynat islep shıǵarılatuǵın procesti jaqsılaw ushın qollanılıwı múmkin. Programmalıq támiynattı testlew "piramida" usılına ámel etiwi kerek, onda testlerińizdiń kóbisi birlik testleri bolıwı kerek, sońınan integraciya testleri hám aqırında aqırǵı paydalanıwshı (e2e) testleri eń tómen proporciyaǵa iye bolıwı kerek<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding with Agile: Software Development Using Scrum|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Addison-Wesley Professional|year=2009|isbn=978-0321579362}}</ref><ref>{{Cite book|last=Molina|first=Alessandro|title=Crafting Test-Driven Software with Python: Write test suites that scale with your applications' needs and complexity using Python and PyTest|publisher=Packt Publishing|year=2021|isbn=978-1838642655}}</ref><ref>{{Cite book|last=Fernandes da Costa|first=Lucas|title=Testing JavaScript Applications|publisher=Manning|year=2021|isbn=978-1617297915}}</ref>. == Ekonomika == 2002-jılı NIST tárepinen ótkerilgen izertlew programmalıq támiynat qátelikleri [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] ekonomikasına jılına 59,5 milliard dollar zıyan keltiretuǵının xabarladı. Eger jaqsıraq programmalıq támiynat testlewi ámelge asırılǵanda, bul qımbat bahanıń úshten birinen aslamınıń aldın alıw múmkin edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.nist.gov/director/planning/upload/report02-3.pdf| bet = The Economic Impacts of Inadequate Infrastructure for Software Testing| sáne = May 2002 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-dekabr }}</ref>. Qımbat bahalar sebepli programmalıq támiynat testlewin sırttan alıp keliw keń taralǵan, Qıtay, Filippin hám Indiya artıqmashılıqlı baǵdarlar bolıp tabıladı. == Tariyxı == Glenford J. Mayers 1979-jılı debaggingti (qáteliklerdi) testlewden ajıratıwdı dáslep engizdi<ref name="Myers 1979">{{Cite book|last=Myers|first=Glenford J.|url=https://archive.org/details/artofsoftwaretes00myer|title=The Art of Software Testing|publisher=John Wiley and Sons|year=1979|isbn=978-0-471-04328-7}}</ref>. Onıń itibarı buzılıw testlewine qaratılǵan bolsa da ("Tabıslı test jaǵdayı eli tabılmaǵan qáteni anıqlaytuǵın jaǵday."<ref name="Myers 1979" />), ol programmalıq támiynat injeneriyası jámiyetiniń debagging sıyaqlı tiykarǵı rawajlandırıw ámeliyatların verifikaciyadan ajıratıw qálewin kórsetip berdi. == Maqsetler == Programmalıq támiynattı testlew ádette maqsetke baǵdarlanǵan boladı. === Qátelerdi tabıw === Programmalıq támiynattı testlew ádette programmalıq támiynat qáteliklerin - [[Derek kodı|kodtaǵı]] qáteni óz ishine aladı, bul qáte unamsız nátiyjege alıp keledi<ref name="IEEEglossary">{{Citation |title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology | sáne =1990 |publisher=IEEE |doi=10.1109/IEEESTD.1990.101064 |isbn=978-1-55937-067-7}}</ref>.  Qáteler ádette testlew processin ásteletedi hám debagging hám dúzetiw ushın [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashınıń]] járdemin talap etedi. Barlıq kemshilikler isten shıǵıwǵa alıp kelmeydi. Mısal ushın, óli kodtaǵı kemshilik isten shıǵıw dep esaplanbaydı. Bir waqıtta isten shıǵıwǵa alıp kelmeytuǵın kemshilik keyinnen ortalıq ózgerisler sebepli júz beriwi múmkin. Ortalıq ózgerislerine mısallar jańa [[kompyuter apparatlıq támiynatı]]nda islew, maǵlıwmatlardaǵı ózgerisler hám túrli programmalıq támiynat penen óz-ara baylanıs qılıwdı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171028051659/http://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| arxivsáne = 2017-jıl 28-oktyabr | at = Section 1.1.2| sáne = 2011-jıl 31-mart | format = pdf| baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref>. Bir kemshilik bir neshe isten shıǵıw belgilerine alıp keliwi múmkin. === Talaplardıń qanaatlandırılıwın támiyinlew === Programmalıq támiynattı testlew Talaplar kemshiligin - talap ushın dizaynnan alıp taslawdı óz ishine alıwı múmkin<ref name="kolawa">{{Cite book|last1=Kolawa|first1=Adam|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html|title=Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management|last2=Huizinga|first2=Dorota|publisher=Wiley-IEEE Computer Society Press|year=2007|isbn=978-0-470-04212-0}}</ref>.  Talap kemshilikleri kóbinese testlewge jaramlılıq, masshtablılıq, saqlawǵa jaramlılıq, ónimdarlıq hám [[Kompyuter qáwipsizligi|qáwipsizlik]] sıyaqlı funkcionallıq emes talaplar bolıwı múmkin. === Kodtı qamtıw === Programmalıq támiynattı testlewdiń tiykarǵı sheklewi – barlıq kirgiziwler hám aldın ala shártler (baslańǵısh jaǵday) kombinaciyalarında testlew hátteki ápiwayı ónim menen de ámelge asırıw múmkin emes. <ref>{{Web deregi | url = http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081217060536/http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 17-dekabr | at = Principle 2, Section 1.3| sáne = 2005-jıl 1-iyul | baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref> Ádetten tıs shártlerde payda bolatuǵın kemshiliklerdi testlewde tabıw qıyın. Sonday-aq, sapanıń funkcionallıq emes ólshemleri (onıń ne islewi kerekligine salıstırǵanda qanday bolıwı kerek) – paydalanıwǵa qolaylılıq, masshtablılıq, ónimdarlıq, úylesimlilik hám isenimlilik – subektiv bolıwı múmkin; bir adam ushın jetkilikli bahalıqtı qurastıratuǵın nárse basqa adam ushın onday bolmawı múmkin. Múmkin bolǵan hárbir kirgiziw ushın testlew ámelge asırıw múmkin bolmasa da, testlew testlerdi minimumǵa keltirip, qamtıwdı maksimumǵa jetkeriw ushın kombinatorikanı qollanıwı múmkin. == Kategoriyalar == Testlewdi kóp usıllar menen kategoriyaǵa bóliw múmkin<ref>{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|url=https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane|title=Lessons Learned in Software Testing: A Context-Driven Approach|last2=Bach|first2=James|last3=Pettichord|first3=Bret|publisher=Wiley|year=2001|isbn=978-0-471-08112-8|pages=[https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane/page/n55 31]–43}}</ref>. === Avtomatlastırılǵan testlew === Programmalıq támiynattı testlewde test avtomatlastırıw – testlerdiń orınlanıwın hám haqıyqıy nátiyjelerdi boljanǵan nátiyjeler menen salıstırıwdı basqarıw ushın testlenip atırǵan programmalıq támiynattan ayırım programmalıq támiynattı qollanıw. Test avtomatlastırıw burınnan bar bolǵan rásmiylestirilgen testlew processindegi bir neshe qaytalanatuǵın, biraq zárúr wazıypalardı avtomatlastırıwı yaki qol menen islew qıyın bolatuǵın qosımsha testlewdi orınlawı múmkin. Test avtomatlastırıw úziliksiz jetkerip beriw hám úziliksiz testlew ushın kriteriyalıq jaqtan áhmiyetli. === Dárejeler === Programmalıq támiynattı testlew [[programmalıq támiynat sisteması]]nıń qansha bólegi test itibarında ekenligine tiykarlanıp dárejelerge bóliniwi múmkin<ref name="Computer.org">{{Cite book|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE Computer Society|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque|series=3.0|chapter=Chapter 5|editor-last2=Fairley}}</ref><ref name="BourqueSWEBOK14-4">{{Cite book|title=SWEBOK v3.0: Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque, P.|chapter=Chapter 4: Software Testing|editor-last2=Fairley, R.D.}}</ref><ref name="DooleySoftware11">{{Cite book|title=Software Development and Professional Practice|url=https://archive.org/details/softwaredevelopm0000dool|publisher=APress|year=2011|isbn=978-1-4302-3801-0}}</ref><ref name="WiegersCreating13">{{Cite book|title=Creating a Software Engineering Culture|publisher=Addison-Wesley|year=2013|isbn=978-0-13-348929-3}}</ref>. ==== Birlik testlew ==== Birlik testlew, sonday-aq komponent yaki modul testlew dep te ataladı, ayırım derek kodı kútilgen tártipti tastıyıqlaw ushın testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri boladı. ==== Integraciya testlewi ==== Bul abzac Integraciya testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Integraciya testlewi, sonday-aq integraciya hám testlew dep te ataladı, qısqartılǵan I&T, programmalıq támiynat sistemasınıń bir neshe bólimleri topar retinde testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri. ==== Sistema testlewi ==== Bul abzac Sistema testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Sistema testlewi, sonday-aq end-to-end (E2E) testlew dep te ataladı, tolıq programmalıq támiynat sistemasında ótkeriletuǵın testlew. === Statikalıq, dinamikalıq hám passiv testlew === Programmalıq támiynattı testlewde kóp usıllar bar. Kórip shıǵıwlar, júrip ótiwler yaki tekseriwler statikalıq testlew dep ataladı, al belgili bir test jaǵdayları jıynaǵı menen programmalastırılǵan kodtı orınlaw dinamikalıq testlew dep ataladı<ref name="GrahamFoundations08">{{Cite book |last1=Graham, D. |url=https://books.google.com/books?id=Ss62LSqCa1MC&pg=PA57 |title=Foundations of Software Testing |last2=Van Veenendaal, E. |last3=Evans, I. |publisher=Cengage Learning |year=2008 |isbn=978-1-84480-989-9 |pages=57–58}}</ref><ref name="OberkampfVerif10">{{Cite book |last1=Oberkampf, W.L. |url=https://books.google.com/books?id=7d26zLEJ1FUC&pg=PA155 |title=Verification and Validation in Scientific Computing |last2=Roy, C.J. |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-49176-1 |pages=154–5}}</ref>. Statikalıq testlew kóbinese dálil oqıw sıyaqlı implicit boladı, plyus programmalastırıw  quralları/tekst redaktorları derek kodı strukturasın tekserip shıqqanda yaki kompilyatorlar (aldın ala kompilyatorlar) sintaksis hám maǵlıwmat aǵımın statikalıq programma analizi retinde tekserip shıqqanda. Dinamikalıq testlew programmanıń ózi isletilgende júz beredi. Dinamikalıq testlew kodtıń belgili bir bólimlerin testlew ushın programma 100% tamamlanbastan burın baslanıwı múmkin hám diskret funkciyalarǵa yaki modullerge qollanıladı.<ref name="GrahamFoundations08" /><ref name="OberkampfVerif10" /> Bular ushın ádettegi texnikalar ya stablar/drayverlerdi qollanıw yaki debagger ortalıǵınan orınlaw bolıp tabıladı.<ref name="OberkampfVerif10" /> Statikalıq testlew verifikaciyanı óz ishine aladı, al dinamikalıq testlew validaciyanı da óz ishine aladı.<ref name="OberkampfVerif10" /> Passiv testlew programmalıq támiynat ónimi menen hesh qanday óz-ara baylanıssız sistemanıń tártibin tastıyıqlawdı ańlatadı. Aktiv testlewge qarama-qarsı, testlewshiler hesh qanday test maǵlıwmatların bermeydi, biraq sistema jurnallarına hám izlerine qaraydı. Olar qanday da bir sheshimler qabıl etiw ushın úlgilerdi hám belgili bir tártipti qazıp aladı<ref>{{Cite book |last1=Lee |first1=D. |last2=Netravali |first2=A.N. |last3=Sabnani |first3=K.K. |last4=Sugla |first4=B. |last5=John |first5=A. |title=Proceedings 1997 International Conference on Network Protocols |chapter=Passive testing and applications to network management |year=1997 |publisher=IEEE Comput. Soc |pages=113–122 |doi=10.1109/icnp.1997.643699 |isbn=978-0-8186-8061-8 |s2cid=42596126}}</ref>. Bul oflayn orınlaw waqtındaǵı verifikaciyaǵa hám jurnal analizine baylanıslı. === Izleniw testlewi === Bul bólim Izleniw testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Izleniw testlewi programmalıq támiynat testlewine usıl bolıp tabıladı, ol bir waqıtta úyreniw, test dizaynı hám test orınlawı retinde qısqasha súwretlenedi. 1984-jılı bul termindi engizgen Sem Kaner, izleniw testlewin "testke baylanıslı úyreniw, test dizaynı, test orınlawı hám test nátiyjelerin interpretaciyalawdı proekt dawamında parallel túrde isleytuǵın óz-ara qollap-quwatlawshı ámeliyatlar retinde qaray otırıp, óz jumısınıń sapasın úziliksiz optimallastırıw ushın jeke testlewshiniń jeke erkinligi hám juwapkershiligine basım etetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń stili" dep anıqlaydı. === Aldın ala belgilengen testlew hám adaptiv testlew === Orınlanıwı kerek bolǵan testlew strategiyasınıń túri IUT-qa qollanılatuǵın testler testlew jobası orınlana baslamastan aldın sheshiliwi kerek pe (aldın ala belgilengen testlew<ref>{{Cite journal |last1=Lee |first1=D. | last2=Yannakakis |first2=M. | sáne =1996 |title=Principles and methods of testing finite state machines-a survey |url=https://doi.org/10.1109/5.533956 |journal=Proceedings of the IEEE |volume=84 |issue=8 |pages=1090–1123|doi=10.1109/5.533956 }}</ref>) yaki IUT-qa qollanılatuǵın hárbir kirgiziw aldınǵı testlerdi qollanıw waqtında alınǵan nátiyjelerge dinamikalıq túrde baylanıslı bola ala ma (adaptiv testlew<ref>{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In Testing Software and Systems: 23rd IFIP WG 6.1 International Conference, ICTSS 2011, Paris, France, November 7-10 |chapter= Adaptive testing of deterministic implementations specified by nondeterministic FSMs |series=Lecture Notes in Computer Science | chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-24580-0_12 |year=2011 |volume=7019 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |pages=162–178 |doi=10.1007/978-3-642-24580-0_12 |isbn=978-3-642-24579-4 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In 2014 IEEE 15th International Symposium on High-Assurance Systems Engineering |chapter= Adaptive testing of nondeterministic systems with FSM | url=https://doi.org/10.1109/HASE.2014.39 |year=2014 |publisher=IEEE |pages=224–228 |doi=10.1109/HASE.2014.39 |isbn=978-1-4799-3466-9 }}</ref>) soǵan baylanıslı boladı. === Qara/aq qutı === Programmalıq támiynat testlewi kóbinese aq qutı hám qara qutıǵa bóliniwi múmkin. Bul eki usıl testlewshi test jaǵdayların islep shıqqanda alatuǵın kóz-qarastı súwretlew ushın qollanıladı. Eki qutınıń da aspektlerin óz ishine alatuǵın kúlreń qutı dep atalatuǵın gibrid usıl programmalıq támiynat testlew metodologiyasına da qollanılıwı múmkin<ref name="LimayeSoftware09">{{Cite book |last=Limaye, M.G. |url=https://books.google.com/books?id=zUm8My7SiakC&pg=PA108 |title=Software Testing |publisher=Tata McGraw-Hill Education |year=2009 |isbn=978-0-07-013990-9 |pages=108–11}}</ref><ref name="SalehSoftware09">{{Cite book |last=Saleh, K.A. |url=https://books.google.com/books?id=N69KPjBEWygC&pg=PA224 |title=Software Engineering |publisher=J. Ross Publishing |year=2009 |isbn=978-1-932159-94-3 |pages=224–41}}</ref>. ==== Aq qutı testlewi ==== [[Fayl:White Box Testing Approach.png|alt=White Box Testing Diagram|thumb|Aq qutı testlew diagramması]] Aq qutı testlewi (sonday-aq ashıq qutı testlew, shisha qutı testlew, móldir qutı testlew hám strukturalıq testlew dep te ataladı) aqırǵı paydalanıwshıǵa kórsetiletuǵın funkcionallıqqa qarama-qarsı programmanıń ishki strukturaların yaki jumısların tastıyıqlaydı. Aq qutı testlewde sistemanıń ishki kóz-qarası (derek kodı), sonday-aq programmalastırıw kónlikpeleri test jaǵdayların islep shıǵıw ushın qollanıladı. Testlewshi kod arqalı jollardı isletiw ushın kirgiziwlerdi tańlaydı hám tiyisli nátiyjelerdi anıqlaydı.<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="SalehSoftware09" /> Bul sxemadaǵı túyinlerdi testlewge uqsas, mısal ushın, sxema ishindegi testlew (ICT). Aq qutı testlew programmalıq támiynat testlew processiniń birlik, integraciya hám sistema dárejelerinde qollanılıwı múmkin bolsa da, ádette birlik dárejesinde ámelge asırıladı.<ref name="AmmannIntro16" /> Ol birlik ishindegi jollardı, integraciya waqtında birlikler arasındaǵı jollardı hám sistema dárejesindegi test waqtında kishi sistemalar arasındaǵı jollardı testley aladı. Test dizaynınıń bul usılı kóp qáteler yaki mashqalalardı anıqlay alsa da, ol specifikaciyanıń ámelge asırılmaǵan bólimlerin yaki jetispeytuǵın talaplardı anıqlamawı múmkin. Aq qutı testlewde qollanılatuǵın texnikalarǵa tómendegiler kiredi<ref name="SalehSoftware09" /><ref name="EverettSoftware07">{{Cite book |last1=Everatt, G.D. |title=Software Testing: Testing Across the Entire Software Development Life Cycle |last2=McLeod Jr., R. |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-0-470-14634-7 |pages=99–121 |chapter=Chapter 7: Functional Testing}}</ref>: * API testlew – ashıq hám jeke APIlerdi (qosımsha programmalastırıw interfeysleri) qollanıp qosımshanı testlew * Kodtı qamtıw – kodtı qamtıwdıń belgili bir kriteriylerin qanaatlandırıw ushın testlerdi islep shıǵıw (mısal ushın, test dizayneri programmadaǵı barlıq sózlerdi keminde bir ret orınlatıw ushın testlerdi islep shıǵıwı múmkin) * Qáte kirgiziw usılları – testlew strategiyalarınıń nátiyjeliligin ólshew ushın qasaqana qátelerdi kirgiziw * Mutaciya testlew usılları * Statikalıq testlew usılları Kodtı qamtıw quralları qara qutı testlewin qosqanda, hár qanday usıl menen dóretilgen test komplektiniń tolıqlıǵın bahalawı múmkin. Bul programmalıq támiynat komandasına sistemanıń siyrek testlenetuǵın bólimlerin tekseriwge imkániyat beredi hám eń áhmiyetli funkciya punktleriniń testlengenine kepillik beredi<ref name="CornettCode96">{{Web deregi | familiya = Cornett| at = Steve| sáne = c. 1996 | bet = Code Coverage Analysis| url = http://www.bullseye.com/coverage.html#intro| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | baspaxana = Bullseye Testing Technology| at = Introduction}}</ref>. Programmalıq támiynat ólshemi retinde kodtı qamtıw tómendegiler ushın procent retinde esabat beriliwi múmkin<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="CornettCode96" /><ref name="BlackPragmatic11">{{Cite book |last=Black, R. |url=https://books.google.com/books?id=n-bTHNW97kYC&pg=PA44 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-118-07938-6 |pages=44–6}}</ref>: :* Funkciya qamtıwı, orınlanǵan funkciyalar haqqında esabat beredi. :* Sóz qamtıwı, testti tamamlaw ushın orınlanǵan qatarlar sanı haqqında esabat beredi. :* Sheshim qamtıwı, berilgen testtiń Haqıyqıy hám Jalǵan tarmaqlarınıń ekewi de orınlanǵan ba, sonı esabat beredi. 100% sóz qamtıwı barlıq kod jollarınıń yaki tarmaqlarınıń (basqarıw aǵımı jaǵınan) keminde bir ret orınlanıwın támiyinleydi. Bul durıs funkcionallıqtı támiyinlewde járdem beredi, biraq jetkilikli emes, sebebi sol kod túrli kirgiziwlerdi durıs yaki nadurıs túrde islewi múmkin<ref>As a simple example, the [[C (programming language)|C]] function <syntaxhighlight lang="C" inline="">int f(int x){return x*x-6*x+8;}</syntaxhighlight> consists of only one statement. All tests against a specification <syntaxhighlight lang="C" inline="">f(x)>=0</syntaxhighlight> will succeed, except if <syntaxhighlight lang="C" inline="">x=3</syntaxhighlight> happens to be chosen.</ref>. ==== Qara qutı testi ==== [[Fayl:Black box diagram.svg|thumb|Qara qutı diagramması]] Qara qutı testlew (sonday-aq funkcionallıq testlew dep te ataladı) derek kodın oqımay, ámelge asırıw haqqındaǵı bilimsiz test jaǵdayların islep shıǵıwdı súwretleydi. Testlewshiler programmalıq támiynattıń ne islewi kerek ekenligin ǵana biledi, onıń qalay isleytuǵının emes<ref name="Patton">{{Cite book |last=Patton |first=Ron |url=https://archive.org/details/softwaretesting0000patt |title=Software Testing |publisher=Sams Publishing |year=2005 |isbn=978-0-672-32798-8 |edition=2nd |location=Indianapolis}}</ref>. Qara qutı testlew usıllarına tómendegiler kiredi: ekvivalent bólistiriw, shegaralıq qun analizi, barlıq jup testlew, jaǵday ótiw tablicaları, sheshim tablicası testlew, fuzz testlew, modelge tiykarlanǵan testlew, paydalanıw jaǵdayın testlew, izleniw testlew hám specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew.<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="SalehSoftware09" /><ref name="BlackPragmatic11" /> Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew tiyisli talaplarǵa muwapıq programmalıq támiynattıń funkcionallıǵın testlewge qaratılǵan.[39] Testlewdiń bul dárejesi ádette testlewshige tolıq test jaǵdayları beriliwin talap etedi, sonda ol berilgen kirgiziw ushın shıǵıw qunlılıǵı (yaki tártibi) test jaǵdayında kórsetilgen kútilgen qunlılıq penen "birdey" yaki "birdey emes" ekenligin ápiwayı túrde tastıyıqlay aladı. Test jaǵdayları specifikaciyalar hám talaplar, yaǵnıy qosımshanıń ne islewi kerek ekenligi átirapında qurıladı. Ol test jaǵdayların shıǵarıp alıw ushın specifikaciyalar, talaplar hám dizaynlardı qosqanda, programmalıq támiynatıń sırtqı súwretlerin qollanadı. Bul testler funkcionallıq yaki funkcionallıq emes bolıwı múmkin, biraq ádette funkcionallıq boladı. Durıs funkcionallıqtı támiyinlew ushın specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew zárúr bolıwı múmkin, biraq ol kompleksli yamasa joqarı qáwipli jaǵdaylardan qorǵaw ushın jetkilikli emes<ref>{{Cite journal |last=Bach |first=James |author-link=James Bach |date=June 1999 |title=Risk and Requirements-Based Testing |url=http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |journal=Computer |volume=32 |issue=6 |pages=113–114 |access-date=August 19, 2008}}</ref>. Qara qutı testlew testlewdiń hár qanday dárejesinde qollanılıwı múmkin, biraq ádette birlik dárejesinde emes.<ref name="AmmannIntro16" /> '''Komponent interfeysin testlew''' Komponent interfeysin testlew qara qutı testlewiniń bir variantı bolıp tabıladı, itibar tek kishi sistema komponentiniń baylanıslı ámellerinen tısqarı maǵlıwmattıń mánislerine qaratılǵan<ref name="MathurFound11-63">{{Cite book |last=Mathur, A.P. |url=https://books.google.com/books?id=hyaQobu44xUC&pg=PA18 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-5908-0 |page=63}}</ref>. Komponent interfeysin testlew ámeliyatı bul birlikler arasındaǵı tolıq integraciya testlewinen tısqarı, túrli birlikler yaki kishi sistema komponentleri arasında ótkerilgen maǵlıwmatlardı islewdi tekseriw ushın qollanılıwı múmkin<ref name="Clapp">{{Cite book |last=Clapp |first=Judith A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&pg=PA313 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=313 |publisher=William Andrew |access-date=January 5, 2018}}</ref><ref name="Mathur">{{Cite book |last=Mathur |first=Aditya P. |url=https://books.google.com/books?id=yU-rTcurys8C&pg=PR38 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2007 |isbn=978-81-317-1660-1 |page=18}}</ref>. Ótkerilip atırǵan maǵlıwmatlar "xabar paketleri" dep esaplanıwı múmkin hám diapazon yaki maǵlıwmat túrleri bir birlikten dóretilgen maǵlıwmatlar ushın tekseriliwi hám basqa birlikke ótkerilmesten aldın jaramlılıǵı tekseriliwi múmkin. Interfeysti testlew ushın bir variant bir neshe kún yaki hápte dawamında birlikler arasında ótkerilgen mıńlaǵan maǵlıwmat jaǵdayların analizlewge imkániyat beriw ushın kóbinese waqıt belgisi qoyılǵan, ótkerilip atırǵan maǵlıwmat elementleriniń ayırım log faylın saqlaw bolıp tabıladı. Testler basqa interfeys ózgeriwshileri ádettegi mánisler retinde ótkerilip atırǵanda, ayırım ekstremal maǵlıwmat mánislerin islewdi tekseriwdi óz ishine alıwı múmkin.<ref name="Clapp" /> Interfeystegi ádetten tıs maǵlıwmat mánisleri keyingi birliktegi kútilmegen ónimdarlıqtı túsindiriwge járdem bere aladı. ===== Vizual testlew ===== Vizual testlewdiń maqseti baǵdarlamashılarǵa maǵlıwmatlardı baǵdarlamashı ózi talap etetuǵın informaciyanı ańsat taba alatuǵın hám informaciya anıq súwretlengen usılda kórsetiw arqalı programmalıq támiynattıń isten shıqqan waqtında ne bolıp atırǵanın tekseriw imkániyatın beriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite magazine |last=Chima |first=Raspal |title=Visual testing |url=http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing |magazine=TEST Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724162657/http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing/ |archive-date=July 24, 2012 |access-date=January 13, 2012}}</ref>. Vizual testlewdiń tiykarında qandayda bir adam birewge máseleni (yaki test isten shıǵıwın) súwretlep beriwden góre kórsetiw anıqlıqtı hám túsiniwdi áhmiyetli dárejede arttıradı degen ideya bar. Sonlıqtan, vizual testlew pútkil test processin jazıwdı talap etedi – test sistemasında video formatta júz berip atırǵan barlıq nárseni jazıp alıw. Shıǵıw videoları veb-kamera arqalı súwret-ishinde-súwret rejimindegi real waqıttaǵı testlewshi kirgiziwi hám mikrofonlardan audio kommentariy menen tolıqtırıladı. Vizual testlew bir neshe artıqmashılıqlardı támiyinleydi. Kommunikaciya sapası anaǵurlım artadı, sebebi testlewshiler máseleni (hám oǵan alıp kelgen waqıyalardı) baǵdarlamashıǵa tek súwretlep beriwden góre kórsete aladı hám kóp jaǵdaylarda test isten shıǵıwların qaytalaw zárúrligi joq boladı. Baǵdarlamashı test isten shıǵıwınıń ózi talap etetuǵın barlıq dálillerine iye boladı hám onıń ornına qáteniń sebebine hám onı qalay dúzetiw kerekligine itibar qarata aladı. Ad xok testlew hám izleniw testlew programmalıq támiynattıń pútinligin tekseriw ushın áhmiyetli metodologiyalar bolıp tabıladı, sebebi olar ámelge asırıw ushın az tayarlıq waqıtın talap etedi, al áhmiyetli qátelerdi tez tabıw múmkin<ref name="LewisSoftware16">{{Cite book |last=Lewis, W.E. |url=https://books.google.com/books?id=fgaBDd0TfT8C&pg=PA68 |title=Software Testing and Continuous Quality Improvement |publisher=CRC Press |year=2016 |isbn=978-1-4398-3436-7 |edition=3rd |pages=68–73}}</ref>. Ad xok testlewde, testlew improvizaciyalanǵan kútpegen usılda júz beretuǵın jerde, testlewshilerdiń testlewdi hújjetlestirilgen usıllarǵa tiykarlaw hám sońınan sol testlerdiń variantların improvizaciyalaw qábileti kemshilik dúzetiwlerin bunnan da qatal tekseriwge alıp keliwi múmkin.<ref name="LewisSoftware16" /> Degen menen, eger proceduralardıń qatal hújjetlestiriliwi saqlanbasa, ad xok testlewdiń sheklewleriniń biri qaytalanıwdıń joqlıǵı bolıp tabıladı.<ref name="LewisSoftware16" /> ==== Kúlreń qutı testlewi ==== Kúlreń qutı testlewo (amerikansha jazılıwı: gray-box testing) paydalanıwshı yaki qara qutı dárejesinde sol testlerdi orınlap atırǵanda testlerdi islep shıǵıw maqsetlerinde ishki maǵlıwmat strukturaları hám algoritmleri haqqındaǵı bilimlerdi qollanıwdı óz ishine aladı. Testlewshi kóbinese "derek kodı hám orınlanatuǵın binarlıqqa" ekewine de imkániyatqa iye boladı<ref name="RansomeCore13">{{Cite book |last1=Ransome, J. |url=https://books.google.com/books?id=MX5cAgAAQBAJ&pg=PA140 |title=Core Software Security: Security at the Source |last2=Misra, A. |publisher=CRC Press |year=2013 |isbn=978-1-4665-6095-6 |pages=140–3}}</ref>. Kúlreń qutı testlewi, mısal ushın, shegaralıq mánisler yaki qáte xabarların anıqlaw ushın kersinshe injenerlik (dinamikalıq kod analizin qollanıw)di de óz ishine alıwı múmkin.<ref name="RansomeCore13" /> Kirgiziw maǵlıwmatların manipulyaciyalaw hám shıǵıwdı formatlaw kúlreń qutı dep esaplanbaydı, sebebi kirgiziw hám shıǵıw biz testlep atırǵan sistema dep ataytuǵın "qara qutıdan" anıq túrde sırtta boladı. Bul ayırmashılıq eki túrli baǵdarlamashı tárepinen jazılǵan kodtıń eki moduli arasında integraciya testlewin ótkerip atırǵanda áhmiyetli, onda test ushın tek interfeysler kórsetiledi. Programmalıq támiynattıń qalay isleytuǵınınıń tiykarǵı túsiniklerin bilip, testlewshi sırttan programmalıq támiynattı testlep atırǵanda jaqsıraq xabardar etilgen testlew tańlawların ámelge asıradı. Ádette, kúlreń qutı testlewshige maǵlıwmatlar bazasın sebiw sıyaqlı ámeller menen ayırım testlew ortalıǵın ornatıwǵa ruqsat etiledi. Testlewshi maǵlıwmatlar bazasına SQL sózlerin orınlaw sıyaqlı belgili bir ámellerdi orınlaǵannan keyin hám kútilgen ózgerislerdiń sáwlelengenine kepillik beriw ushın sorawlardı orınlaǵannan keyin testlenip atırǵan ónimniń jaǵdayın baqlay aladı. Kúlreń qutı testlewi sheklengen informaciyaǵa tiykarlanǵan aqıllı test scenariylerin ámelge asıradı. Bul ásirese maǵlıwmat túrin qayta islew, ayrısha jaǵdaylardı qayta islew hám t.b qollanıladı<ref name="ref4">{{Web deregi | bet = SOA Testing Tools for Black, White and Gray Box| url = http://www.crosschecknet.com/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181001010542/http://www.crosschecknet.com:80/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivsáne = 2018-jıl 1-oktyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | baspaxana = Crosscheck Networks| type = white paper}}</ref>. Kúlreń qutı testlewi koncepciyası menen qara hám aq qutı testlewi arasındaǵı bul "erkin ayırmashılıq" biraz joq boldı<ref name="AmmannIntro16">{{Cite book |last1=Ammann, P. |url=https://books.google.com/books?id=58LeDQAAQBAJ&pg=PA26 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt, J. |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |isbn=978-1-316-77312-3 |page=26}}</ref>. === Ornatıw testlewi === Bul bólim Ornatıw testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Kóp programmalıq támiynat sistemalarınıń olar tiykarǵı maqseti ushın qollanılmastan aldın zárúr bolǵan ornatıw proceduraları bar. Ornatılǵan programmalıq támiynatı sistemasına erisiw ushın bul proceduralardı testlew ornatıw testlewi dep ataladı. Bul proceduralar tolıq yaki yarım jańalawlardı hám ornatıw/óshiriw proceslerin óz ishine alıwı múmkin. Paydalanıwshı túrli variantlardı tańlawı kerek. Baylanıslı fayllar hám kitapxanalar bólistiriliwi, júkleniwi yaki tabılıwı kerek. Jaramlı apparatlıq támiynat konfiguraciyaları bolıwı kerek. Programmalıq támiynat sistemaları basqa programmalıq támiynat sistemalarına baylanısıw ushın baylanısqa zárúr bolıwı múmkin. === Úylesimlilik testlewi === Programmalıq támiynattıń isten shıǵıwınıń (haqıyqıy yaki seziliw) keń taralǵan sebebi onıń basqa qosımsha programmalıq támiynatı, operaciyalıq sistemalar (yaki operaciyalıq sistema versiyaları, eski yaki jańa) yamasa dáslepkiden áhmiyetli dárejede ayırıqsha bolǵan maqsetli ortalıqlar (mısal ushın, terminal yaki jumıs stolında islewge arnalǵan GUI qosımshası endi veb-brauzerde kórsetіliwi kerek bolǵan veb-qosımshaǵa aylanıwı kerek) menen úylesimliliginiń joqlıǵı bolıp tabıladı. Mısal ushın, artqa úylesimlilik joq bolǵan jaǵdayda, bul baǵdarlamashılar programmalıq támiynattı tek maqsetli ortalıqtıń eń sońǵı versiyasında islep shıǵarıp hám testlep atırǵanlıǵı sebepli júz beriwi múmkin, onı barlıq paydalanıwshılar isletpewi múmkin. Bul eń sońǵı jumıstıń maqsetli ortalıqtıń dáslepki versiyalarında yaki maqsetli ortalıqtıń erterek versiyaları qollana alıwshı eski apparatlıq támiynatta islemewi sıyaqlı kútilmegen aqıbetke alıp keledi. Geyde bunday mashqalalardı operaciyalıq sistema funkcionallıǵın ayırım programma moduline yamasa kitapxanaǵa proaktiv túrde abstrakciyalaw arqalı dúzetiw múmkin. === Tútin hám sana testlewi === Sana testlewi bunnan aldınǵı testlew menen dawam etiw aqılǵa muwapıq pa, sonı anıqlaydı. Tútin testlewi programmalıq támiynatıń pútkilley islewine tosqınlıq etetuǵın hár qanday tiykarǵı mashqalalar bar ma, sonı anıqlaw ushın islep shıǵarılǵan programmalıq támiynattı isletiwge minimal urınıwlardan ibarat. Bunday testler qurılıs verifikaciya testlewi retinde qollanılıwı múmkin. === Regressiya testlewi === Regressiya testlewi kodtaǵı úlken ózgeris júz bergennen keyin kemshiliklerdi tabıwǵa itibar qaratadı. Atap aytqanda, ol programmalıq támiynat regressiyaların, tómenletilgen yaki joǵalǵan funkciyalardı, sonıń ishinde qaytıp kelgen eski qátelerdi anıqlawǵa umtıladı. Bunday regressiyalar programmalıq támiynattıń burın durıs islep turǵan funkcionallıǵı kútilgendey islewin toqtatqanda júz beredi. Ádette, regressiyalar programma ózgerisleriniń kútilmegen aqıbeti retinde, programmalıq támiynatıń jańadan islep shıǵarılǵan bólegi burınnan bar kod penen soqlıǵısqanda júz beredi. Regressiya testlewi ádette kommerciyalıq programmalıq támiynatın islep shıǵıwdaǵı eń úlken test jumısı bolıp tabıladı<ref>{{Cite book |last1=Ammann |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=leokXF8pLY0C&pg=PA215 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt |first2=Jeff | sáne =January 28, 2008 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-88038-1 |page=215 |access-date=November 29, 2017}}</ref>, aldınǵı programmalıq támiynat funkciyalarındaǵı kóp sanlı detallardı tekseriw sebepli hám hátteki jańa programmalıq támiynatı jańa dizayn bólimlerin testlew ushın ayırım eski test jaǵdayların qollanıp islep shıǵarılıwı múmkin, bul aldınǵı funkcionallıqtıń ele de qollap-quwatlanıwın támiyinleydi. Regressiya testlewiniń keń tarqalǵan usıllarına aldınǵı test jaǵdayları jıynaqların qayta isletiw hám burın dúzetilgen qátelerdiń qayta payda bolǵanın tekseriw kiredi. Testlew tereńligi shıǵarıw processindegi basqıshqa hám qosılǵan funkciyalardıń qáwipine baylanıslı boladı. Olar ya shıǵarıwda kesh qosılǵan yaki qáwipli dep esaplanǵan ózgerisler ushın tolıq bolıwı múmkin, yaki ózgerisler shıǵarıwda erte bolsa yamasa tómen qáwipli dep esaplansa, hárbir funkciyadaǵı pozitiv testlerden ibarat júdá tómen bolıwı múmkin. === Qabıl etiw testlewi === Qabıl etiw testlewi programmalıq támiynatıń tutınıwshı kútiwlerine sáykes keliwin támiyinlew ushın sistema dárejesindegi testlew bolıp tabıladı<ref name="BorbaTesting10">{{Cite book |last1=Machado, P. |title=Testing Techniques in Software Engineering |last2=Vincenzi, A. |last3=Maldonado, J.C. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-14334-2 |editor-last=Borba, P. |pages=13–14 |chapter=Chapter 1: Software Testing: An Overview |editor-last2=Cavalcanti, A. |editor-last3=Sampaio, A. |editor-last4=Woodcook, J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZOHrm02GFCEC&pg=PA13}}</ref><ref name="ClappSoftware95">{{Cite book |last1=Clapp, J.A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&pg=PA254 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |last2=Stanten, S.F. |last3=Peng, W.W. |publisher=Nova Data Corporation |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=254 |display-authors=et al}}</ref><ref name=":0">{{Web deregi | bet = ISTQB CTFL Syllabus 2018| url = https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| jumıs = ISTQB - International Software Testing Qualifications Board| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220324091506/https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-aprel }}</ref>. Qabıl etiw testlewi rawajlanıwdıń hár qanday eki basqıshı arasındaǵı tapsırıw processiniń bir bólegi retinde orınlanıwı múmkin. Testler kóbinese programmalıq támiynattı islep shıǵıw processinde olar orınlanatuǵın jerge yaki testtiń specifikalıq dárejesine baylanıslı bul dárejelerge toparlastırıladı.<ref name=":0" /> * Paydalanıwshı qabıl etiw testlewi (UAT) * Operaciyalıq qabıl etiw testlewi (OAT) * Shártnamalıq hám regulyatorlıq qabıl etiw testlewi * Alfa hám beta testlewi Geyde UAT tutınıwshı tárepinen, olardıń ortalıǵında hám ózleriniń apparatlıq támiynatında orınlanadı. OAT sapanı basqarıw sistemasınıń bir bólegi retinde ónim, xızmet yaki sistemanıń operaciyalıq tayarlıǵın (shıǵarıwdan aldın) ótkeriw ushın qollanıladı. OAT tiykarınan programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám programmalıq támiynattı saqlaw joybarlarında qollanılatuǵın funkcionallıq emes programmalıq támiynat testlewiniń keń taralǵan túri bolıp tabıladı. Testlewdiń bul túri sistemanıń qollap-quwatlanıwı yaki islep shıǵarıw ortalıǵınıń bir bólegi bolıwı ushın operaciyalıq tayarlıǵına itibar qaratadı. Sonlıqtan, ol operaciyalıq tayarlıq testlewi (ORT) yaki operaciyalar tayarlıǵı hám kepilligi (OR&A) testlewi dep te belgili. OAT ishindegi funkcionallıq testlew sistemanıń funkcionallıq emes aspektlerin tastıyıqlaw ushın talap etiletuǵın testler menen sheklenedi. Bunnan tısqarı, programmalıq támiynat testlewi sistemanıń jetkeriwge jaramlılıǵın, sonday-aq kútilgendey islewi onıń islew ortalıǵına zıyan jetkermewin yaki tolıq emes buzbawın yamasa sol ortalıqtaǵı basqa proceslerdi islewden toqtatıp qoymawın támiyinlewi kerek<ref>{{Web deregi | familiya = Woods| at = Anthony J.| sáne = 2015-jıl 5-iyun | bet = Operational Acceptance – an application of the ISO 29119 Software Testing standard| url = https://www.scribd.com/document/257086897/Operational-Acceptance-Test-White-Paper-2015-Capgemini| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = Capgemini Australia| type = Whitepaper}}</ref>. Shartnamalıq qabıl etiw testlewi shartnama dúziliw waqtında belgilengen shartnamanıń qabıl etiw kriteriylerine tiykarlanıp orınlanadı, al regulyatorlıq qabıl etiw testlewi programmalıq támiynat ónimine tiyisli regulyaciyalarǵa tiykarlanıp orınlanadı. Bul eki testti de paydalanıwshılar yaki ǵarezsiz testlewshiler orınlawı múmkin. Regulyaciyalıq qabıl etiw testlewi geyde regulyatorlıq agentliklerdiń test nátiyjelerin tekseriwin óz ishine aladı.<ref name=":0" /> === Alfa testlewi === Alfa testlewi potencial paydalanıwshılar/tutınıwshılar yaki islep shıǵıwshılardıń saytındaǵı ǵarezsiz test komandası tárepinen simulyaciyalanǵan yamasa haqıyqıy operaciyalıq testlew bolıp tabıladı. Alfa testlewi kóbinese programmalıq támiynatı beta testlewine ótpesten aldın ishki qabıl etiw testlewiniń bir túri retinde dúkannan alınatuǵın programmalıq támiynatı ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | bet = Standard Glossary of Terms used in Software Testing| url = https://www.astqb.org/documents/Glossary-of-Software-Testing-Terms-v3.pdf| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = International Software Testing Qualifications Board| version = Version 3.1}}</ref>. === Beta testlewi === Beta testlewi alfa testlewinen keyin keledi hám sırtqı paydalanıwshı qabıl etiw testlewiniń bir túri dep esaplanıwı múmkin. Beta versiyaları dep atalatuǵın programmalıq támiynatınıń versiyaları beta testlewshiler dep atalatuǵın programmalastırıw komandasınan tısqarı sheklengen auditoriyaǵa shıǵarıladı. Programmalıq támiynat adamlar toparlarına shıǵarıladı, sonda bunnan keyingi testlew ónimde az qáteler yaki kemshilikler bar ekenligin támiyinley aladı. Beta versiyaları keleshek paydalanıwshılardıń maksimal sanına kerі baylanıs maydanın arttırıw hám keńeytilgen yamasa hátteki belgilenbegen waqıt dawamında (máńgilik beta) dáslepki mánis jetkerip beriw ushın ashıq jámiyetke jetkilikli etiliwi múmkin<ref>{{Web deregi | familiya = O'Reilly| at = Tim| sáne = 2005-jıl 30-sentyabr | bet = What is Web 2.0| url = http://www.oreilly.com/pub/a/web2/archive/what-is-web-20.html?page=4| qaralǵan sáne = 2018-jıl 11-yanvar | baspaxana = O'Reilly Media| at = Section 4. End of the Software Release Cycle}}</ref>. === Funkcionallıq hám funkcionallıq emes testlew === Funkcionallıq testlew kodtıń belgili bir ámelin yaki funkciyasın tastıyıqlaytuǵın ámellerdi ańlatadı. Bular ádette kod talapları hújjetlerinde tabıladı, degen menen ayırım islep shıǵıw metodologiyaları paydalanıw jaǵdaylarınan yaki paydalanıwshı waqıyaları negizinde isleydi. Funkcionallıq testler "paydalanıwshı bunı isley ala ma" yamasa "bul funkciya isley me" degen sorawǵa juwap beriwge umtıladı. Funkcionallıq emes testlew programmalıq támiynattıń masshtablılıq yaki basqa ónimdarlıq, belgili bir sheklewler astındaǵı tártip yaki qáwipsizlik sıyaqlı belgili bir funkciyaǵa yamasa paydalanıwshı ámeline baylanıslı bolmawı múmkin bolǵan aspektlerine baylanıslı. Testlew úziliw punktin, masshtablılıq yaki ónimdarlıqtıń ekstremalları turaqsız orınlanıwǵa alıp keletuǵın punktin anıqlaydı. Funkcionallıq emes talaplar ónim sapasın, ásirese onıń paydalanıwshılarınıń jaramlılıq kóz-qarası kontekstinde sáwlelendiretuǵın talaplar bolıwǵa umtıladı. === Úziliksiz testlew === Úziliksiz testlew programmalıq támiynatı shıǵarıw talabına baylanıslı biznes qáwipleri haqqında dárhal kerі baylanıs alıw ushın programmalıq támiynatı jetkerip beriw liniyasınıń bir bólegi retinde avtomatlastırılǵan testlerdi orınlaw processi bolıp tabıladı<ref name="essential">{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2015-jıl 3-avgust | bet = Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential| qaralǵan sáne = 2018-jıl 12-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}</ref><ref name="stickym">{{Web deregi | familiya = Philipp-Edmonds| at = Cameron| sáne = 2014-jıl 5-dekabr | bet = The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola| url = http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = Stickyminds}}</ref>. Úziliksiz testlew funkcionallıq talaplardı da, funkcionallıq emes talaplardı da validaciyalawdı óz ishine aladı; testlew kólemi tómennen joqarı talaplardı yaki paydalanıwshı waqıyaların validaciyalawdan baslap, joqarı biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem keńeyedi<ref name="shift">{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2014-jıl 2-oktyabr | bet = Shift Left and Put Quality First| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2014/10/shift-left-and-put-quality-first| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}</ref>. === Destruktiv testlewi === Destruktiv testlewi programmalıq támiynatı yamasa kishi sistemanıń isten shıǵıwına sebep bolıwǵa umtıladı. Ol programmalıq támiynatı jaramsız yaki kútilmegen kirgiziwlerdi alǵanda da durıs isleytuǵının tastıyıqlaydı, sonıń menen kirgiziw validaciyası hám qátelerdi basqarıw rutinalarınıń bekkemligin ornatadı. Fuzzing túrindegi programmalıq támiynatı qáte kirgiziw isten shıǵıw testlewiniń bir mısalı bolıp tabıladı. Programmalıq támiynatı qáte kirgiziw betinde túrli kommerciyalıq funkcionallıq emes testlew quralları baylanıstırılǵan; destruktiv testlewin orınlaytuǵın kóp sanlı ashıq kodlı hám biypul programmalıq támiynatı quralları da bar. === Programmalıq támiynat ónimdarlıǵın testlew === Ónimdarlıq testlewi ádette belgili bir júkleme astında sistema yaki kishi sistemanıń juwapkershilik hám turaqlılıq jaǵınan qalay isleytuǵının anıqlaw ushın orınlanadı. Ol sistemanıń masshtablılıq, isenimlilik hám resurs paydalanıw sıyaqlı basqa sapa atributların izertlew, ólshew, validaciyalaw yaki tastıyıqlaw ushın da xızmet etiwi múmkin. Júkleme testlewi tiykarınan sistemanıń úlken muǵdardaǵı maǵlıwmatlar yaki kóp sanlı paydalanıwshılar bolsın, belgili bir júkleme astında islewin dawam ete ala ma, sonı testlewge baylanıslı. Bul ádette programmalıq támiynattıń masshtablılıǵı dep ataladı. Funkcionallıq emes ámel retinde orınlanǵanda baylanıslı júkleme testlew ámeli kóbinese shıdamlılıq testlewi dep ataladı. Kólem testlewi ayırım komponentler (mısal ushın fayl yaki maǵlıwmatlar bazası) ólshemi ádewir artqanda da programmalıq támiynatı funkciyaların testlew usılı bolıp tabıladı. Stress testlewi kútilmegen yaki siyrek júklemeler astında isenimliliktı testlew usılı bolıp tabıladı. Turaqlılıq testlewi (kóbinese júkleme yaki shıdamlılıq testlewi dep ataladı) programmalıq támiynattı qabıl etiwge bolatuǵın dáwirde yaki onnan joqarı dáwirde úziliksiz jaqsı isley ala ma, sonı tekseredi. Ónimdarlıq testlewiniń belgili bir maqsetleri ne ekenligi haqqında az kelisim bar. Júkleme testlewi, ónimdarlıq testlewi, masshtablılıq testlewi hám kólem testlewi terminleri kóbinese bir-biriniń ornına qollanıladı. Real waqıttaǵı programmalıq támiynat sistemalarınıń qatal waqıt sheklewleri bar. Waqıt sheklewleriniń orınlanıwın testlew ushın real waqıttaǵı testlew qollanıladı. === Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi === Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi paydalanıwshı interfeysiniń qollanıw hám túsiniwge ańsat ekenligin tekseriw bolıp tabıladı. Ol tiykarınan qosımshanı qollanıwǵa baylanıslı. Bul avtomatlastırılıwı múmkin bolǵan testlew túri emes; tájiriybeli UI dizaynerleri tárepinen baqlanıp atırǵan haqıyqıy adam paydalanıwshıları zárúr. === Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi === Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi programmalıq támiynatınıń imkániyatı sheklengen adamlar ushın qolaylı ekenligin támiyinlew ushın qollanıladı. Veb-imkániyat testlewiniń ayırım keń tarqalǵanları: * Shrift penen fon reńi arasındaǵı reń kontrastınıń tiyisli ekenligin támiyinlew * Shrift ólshemi * Multimedialıq mazmun ushın alternativ tekstler * Kompyuter klaviaturasınan tısqarı tıshqanshanı paydalanıp sistemanı qollanıw qábileti. ==== Ámel etiw ushın keń tarqalǵan standartlar: ==== * 1990-jılǵı Imkániyatı sheklengen amerikalılar haqqındaǵı nızam * 508-bólim, 1973-jılǵı Reabilitaciya haqqındaǵı nızamǵa dúzetiw * Dúnya júzilik veb konsorciumınıń (W3C) Veb qolaylılıǵı baslaması (WAI) == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew| ]] g9jpz1nf1of3j17vodglpd5ie1qhwfg 275116 275099 2026-10-18T16:01:13Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275116 wikitext text/x-wiki [[Fayl:TestingCup-Polish-Championship-in-Software-Testing-Katowice-2016.jpg|nobaý|TestingCup – Programmalıq támiynattı testlew boyınsha Polsha chempionatı, Katovice, 2016-jıl may]] '''Programmalıq támiynattı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''software testing'') – bul [[programmalıq támiynat]]tıń kútilgen talaplarǵa sáykes keletuǵının tekseriw ámeliyatı. Programmalıq támiynattı testlew [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] yamasa qáwenderge programmalıq támiynattıń sapası hám onıń isten shıǵıw qáwipi haqqında obektiv, ǵarezsiz informaciya bere aladı. Ol barlıq qátelerdi tawıp bere almaydı<ref name="pan">{{Web deregi | url = http://www.ece.cmu.edu/~koopman/des_s99/sw_testing/| bet = Software Testing| familiya = Pan| at = Jiantao| sáne = Spring 1999 | baspaxana = Carnegie Mellon University| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | type = coursework}}</ref><ref name="Kaner2">{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|title=Testing Computer Software|url=https://archive.org/details/testingcomputers0000kane_q3z6|last2=Falk|first2=Jack|last3=Nguyen|first3=Hung Quoc|publisher=John Wiley and Sons|year=1999|isbn=978-0-471-35846-6|edition=2nd|location=New York|author-link=Cem Kaner}}</ref>. Orakldan durıslıqtı ólshew kriteriylerine tiykarlanıp, programmalıq támiynattı testlew máseleni anıqlawı múmkin bolǵan principleri hám mexanizmlerin qollanadı. Orakllarǵa mısallar: specifikaciyalar, kelisim-shártleri, salıstırmalı ónimler, sol ónimniń ótken versiyaları, kútilgen yaki boljanǵan maqset haqqındaǵı juwmaqlar, paydalanıwshı yaki tutınıwshı kútiwleri, tiyisli standartlar hám qollanılatuǵın nızamlar. Programmalıq támiynattı testlew kóbinese tábiyatta dinamikalıq boladı; haqıyqıy nátiyjeniń kútilgen nátiyjege sáykes keliwin tekseriw ushın programmalıq támiynattı isletiw alıp barıladı. Ol tábiyatta statikalıq ta bolıwı múmkin; [[Derek kodı|kodtı]] hám oǵan baylanıslı hújjetlerdi kórip shıǵıw. Programmalıq támiynattı testlew kóbinese mına sorawǵa juwap beriw ushın qollanıladı: Programmalıq támiynat ózi islewi kerek bolǵan hám islewi zárúr bolǵan isti isley me? Programmalıq támiynattı testlewden alınǵan maǵlıwmat programmalıq támiynat islep shıǵarılatuǵın procesti jaqsılaw ushın qollanılıwı múmkin. Programmalıq támiynattı testlew "piramida" usılına ámel etiwi kerek, onda testlerińizdiń kóbisi birlik testleri bolıwı kerek, sońınan integraciya testleri hám aqırında aqırǵı paydalanıwshı (e2e) testleri eń tómen proporciyaǵa iye bolıwı kerek<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding with Agile: Software Development Using Scrum|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Addison-Wesley Professional|year=2009|isbn=978-0321579362}}</ref><ref>{{Cite book|last=Molina|first=Alessandro|title=Crafting Test-Driven Software with Python: Write test suites that scale with your applications' needs and complexity using Python and PyTest|publisher=Packt Publishing|year=2021|isbn=978-1838642655}}</ref><ref>{{Cite book|last=Fernandes da Costa|first=Lucas|title=Testing JavaScript Applications|publisher=Manning|year=2021|isbn=978-1617297915}}</ref>. == Ekonomika == 2002-jılı NIST tárepinen ótkerilgen izertlew programmalıq támiynat qátelikleri [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] ekonomikasına jılına 59,5 milliard dollar zıyan keltiretuǵının xabarladı. Eger jaqsıraq programmalıq támiynat testlewi ámelge asırılǵanda, bul qımbat bahanıń úshten birinen aslamınıń aldın alıw múmkin edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.nist.gov/director/planning/upload/report02-3.pdf| bet = The Economic Impacts of Inadequate Infrastructure for Software Testing| sáne = May 2002 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-dekabr }}</ref>. Qımbat bahalar sebepli programmalıq támiynat testlewin sırttan alıp keliw keń taralǵan, Qıtay, Filippin hám Indiya artıqmashılıqlı baǵdarlar bolıp tabıladı. == Tariyxı == Glenford J. Mayers 1979-jılı debaggingti (qáteliklerdi) testlewden ajıratıwdı dáslep engizdi<ref name="Myers 1979">{{Cite book|last=Myers|first=Glenford J.|url=https://archive.org/details/artofsoftwaretes00myer|title=The Art of Software Testing|publisher=John Wiley and Sons|year=1979|isbn=978-0-471-04328-7}}</ref>. Onıń itibarı buzılıw testlewine qaratılǵan bolsa da ("Tabıslı test jaǵdayı eli tabılmaǵan qáteni anıqlaytuǵın jaǵday."<ref name="Myers 1979" />), ol programmalıq támiynat injeneriyası jámiyetiniń debagging sıyaqlı tiykarǵı rawajlandırıw ámeliyatların verifikaciyadan ajıratıw qálewin kórsetip berdi. == Maqsetler == Programmalıq támiynattı testlew ádette maqsetke baǵdarlanǵan boladı. === Qátelerdi tabıw === Programmalıq támiynattı testlew ádette programmalıq támiynat qáteliklerin - [[Derek kodı|kodtaǵı]] qáteni óz ishine aladı, bul qáte unamsız nátiyjege alıp keledi<ref name="IEEEglossary">{{Citation |title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology | sáne =1990 |publisher=IEEE |doi=10.1109/IEEESTD.1990.101064 |isbn=978-1-55937-067-7}}</ref>.  Qáteler ádette testlew processin ásteletedi hám debagging hám dúzetiw ushın [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashınıń]] járdemin talap etedi. Barlıq kemshilikler isten shıǵıwǵa alıp kelmeydi. Mısal ushın, óli kodtaǵı kemshilik isten shıǵıw dep esaplanbaydı. Bir waqıtta isten shıǵıwǵa alıp kelmeytuǵın kemshilik keyinnen ortalıq ózgerisler sebepli júz beriwi múmkin. Ortalıq ózgerislerine mısallar jańa [[kompyuter apparatlıq támiynatı]]nda islew, maǵlıwmatlardaǵı ózgerisler hám túrli programmalıq támiynat penen óz-ara baylanıs qılıwdı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171028051659/http://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| arxivsáne = 2017-jıl 28-oktyabr | at = Section 1.1.2| sáne = 2011-jıl 31-mart | format = pdf| baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref>. Bir kemshilik bir neshe isten shıǵıw belgilerine alıp keliwi múmkin. === Talaplardıń qanaatlandırılıwın támiyinlew === Programmalıq támiynattı testlew Talaplar kemshiligin - talap ushın dizaynnan alıp taslawdı óz ishine alıwı múmkin<ref name="kolawa">{{Cite book|last1=Kolawa|first1=Adam|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html|title=Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management|last2=Huizinga|first2=Dorota|publisher=Wiley-IEEE Computer Society Press|year=2007|isbn=978-0-470-04212-0}}</ref>.  Talap kemshilikleri kóbinese testlewge jaramlılıq, masshtablılıq, saqlawǵa jaramlılıq, ónimdarlıq hám [[Kompyuter qáwipsizligi|qáwipsizlik]] sıyaqlı funkcionallıq emes talaplar bolıwı múmkin. === Kodtı qamtıw === Programmalıq támiynattı testlewdiń tiykarǵı sheklewi – barlıq kirgiziwler hám aldın ala shártler (baslańǵısh jaǵday) kombinaciyalarında testlew hátteki ápiwayı ónim menen de ámelge asırıw múmkin emes. <ref>{{Web deregi | url = http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081217060536/http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 17-dekabr | at = Principle 2, Section 1.3| sáne = 2005-jıl 1-iyul | baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref> Ádetten tıs shártlerde payda bolatuǵın kemshiliklerdi testlewde tabıw qıyın. Sonday-aq, sapanıń funkcionallıq emes ólshemleri (onıń ne islewi kerekligine salıstırǵanda qanday bolıwı kerek) – paydalanıwǵa qolaylılıq, masshtablılıq, ónimdarlıq, úylesimlilik hám isenimlilik – subektiv bolıwı múmkin; bir adam ushın jetkilikli bahalıqtı qurastıratuǵın nárse basqa adam ushın onday bolmawı múmkin. Múmkin bolǵan hárbir kirgiziw ushın testlew ámelge asırıw múmkin bolmasa da, testlew testlerdi minimumǵa keltirip, qamtıwdı maksimumǵa jetkeriw ushın kombinatorikanı qollanıwı múmkin. == Kategoriyalar == Testlewdi kóp usıllar menen kategoriyaǵa bóliw múmkin<ref>{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|url=https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane|title=Lessons Learned in Software Testing: A Context-Driven Approach|last2=Bach|first2=James|last3=Pettichord|first3=Bret|publisher=Wiley|year=2001|isbn=978-0-471-08112-8|pages=[https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane/page/n55 31]–43}}</ref>. === Avtomatlastırılǵan testlew === Programmalıq támiynattı testlewde test avtomatlastırıw – testlerdiń orınlanıwın hám haqıyqıy nátiyjelerdi boljanǵan nátiyjeler menen salıstırıwdı basqarıw ushın testlenip atırǵan programmalıq támiynattan ayırım programmalıq támiynattı qollanıw. Test avtomatlastırıw burınnan bar bolǵan rásmiylestirilgen testlew processindegi bir neshe qaytalanatuǵın, biraq zárúr wazıypalardı avtomatlastırıwı yaki qol menen islew qıyın bolatuǵın qosımsha testlewdi orınlawı múmkin. Test avtomatlastırıw úziliksiz jetkerip beriw hám úziliksiz testlew ushın kriteriyalıq jaqtan áhmiyetli. === Dárejeler === Programmalıq támiynattı testlew [[programmalıq támiynat sisteması]]nıń qansha bólegi test itibarında ekenligine tiykarlanıp dárejelerge bóliniwi múmkin<ref name="Computer.org">{{Cite book|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE Computer Society|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque|series=3.0|chapter=Chapter 5|editor-last2=Fairley}}</ref><ref name="BourqueSWEBOK14-4">{{Cite book|title=SWEBOK v3.0: Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque, P.|chapter=Chapter 4: Software Testing|editor-last2=Fairley, R.D.}}</ref><ref name="DooleySoftware11">{{Cite book|title=Software Development and Professional Practice|url=https://archive.org/details/softwaredevelopm0000dool|publisher=APress|year=2011|isbn=978-1-4302-3801-0}}</ref><ref name="WiegersCreating13">{{Cite book|title=Creating a Software Engineering Culture|publisher=Addison-Wesley|year=2013|isbn=978-0-13-348929-3}}</ref>. ==== Birlik testlew ==== Birlik testlew, sonday-aq komponent yaki modul testlew dep te ataladı, ayırım derek kodı kútilgen tártipti tastıyıqlaw ushın testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri boladı. ==== Integraciya testlewi ==== Bul abzac Integraciya testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Integraciya testlewi, sonday-aq integraciya hám testlew dep te ataladı, qısqartılǵan I&T, programmalıq támiynat sistemasınıń bir neshe bólimleri topar retinde testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri. ==== Sistema testlewi ==== Bul abzac Sistema testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Sistema testlewi, sonday-aq end-to-end (E2E) testlew dep te ataladı, tolıq programmalıq támiynat sistemasında ótkeriletuǵın testlew. === Statikalıq, dinamikalıq hám passiv testlew === Programmalıq támiynattı testlewde kóp usıllar bar. Kórip shıǵıwlar, júrip ótiwler yaki tekseriwler statikalıq testlew dep ataladı, al belgili bir test jaǵdayları jıynaǵı menen programmalastırılǵan kodtı orınlaw dinamikalıq testlew dep ataladı<ref name="GrahamFoundations08">{{Cite book |last1=Graham, D. |url=https://books.google.com/books?id=Ss62LSqCa1MC&pg=PA57 |title=Foundations of Software Testing |last2=Van Veenendaal, E. |last3=Evans, I. |publisher=Cengage Learning |year=2008 |isbn=978-1-84480-989-9 |pages=57–58}}</ref><ref name="OberkampfVerif10">{{Cite book |last1=Oberkampf, W.L. |url=https://books.google.com/books?id=7d26zLEJ1FUC&pg=PA155 |title=Verification and Validation in Scientific Computing |last2=Roy, C.J. |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-49176-1 |pages=154–5}}</ref>. Statikalıq testlew kóbinese dálil oqıw sıyaqlı implicit boladı, plyus programmalastırıw  quralları/tekst redaktorları derek kodı strukturasın tekserip shıqqanda yaki kompilyatorlar (aldın ala kompilyatorlar) sintaksis hám maǵlıwmat aǵımın statikalıq programma analizi retinde tekserip shıqqanda. Dinamikalıq testlew programmanıń ózi isletilgende júz beredi. Dinamikalıq testlew kodtıń belgili bir bólimlerin testlew ushın programma 100% tamamlanbastan burın baslanıwı múmkin hám diskret funkciyalarǵa yaki modullerge qollanıladı.<ref name="GrahamFoundations08" /><ref name="OberkampfVerif10" /> Bular ushın ádettegi texnikalar ya stablar/drayverlerdi qollanıw yaki debagger ortalıǵınan orınlaw bolıp tabıladı.<ref name="OberkampfVerif10" /> Statikalıq testlew verifikaciyanı óz ishine aladı, al dinamikalıq testlew validaciyanı da óz ishine aladı.<ref name="OberkampfVerif10" /> Passiv testlew programmalıq támiynat ónimi menen hesh qanday óz-ara baylanıssız sistemanıń tártibin tastıyıqlawdı ańlatadı. Aktiv testlewge qarama-qarsı, testlewshiler hesh qanday test maǵlıwmatların bermeydi, biraq sistema jurnallarına hám izlerine qaraydı. Olar qanday da bir sheshimler qabıl etiw ushın úlgilerdi hám belgili bir tártipti qazıp aladı<ref>{{Cite book |last1=Lee |first1=D. |last2=Netravali |first2=A.N. |last3=Sabnani |first3=K.K. |last4=Sugla |first4=B. |last5=John |first5=A. |title=Proceedings 1997 International Conference on Network Protocols |chapter=Passive testing and applications to network management |year=1997 |publisher=IEEE Comput. Soc |pages=113–122 |doi=10.1109/icnp.1997.643699 |isbn=978-0-8186-8061-8 |s2cid=42596126}}</ref>. Bul oflayn orınlaw waqtındaǵı verifikaciyaǵa hám jurnal analizine baylanıslı. === Izleniw testlewi === Bul bólim Izleniw testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Izleniw testlewi programmalıq támiynat testlewine usıl bolıp tabıladı, ol bir waqıtta úyreniw, test dizaynı hám test orınlawı retinde qısqasha súwretlenedi. 1984-jılı bul termindi engizgen Sem Kaner, izleniw testlewin "testke baylanıslı úyreniw, test dizaynı, test orınlawı hám test nátiyjelerin interpretaciyalawdı proekt dawamında parallel túrde isleytuǵın óz-ara qollap-quwatlawshı ámeliyatlar retinde qaray otırıp, óz jumısınıń sapasın úziliksiz optimallastırıw ushın jeke testlewshiniń jeke erkinligi hám juwapkershiligine basım etetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń stili" dep anıqlaydı. === Aldın ala belgilengen testlew hám adaptiv testlew === Orınlanıwı kerek bolǵan testlew strategiyasınıń túri IUT-qa qollanılatuǵın testler testlew jobası orınlana baslamastan aldın sheshiliwi kerek pe (aldın ala belgilengen testlew<ref>{{Cite journal |last1=Lee |first1=D. | last2=Yannakakis |first2=M. | sáne =1996 |title=Principles and methods of testing finite state machines-a survey |url=https://doi.org/10.1109/5.533956 |journal=Proceedings of the IEEE |volume=84 |issue=8 |pages=1090–1123|doi=10.1109/5.533956 }}</ref>) yaki IUT-qa qollanılatuǵın hárbir kirgiziw aldınǵı testlerdi qollanıw waqtında alınǵan nátiyjelerge dinamikalıq túrde baylanıslı bola ala ma (adaptiv testlew<ref>{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In Testing Software and Systems: 23rd IFIP WG 6.1 International Conference, ICTSS 2011, Paris, France, November 7-10 |chapter= Adaptive testing of deterministic implementations specified by nondeterministic FSMs |series=Lecture Notes in Computer Science | chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-24580-0_12 |year=2011 |volume=7019 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |pages=162–178 |doi=10.1007/978-3-642-24580-0_12 |isbn=978-3-642-24579-4 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In 2014 IEEE 15th International Symposium on High-Assurance Systems Engineering |chapter= Adaptive testing of nondeterministic systems with FSM | url=https://doi.org/10.1109/HASE.2014.39 |year=2014 |publisher=IEEE |pages=224–228 |doi=10.1109/HASE.2014.39 |isbn=978-1-4799-3466-9 }}</ref>) soǵan baylanıslı boladı. === Qara/aq qutı === Programmalıq támiynat testlewi kóbinese aq qutı hám qara qutıǵa bóliniwi múmkin. Bul eki usıl testlewshi test jaǵdayların islep shıqqanda alatuǵın kóz-qarastı súwretlew ushın qollanıladı. Eki qutınıń da aspektlerin óz ishine alatuǵın kúlreń qutı dep atalatuǵın gibrid usıl programmalıq támiynat testlew metodologiyasına da qollanılıwı múmkin<ref name="LimayeSoftware09">{{Cite book |last=Limaye, M.G. |url=https://books.google.com/books?id=zUm8My7SiakC&pg=PA108 |title=Software Testing |publisher=Tata McGraw-Hill Education |year=2009 |isbn=978-0-07-013990-9 |pages=108–11}}</ref><ref name="SalehSoftware09">{{Cite book |last=Saleh, K.A. |url=https://books.google.com/books?id=N69KPjBEWygC&pg=PA224 |title=Software Engineering |publisher=J. Ross Publishing |year=2009 |isbn=978-1-932159-94-3 |pages=224–41}}</ref>. ==== Aq qutı testlewi ==== [[Fayl:White Box Testing Approach.png|alt=White Box Testing Diagram|thumb|Aq qutı testlew diagramması]] Aq qutı testlewi (sonday-aq ashıq qutı testlew, shisha qutı testlew, móldir qutı testlew hám strukturalıq testlew dep te ataladı) aqırǵı paydalanıwshıǵa kórsetiletuǵın funkcionallıqqa qarama-qarsı programmanıń ishki strukturaların yaki jumısların tastıyıqlaydı. Aq qutı testlewde sistemanıń ishki kóz-qarası (derek kodı), sonday-aq programmalastırıw kónlikpeleri test jaǵdayların islep shıǵıw ushın qollanıladı. Testlewshi kod arqalı jollardı isletiw ushın kirgiziwlerdi tańlaydı hám tiyisli nátiyjelerdi anıqlaydı.<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="SalehSoftware09" /> Bul sxemadaǵı túyinlerdi testlewge uqsas, mısal ushın, sxema ishindegi testlew (ICT). Aq qutı testlew programmalıq támiynat testlew processiniń birlik, integraciya hám sistema dárejelerinde qollanılıwı múmkin bolsa da, ádette birlik dárejesinde ámelge asırıladı.<ref name="AmmannIntro16" /> Ol birlik ishindegi jollardı, integraciya waqtında birlikler arasındaǵı jollardı hám sistema dárejesindegi test waqtında kishi sistemalar arasındaǵı jollardı testley aladı. Test dizaynınıń bul usılı kóp qáteler yaki mashqalalardı anıqlay alsa da, ol specifikaciyanıń ámelge asırılmaǵan bólimlerin yaki jetispeytuǵın talaplardı anıqlamawı múmkin. Aq qutı testlewde qollanılatuǵın texnikalarǵa tómendegiler kiredi<ref name="SalehSoftware09" /><ref name="EverettSoftware07">{{Cite book |last1=Everatt, G.D. |title=Software Testing: Testing Across the Entire Software Development Life Cycle |last2=McLeod Jr., R. |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-0-470-14634-7 |pages=99–121 |chapter=Chapter 7: Functional Testing}}</ref>: * API testlew – ashıq hám jeke APIlerdi (qosımsha programmalastırıw interfeysleri) qollanıp qosımshanı testlew * Kodtı qamtıw – kodtı qamtıwdıń belgili bir kriteriylerin qanaatlandırıw ushın testlerdi islep shıǵıw (mısal ushın, test dizayneri programmadaǵı barlıq sózlerdi keminde bir ret orınlatıw ushın testlerdi islep shıǵıwı múmkin) * Qáte kirgiziw usılları – testlew strategiyalarınıń nátiyjeliligin ólshew ushın qasaqana qátelerdi kirgiziw * Mutaciya testlew usılları * Statikalıq testlew usılları Kodtı qamtıw quralları qara qutı testlewin qosqanda, hár qanday usıl menen dóretilgen test komplektiniń tolıqlıǵın bahalawı múmkin. Bul programmalıq támiynat komandasına sistemanıń siyrek testlenetuǵın bólimlerin tekseriwge imkániyat beredi hám eń áhmiyetli funkciya punktleriniń testlengenine kepillik beredi<ref name="CornettCode96">{{Web deregi | familiya = Cornett| at = Steve| sáne = c. 1996 | bet = Code Coverage Analysis| url = http://www.bullseye.com/coverage.html#intro| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | baspaxana = Bullseye Testing Technology| at = Introduction}}</ref>. Programmalıq támiynat ólshemi retinde kodtı qamtıw tómendegiler ushın procent retinde esabat beriliwi múmkin<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="CornettCode96" /><ref name="BlackPragmatic11">{{Cite book |last=Black, R. |url=https://books.google.com/books?id=n-bTHNW97kYC&pg=PA44 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-118-07938-6 |pages=44–6}}</ref>: :* Funkciya qamtıwı, orınlanǵan funkciyalar haqqında esabat beredi. :* Sóz qamtıwı, testti tamamlaw ushın orınlanǵan qatarlar sanı haqqında esabat beredi. :* Sheshim qamtıwı, berilgen testtiń Haqıyqıy hám Jalǵan tarmaqlarınıń ekewi de orınlanǵan ba, sonı esabat beredi. 100% sóz qamtıwı barlıq kod jollarınıń yaki tarmaqlarınıń (basqarıw aǵımı jaǵınan) keminde bir ret orınlanıwın támiyinleydi. Bul durıs funkcionallıqtı támiyinlewde járdem beredi, biraq jetkilikli emes, sebebi sol kod túrli kirgiziwlerdi durıs yaki nadurıs túrde islewi múmkin<ref>As a simple example, the [[C (programming language)|C]] function <syntaxhighlight lang="C" inline="">int f(int x){return x*x-6*x+8;}</syntaxhighlight> consists of only one statement. All tests against a specification <syntaxhighlight lang="C" inline="">f(x)>=0</syntaxhighlight> will succeed, except if <syntaxhighlight lang="C" inline="">x=3</syntaxhighlight> happens to be chosen.</ref>. ==== Qara qutı testi ==== [[Fayl:Black box diagram.svg|thumb|Qara qutı diagramması]] Qara qutı testlew (sonday-aq funkcionallıq testlew dep te ataladı) derek kodın oqımay, ámelge asırıw haqqındaǵı bilimsiz test jaǵdayların islep shıǵıwdı súwretleydi. Testlewshiler programmalıq támiynattıń ne islewi kerek ekenligin ǵana biledi, onıń qalay isleytuǵının emes<ref name="Patton">{{Cite book |last=Patton |first=Ron |url=https://archive.org/details/softwaretesting0000patt |title=Software Testing |publisher=Sams Publishing |year=2005 |isbn=978-0-672-32798-8 |edition=2nd |location=Indianapolis}}</ref>. Qara qutı testlew usıllarına tómendegiler kiredi: ekvivalent bólistiriw, shegaralıq qun analizi, barlıq jup testlew, jaǵday ótiw tablicaları, sheshim tablicası testlew, fuzz testlew, modelge tiykarlanǵan testlew, paydalanıw jaǵdayın testlew, izleniw testlew hám specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew.<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="SalehSoftware09" /><ref name="BlackPragmatic11" /> Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew tiyisli talaplarǵa muwapıq programmalıq támiynattıń funkcionallıǵın testlewge qaratılǵan.[39] Testlewdiń bul dárejesi ádette testlewshige tolıq test jaǵdayları beriliwin talap etedi, sonda ol berilgen kirgiziw ushın shıǵıw qunlılıǵı (yaki tártibi) test jaǵdayında kórsetilgen kútilgen qunlılıq penen "birdey" yaki "birdey emes" ekenligin ápiwayı túrde tastıyıqlay aladı. Test jaǵdayları specifikaciyalar hám talaplar, yaǵnıy qosımshanıń ne islewi kerek ekenligi átirapında qurıladı. Ol test jaǵdayların shıǵarıp alıw ushın specifikaciyalar, talaplar hám dizaynlardı qosqanda, programmalıq támiynatıń sırtqı súwretlerin qollanadı. Bul testler funkcionallıq yaki funkcionallıq emes bolıwı múmkin, biraq ádette funkcionallıq boladı. Durıs funkcionallıqtı támiyinlew ushın specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew zárúr bolıwı múmkin, biraq ol kompleksli yamasa joqarı qáwipli jaǵdaylardan qorǵaw ushın jetkilikli emes<ref>{{Cite journal |last=Bach |first=James |author-link=James Bach |date=June 1999 |title=Risk and Requirements-Based Testing |url=http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |journal=Computer |volume=32 |issue=6 |pages=113–114 |access-date=August 19, 2008}}</ref>. Qara qutı testlew testlewdiń hár qanday dárejesinde qollanılıwı múmkin, biraq ádette birlik dárejesinde emes.<ref name="AmmannIntro16" /> '''Komponent interfeysin testlew''' Komponent interfeysin testlew qara qutı testlewiniń bir variantı bolıp tabıladı, itibar tek kishi sistema komponentiniń baylanıslı ámellerinen tısqarı maǵlıwmattıń mánislerine qaratılǵan<ref name="MathurFound11-63">{{Cite book |last=Mathur, A.P. |url=https://books.google.com/books?id=hyaQobu44xUC&pg=PA18 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-5908-0 |page=63}}</ref>. Komponent interfeysin testlew ámeliyatı bul birlikler arasındaǵı tolıq integraciya testlewinen tısqarı, túrli birlikler yaki kishi sistema komponentleri arasında ótkerilgen maǵlıwmatlardı islewdi tekseriw ushın qollanılıwı múmkin<ref name="Clapp">{{Cite book |last=Clapp |first=Judith A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&pg=PA313 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=313 |publisher=William Andrew |access-date=January 5, 2018}}</ref><ref name="Mathur">{{Cite book |last=Mathur |first=Aditya P. |url=https://books.google.com/books?id=yU-rTcurys8C&pg=PR38 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2007 |isbn=978-81-317-1660-1 |page=18}}</ref>. Ótkerilip atırǵan maǵlıwmatlar "xabar paketleri" dep esaplanıwı múmkin hám diapazon yaki maǵlıwmat túrleri bir birlikten dóretilgen maǵlıwmatlar ushın tekseriliwi hám basqa birlikke ótkerilmesten aldın jaramlılıǵı tekseriliwi múmkin. Interfeysti testlew ushın bir variant bir neshe kún yaki hápte dawamında birlikler arasında ótkerilgen mıńlaǵan maǵlıwmat jaǵdayların analizlewge imkániyat beriw ushın kóbinese waqıt belgisi qoyılǵan, ótkerilip atırǵan maǵlıwmat elementleriniń ayırım log faylın saqlaw bolıp tabıladı. Testler basqa interfeys ózgeriwshileri ádettegi mánisler retinde ótkerilip atırǵanda, ayırım ekstremal maǵlıwmat mánislerin islewdi tekseriwdi óz ishine alıwı múmkin.<ref name="Clapp" /> Interfeystegi ádetten tıs maǵlıwmat mánisleri keyingi birliktegi kútilmegen ónimdarlıqtı túsindiriwge járdem bere aladı. ===== Vizual testlew ===== Vizual testlewdiń maqseti baǵdarlamashılarǵa maǵlıwmatlardı baǵdarlamashı ózi talap etetuǵın informaciyanı ańsat taba alatuǵın hám informaciya anıq súwretlengen usılda kórsetiw arqalı programmalıq támiynattıń isten shıqqan waqtında ne bolıp atırǵanın tekseriw imkániyatın beriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite magazine |last=Chima |first=Raspal |title=Visual testing |url=http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing |magazine=TEST Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724162657/http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing/ |archive-date=July 24, 2012 |access-date=January 13, 2012}}</ref>. Vizual testlewdiń tiykarında qandayda bir adam birewge máseleni (yaki test isten shıǵıwın) súwretlep beriwden góre kórsetiw anıqlıqtı hám túsiniwdi áhmiyetli dárejede arttıradı degen ideya bar. Sonlıqtan, vizual testlew pútkil test processin jazıwdı talap etedi – test sistemasında video formatta júz berip atırǵan barlıq nárseni jazıp alıw. Shıǵıw videoları veb-kamera arqalı súwret-ishinde-súwret rejimindegi real waqıttaǵı testlewshi kirgiziwi hám mikrofonlardan audio kommentariy menen tolıqtırıladı. Vizual testlew bir neshe artıqmashılıqlardı támiyinleydi. Kommunikaciya sapası anaǵurlım artadı, sebebi testlewshiler máseleni (hám oǵan alıp kelgen waqıyalardı) baǵdarlamashıǵa tek súwretlep beriwden góre kórsete aladı hám kóp jaǵdaylarda test isten shıǵıwların qaytalaw zárúrligi joq boladı. Baǵdarlamashı test isten shıǵıwınıń ózi talap etetuǵın barlıq dálillerine iye boladı hám onıń ornına qáteniń sebebine hám onı qalay dúzetiw kerekligine itibar qarata aladı. Ad xok testlew hám izleniw testlew programmalıq támiynattıń pútinligin tekseriw ushın áhmiyetli metodologiyalar bolıp tabıladı, sebebi olar ámelge asırıw ushın az tayarlıq waqıtın talap etedi, al áhmiyetli qátelerdi tez tabıw múmkin<ref name="LewisSoftware16">{{Cite book |last=Lewis, W.E. |url=https://books.google.com/books?id=fgaBDd0TfT8C&pg=PA68 |title=Software Testing and Continuous Quality Improvement |publisher=CRC Press |year=2016 |isbn=978-1-4398-3436-7 |edition=3rd |pages=68–73}}</ref>. Ad xok testlewde, testlew improvizaciyalanǵan kútpegen usılda júz beretuǵın jerde, testlewshilerdiń testlewdi hújjetlestirilgen usıllarǵa tiykarlaw hám sońınan sol testlerdiń variantların improvizaciyalaw qábileti kemshilik dúzetiwlerin bunnan da qatal tekseriwge alıp keliwi múmkin.<ref name="LewisSoftware16" /> Degen menen, eger proceduralardıń qatal hújjetlestiriliwi saqlanbasa, ad xok testlewdiń sheklewleriniń biri qaytalanıwdıń joqlıǵı bolıp tabıladı.<ref name="LewisSoftware16" /> ==== Kúlreń qutı testlewi ==== Kúlreń qutı testlewo (amerikansha jazılıwı: gray-box testing) paydalanıwshı yaki qara qutı dárejesinde sol testlerdi orınlap atırǵanda testlerdi islep shıǵıw maqsetlerinde ishki maǵlıwmat strukturaları hám algoritmleri haqqındaǵı bilimlerdi qollanıwdı óz ishine aladı. Testlewshi kóbinese "derek kodı hám orınlanatuǵın binarlıqqa" ekewine de imkániyatqa iye boladı<ref name="RansomeCore13">{{Cite book |last1=Ransome, J. |url=https://books.google.com/books?id=MX5cAgAAQBAJ&pg=PA140 |title=Core Software Security: Security at the Source |last2=Misra, A. |publisher=CRC Press |year=2013 |isbn=978-1-4665-6095-6 |pages=140–3}}</ref>. Kúlreń qutı testlewi, mısal ushın, shegaralıq mánisler yaki qáte xabarların anıqlaw ushın kersinshe injenerlik (dinamikalıq kod analizin qollanıw)di de óz ishine alıwı múmkin.<ref name="RansomeCore13" /> Kirgiziw maǵlıwmatların manipulyaciyalaw hám shıǵıwdı formatlaw kúlreń qutı dep esaplanbaydı, sebebi kirgiziw hám shıǵıw biz testlep atırǵan sistema dep ataytuǵın "qara qutıdan" anıq túrde sırtta boladı. Bul ayırmashılıq eki túrli baǵdarlamashı tárepinen jazılǵan kodtıń eki moduli arasında integraciya testlewin ótkerip atırǵanda áhmiyetli, onda test ushın tek interfeysler kórsetiledi. Programmalıq támiynattıń qalay isleytuǵınınıń tiykarǵı túsiniklerin bilip, testlewshi sırttan programmalıq támiynattı testlep atırǵanda jaqsıraq xabardar etilgen testlew tańlawların ámelge asıradı. Ádette, kúlreń qutı testlewshige maǵlıwmatlar bazasın sebiw sıyaqlı ámeller menen ayırım testlew ortalıǵın ornatıwǵa ruqsat etiledi. Testlewshi maǵlıwmatlar bazasına SQL sózlerin orınlaw sıyaqlı belgili bir ámellerdi orınlaǵannan keyin hám kútilgen ózgerislerdiń sáwlelengenine kepillik beriw ushın sorawlardı orınlaǵannan keyin testlenip atırǵan ónimniń jaǵdayın baqlay aladı. Kúlreń qutı testlewi sheklengen informaciyaǵa tiykarlanǵan aqıllı test scenariylerin ámelge asıradı. Bul ásirese maǵlıwmat túrin qayta islew, ayrısha jaǵdaylardı qayta islew hám t.b qollanıladı<ref name="ref4">{{Web deregi | bet = SOA Testing Tools for Black, White and Gray Box| url = http://www.crosschecknet.com/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181001010542/http://www.crosschecknet.com:80/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivsáne = 2018-jıl 1-oktyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | baspaxana = Crosscheck Networks| type = white paper}}</ref>. Kúlreń qutı testlewi koncepciyası menen qara hám aq qutı testlewi arasındaǵı bul "erkin ayırmashılıq" biraz joq boldı<ref name="AmmannIntro16">{{Cite book |last1=Ammann, P. |url=https://books.google.com/books?id=58LeDQAAQBAJ&pg=PA26 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt, J. |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |isbn=978-1-316-77312-3 |page=26}}</ref>. === Ornatıw testlewi === Bul bólim Ornatıw testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Kóp programmalıq támiynat sistemalarınıń olar tiykarǵı maqseti ushın qollanılmastan aldın zárúr bolǵan ornatıw proceduraları bar. Ornatılǵan programmalıq támiynatı sistemasına erisiw ushın bul proceduralardı testlew ornatıw testlewi dep ataladı. Bul proceduralar tolıq yaki yarım jańalawlardı hám ornatıw/óshiriw proceslerin óz ishine alıwı múmkin. Paydalanıwshı túrli variantlardı tańlawı kerek. Baylanıslı fayllar hám kitapxanalar bólistiriliwi, júkleniwi yaki tabılıwı kerek. Jaramlı apparatlıq támiynat konfiguraciyaları bolıwı kerek. Programmalıq támiynat sistemaları basqa programmalıq támiynat sistemalarına baylanısıw ushın baylanısqa zárúr bolıwı múmkin. === Úylesimlilik testlewi === Programmalıq támiynattıń isten shıǵıwınıń (haqıyqıy yaki seziliw) keń taralǵan sebebi onıń basqa qosımsha programmalıq támiynatı, operaciyalıq sistemalar (yaki operaciyalıq sistema versiyaları, eski yaki jańa) yamasa dáslepkiden áhmiyetli dárejede ayırıqsha bolǵan maqsetli ortalıqlar (mısal ushın, terminal yaki jumıs stolında islewge arnalǵan GUI qosımshası endi veb-brauzerde kórsetіliwi kerek bolǵan veb-qosımshaǵa aylanıwı kerek) menen úylesimliliginiń joqlıǵı bolıp tabıladı. Mısal ushın, artqa úylesimlilik joq bolǵan jaǵdayda, bul baǵdarlamashılar programmalıq támiynattı tek maqsetli ortalıqtıń eń sońǵı versiyasında islep shıǵarıp hám testlep atırǵanlıǵı sebepli júz beriwi múmkin, onı barlıq paydalanıwshılar isletpewi múmkin. Bul eń sońǵı jumıstıń maqsetli ortalıqtıń dáslepki versiyalarında yaki maqsetli ortalıqtıń erterek versiyaları qollana alıwshı eski apparatlıq támiynatta islemewi sıyaqlı kútilmegen aqıbetke alıp keledi. Geyde bunday mashqalalardı operaciyalıq sistema funkcionallıǵın ayırım programma moduline yamasa kitapxanaǵa proaktiv túrde abstrakciyalaw arqalı dúzetiw múmkin. === Tútin hám sana testlewi === Sana testlewi bunnan aldınǵı testlew menen dawam etiw aqılǵa muwapıq pa, sonı anıqlaydı. Tútin testlewi programmalıq támiynatıń pútkilley islewine tosqınlıq etetuǵın hár qanday tiykarǵı mashqalalar bar ma, sonı anıqlaw ushın islep shıǵarılǵan programmalıq támiynattı isletiwge minimal urınıwlardan ibarat. Bunday testler qurılıs verifikaciya testlewi retinde qollanılıwı múmkin. === Regressiya testlewi === Regressiya testlewi kodtaǵı úlken ózgeris júz bergennen keyin kemshiliklerdi tabıwǵa itibar qaratadı. Atap aytqanda, ol programmalıq támiynat regressiyaların, tómenletilgen yaki joǵalǵan funkciyalardı, sonıń ishinde qaytıp kelgen eski qátelerdi anıqlawǵa umtıladı. Bunday regressiyalar programmalıq támiynattıń burın durıs islep turǵan funkcionallıǵı kútilgendey islewin toqtatqanda júz beredi. Ádette, regressiyalar programma ózgerisleriniń kútilmegen aqıbeti retinde, programmalıq támiynatıń jańadan islep shıǵarılǵan bólegi burınnan bar kod penen soqlıǵısqanda júz beredi. Regressiya testlewi ádette kommerciyalıq programmalıq támiynatın islep shıǵıwdaǵı eń úlken test jumısı bolıp tabıladı<ref>{{Cite book |last1=Ammann |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=leokXF8pLY0C&pg=PA215 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt |first2=Jeff | sáne =January 28, 2008 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-88038-1 |page=215 |access-date=November 29, 2017}}</ref>, aldınǵı programmalıq támiynat funkciyalarındaǵı kóp sanlı detallardı tekseriw sebepli hám hátteki jańa programmalıq támiynatı jańa dizayn bólimlerin testlew ushın ayırım eski test jaǵdayların qollanıp islep shıǵarılıwı múmkin, bul aldınǵı funkcionallıqtıń ele de qollap-quwatlanıwın támiyinleydi. Regressiya testlewiniń keń tarqalǵan usıllarına aldınǵı test jaǵdayları jıynaqların qayta isletiw hám burın dúzetilgen qátelerdiń qayta payda bolǵanın tekseriw kiredi. Testlew tereńligi shıǵarıw processindegi basqıshqa hám qosılǵan funkciyalardıń qáwipine baylanıslı boladı. Olar ya shıǵarıwda kesh qosılǵan yaki qáwipli dep esaplanǵan ózgerisler ushın tolıq bolıwı múmkin, yaki ózgerisler shıǵarıwda erte bolsa yamasa tómen qáwipli dep esaplansa, hárbir funkciyadaǵı pozitiv testlerden ibarat júdá tómen bolıwı múmkin. === Qabıl etiw testlewi === Qabıl etiw testlewi programmalıq támiynatıń tutınıwshı kútiwlerine sáykes keliwin támiyinlew ushın sistema dárejesindegi testlew bolıp tabıladı<ref name="BorbaTesting10">{{Cite book |last1=Machado, P. |title=Testing Techniques in Software Engineering |last2=Vincenzi, A. |last3=Maldonado, J.C. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-14334-2 |editor-last=Borba, P. |pages=13–14 |chapter=Chapter 1: Software Testing: An Overview |editor-last2=Cavalcanti, A. |editor-last3=Sampaio, A. |editor-last4=Woodcook, J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZOHrm02GFCEC&pg=PA13}}</ref><ref name="ClappSoftware95">{{Cite book |last1=Clapp, J.A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&pg=PA254 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |last2=Stanten, S.F. |last3=Peng, W.W. |publisher=Nova Data Corporation |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=254 |display-authors=et al}}</ref><ref name=":0">{{Web deregi | bet = ISTQB CTFL Syllabus 2018| url = https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| jumıs = ISTQB - International Software Testing Qualifications Board| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220324091506/https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-aprel }}</ref>. Qabıl etiw testlewi rawajlanıwdıń hár qanday eki basqıshı arasındaǵı tapsırıw processiniń bir bólegi retinde orınlanıwı múmkin. Testler kóbinese programmalıq támiynattı islep shıǵıw processinde olar orınlanatuǵın jerge yaki testtiń specifikalıq dárejesine baylanıslı bul dárejelerge toparlastırıladı.<ref name=":0" /> * Paydalanıwshı qabıl etiw testlewi (UAT) * Operaciyalıq qabıl etiw testlewi (OAT) * Shártnamalıq hám regulyatorlıq qabıl etiw testlewi * Alfa hám beta testlewi Geyde UAT tutınıwshı tárepinen, olardıń ortalıǵında hám ózleriniń apparatlıq támiynatında orınlanadı. OAT sapanı basqarıw sistemasınıń bir bólegi retinde ónim, xızmet yaki sistemanıń operaciyalıq tayarlıǵın (shıǵarıwdan aldın) ótkeriw ushın qollanıladı. OAT tiykarınan programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám programmalıq támiynattı saqlaw joybarlarında qollanılatuǵın funkcionallıq emes programmalıq támiynat testlewiniń keń taralǵan túri bolıp tabıladı. Testlewdiń bul túri sistemanıń qollap-quwatlanıwı yaki islep shıǵarıw ortalıǵınıń bir bólegi bolıwı ushın operaciyalıq tayarlıǵına itibar qaratadı. Sonlıqtan, ol operaciyalıq tayarlıq testlewi (ORT) yaki operaciyalar tayarlıǵı hám kepilligi (OR&A) testlewi dep te belgili. OAT ishindegi funkcionallıq testlew sistemanıń funkcionallıq emes aspektlerin tastıyıqlaw ushın talap etiletuǵın testler menen sheklenedi. Bunnan tısqarı, programmalıq támiynat testlewi sistemanıń jetkeriwge jaramlılıǵın, sonday-aq kútilgendey islewi onıń islew ortalıǵına zıyan jetkermewin yaki tolıq emes buzbawın yamasa sol ortalıqtaǵı basqa proceslerdi islewden toqtatıp qoymawın támiyinlewi kerek<ref>{{Web deregi | familiya = Woods| at = Anthony J.| sáne = 2015-jıl 5-iyun | bet = Operational Acceptance – an application of the ISO 29119 Software Testing standard| url = https://www.scribd.com/document/257086897/Operational-Acceptance-Test-White-Paper-2015-Capgemini| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = Capgemini Australia| type = Whitepaper}}</ref>. Shartnamalıq qabıl etiw testlewi shartnama dúziliw waqtında belgilengen shartnamanıń qabıl etiw kriteriylerine tiykarlanıp orınlanadı, al regulyatorlıq qabıl etiw testlewi programmalıq támiynat ónimine tiyisli regulyaciyalarǵa tiykarlanıp orınlanadı. Bul eki testti de paydalanıwshılar yaki ǵarezsiz testlewshiler orınlawı múmkin. Regulyaciyalıq qabıl etiw testlewi geyde regulyatorlıq agentliklerdiń test nátiyjelerin tekseriwin óz ishine aladı.<ref name=":0" /> === Alfa testlewi === Alfa testlewi potencial paydalanıwshılar/tutınıwshılar yaki islep shıǵıwshılardıń saytındaǵı ǵarezsiz test komandası tárepinen simulyaciyalanǵan yamasa haqıyqıy operaciyalıq testlew bolıp tabıladı. Alfa testlewi kóbinese programmalıq támiynatı beta testlewine ótpesten aldın ishki qabıl etiw testlewiniń bir túri retinde dúkannan alınatuǵın programmalıq támiynatı ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | bet = Standard Glossary of Terms used in Software Testing| url = https://www.astqb.org/documents/Glossary-of-Software-Testing-Terms-v3.pdf| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = International Software Testing Qualifications Board| version = Version 3.1}}</ref>. === Beta testlewi === Beta testlewi alfa testlewinen keyin keledi hám sırtqı paydalanıwshı qabıl etiw testlewiniń bir túri dep esaplanıwı múmkin. Beta versiyaları dep atalatuǵın programmalıq támiynatınıń versiyaları beta testlewshiler dep atalatuǵın programmalastırıw komandasınan tısqarı sheklengen auditoriyaǵa shıǵarıladı. Programmalıq támiynat adamlar toparlarına shıǵarıladı, sonda bunnan keyingi testlew ónimde az qáteler yaki kemshilikler bar ekenligin támiyinley aladı. Beta versiyaları keleshek paydalanıwshılardıń maksimal sanına kerі baylanıs maydanın arttırıw hám keńeytilgen yamasa hátteki belgilenbegen waqıt dawamında (máńgilik beta) dáslepki mánis jetkerip beriw ushın ashıq jámiyetke jetkilikli etiliwi múmkin<ref>{{Web deregi | familiya = O'Reilly| at = Tim| sáne = 2005-jıl 30-sentyabr | bet = What is Web 2.0| url = http://www.oreilly.com/pub/a/web2/archive/what-is-web-20.html?page=4| qaralǵan sáne = 2018-jıl 11-yanvar | baspaxana = O'Reilly Media| at = Section 4. End of the Software Release Cycle}}</ref>. === Funkcionallıq hám funkcionallıq emes testlew === Funkcionallıq testlew kodtıń belgili bir ámelin yaki funkciyasın tastıyıqlaytuǵın ámellerdi ańlatadı. Bular ádette kod talapları hújjetlerinde tabıladı, degen menen ayırım islep shıǵıw metodologiyaları paydalanıw jaǵdaylarınan yaki paydalanıwshı waqıyaları negizinde isleydi. Funkcionallıq testler "paydalanıwshı bunı isley ala ma" yamasa "bul funkciya isley me" degen sorawǵa juwap beriwge umtıladı. Funkcionallıq emes testlew programmalıq támiynattıń masshtablılıq yaki basqa ónimdarlıq, belgili bir sheklewler astındaǵı tártip yaki qáwipsizlik sıyaqlı belgili bir funkciyaǵa yamasa paydalanıwshı ámeline baylanıslı bolmawı múmkin bolǵan aspektlerine baylanıslı. Testlew úziliw punktin, masshtablılıq yaki ónimdarlıqtıń ekstremalları turaqsız orınlanıwǵa alıp keletuǵın punktin anıqlaydı. Funkcionallıq emes talaplar ónim sapasın, ásirese onıń paydalanıwshılarınıń jaramlılıq kóz-qarası kontekstinde sáwlelendiretuǵın talaplar bolıwǵa umtıladı. === Úziliksiz testlew === Úziliksiz testlew programmalıq támiynatı shıǵarıw talabına baylanıslı biznes qáwipleri haqqında dárhal kerі baylanıs alıw ushın programmalıq támiynatı jetkerip beriw liniyasınıń bir bólegi retinde avtomatlastırılǵan testlerdi orınlaw processi bolıp tabıladı<ref name="essential">{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2015-jıl 3-avgust | bet = Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential| qaralǵan sáne = 2018-jıl 12-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}</ref><ref name="stickym">{{Web deregi | familiya = Philipp-Edmonds| at = Cameron| sáne = 2014-jıl 5-dekabr | bet = The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola| url = http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = Stickyminds}}</ref>. Úziliksiz testlew funkcionallıq talaplardı da, funkcionallıq emes talaplardı da validaciyalawdı óz ishine aladı; testlew kólemi tómennen joqarı talaplardı yaki paydalanıwshı waqıyaların validaciyalawdan baslap, joqarı biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem keńeyedi<ref name="shift">{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2014-jıl 2-oktyabr | bet = Shift Left and Put Quality First| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2014/10/shift-left-and-put-quality-first| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}</ref>. === Destruktiv testlewi === Destruktiv testlewi programmalıq támiynatı yamasa kishi sistemanıń isten shıǵıwına sebep bolıwǵa umtıladı. Ol programmalıq támiynatı jaramsız yaki kútilmegen kirgiziwlerdi alǵanda da durıs isleytuǵının tastıyıqlaydı, sonıń menen kirgiziw validaciyası hám qátelerdi basqarıw rutinalarınıń bekkemligin ornatadı. Fuzzing túrindegi programmalıq támiynatı qáte kirgiziw isten shıǵıw testlewiniń bir mısalı bolıp tabıladı. Programmalıq támiynatı qáte kirgiziw betinde túrli kommerciyalıq funkcionallıq emes testlew quralları baylanıstırılǵan; destruktiv testlewin orınlaytuǵın kóp sanlı ashıq kodlı hám biypul programmalıq támiynatı quralları da bar. === Programmalıq támiynat ónimdarlıǵın testlew === Ónimdarlıq testlewi ádette belgili bir júkleme astında sistema yaki kishi sistemanıń juwapkershilik hám turaqlılıq jaǵınan qalay isleytuǵının anıqlaw ushın orınlanadı. Ol sistemanıń masshtablılıq, isenimlilik hám resurs paydalanıw sıyaqlı basqa sapa atributların izertlew, ólshew, validaciyalaw yaki tastıyıqlaw ushın da xızmet etiwi múmkin. Júkleme testlewi tiykarınan sistemanıń úlken muǵdardaǵı maǵlıwmatlar yaki kóp sanlı paydalanıwshılar bolsın, belgili bir júkleme astında islewin dawam ete ala ma, sonı testlewge baylanıslı. Bul ádette programmalıq támiynattıń masshtablılıǵı dep ataladı. Funkcionallıq emes ámel retinde orınlanǵanda baylanıslı júkleme testlew ámeli kóbinese shıdamlılıq testlewi dep ataladı. Kólem testlewi ayırım komponentler (mısal ushın fayl yaki maǵlıwmatlar bazası) ólshemi ádewir artqanda da programmalıq támiynatı funkciyaların testlew usılı bolıp tabıladı. Stress testlewi kútilmegen yaki siyrek júklemeler astında isenimliliktı testlew usılı bolıp tabıladı. Turaqlılıq testlewi (kóbinese júkleme yaki shıdamlılıq testlewi dep ataladı) programmalıq támiynattı qabıl etiwge bolatuǵın dáwirde yaki onnan joqarı dáwirde úziliksiz jaqsı isley ala ma, sonı tekseredi. Ónimdarlıq testlewiniń belgili bir maqsetleri ne ekenligi haqqında az kelisim bar. Júkleme testlewi, ónimdarlıq testlewi, masshtablılıq testlewi hám kólem testlewi terminleri kóbinese bir-biriniń ornına qollanıladı. Real waqıttaǵı programmalıq támiynat sistemalarınıń qatal waqıt sheklewleri bar. Waqıt sheklewleriniń orınlanıwın testlew ushın real waqıttaǵı testlew qollanıladı. === Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi === Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi paydalanıwshı interfeysiniń qollanıw hám túsiniwge ańsat ekenligin tekseriw bolıp tabıladı. Ol tiykarınan qosımshanı qollanıwǵa baylanıslı. Bul avtomatlastırılıwı múmkin bolǵan testlew túri emes; tájiriybeli UI dizaynerleri tárepinen baqlanıp atırǵan haqıyqıy adam paydalanıwshıları zárúr. === Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi === Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi programmalıq támiynatınıń imkániyatı sheklengen adamlar ushın qolaylı ekenligin támiyinlew ushın qollanıladı. Veb-imkániyat testlewiniń ayırım keń tarqalǵanları: * Shrift penen fon reńi arasındaǵı reń kontrastınıń tiyisli ekenligin támiyinlew * Shrift ólshemi * Multimedialıq mazmun ushın alternativ tekstler * Kompyuter klaviaturasınan tısqarı tıshqanshanı paydalanıp sistemanı qollanıw qábileti. ==== Ámel etiw ushın keń tarqalǵan standartlar: ==== * 1990-jılǵı Imkániyatı sheklengen amerikalılar haqqındaǵı nızam * 508-bólim, 1973-jılǵı Reabilitaciya haqqındaǵı nızamǵa dúzetiw * Dúnya júzilik veb konsorciumınıń (W3C) Veb qolaylılıǵı baslaması (WAI) == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew| ]] s0fdeih3eiiaoqhgltyt88nw6ftjv0e 275143 275116 2026-10-18T19:36:41Z Bekan88 11311 275143 wikitext text/x-wiki [[Fayl:TestingCup-Polish-Championship-in-Software-Testing-Katowice-2016.jpg|nobaý|TestingCup – Programmalıq támiynattı testlew boyınsha Polsha chempionatı, Katovice, 2016-jıl may]] '''Programmalıq támiynattı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''software testing'') – bul [[programmalıq támiynat]]tıń kútilgen talaplarǵa sáykes keletuǵının tekseriw ámeliyatı. Programmalıq támiynattı testlew [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] yamasa qáwenderge programmalıq támiynattıń sapası hám onıń isten shıǵıw qáwipi haqqında obektiv, ǵarezsiz informaciya bere aladı. Ol barlıq qátelerdi tawıp bere almaydı<ref name="pan">{{Web deregi | url = http://www.ece.cmu.edu/~koopman/des_s99/sw_testing/| bet = Software Testing| familiya = Pan| at = Jiantao| sáne = Spring 1999 | baspaxana = Carnegie Mellon University| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | type = coursework}}</ref><ref name="Kaner2">{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|title=Testing Computer Software|url=https://archive.org/details/testingcomputers0000kane_q3z6|last2=Falk|first2=Jack|last3=Nguyen|first3=Hung Quoc|publisher=John Wiley and Sons|year=1999|isbn=978-0-471-35846-6|edition=2nd|location=New York|author-link=Cem Kaner}}</ref>. Orakldan durıslıqtı ólshew kriteriylerine tiykarlanıp, programmalıq támiynattı testlew máseleni anıqlawı múmkin bolǵan principleri hám mexanizmlerin qollanadı. Orakllarǵa mısallar: specifikaciyalar, kelisim-shártleri, salıstırmalı ónimler, sol ónimniń ótken versiyaları, kútilgen yaki boljanǵan maqset haqqındaǵı juwmaqlar, paydalanıwshı yaki tutınıwshı kútiwleri, tiyisli standartlar hám qollanılatuǵın nızamlar. Programmalıq támiynattı testlew kóbinese tábiyatta dinamikalıq boladı; haqıyqıy nátiyjeniń kútilgen nátiyjege sáykes keliwin tekseriw ushın programmalıq támiynattı isletiw alıp barıladı. Ol tábiyatta statikalıq ta bolıwı múmkin; [[Derek kodı|kodtı]] hám oǵan baylanıslı hújjetlerdi kórip shıǵıw. Programmalıq támiynattı testlew kóbinese mına sorawǵa juwap beriw ushın qollanıladı: Programmalıq támiynat ózi islewi kerek bolǵan hám islewi zárúr bolǵan isti isley me? Programmalıq támiynattı testlewden alınǵan maǵlıwmat programmalıq támiynat islep shıǵarılatuǵın procesti jaqsılaw ushın qollanılıwı múmkin. Programmalıq támiynattı testlew "piramida" usılına ámel etiwi kerek, onda testlerińizdiń kóbisi birlik testleri bolıwı kerek, sońınan integraciya testleri hám aqırında aqırǵı paydalanıwshı (e2e) testleri eń tómen proporciyaǵa iye bolıwı kerek<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding with Agile: Software Development Using Scrum|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Addison-Wesley Professional|year=2009|isbn=978-0321579362}}</ref><ref>{{Cite book|last=Molina|first=Alessandro|title=Crafting Test-Driven Software with Python: Write test suites that scale with your applications' needs and complexity using Python and PyTest|publisher=Packt Publishing|year=2021|isbn=978-1838642655}}</ref><ref>{{Cite book|last=Fernandes da Costa|first=Lucas|title=Testing JavaScript Applications|publisher=Manning|year=2021|isbn=978-1617297915}}</ref>. == Ekonomika == 2002-jılı NIST tárepinen ótkerilgen izertlew programmalıq támiynat qátelikleri [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] ekonomikasına jılına 59,5 milliard dollar zıyan keltiretuǵının xabarladı. Eger jaqsıraq programmalıq támiynat testlewi ámelge asırılǵanda, bul qımbat bahanıń úshten birinen aslamınıń aldın alıw múmkin edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.nist.gov/director/planning/upload/report02-3.pdf| bet = The Economic Impacts of Inadequate Infrastructure for Software Testing| sáne = May 2002 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-dekabr }}</ref>. Qımbat bahalar sebepli programmalıq támiynat testlewin sırttan alıp keliw keń taralǵan, Qıtay, Filippin hám Indiya artıqmashılıqlı baǵdarlar bolıp tabıladı. == Tariyxı == Glenford J. Mayers 1979-jılı debaggingti (qáteliklerdi) testlewden ajıratıwdı dáslep engizdi<ref name="Myers 1979">{{Cite book|last=Myers|first=Glenford J.|url=https://archive.org/details/artofsoftwaretes00myer|title=The Art of Software Testing|publisher=John Wiley and Sons|year=1979|isbn=978-0-471-04328-7}}</ref>. Onıń itibarı buzılıw testlewine qaratılǵan bolsa da ("Tabıslı test jaǵdayı eli tabılmaǵan qáteni anıqlaytuǵın jaǵday."<ref name="Myers 1979" />), ol programmalıq támiynat injeneriyası jámiyetiniń debagging sıyaqlı tiykarǵı rawajlandırıw ámeliyatların verifikaciyadan ajıratıw qálewin kórsetip berdi. == Maqsetler == Programmalıq támiynattı testlew ádette maqsetke baǵdarlanǵan boladı. === Qátelerdi tabıw === Programmalıq támiynattı testlew ádette programmalıq támiynat qáteliklerin - [[Derek kodı|kodtaǵı]] qáteni óz ishine aladı, bul qáte unamsız nátiyjege alıp keledi<ref name="IEEEglossary">{{Citation |title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology | sáne =1990 |publisher=IEEE |doi=10.1109/IEEESTD.1990.101064 |isbn=978-1-55937-067-7}}</ref>.  Qáteler ádette testlew processin ásteletedi hám debagging hám dúzetiw ushın [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashınıń]] járdemin talap etedi. Barlıq kemshilikler isten shıǵıwǵa alıp kelmeydi. Mısal ushın, óli kodtaǵı kemshilik isten shıǵıw dep esaplanbaydı. Bir waqıtta isten shıǵıwǵa alıp kelmeytuǵın kemshilik keyinnen ortalıq ózgerisler sebepli júz beriwi múmkin. Ortalıq ózgerislerine mısallar jańa [[kompyuter apparatlıq támiynatı]]nda islew, maǵlıwmatlardaǵı ózgerisler hám túrli programmalıq támiynat penen óz-ara baylanıs qılıwdı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171028051659/http://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| arxivsáne = 2017-jıl 28-oktyabr | at = Section 1.1.2| sáne = 2011-jıl 31-mart | format = pdf| baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref>. Bir kemshilik bir neshe isten shıǵıw belgilerine alıp keliwi múmkin. === Talaplardıń qanaatlandırılıwın támiyinlew === Programmalıq támiynattı testlew Talaplar kemshiligin - talap ushın dizaynnan alıp taslawdı óz ishine alıwı múmkin<ref name="kolawa">{{Cite book|last1=Kolawa|first1=Adam|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html|title=Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management|last2=Huizinga|first2=Dorota|publisher=Wiley-IEEE Computer Society Press|year=2007|isbn=978-0-470-04212-0}}</ref>.  Talap kemshilikleri kóbinese testlewge jaramlılıq, masshtablılıq, saqlawǵa jaramlılıq, ónimdarlıq hám [[Kompyuter qáwipsizligi|qáwipsizlik]] sıyaqlı funkcionallıq emes talaplar bolıwı múmkin. === Kodtı qamtıw === Programmalıq támiynattı testlewdiń tiykarǵı sheklewi – barlıq kirgiziwler hám aldın ala shártler (baslańǵısh jaǵday) kombinaciyalarında testlew hátteki ápiwayı ónim menen de ámelge asırıw múmkin emes. <ref>{{Web deregi | url = http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081217060536/http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 17-dekabr | at = Principle 2, Section 1.3| sáne = 2005-jıl 1-iyul | baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref> Ádetten tıs shártlerde payda bolatuǵın kemshiliklerdi testlewde tabıw qıyın. Sonday-aq, sapanıń funkcionallıq emes ólshemleri (onıń ne islewi kerekligine salıstırǵanda qanday bolıwı kerek) – paydalanıwǵa qolaylılıq, masshtablılıq, ónimdarlıq, úylesimlilik hám isenimlilik – subektiv bolıwı múmkin; bir adam ushın jetkilikli bahalıqtı qurastıratuǵın nárse basqa adam ushın onday bolmawı múmkin. Múmkin bolǵan hárbir kirgiziw ushın testlew ámelge asırıw múmkin bolmasa da, testlew testlerdi minimumǵa keltirip, qamtıwdı maksimumǵa jetkeriw ushın kombinatorikanı qollanıwı múmkin. == Kategoriyalar == Testlewdi kóp usıllar menen kategoriyaǵa bóliw múmkin<ref>{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|url=https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane|title=Lessons Learned in Software Testing: A Context-Driven Approach|last2=Bach|first2=James|last3=Pettichord|first3=Bret|publisher=Wiley|year=2001|isbn=978-0-471-08112-8|pages=[https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane/page/n55 31]–43}}</ref>. === Avtomatlastırılǵan testlew === Programmalıq támiynattı testlewde test avtomatlastırıw – testlerdiń orınlanıwın hám haqıyqıy nátiyjelerdi boljanǵan nátiyjeler menen salıstırıwdı basqarıw ushın testlenip atırǵan programmalıq támiynattan ayırım programmalıq támiynattı qollanıw. Test avtomatlastırıw burınnan bar bolǵan rásmiylestirilgen testlew processindegi bir neshe qaytalanatuǵın, biraq zárúr wazıypalardı avtomatlastırıwı yaki qol menen islew qıyın bolatuǵın qosımsha testlewdi orınlawı múmkin. Test avtomatlastırıw úziliksiz jetkerip beriw hám úziliksiz testlew ushın kriteriyalıq jaqtan áhmiyetli. === Dárejeler === Programmalıq támiynattı testlew [[programmalıq támiynat sisteması]]nıń qansha bólegi test itibarında ekenligine tiykarlanıp dárejelerge bóliniwi múmkin<ref name="Computer.org">{{Cite book|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE Computer Society|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque|series=3.0|chapter=Chapter 5|editor-last2=Fairley}}</ref><ref name="BourqueSWEBOK14-4">{{Cite book|title=SWEBOK v3.0: Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque, P.|chapter=Chapter 4: Software Testing|editor-last2=Fairley, R.D.}}</ref><ref name="DooleySoftware11">{{Cite book|title=Software Development and Professional Practice|url=https://archive.org/details/softwaredevelopm0000dool|publisher=APress|year=2011|isbn=978-1-4302-3801-0}}</ref><ref name="WiegersCreating13">{{Cite book|title=Creating a Software Engineering Culture|publisher=Addison-Wesley|year=2013|isbn=978-0-13-348929-3}}</ref>. ==== Birlik testlew ==== Birlik testlew, sonday-aq komponent yaki modul testlew dep te ataladı, ayırım derek kodı kútilgen tártipti tastıyıqlaw ushın testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri boladı. ==== Integraciya testlewi ==== Bul abzac Integraciya testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Integraciya testlewi, sonday-aq integraciya hám testlew dep te ataladı, qısqartılǵan I&T, programmalıq támiynat sistemasınıń bir neshe bólimleri topar retinde testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri. ==== Sistema testlewi ==== Bul abzac Sistema testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Sistema testlewi, sonday-aq end-to-end (E2E) testlew dep te ataladı, tolıq programmalıq támiynat sistemasında ótkeriletuǵın testlew. === Statikalıq, dinamikalıq hám passiv testlew === Programmalıq támiynattı testlewde kóp usıllar bar. Kórip shıǵıwlar, júrip ótiwler yaki tekseriwler statikalıq testlew dep ataladı, al belgili bir test jaǵdayları jıynaǵı menen programmalastırılǵan kodtı orınlaw dinamikalıq testlew dep ataladı<ref name="GrahamFoundations08">{{Cite book |last1=Graham, D. |url=https://books.google.com/books?id=Ss62LSqCa1MC&pg=PA57 |title=Foundations of Software Testing |last2=Van Veenendaal, E. |last3=Evans, I. |publisher=Cengage Learning |year=2008 |isbn=978-1-84480-989-9 |pages=57–58}}</ref><ref name="OberkampfVerif10">{{Cite book |last1=Oberkampf, W.L. |url=https://books.google.com/books?id=7d26zLEJ1FUC&pg=PA155 |title=Verification and Validation in Scientific Computing |last2=Roy, C.J. |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-49176-1 |pages=154–5}}</ref>. Statikalıq testlew kóbinese dálil oqıw sıyaqlı implicit boladı, plyus programmalastırıw  quralları/tekst redaktorları derek kodı strukturasın tekserip shıqqanda yaki kompilyatorlar (aldın ala kompilyatorlar) sintaksis hám maǵlıwmat aǵımın statikalıq programma analizi retinde tekserip shıqqanda. Dinamikalıq testlew programmanıń ózi isletilgende júz beredi. Dinamikalıq testlew kodtıń belgili bir bólimlerin testlew ushın programma 100% tamamlanbastan burın baslanıwı múmkin hám diskret funkciyalarǵa yaki modullerge qollanıladı.<ref name="GrahamFoundations08" /><ref name="OberkampfVerif10" /> Bular ushın ádettegi texnikalar ya stablar/drayverlerdi qollanıw yaki debagger ortalıǵınan orınlaw bolıp tabıladı.<ref name="OberkampfVerif10" /> Statikalıq testlew verifikaciyanı óz ishine aladı, al dinamikalıq testlew validaciyanı da óz ishine aladı.<ref name="OberkampfVerif10" /> Passiv testlew programmalıq támiynat ónimi menen hesh qanday óz-ara baylanıssız sistemanıń tártibin tastıyıqlawdı ańlatadı. Aktiv testlewge qarama-qarsı, testlewshiler hesh qanday test maǵlıwmatların bermeydi, biraq sistema jurnallarına hám izlerine qaraydı. Olar qanday da bir sheshimler qabıl etiw ushın úlgilerdi hám belgili bir tártipti qazıp aladı<ref>{{Cite book |last1=Lee |first1=D. |last2=Netravali |first2=A.N. |last3=Sabnani |first3=K.K. |last4=Sugla |first4=B. |last5=John |first5=A. |title=Proceedings 1997 International Conference on Network Protocols |chapter=Passive testing and applications to network management |year=1997 |publisher=IEEE Comput. Soc |pages=113–122 |doi=10.1109/icnp.1997.643699 |isbn=978-0-8186-8061-8 |s2cid=42596126}}</ref>. Bul oflayn orınlaw waqtındaǵı verifikaciyaǵa hám jurnal analizine baylanıslı. === Izleniw testlewi === Bul bólim Izleniw testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Izleniw testlewi programmalıq támiynat testlewine usıl bolıp tabıladı, ol bir waqıtta úyreniw, test dizaynı hám test orınlawı retinde qısqasha súwretlenedi. 1984-jılı bul termindi engizgen Sem Kaner, izleniw testlewin "testke baylanıslı úyreniw, test dizaynı, test orınlawı hám test nátiyjelerin interpretaciyalawdı proekt dawamında parallel túrde isleytuǵın óz-ara qollap-quwatlawshı ámeliyatlar retinde qaray otırıp, óz jumısınıń sapasın úziliksiz optimallastırıw ushın jeke testlewshiniń jeke erkinligi hám juwapkershiligine basım etetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń stili" dep anıqlaydı. === Aldın ala belgilengen testlew hám adaptiv testlew === Orınlanıwı kerek bolǵan testlew strategiyasınıń túri IUT-qa qollanılatuǵın testler testlew jobası orınlana baslamastan aldın sheshiliwi kerek pe (aldın ala belgilengen testlew<ref>{{Cite journal |last1=Lee |first1=D. | last2=Yannakakis |first2=M. | sáne =1996 |title=Principles and methods of testing finite state machines-a survey |url=https://doi.org/10.1109/5.533956 |journal=Proceedings of the IEEE |volume=84 |issue=8 |pages=1090–1123|doi=10.1109/5.533956 }}</ref>) yaki IUT-qa qollanılatuǵın hárbir kirgiziw aldınǵı testlerdi qollanıw waqtında alınǵan nátiyjelerge dinamikalıq túrde baylanıslı bola ala ma (adaptiv testlew<ref>{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In Testing Software and Systems: 23rd IFIP WG 6.1 International Conference, ICTSS 2011, Paris, France, November 7-10 |chapter= Adaptive testing of deterministic implementations specified by nondeterministic FSMs |series=Lecture Notes in Computer Science | chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-24580-0_12 |year=2011 |volume=7019 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |pages=162–178 |doi=10.1007/978-3-642-24580-0_12 |isbn=978-3-642-24579-4 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In 2014 IEEE 15th International Symposium on High-Assurance Systems Engineering |chapter= Adaptive testing of nondeterministic systems with FSM | url=https://doi.org/10.1109/HASE.2014.39 |year=2014 |publisher=IEEE |pages=224–228 |doi=10.1109/HASE.2014.39 |isbn=978-1-4799-3466-9 }}</ref>) soǵan baylanıslı boladı. === Qara/aq qutı === Programmalıq támiynat testlewi kóbinese aq qutı hám qara qutıǵa bóliniwi múmkin. Bul eki usıl testlewshi test jaǵdayların islep shıqqanda alatuǵın kóz-qarastı súwretlew ushın qollanıladı. Eki qutınıń da aspektlerin óz ishine alatuǵın kúlreń qutı dep atalatuǵın gibrid usıl programmalıq támiynat testlew metodologiyasına da qollanılıwı múmkin<ref name="LimayeSoftware09">{{Cite book |last=Limaye, M.G. |url=https://books.google.com/books?id=zUm8My7SiakC&pg=PA108 |title=Software Testing |publisher=Tata McGraw-Hill Education |year=2009 |isbn=978-0-07-013990-9 |pages=108–11}}</ref><ref name="SalehSoftware09">{{Cite book |last=Saleh, K.A. |url=https://books.google.com/books?id=N69KPjBEWygC&pg=PA224 |title=Software Engineering |publisher=J. Ross Publishing |year=2009 |isbn=978-1-932159-94-3 |pages=224–41}}</ref>. ==== Aq qutı testlewi ==== [[Fayl:White Box Testing Approach.png|alt=White Box Testing Diagram|thumb|Aq qutı testlew diagramması]] Aq qutı testlewi (sonday-aq ashıq qutı testlew, shisha qutı testlew, móldir qutı testlew hám strukturalıq testlew dep te ataladı) aqırǵı paydalanıwshıǵa kórsetiletuǵın funkcionallıqqa qarama-qarsı programmanıń ishki strukturaların yaki jumısların tastıyıqlaydı. Aq qutı testlewde sistemanıń ishki kóz-qarası (derek kodı), sonday-aq programmalastırıw kónlikpeleri test jaǵdayların islep shıǵıw ushın qollanıladı. Testlewshi kod arqalı jollardı isletiw ushın kirgiziwlerdi tańlaydı hám tiyisli nátiyjelerdi anıqlaydı.<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="SalehSoftware09" /> Bul sxemadaǵı túyinlerdi testlewge uqsas, mısal ushın, sxema ishindegi testlew (ICT). Aq qutı testlew programmalıq támiynat testlew processiniń birlik, integraciya hám sistema dárejelerinde qollanılıwı múmkin bolsa da, ádette birlik dárejesinde ámelge asırıladı.<ref name="AmmannIntro16" /> Ol birlik ishindegi jollardı, integraciya waqtında birlikler arasındaǵı jollardı hám sistema dárejesindegi test waqtında kishi sistemalar arasındaǵı jollardı testley aladı. Test dizaynınıń bul usılı kóp qáteler yaki mashqalalardı anıqlay alsa da, ol specifikaciyanıń ámelge asırılmaǵan bólimlerin yaki jetispeytuǵın talaplardı anıqlamawı múmkin. Aq qutı testlewde qollanılatuǵın texnikalarǵa tómendegiler kiredi<ref name="SalehSoftware09" /><ref name="EverettSoftware07">{{Cite book |last1=Everatt, G.D. |title=Software Testing: Testing Across the Entire Software Development Life Cycle |last2=McLeod Jr., R. |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-0-470-14634-7 |pages=99–121 |chapter=Chapter 7: Functional Testing}}</ref>: * API testlew – ashıq hám jeke APIlerdi (qosımsha programmalastırıw interfeysleri) qollanıp qosımshanı testlew * Kodtı qamtıw – kodtı qamtıwdıń belgili bir kriteriylerin qanaatlandırıw ushın testlerdi islep shıǵıw (mısal ushın, test dizayneri programmadaǵı barlıq sózlerdi keminde bir ret orınlatıw ushın testlerdi islep shıǵıwı múmkin) * Qáte kirgiziw usılları – testlew strategiyalarınıń nátiyjeliligin ólshew ushın qasaqana qátelerdi kirgiziw * Mutaciya testlew usılları * Statikalıq testlew usılları Kodtı qamtıw quralları qara qutı testlewin qosqanda, hár qanday usıl menen dóretilgen test komplektiniń tolıqlıǵın bahalawı múmkin. Bul programmalıq támiynat komandasına sistemanıń siyrek testlenetuǵın bólimlerin tekseriwge imkániyat beredi hám eń áhmiyetli funkciya punktleriniń testlengenine kepillik beredi<ref name="CornettCode96">{{Web deregi | familiya = Cornett| at = Steve| sáne = c. 1996 | bet = Code Coverage Analysis| url = http://www.bullseye.com/coverage.html#intro| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | baspaxana = Bullseye Testing Technology| at = Introduction}}</ref>. Programmalıq támiynat ólshemi retinde kodtı qamtıw tómendegiler ushın procent retinde esabat beriliwi múmkin<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="CornettCode96" /><ref name="BlackPragmatic11">{{Cite book |last=Black, R. |url=https://books.google.com/books?id=n-bTHNW97kYC&pg=PA44 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-118-07938-6 |pages=44–6}}</ref>: :* Funkciya qamtıwı, orınlanǵan funkciyalar haqqında esabat beredi. :* Sóz qamtıwı, testti tamamlaw ushın orınlanǵan qatarlar sanı haqqında esabat beredi. :* Sheshim qamtıwı, berilgen testtiń Haqıyqıy hám Jalǵan tarmaqlarınıń ekewi de orınlanǵan ba, sonı esabat beredi. 100% sóz qamtıwı barlıq kod jollarınıń yaki tarmaqlarınıń (basqarıw aǵımı jaǵınan) keminde bir ret orınlanıwın támiyinleydi. Bul durıs funkcionallıqtı támiyinlewde járdem beredi, biraq jetkilikli emes, sebebi sol kod túrli kirgiziwlerdi durıs yaki nadurıs túrde islewi múmkin<ref>As a simple example, the [[C (programming language)|C]] function <syntaxhighlight lang="C" inline="">int f(int x){return x*x-6*x+8;}</syntaxhighlight> consists of only one statement. All tests against a specification <syntaxhighlight lang="C" inline="">f(x)>=0</syntaxhighlight> will succeed, except if <syntaxhighlight lang="C" inline="">x=3</syntaxhighlight> happens to be chosen.</ref>. ==== Qara qutı testi ==== [[Fayl:Black box diagram.svg|thumb|Qara qutı diagramması]] Qara qutı testlew (sonday-aq funkcionallıq testlew dep te ataladı) derek kodın oqımay, ámelge asırıw haqqındaǵı bilimsiz test jaǵdayların islep shıǵıwdı súwretleydi. Testlewshiler programmalıq támiynattıń ne islewi kerek ekenligin ǵana biledi, onıń qalay isleytuǵının emes<ref name="Patton">{{Cite book |last=Patton |first=Ron |url=https://archive.org/details/softwaretesting0000patt |title=Software Testing |publisher=Sams Publishing |year=2005 |isbn=978-0-672-32798-8 |edition=2nd |location=Indianapolis}}</ref>. Qara qutı testlew usıllarına tómendegiler kiredi: ekvivalent bólistiriw, shegaralıq qun analizi, barlıq jup testlew, jaǵday ótiw tablicaları, sheshim tablicası testlew, fuzz testlew, modelge tiykarlanǵan testlew, paydalanıw jaǵdayın testlew, izleniw testlew hám specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew.<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="SalehSoftware09" /><ref name="BlackPragmatic11" /> Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew tiyisli talaplarǵa muwapıq programmalıq támiynattıń funkcionallıǵın testlewge qaratılǵan.[39] Testlewdiń bul dárejesi ádette testlewshige tolıq test jaǵdayları beriliwin talap etedi, sonda ol berilgen kirgiziw ushın shıǵıw qunlılıǵı (yaki tártibi) test jaǵdayında kórsetilgen kútilgen qunlılıq penen "birdey" yaki "birdey emes" ekenligin ápiwayı túrde tastıyıqlay aladı. Test jaǵdayları specifikaciyalar hám talaplar, yaǵnıy qosımshanıń ne islewi kerek ekenligi átirapında qurıladı. Ol test jaǵdayların shıǵarıp alıw ushın specifikaciyalar, talaplar hám dizaynlardı qosqanda, programmalıq támiynatıń sırtqı súwretlerin qollanadı. Bul testler funkcionallıq yaki funkcionallıq emes bolıwı múmkin, biraq ádette funkcionallıq boladı. Durıs funkcionallıqtı támiyinlew ushın specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew zárúr bolıwı múmkin, biraq ol kompleksli yamasa joqarı qáwipli jaǵdaylardan qorǵaw ushın jetkilikli emes<ref>{{Cite journal |last=Bach |first=James |author-link=James Bach |date=June 1999 |title=Risk and Requirements-Based Testing |url=http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |journal=Computer |volume=32 |issue=6 |pages=113–114 |access-date=August 19, 2008}}</ref>. Qara qutı testlew testlewdiń hár qanday dárejesinde qollanılıwı múmkin, biraq ádette birlik dárejesinde emes.<ref name="AmmannIntro16" /> '''Komponent interfeysin testlew''' Komponent interfeysin testlew qara qutı testlewiniń bir variantı bolıp tabıladı, itibar tek kishi sistema komponentiniń baylanıslı ámellerinen tısqarı maǵlıwmattıń mánislerine qaratılǵan<ref name="MathurFound11-63">{{Cite book |last=Mathur, A.P. |url=https://books.google.com/books?id=hyaQobu44xUC&pg=PA18 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-5908-0 |page=63}}</ref>. Komponent interfeysin testlew ámeliyatı bul birlikler arasındaǵı tolıq integraciya testlewinen tısqarı, túrli birlikler yaki kishi sistema komponentleri arasında ótkerilgen maǵlıwmatlardı islewdi tekseriw ushın qollanılıwı múmkin<ref name="Clapp">{{Cite book |last=Clapp |first=Judith A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&pg=PA313 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=313 |publisher=William Andrew |access-date=January 5, 2018}}</ref><ref name="Mathur">{{Cite book |last=Mathur |first=Aditya P. |url=https://books.google.com/books?id=yU-rTcurys8C&pg=PR38 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2007 |isbn=978-81-317-1660-1 |page=18}}</ref>. Ótkerilip atırǵan maǵlıwmatlar "xabar paketleri" dep esaplanıwı múmkin hám diapazon yaki maǵlıwmat túrleri bir birlikten dóretilgen maǵlıwmatlar ushın tekseriliwi hám basqa birlikke ótkerilmesten aldın jaramlılıǵı tekseriliwi múmkin. Interfeysti testlew ushın bir variant bir neshe kún yaki hápte dawamında birlikler arasında ótkerilgen mıńlaǵan maǵlıwmat jaǵdayların analizlewge imkániyat beriw ushın kóbinese waqıt belgisi qoyılǵan, ótkerilip atırǵan maǵlıwmat elementleriniń ayırım log faylın saqlaw bolıp tabıladı. Testler basqa interfeys ózgeriwshileri ádettegi mánisler retinde ótkerilip atırǵanda, ayırım ekstremal maǵlıwmat mánislerin islewdi tekseriwdi óz ishine alıwı múmkin.<ref name="Clapp" /> Interfeystegi ádetten tıs maǵlıwmat mánisleri keyingi birliktegi kútilmegen ónimdarlıqtı túsindiriwge járdem bere aladı. ===== Vizual testlew ===== Vizual testlewdiń maqseti baǵdarlamashılarǵa maǵlıwmatlardı baǵdarlamashı ózi talap etetuǵın informaciyanı ańsat taba alatuǵın hám informaciya anıq súwretlengen usılda kórsetiw arqalı programmalıq támiynattıń isten shıqqan waqtında ne bolıp atırǵanın tekseriw imkániyatın beriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite magazine |last=Chima |first=Raspal |title=Visual testing |url=http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing |magazine=TEST Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724162657/http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing/ |archive-date=July 24, 2012 |access-date=January 13, 2012}}</ref>. Vizual testlewdiń tiykarında qandayda bir adam birewge máseleni (yaki test isten shıǵıwın) súwretlep beriwden góre kórsetiw anıqlıqtı hám túsiniwdi áhmiyetli dárejede arttıradı degen ideya bar. Sonlıqtan, vizual testlew pútkil test processin jazıwdı talap etedi – test sistemasında video formatta júz berip atırǵan barlıq nárseni jazıp alıw. Shıǵıw videoları veb-kamera arqalı súwret-ishinde-súwret rejimindegi real waqıttaǵı testlewshi kirgiziwi hám mikrofonlardan audio kommentariy menen tolıqtırıladı. Vizual testlew bir neshe artıqmashılıqlardı támiyinleydi. Kommunikaciya sapası anaǵurlım artadı, sebebi testlewshiler máseleni (hám oǵan alıp kelgen waqıyalardı) baǵdarlamashıǵa tek súwretlep beriwden góre kórsete aladı hám kóp jaǵdaylarda test isten shıǵıwların qaytalaw zárúrligi joq boladı. Baǵdarlamashı test isten shıǵıwınıń ózi talap etetuǵın barlıq dálillerine iye boladı hám onıń ornına qáteniń sebebine hám onı qalay dúzetiw kerekligine itibar qarata aladı. Ad xok testlew hám izleniw testlew programmalıq támiynattıń pútinligin tekseriw ushın áhmiyetli metodologiyalar bolıp tabıladı, sebebi olar ámelge asırıw ushın az tayarlıq waqıtın talap etedi, al áhmiyetli qátelerdi tez tabıw múmkin<ref name="LewisSoftware16">{{Cite book |last=Lewis, W.E. |url=https://books.google.com/books?id=fgaBDd0TfT8C&pg=PA68 |title=Software Testing and Continuous Quality Improvement |publisher=CRC Press |year=2016 |isbn=978-1-4398-3436-7 |edition=3rd |pages=68–73}}</ref>. Ad xok testlewde, testlew improvizaciyalanǵan kútpegen usılda júz beretuǵın jerde, testlewshilerdiń testlewdi hújjetlestirilgen usıllarǵa tiykarlaw hám sońınan sol testlerdiń variantların improvizaciyalaw qábileti kemshilik dúzetiwlerin bunnan da qatal tekseriwge alıp keliwi múmkin.<ref name="LewisSoftware16" /> Degen menen, eger proceduralardıń qatal hújjetlestiriliwi saqlanbasa, ad xok testlewdiń sheklewleriniń biri qaytalanıwdıń joqlıǵı bolıp tabıladı.<ref name="LewisSoftware16" /> ==== Kúlreń qutı testlewi ==== Kúlreń qutı testlewo (amerikansha jazılıwı: gray-box testing) paydalanıwshı yaki qara qutı dárejesinde sol testlerdi orınlap atırǵanda testlerdi islep shıǵıw maqsetlerinde ishki maǵlıwmat strukturaları hám algoritmleri haqqındaǵı bilimlerdi qollanıwdı óz ishine aladı. Testlewshi kóbinese "derek kodı hám orınlanatuǵın binarlıqqa" ekewine de imkániyatqa iye boladı<ref name="RansomeCore13">{{Cite book |last1=Ransome, J. |url=https://books.google.com/books?id=MX5cAgAAQBAJ&pg=PA140 |title=Core Software Security: Security at the Source |last2=Misra, A. |publisher=CRC Press |year=2013 |isbn=978-1-4665-6095-6 |pages=140–3}}</ref>. Kúlreń qutı testlewi, mısal ushın, shegaralıq mánisler yaki qáte xabarların anıqlaw ushın kersinshe injenerlik (dinamikalıq kod analizin qollanıw)di de óz ishine alıwı múmkin.<ref name="RansomeCore13" /> Kirgiziw maǵlıwmatların manipulyaciyalaw hám shıǵıwdı formatlaw kúlreń qutı dep esaplanbaydı, sebebi kirgiziw hám shıǵıw biz testlep atırǵan sistema dep ataytuǵın "qara qutıdan" anıq túrde sırtta boladı. Bul ayırmashılıq eki túrli baǵdarlamashı tárepinen jazılǵan kodtıń eki moduli arasında integraciya testlewin ótkerip atırǵanda áhmiyetli, onda test ushın tek interfeysler kórsetiledi. Programmalıq támiynattıń qalay isleytuǵınınıń tiykarǵı túsiniklerin bilip, testlewshi sırttan programmalıq támiynattı testlep atırǵanda jaqsıraq xabardar etilgen testlew tańlawların ámelge asıradı. Ádette, kúlreń qutı testlewshige maǵlıwmatlar bazasın sebiw sıyaqlı ámeller menen ayırım testlew ortalıǵın ornatıwǵa ruqsat etiledi. Testlewshi maǵlıwmatlar bazasına SQL sózlerin orınlaw sıyaqlı belgili bir ámellerdi orınlaǵannan keyin hám kútilgen ózgerislerdiń sáwlelengenine kepillik beriw ushın sorawlardı orınlaǵannan keyin testlenip atırǵan ónimniń jaǵdayın baqlay aladı. Kúlreń qutı testlewi sheklengen informaciyaǵa tiykarlanǵan aqıllı test scenariylerin ámelge asıradı. Bul ásirese maǵlıwmat túrin qayta islew, ayrısha jaǵdaylardı qayta islew hám t.b qollanıladı<ref name="ref4">{{Web deregi | bet = SOA Testing Tools for Black, White and Gray Box| url = http://www.crosschecknet.com/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181001010542/http://www.crosschecknet.com:80/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivsáne = 2018-jıl 1-oktyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | baspaxana = Crosscheck Networks| type = white paper}}</ref>. Kúlreń qutı testlewi koncepciyası menen qara hám aq qutı testlewi arasındaǵı bul "erkin ayırmashılıq" biraz joq boldı<ref name="AmmannIntro16">{{Cite book |last1=Ammann, P. |url=https://books.google.com/books?id=58LeDQAAQBAJ&pg=PA26 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt, J. |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |isbn=978-1-316-77312-3 |page=26}}</ref>. === Ornatıw testlewi === Bul bólim Ornatıw testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Kóp programmalıq támiynat sistemalarınıń olar tiykarǵı maqseti ushın qollanılmastan aldın zárúr bolǵan ornatıw proceduraları bar. Ornatılǵan programmalıq támiynatı sistemasına erisiw ushın bul proceduralardı testlew ornatıw testlewi dep ataladı. Bul proceduralar tolıq yaki yarım jańalawlardı hám ornatıw/óshiriw proceslerin óz ishine alıwı múmkin. Paydalanıwshı túrli variantlardı tańlawı kerek. Baylanıslı fayllar hám kitapxanalar bólistiriliwi, júkleniwi yaki tabılıwı kerek. Jaramlı apparatlıq támiynat konfiguraciyaları bolıwı kerek. Programmalıq támiynat sistemaları basqa programmalıq támiynat sistemalarına baylanısıw ushın baylanısqa zárúr bolıwı múmkin. === Úylesimlilik testlewi === Programmalıq támiynattıń isten shıǵıwınıń (haqıyqıy yaki seziliw) keń taralǵan sebebi onıń basqa qosımsha programmalıq támiynatı, operaciyalıq sistemalar (yaki operaciyalıq sistema versiyaları, eski yaki jańa) yamasa dáslepkiden áhmiyetli dárejede ayırıqsha bolǵan maqsetli ortalıqlar (mısal ushın, terminal yaki jumıs stolında islewge arnalǵan GUI qosımshası endi veb-brauzerde kórsetіliwi kerek bolǵan veb-qosımshaǵa aylanıwı kerek) menen úylesimliliginiń joqlıǵı bolıp tabıladı. Mısal ushın, artqa úylesimlilik joq bolǵan jaǵdayda, bul baǵdarlamashılar programmalıq támiynattı tek maqsetli ortalıqtıń eń sońǵı versiyasında islep shıǵarıp hám testlep atırǵanlıǵı sebepli júz beriwi múmkin, onı barlıq paydalanıwshılar isletpewi múmkin. Bul eń sońǵı jumıstıń maqsetli ortalıqtıń dáslepki versiyalarında yaki maqsetli ortalıqtıń erterek versiyaları qollana alıwshı eski apparatlıq támiynatta islemewi sıyaqlı kútilmegen aqıbetke alıp keledi. Geyde bunday mashqalalardı operaciyalıq sistema funkcionallıǵın ayırım programma moduline yamasa kitapxanaǵa proaktiv túrde abstrakciyalaw arqalı dúzetiw múmkin. === Tútin hám sana testlewi === Sana testlewi bunnan aldınǵı testlew menen dawam etiw aqılǵa muwapıq pa, sonı anıqlaydı. Tútin testlewi programmalıq támiynatıń pútkilley islewine tosqınlıq etetuǵın hár qanday tiykarǵı mashqalalar bar ma, sonı anıqlaw ushın islep shıǵarılǵan programmalıq támiynattı isletiwge minimal urınıwlardan ibarat. Bunday testler qurılıs verifikaciya testlewi retinde qollanılıwı múmkin. === Regressiya testlewi === Regressiya testlewi kodtaǵı úlken ózgeris júz bergennen keyin kemshiliklerdi tabıwǵa itibar qaratadı. Atap aytqanda, ol programmalıq támiynat regressiyaların, tómenletilgen yaki joǵalǵan funkciyalardı, sonıń ishinde qaytıp kelgen eski qátelerdi anıqlawǵa umtıladı. Bunday regressiyalar programmalıq támiynattıń burın durıs islep turǵan funkcionallıǵı kútilgendey islewin toqtatqanda júz beredi. Ádette, regressiyalar programma ózgerisleriniń kútilmegen aqıbeti retinde, programmalıq támiynatıń jańadan islep shıǵarılǵan bólegi burınnan bar kod penen soqlıǵısqanda júz beredi. Regressiya testlewi ádette kommerciyalıq programmalıq támiynatın islep shıǵıwdaǵı eń úlken test jumısı bolıp tabıladı<ref>{{Cite book |last1=Ammann |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=leokXF8pLY0C&pg=PA215 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt |first2=Jeff | sáne =January 28, 2008 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-88038-1 |page=215 |access-date=November 29, 2017}}</ref>, aldınǵı programmalıq támiynat funkciyalarındaǵı kóp sanlı detallardı tekseriw sebepli hám hátteki jańa programmalıq támiynatı jańa dizayn bólimlerin testlew ushın ayırım eski test jaǵdayların qollanıp islep shıǵarılıwı múmkin, bul aldınǵı funkcionallıqtıń ele de qollap-quwatlanıwın támiyinleydi. Regressiya testlewiniń keń tarqalǵan usıllarına aldınǵı test jaǵdayları jıynaqların qayta isletiw hám burın dúzetilgen qátelerdiń qayta payda bolǵanın tekseriw kiredi. Testlew tereńligi shıǵarıw processindegi basqıshqa hám qosılǵan funkciyalardıń qáwipine baylanıslı boladı. Olar ya shıǵarıwda kesh qosılǵan yaki qáwipli dep esaplanǵan ózgerisler ushın tolıq bolıwı múmkin, yaki ózgerisler shıǵarıwda erte bolsa yamasa tómen qáwipli dep esaplansa, hárbir funkciyadaǵı pozitiv testlerden ibarat júdá tómen bolıwı múmkin. === Qabıl etiw testlewi === Qabıl etiw testlewi programmalıq támiynatıń tutınıwshı kútiwlerine sáykes keliwin támiyinlew ushın sistema dárejesindegi testlew bolıp tabıladı<ref name="BorbaTesting10">{{Cite book |last1=Machado, P. |title=Testing Techniques in Software Engineering |last2=Vincenzi, A. |last3=Maldonado, J.C. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-14334-2 |editor-last=Borba, P. |pages=13–14 |chapter=Chapter 1: Software Testing: An Overview |editor-last2=Cavalcanti, A. |editor-last3=Sampaio, A. |editor-last4=Woodcook, J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZOHrm02GFCEC&pg=PA13}}</ref><ref name="ClappSoftware95">{{Cite book |last1=Clapp, J.A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&pg=PA254 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |last2=Stanten, S.F. |last3=Peng, W.W. |publisher=Nova Data Corporation |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=254 |display-authors=et al}}</ref><ref name=":0">{{Web deregi | bet = ISTQB CTFL Syllabus 2018| url = https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| jumıs = ISTQB - International Software Testing Qualifications Board| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220324091506/https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-aprel }}</ref>. Qabıl etiw testlewi rawajlanıwdıń hár qanday eki basqıshı arasındaǵı tapsırıw processiniń bir bólegi retinde orınlanıwı múmkin. Testler kóbinese programmalıq támiynattı islep shıǵıw processinde olar orınlanatuǵın jerge yaki testtiń specifikalıq dárejesine baylanıslı bul dárejelerge toparlastırıladı.<ref name=":0" /> * Paydalanıwshı qabıl etiw testlewi (UAT) * Operaciyalıq qabıl etiw testlewi (OAT) * Shártnamalıq hám regulyatorlıq qabıl etiw testlewi * Alfa hám beta testlewi Geyde UAT tutınıwshı tárepinen, olardıń ortalıǵında hám ózleriniń apparatlıq támiynatında orınlanadı. OAT sapanı basqarıw sistemasınıń bir bólegi retinde ónim, xızmet yaki sistemanıń operaciyalıq tayarlıǵın (shıǵarıwdan aldın) ótkeriw ushın qollanıladı. OAT tiykarınan programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám programmalıq támiynattı saqlaw joybarlarında qollanılatuǵın funkcionallıq emes programmalıq támiynat testlewiniń keń taralǵan túri bolıp tabıladı. Testlewdiń bul túri sistemanıń qollap-quwatlanıwı yaki islep shıǵarıw ortalıǵınıń bir bólegi bolıwı ushın operaciyalıq tayarlıǵına itibar qaratadı. Sonlıqtan, ol operaciyalıq tayarlıq testlewi (ORT) yaki operaciyalar tayarlıǵı hám kepilligi (OR&A) testlewi dep te belgili. OAT ishindegi funkcionallıq testlew sistemanıń funkcionallıq emes aspektlerin tastıyıqlaw ushın talap etiletuǵın testler menen sheklenedi. Bunnan tısqarı, programmalıq támiynat testlewi sistemanıń jetkeriwge jaramlılıǵın, sonday-aq kútilgendey islewi onıń islew ortalıǵına zıyan jetkermewin yaki tolıq emes buzbawın yamasa sol ortalıqtaǵı basqa proceslerdi islewden toqtatıp qoymawın támiyinlewi kerek<ref>{{Web deregi | familiya = Woods| at = Anthony J.| sáne = 2015-jıl 5-iyun | bet = Operational Acceptance – an application of the ISO 29119 Software Testing standard| url = https://www.scribd.com/document/257086897/Operational-Acceptance-Test-White-Paper-2015-Capgemini| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = Capgemini Australia| type = Whitepaper}}</ref>. Shartnamalıq qabıl etiw testlewi shartnama dúziliw waqtında belgilengen shartnamanıń qabıl etiw kriteriylerine tiykarlanıp orınlanadı, al regulyatorlıq qabıl etiw testlewi programmalıq támiynat ónimine tiyisli regulyaciyalarǵa tiykarlanıp orınlanadı. Bul eki testti de paydalanıwshılar yaki ǵarezsiz testlewshiler orınlawı múmkin. Regulyaciyalıq qabıl etiw testlewi geyde regulyatorlıq agentliklerdiń test nátiyjelerin tekseriwin óz ishine aladı.<ref name=":0" /> === Alfa testlewi === Alfa testlewi potencial paydalanıwshılar/tutınıwshılar yaki islep shıǵıwshılardıń saytındaǵı ǵarezsiz test komandası tárepinen simulyaciyalanǵan yamasa haqıyqıy operaciyalıq testlew bolıp tabıladı. Alfa testlewi kóbinese programmalıq támiynatı beta testlewine ótpesten aldın ishki qabıl etiw testlewiniń bir túri retinde dúkannan alınatuǵın programmalıq támiynatı ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | bet = Standard Glossary of Terms used in Software Testing| url = https://www.astqb.org/documents/Glossary-of-Software-Testing-Terms-v3.pdf| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = International Software Testing Qualifications Board| version = Version 3.1}}</ref>. === Beta testlewi === Beta testlewi alfa testlewinen keyin keledi hám sırtqı paydalanıwshı qabıl etiw testlewiniń bir túri dep esaplanıwı múmkin. Beta versiyaları dep atalatuǵın programmalıq támiynatınıń versiyaları beta testlewshiler dep atalatuǵın programmalastırıw komandasınan tısqarı sheklengen auditoriyaǵa shıǵarıladı. Programmalıq támiynat adamlar toparlarına shıǵarıladı, sonda bunnan keyingi testlew ónimde az qáteler yaki kemshilikler bar ekenligin támiyinley aladı. Beta versiyaları keleshek paydalanıwshılardıń maksimal sanına kerі baylanıs maydanın arttırıw hám keńeytilgen yamasa hátteki belgilenbegen waqıt dawamında (máńgilik beta) dáslepki mánis jetkerip beriw ushın ashıq jámiyetke jetkilikli etiliwi múmkin<ref>{{Web deregi | familiya = O'Reilly| at = Tim| sáne = 2005-jıl 30-sentyabr | bet = What is Web 2.0| url = http://www.oreilly.com/pub/a/web2/archive/what-is-web-20.html?page=4| qaralǵan sáne = 2018-jıl 11-yanvar | baspaxana = O'Reilly Media| at = Section 4. End of the Software Release Cycle}}</ref>. === Funkcionallıq hám funkcionallıq emes testlew === Funkcionallıq testlew kodtıń belgili bir ámelin yaki funkciyasın tastıyıqlaytuǵın ámellerdi ańlatadı. Bular ádette kod talapları hújjetlerinde tabıladı, degen menen ayırım islep shıǵıw metodologiyaları paydalanıw jaǵdaylarınan yaki paydalanıwshı waqıyaları negizinde isleydi. Funkcionallıq testler "paydalanıwshı bunı isley ala ma" yamasa "bul funkciya isley me" degen sorawǵa juwap beriwge umtıladı. Funkcionallıq emes testlew programmalıq támiynattıń masshtablılıq yaki basqa ónimdarlıq, belgili bir sheklewler astındaǵı tártip yaki qáwipsizlik sıyaqlı belgili bir funkciyaǵa yamasa paydalanıwshı ámeline baylanıslı bolmawı múmkin bolǵan aspektlerine baylanıslı. Testlew úziliw punktin, masshtablılıq yaki ónimdarlıqtıń ekstremalları turaqsız orınlanıwǵa alıp keletuǵın punktin anıqlaydı. Funkcionallıq emes talaplar ónim sapasın, ásirese onıń paydalanıwshılarınıń jaramlılıq kóz-qarası kontekstinde sáwlelendiretuǵın talaplar bolıwǵa umtıladı. === Úziliksiz testlew === Úziliksiz testlew programmalıq támiynatı shıǵarıw talabına baylanıslı biznes qáwipleri haqqında dárhal kerі baylanıs alıw ushın programmalıq támiynatı jetkerip beriw liniyasınıń bir bólegi retinde avtomatlastırılǵan testlerdi orınlaw processi bolıp tabıladı<ref name="essential">{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2015-jıl 3-avgust | bet = Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential| qaralǵan sáne = 2018-jıl 12-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}</ref><ref name="stickym">{{Web deregi | familiya = Philipp-Edmonds| at = Cameron| sáne = 2014-jıl 5-dekabr | bet = The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola| url = http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = Stickyminds}}</ref>. Úziliksiz testlew funkcionallıq talaplardı da, funkcionallıq emes talaplardı da validaciyalawdı óz ishine aladı; testlew kólemi tómennen joqarı talaplardı yaki paydalanıwshı waqıyaların validaciyalawdan baslap, joqarı biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem keńeyedi<ref name="shift">{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2014-jıl 2-oktyabr | bet = Shift Left and Put Quality First| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2014/10/shift-left-and-put-quality-first| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}</ref>. === Destruktiv testlewi === Destruktiv testlewi programmalıq támiynatı yamasa kishi sistemanıń isten shıǵıwına sebep bolıwǵa umtıladı. Ol programmalıq támiynatı jaramsız yaki kútilmegen kirgiziwlerdi alǵanda da durıs isleytuǵının tastıyıqlaydı, sonıń menen kirgiziw validaciyası hám qátelerdi basqarıw rutinalarınıń bekkemligin ornatadı. Fuzzing túrindegi programmalıq támiynatı qáte kirgiziw isten shıǵıw testlewiniń bir mısalı bolıp tabıladı. Programmalıq támiynatı qáte kirgiziw betinde túrli kommerciyalıq funkcionallıq emes testlew quralları baylanıstırılǵan; destruktiv testlewin orınlaytuǵın kóp sanlı ashıq kodlı hám biypul programmalıq támiynatı quralları da bar. === Programmalıq támiynat ónimdarlıǵın testlew === Ónimdarlıq testlewi ádette belgili bir júkleme astında sistema yaki kishi sistemanıń juwapkershilik hám turaqlılıq jaǵınan qalay isleytuǵının anıqlaw ushın orınlanadı. Ol sistemanıń masshtablılıq, isenimlilik hám resurs paydalanıw sıyaqlı basqa sapa atributların izertlew, ólshew, validaciyalaw yaki tastıyıqlaw ushın da xızmet etiwi múmkin. Júkleme testlewi tiykarınan sistemanıń úlken muǵdardaǵı maǵlıwmatlar yaki kóp sanlı paydalanıwshılar bolsın, belgili bir júkleme astında islewin dawam ete ala ma, sonı testlewge baylanıslı. Bul ádette programmalıq támiynattıń masshtablılıǵı dep ataladı. Funkcionallıq emes ámel retinde orınlanǵanda baylanıslı júkleme testlew ámeli kóbinese shıdamlılıq testlewi dep ataladı. Kólem testlewi ayırım komponentler (mısal ushın fayl yaki maǵlıwmatlar bazası) ólshemi ádewir artqanda da programmalıq támiynatı funkciyaların testlew usılı bolıp tabıladı. Stress testlewi kútilmegen yaki siyrek júklemeler astında isenimliliktı testlew usılı bolıp tabıladı. Turaqlılıq testlewi (kóbinese júkleme yaki shıdamlılıq testlewi dep ataladı) programmalıq támiynattı qabıl etiwge bolatuǵın dáwirde yaki onnan joqarı dáwirde úziliksiz jaqsı isley ala ma, sonı tekseredi. Ónimdarlıq testlewiniń belgili bir maqsetleri ne ekenligi haqqında az kelisim bar. Júkleme testlewi, ónimdarlıq testlewi, masshtablılıq testlewi hám kólem testlewi terminleri kóbinese bir-biriniń ornına qollanıladı. Real waqıttaǵı programmalıq támiynat sistemalarınıń qatal waqıt sheklewleri bar. Waqıt sheklewleriniń orınlanıwın testlew ushın real waqıttaǵı testlew qollanıladı. === Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi === Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi paydalanıwshı interfeysiniń qollanıw hám túsiniwge ańsat ekenligin tekseriw bolıp tabıladı. Ol tiykarınan qosımshanı qollanıwǵa baylanıslı. Bul avtomatlastırılıwı múmkin bolǵan testlew túri emes; tájiriybeli UI dizaynerleri tárepinen baqlanıp atırǵan haqıyqıy adam paydalanıwshıları zárúr. === Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi === Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi programmalıq támiynatınıń imkániyatı sheklengen adamlar ushın qolaylı ekenligin támiyinlew ushın qollanıladı. Veb-imkániyat testlewiniń ayırım keń tarqalǵanları: * Shrift penen fon reńi arasındaǵı reń kontrastınıń tiyisli ekenligin támiyinlew * Shrift ólshemi * Multimedialıq mazmun ushın alternativ tekstler * Kompyuter klaviaturasınan tısqarı tıshqanshanı paydalanıp sistemanı qollanıw qábileti. ==== Ámel etiw ushın keń tarqalǵan standartlar: ==== * 1990-jılǵı Imkániyatı sheklengen amerikalılar haqqındaǵı nızam * 508-bólim, 1973-jılǵı Reabilitaciya haqqındaǵı nızamǵa dúzetiw * Dúnya júzilik veb konsorciumınıń (W3C) Veb qolaylılıǵı baslaması (WAI) == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew| ]] 7zu9c0sqdbv20d5xtxtlwwjv3ntnknb 0 22820 275121 266326 2026-10-18T16:03:13Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275121 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynat arxitekturası''' yamasa '''Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Software architecture'') ‒ bul [[Programmalıq támiynat sisteması|baǵdarlamalıq támiynat sistemasın]] analizlew ushın kerekli strukturalar jıynaǵı hám usınday strukturalar menen [[Sistema|sistemalardı]] jaratıw ilimi. Hárbir struktura [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] elementlerin, olardıń arasındaǵı baylanıslardı, sonday-aq elementler menen baylanıslardıń qásiyetlerin óz ishine aladı<ref name="DSA2">{{Cite book|last=Clements|first=Paul|title=Documenting Software Architectures: Views and Beyond, Second Edition|url=https://archive.org/details/documentingsoftw0000unse_h7n8|author2=Felix Bachmann|author3=Len Bass|author4=David Garlan|author5=James Ivers|publisher=Addison-Wesley|year=2010|isbn=978-0-321-55268-6|location=Boston|language=en-US}}</ref>. Baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń arxitekturası - bul imarattıń arxitekturasına uqsas metafora<ref name="PERRY1992">{{Cite journal|last1=Perry|first1=D. E.|last2=Wolf|first2=A. L.|doi=10.1145/141874.141884|title=Foundations for the study of software architecture|journal=[[ACM SIGSOFT Software Engineering Notes]]|volume=17|issue=4|pages=40|year=1992|url=http://users.ece.utexas.edu/~perry/work/papers/swa-sen.pdf}}</ref>. Ol sistema hám rawajlandırıw proekti ushın sızılma retinde xızmet etedi, onı proekt basqarıwı keyinirek komandalar hám qatnasıwshı adamlar orınlawı kerek bolǵan tapsırmalardı anıqlaw ushın paydalana aladı. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası - ámelge asırılǵannan keyin ózgertiw qımbatqa túsetuǵın tiykarǵı strukturalıq qararlar haqqında. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturalıq tańlawlar baǵdarlamanı dizaynlewdegi múmkinshiliklerden ayırım strukturalıq opciyalardı óz ishine aladı. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasında eki tiykarǵı nızam bar<ref>{{Cite book|title=Head First Software Architecture|publisher=O'Reilly Media|year=2024|isbn=978-1098134358}}</ref><ref name="O'Reilly Media">{{Cite book|title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach|publisher=O'Reilly Media|year=2020|isbn=978-1492043454}}</ref>: # Hárbir nárse - bul sawdalasıw # "Nege" degen soraw "qalay" degen sorawdan áhmiyetlirek "Arxitekturalıq kata" - bul talaplarǵa sáykes keletuǵın arxitekturalıq sheshimdi jaratıw ushın qollanılatuǵın komandalıq jumıs. Hárbir komanda arxitekturalıq xarakteristikalardı (funkcional emes talaplardı) anıqlap, prioritetleydi, sońınan komponentlerdi modellestiredi. Komanda arxitekturanı jetkilikli dárejede modellestiriw ushın iykemli metod C4 Modelin qollana aladı. Arxitekturalıq komponentler arasındaǵı sinxronlı kommunikaciya olardı baylanıstıradı hám olar birdey arxitekturalıq xarakteristikalarǵa iye bolıwı kerek. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturanı hújjetlestiriw mápli tárepler arasındaǵı kommunikaciyanı jeńillestiredi, joqarı dárejeli dizayn haqqındaǵı dáslepki qararlardı saqlaydı hám dizayn komponentlerin proektler arasında qayta qollanıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="SAP2">{{Cite book|title=Software Architecture in Practice, Third Edition|url=https://archive.org/details/softwarearchitec0000bass|publisher=Addison-Wesley|year=2012|isbn=978-0-321-81573-6}}</ref>. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturanı dizaynlew ádette baǵdarlamalıq támiynat qollanba dizaynı menen birge qoyıladı. Qollanba dizaynı kerekli funkcionaldı (sistema usınatuǵın xızmetlerdi) qollaytuǵın processler hám maǵlıwmatlardı dizaynlewge itibar bergende, baǵdarlamalıq támiynat arxitektura dizaynı qollanba funkcionallıǵın ámelge asırıw hám orınlaw múmkin bolǵan infrastrukturanı dizaynlewge tiykarlanadı, usılayınsha funkcionallıq sistemanıń funkcional emes talaplarına juwap beretuǵın tárizde támiyinlenedi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturaları eki tiykarǵı túrge bóliniwi múmkin: monolit hám tarqatılǵan (bólistirilgen) arxitektura, olardıń hárbiri óz sub-kategoriyalarına iye. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası waqıt ótiwi menen quramalasıwǵa beyim. Baǵdarlamalıq támiynat arxitektorları arxitekturanı úziliksiz tekserip turıw ushın "fitnes funkciyaların" paydalanıwı kerek. [[Fayl:Software_Architecture_Activities.jpg|nobaý|Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasınıń jumısları]] == Kólem == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturalarınıń kólemi boyınsha pikirler hár qıylı<ref>{{Web deregi | url = http://www.sei.cmu.edu/architecture/start/glossary/definition-form.cfm| bet = How do you define Software Architecture?| avtor = SEI| jıl = 2006| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-sentyabr }}</ref>: * '''Makroskopiyalıq sistema strukturası:''' bul arxitekturaǵa esaplaw komponentleriniń jıynaǵınan ibarat baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń joqarı dárejedegi abstrakciyası sıpatında qaraydı, bul komponentler arasındaǵı óz-ara tásirdi súwretleytuǵın baylanıstırıwshılar menen birge<ref>{{Web deregi | url = https://www.cs.cmu.edu/afs/cs/project/able/ftp/intro_softarch/intro_softarch.pdf| bet = An Introduction to Software Architecture| avtor = Garlan & Shaw| jıl = 1994| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref>. * '''Áhmiyetli nárseler''' - ne bolsa da: bul baǵdarlamalıq támiynat arxitektorları sistemaǵa hám onıń qatnasıwshılarına joqarı tásir etetuǵın sheshimlerge itibar qaratıwı kerekligin ańlatadı<ref name="FOWL2003">{{Cite journal|author=Fowler|title=Design – Who needs an architect?|year=2003}}</ref>. * '''Sistemanı onıń ortalıǵında túsiniw ushın tiykarǵı nárseler''' * '''Adamlar ózgeriwi qıyın dep qabıl etetuǵın nárseler''': arxitekturanı proektlestiriw baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń ómirlik ciklınıń basında ámelge asırılǵanlıǵı sebepli, arxitektor "birinshi ret durıs bolıwı kerek" bolǵan sheshimlerge itibar qaratıwı kerek. Bul oy-pikirge eriskennen keyin, arxitekturalıq dizayn máseleleri olardıń qaytarılmawı jeńilgennen keyin arxitekturalıq bolmawı múmkin. * '''Arxitekturalıq dizayn sheshimleriniń jıynaǵı:''' baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası tek ǵana modeller yamasa strukturalar jıynaǵı emes, al bul belgili strukturalarǵa alıp keletuǵın sheshimlerdi hám olardıń artındaǵı tiykarlardı óz ishine alıwı kerek<ref name="jansen05">{{Cite book|author=Jansen|title=5th Working IEEE/IFIP Conference on Software Architecture (WICSA'05)|year=2005}}</ref>. Bul túsinik baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası bilimin basqarıwǵa baylanıslı áhmiyetli izertlewlerge alıp keldi<ref name="AKM">{{Cite book|title=Software Architecture Knowledge Management|author=Ali Babar|year=2009}}</ref>. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası menen dizayn hám talaplar injeneriyası arasında anıq ayırmashılıq joq (tómendegi Baylanıslı tarawlarǵa qarań). Olardıń hámmesi joqarı dárejeli niyetlerden tómen dárejeli detallarǵa deyin "niyetlilik shınjırınıń" bir bólegi bolıp tabıladı<ref name="FAIRBANKS2010">{{Cite book|author=George Fairbanks|title=Just Enough Software Architecture|url=https://archive.org/details/justenoughsoftwa0000fair|year=2010|publisher=Marshall & Brainerd}}</ref>. == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası stili menen baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası úlgisi == '''Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası úlgisi''' sistema dárejesindegi qaytalanıwshı máselege qayta paydalanılatuǵın, dálillengen sheshimdi ańlatadı, sistemanıń ulıwma strukturasına, komponentlerdiń óz-ara tásirine hám sapa atributlarına baylanıslı máselelerdi sheshedi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası úlgileri baǵdarlamalıq támiynat dizayn úlgilerine qaraǵanda joqarı dárejeli abstrakciyada jumıs isleydi, keńirek sistema dárejesindegi qıyınshılıqlardı sheshedi. Bul úlgiler ádette sistema dárejesindegi máselelerge tásir etse de, arxitekturalıq úlgiler menen arxitekturalıq stiller arasındaǵı ayırmashılıq geyde anıq emes bolıwı múmkin. Mısallarǵa Circuit Breaker kiredi. <ref name="O'Reilly Media2">{{Cite book|title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach|year=2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Design Patterns: Elements of Reusable Object-Oriented Software}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Patterns of Enterprise Application Architecture}}</ref> '''Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası stili''' ulıwma sistema shólkemlestiriliwin belgileytuǵın joqarı dárejeli strukturalıq shólkemlestiriliwdi bildiredi, komponentlerdiń qalay shólkemlestirilgenin, olardıń qalay óz-ara tásir etetuǵının hám bul óz-ara tásirlerge qoyılatuǵın sheklewlerdi belgileydi. Arxitektura stilleri ádette komponent hám baylanıstırıwshı túrleriniń sózligin, sonday-aq sistemanıń qásiyetlerin túsindiriw ushın semantikalıq modellerdi óz ishine aladı. Bul stiller sistema shólkemlestiriliwiniń eń qopal dárejesin bildiredi. Mısallarǵa Qatlamlı Arxitektura, Mikroservisler hám Waqıyalar menen basqarılatuǵın Arxitektura kiredi. == Anti-úlgiler == Tómendegi arxitekturalıq anti-úlgiler arxitektorlar qararlar qabıl etkende payda bolıwı múmkin. Bul anti-úlgiler kóbinese progressiv izbe-izlikke boysınadı, onda birewin sheshiw basqasınıń payda bolıwına alıp keliwi múmkin. * Arxitektor nadurıs tańlaw qorqınıshı sebepli arxitekturalıq qararlardı keshiktiriwi yamasa onnan qashıwı múmkin. Bunı sheshiw ushın rawajlandırıw komandası menen úziliksiz hám jaqın birge islesiw kóbinese zárúr, arxitekturalıq tańlawlar olardıń keri baylanısı tiykarında retlenedi. Sonıń menen birge, qararlar ádette "eń sońǵı juwapkerli máwritte" qabıl etiledi, bul qarardı tiykarlaw hám tastıyıqlaw ushın jetkilikli informaciya bar ekenligin támiyinleydi, sonda da analiz paralichine alıp keliwi hám komandanıń progressine kesent etiwi múmkin bolǵan kereksiz keshigiwlerden saqlanadı. * Basqa anti-úlgi arxitekturalıq qararlar umıtılǵanda, hújjetlestirilmegende yamasa túsinilmegende payda bolıwı múmkin, bul sheshimsiz qaytalanıwshı talqılawlarǵa alıp keledi. Bul kóbinese arxitekturalıq qararlardı xabarlaw ushın elektron pochta qollanılǵanda júz beredi. Bul qıyınshılıqlardı sheshiw ushın, arxitektorlar ádette arxitekturalıq qarardıń bir ǵana jazbasında (ádette Arxitektura Qararı Jazbası) texnikalıq hám biznes tiykarların (kóbinese qun, paydalanıwshı qanaatlanıwı hám bazarǵa shıǵıw waqtı menen baylanıslı) beredi. Bul jazba viki sıyaqlı ashıq repozitoriyde saqlanıwı múmkin. Elektron pochta arqalı kommunikaciya ózgeristiń tábiyatı hám kontekstine itibar qaratadı hám tek qatnaslı mápli táreplerge baǵdarlanǵan, oraylastırılǵan jazbaǵa sіlteme menen birge. Bul bárqulla bir ǵana jańalanǵan haqıyqat deregi bar ekenligin támiyinleydi. Sonıń menen birge, eger arxitekturalıq qarar haqıyqıy biznes baha usınbasa, yamasa eger biznes baha biznes mápli tárepler menen durıs kelispese, onı qayta qaraw kerek bolıwı múmkin. == Xarakteristikaları == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası tómendegilerdi kórsetedi: '''Mápli táreplerdiń kóp sanlılıǵı:''' baǵdarlamalıq támiynat sistemaları biznes menedjerler, iyeleri, paydalanıwshılar hám operatorlar sıyaqlı hár qıylı mápli táreplerge xızmet kórsetiwi kerek. Bul mápli táreplerdiń hámmesi sistemaǵa baylanıslı óz máselelerine iye. Bul máselelerdi teń salmaqlastırıw hám olardıń sheshilgenligin kórsetіw sistemanı proektlestiriwdiń bir bólegi bolıp tabıladı. Bul arxitekturanıń keń túrdegi máseleler hám mápli tárepler menen islesiwdi óz ishine alatuǵının hám kóp tarawlı tábiyatqa iye ekenligin ańlatadı. '''Máselelerdi bóliw:''' arxitektorlardıń komplekslikti azaytıw ushın ornatılǵan usılı dizayndı basqaratuǵın máselelerdi bóliw bolıp tabıladı. Arxitekturalıq hújjetlestiriw barlıq mápli tárepler máseleleriniń hár qıylı mápli tárepler máseleleri menen baylanıslı ayırım kózqaraslardan arxitekturanı modellestiriw hám súwretlew arqalı sheshilgenligin kórsetedi<ref name="ISO42010">{{Web deregi | url = http://www.iso.org/iso/catalogue_detail.htm?csnumber=50508| bet = ISO/IEC/IEEE 42010:2011 Systems and software engineering – Architecture description| avtor = ISO/IEC/IEEE| jıl = 2011| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-sentyabr }}</ref>. Bul ayırım súwretlewler arxitekturalıq kózqaraslar dep ataladı (mısal ushın 4+1 arxitekturalıq kózqaras modeline qarań). '''Sapa menen basqarılıw:''' klassikalıq baǵdarlamalıq támiynat dizayn usılları (mısal ushın Jackson Structured Programming) talap etiletuǵın funkcionallılıq hám sistema arqalı maǵlıwmatlar aǵımı menen basqarıldı, biraq házirgi túsinik: baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń arxitekturası onıń qátelerge shıdamlılıǵı, artqa muwapıqlıǵı, keńeytiw múmkinshiligi, isenimliligi, saqlaw múmkinshiligi, ashıqlıǵı, qáwipsizligi, paydalanıwǵa qolaylılıǵı hám basqa sonday -ilities sıyaqlı sapa atributları menen tıǵız baylanıslı. Mápli tárepler máseleleri kóbinese bul sapa atributlarına talaplarǵa aylanadı, olar hár qıylı túrde funkcional bolmaǵan talaplar, qosımsha funkcional talaplar, minez-qulıq talapları yamasa sapa atributları talapları dep ataladı. '''Qaytalanıwshı stiller:''' imarat arxitekturası sıyaqlı, baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası ilimi qaytalanıwshı máselelerdi sheshiw ushın standart usıllardı islep shıqtı. Bul "standart usıllar" hár qıylı abstrakciya dárejelerinde hár qıylı atlar menen ataladı. Qaytalanıwshı sheshimler ushın keń tarqalǵan terminler arxitekturalıq stil, taktika, anıqlamalıq arxitektura hám arxitekturalıq úlgi bolıp tabıladı<ref name="REFARCHPRIMER">{{Web deregi | url = http://www.gaudisite.nl/ReferenceArchitecturePrimerPaper.pdf| bet = A Reference Architecture Primer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111219235909/http://www.gaudisite.nl/ReferenceArchitecturePrimerPaper.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 19-dekabr | avtor = Muller| at = Gerrit| sáne = 2007-jıl 20-avgust | jumıs = Gaudi site| qaralǵan sáne = 2015-jıl 13-noyabr }}</ref><ref name="REFARCHCLASS">{{Cite book|title=2009 Joint Working IEEE/IFIP Conference on Software Architecture & European Conference on Software Architecture|publisher=IEEE|year=2009|isbn=978-1-4244-4984-2}}</ref>. '''Konceptual pútinlik:''' Fred Bruks tárepinen 1975-jılǵı "Miflik Adam-Ay" kitabında kirgizilgen termin, baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń arxitekturası onıń ne islewi kerekligi hám onı qalay islewi kerekligi haqqında ulıwma kózqarastı bildiredi degen ideyanı bildiredi. Bul kózqaras onıń ámelge asırılıwınan bóliniwi kerek. Arxitektor "kózqarastıń saqlawshısı" roline iye bolıp, sistemaǵa qosımshalardıń arxitekturaǵa sáykes keliwin támiyinleydi, sonıń menen konceptual pútinlikti saqlaydı<ref name="BROOKS">{{Cite book|title=The Mythical Man-Month – Essays on Software Engineering|year=1975|url=https://archive.org/details/mythicalmanmonth00broo|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-201-00650-6}}</ref>. '''Kognitivlik sheklewler:''' kompyuter baǵdarlamashısı Melvin Konvey tárepinen 1967-jılǵı maqalada birinshi ret baqlanǵan baqlaw, sistemalardı proektlestiretuǵın shólkemler bul shólkemlerdiń baylanıs strukturalarınıń kóshirmeleri bolǵan dizaynlardı islep shıǵarıwǵa sheklengen<ref>{{Web deregi | url = http://www.melconway.com/Home/Conways_Law.html| bet = Conway's Law| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190929004831/http://www.melconway.com/Home/Conways_Law.html| arxivsáne = 2019-jıl 29-sentyabr | avtor = Conway| at = Melvin| jumıs = Mel Conway's Home Page| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-sentyabr }}</ref>. Fred Bruks onı "Miflik Adam-Ay" da maqalaǵa hám ideyaǵa silteme etkende, onı Konveydıń nızamı dep atap, keń auditoriyaǵa tanıstırdı. == Ilham == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası - bul quramalı sistemanıń "intellektual túrde túsiniwge bolatuǵın" abstrakciyası. Bul abstrakciya bir qatar paydalardı usınadı: * Ol sistema qurılmastan burın baǵdarlamalıq támiynat sistemaları qatnasın analizlew ushın tiykar beredi. Keleshektegi baǵdarlamalıq támiynat sistemanıń haqıyqatında onı qurmastan turıp, mápli táreplerdiń mútájliklerin qanaatlandıratuǵının tekseriw múmkinshiligi ádewir qarjı únemlewdi hám táwekeldi azaytıwdı ańlatadı. Usınday analizlerdi ámelge asırıw ushın, ATAM sıyaqlı yamasa baǵdarlamalıq támiynat sistemanıń vizual kórinisin jaratıw arqalı bir qatar texnikalar islep shıǵılǵan. * Ol elementler hám qararlardı qayta qollanıw ushın tiykar beredi. Tolıq baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası yamasa onıń bólimleri, mısalı, ayırım arxitekturalıq strategiyalar hám qararlar, mápli tárepler uqsas sapa atributların yamasa funkcionallıqtı talap etetuǵın bir neshe sistemalar arasında qayta qollanılıwı múmkin, bul dizayn qarjıların únemleydi hám dizayn qáteleri táwekelin azaytadı. * Ol sistemanıń rawajlanıwına, ornalastırılıwına hám saqlaw ómirine tásir etetuǵın erte dizayn qararların qollaydı. Erte, joqarı-tásirli qararlardı durıs alıw keste hám byudjet asıp ketiwleriniń aldın alıw ushın áhmiyetli. * Ol mápli tárepler menen kommunikaciyanı jeńillestiredi, olardıń mútájliklerin jaqsıraq qanaatlandıratuǵın sistemaǵa járdem beredi. Mápli táreplerdiń kóz-qarasınan quramalı sistemalar haqqında kommunikaciya olarǵa ózleri aytqan talaplardıń nátiyjelerin hám olarǵa tiykarlanǵan dizayn qararların túsiniwge járdem beredi. Arxitektura sistema ámelge asırılmastan burın dizayn qararları haqqında xabarlasıw múmkinshiligin beredi, sol waqıtta olar ele salıstırmalı túrde ańsat beyimlesiwi múmkin. * Ol táwekeldi basqarıwǵa járdem beredi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası táwekeldi hám sátsizlik múmkinshiligin azaytıwǵa járdem beredi. * Ol qarjı shıǵınların azaytıwǵa múmkinshilik beredi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası - bul quramalı IT proektlerinde táwekel hám qarjı shıǵınların basqarıw quralı bolıp tabıladı<ref name="RCDA">{{Cite journal|last1=Poort|first1=Eltjo|last2=van Vliet|first2=Hans| sáne =September 2012|title=RCDA: Architecting as a risk- and cost management discipline|url=https://zenodo.org/record/896159}}</ref>. == Tariyxı == Baǵdarlamalıq támiynat dizayn menen (puqaralıq) arxitektura arasındaǵı salıstırıw dáslep 1960-jıllardıń aqırında keltirilgen<ref>{{Web deregi | url = http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/nato1968.PDF| bet = Software Engineering: Report of a conference sponsored by the NATO Science Committee, Garmisch, Germany, 7–11 Oct. 1968| arxivurl = https://web.archive.org/web/20030607182458/http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/nato1968.PDF| arxivsáne = 2003-jıl 7-iyun | jıl = 1969| baspaxana = NATO, Scientific Affairs Division| qaralǵan sáne = 2012-jıl 16-noyabr }}</ref>, biraq "baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası" termini 1990-jıllarǵa deyin keń tarqalǵan qollanıwǵa iye bolmadı. [[Informatika|Kompyuter ilimi]] tarawı óziniń payda bolıwınan baslap quramalılıq penen baylanıslı mashqalalarǵa ushıraǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.cs.uwaterloo.ca/~shallit/Courses/134/history.html| bet = A Very Brief History of Computer Science| avtor = University of Waterloo| jıl = 2006| qaralǵan sáne = 2006-jıl 23-sentyabr }}</ref>. Erterektegi quramalılıq mashqalaları baǵdarlamashılar tárepinen durıs [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaların]] tańlaw, [[Algoritm|algoritmlerdi]] rawajlandırıw hám tiyisli tarawlardıń bóliniwi koncepciyasın qollanıw arqalı sheshilgen. "Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası" termini tarawda salıstırmalı túrde jańa bolsa da, tarawdıń tiykarǵı principleri 1980-jıllardıń ortasınan baslap [[Programmalıq injiniring|baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası]] jetekshileri tárepinen tosınnan qollanılǵan. Sistemanıń baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın túsirip alıw hám túsindiriwdiń erte háreketleri anıq emes hám tártipsiz edi, kóbinese qutılar hám sızıqlar diagrammaları toplamı menen xarakterlengen. Baǵdarlamalıq támiynat arxitektura koncepciyası sıpatında óziniń kelip shıǵıwın 1968-jılı Edsger Dijkstra hám 1970-jıllardıń basında Devid Parnas izertlewlerinen aladı. Bul ilimpazlar baǵdarlamalıq támiynat sistemanıń strukturası áhmiyetli ekenligin hám strukturanı durıs alıw kritikalıq ekenligin ayrıqsha atap ótti. 1990-jıllar dawamında tarawdıń tiykarǵı aspektlerin anıqlaw hám kodifikaciyalaw ushın birlesken háreket boldı, izertlew jumısı arxitekturalıq stiller (úlgiler), arxitektura súwretlew tilleri, arxitektura hújjetleri hám formal metodlarǵa tiykarlandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cs.cmu.edu/afs/cs/project/able/ftp/intro_softarch/intro_softarch.pdf| bet = An Introduction to Software Architecture| avtor = Garlan & Shaw| jıl = 1994| qaralǵan sáne = 2006-jıl 25-sentyabr }}</ref>. Izertlew institutları baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın taraw sıpatında alǵa ilgeriletiwde kórnekli rol oynadı. Karnegi Mellon universitetiniń Meri Shou hám Devid Garlan 1996-jılı "Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası: Payda bolıwshı taraw boyınsha perspektivalar" atlı kitap jazdı, ol komponentler, baylanıstırıwshılar hám stiller sıyaqlı baǵdarlamalıq támiynat arxitektura koncepciyaların ilgeriletti. Kaliforniya universiteti, Irvaynnıń Baǵdarlamalıq támiynat izertlewler institutınıń baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın izertlewlerindegi háreketleri tiykarınan arxitekturalıq stiller, arxitektura súwretlew tilleri hám dinamikalıq arxitekturalarǵa baǵdarlanǵan. IEEE 1471-2000, "Baǵdarlamalıq támiynat-intensiv sistemalardıń arxitekturasın súwretlewi ushın usınıs etilgen ámeliyat", baǵdarlamalıq támiynat arxitektura tarawındaǵı birinshi formal standart boldı. Ol 2007-jılı ISO tárepinen ISO/IEC 42010:2007 sıpatında qabıl etildi. 2011-jıldıń noyabrinde, IEEE 1471-2000 ISO/IEC/IEEE 42010:2011, "Sistemalar hám baǵdarlamalıq támiynat injeneriya – Arxitektura súwretlewi" (IEEE hám ISO tárepinen birgelikte baspadan shıǵarılǵan) tárepinen almastırıldı. IEEE 1471-de baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası "baǵdarlamalıq támiynat-intensiv sistemalar" arxitekturası haqqında bolsa, "baǵdarlama pútin sistema sıpatında dizayn, qurılıs, ornalastırıw hám evolyuciyaǵa áhmiyetli tásirler qosatuǵın hár qanday sistema" dep anıqlanǵan, 2011-jılǵı basılım tek apparatlıq támiynat hám baǵdarlamalıq támiynattı ǵana emes, sonday-aq "adamlar, processler, proceduralar, obektler, materiallar hám tábiyiy túrde júz beretuǵın obektlerdi" de óz ishine alatuǵın ISO/IEC 15288 hám ISO/IEC 12207 sistema anıqlamaların kirgiziw arqalı bir adım alǵa jıljıydı. Bul baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası, kárxana arxitekturası hám sheshim arxitekturası arasındaǵı qatnasın sáwlelendiredi. == Arxitektura jumısları == Arxitekturalıq sheshimler qabıl etiw jetkilikli tiyisli maǵlıwmatlardı jıynawdı, sheshim ushın tiykarlardı beriwdi, sheshimdi hám onıń tiykarların hújjetlestiriwdi hám onı tiyisli qatnasıwshı táreplerge nátiyjeli túrde jetkeriwdi óz ishine aladı. Arxitekturalıq xarakteristikalardı (yaǵnıy funkcional bolmaǵan talaplardı) biznes talapları menen sáykeslestiriw baǵdarlamalıq támiynat arxitektorınıń juwapkershiligi bolıp tabıladı. Mısal ushın: * Joqarı klient qanaatlanıwına iye bolıw sistemada ashıqlıq, qátelerge shıdamlılıq, qáwipsizlik, tekseriwge qolaylılıq, qálpine keltiriwge qolaylılıq, iykemlilik hám ónimdarlıqtı talap etedi. * Birlesiw hám satıp alıw (M&A) keńeytiw múmkinshiligin, masshtablaw múmkinshiligin, beyimlesiw múmkinshiligin hám óz-ara islesiw múmkinshiligin talap etedi. * Sheklengen byudjet hám waqıt ámelge asırıw múmkinshiligin hám ápiwayılıqtı talap etedi. * Bazarǵa tez shıǵıw waqıtı saqlaw múmkinshiligin, tekseriwge qolaylılıqtı hám jaylastırıw múmkinshiligin talap etedi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası dizaynında tórt tiykarǵı jumıs bar<ref name="hofmeister07">{{Cite journal|title=A general model of software architecture design derived from five industrial approaches|year=2007}}</ref>. Bul tiykarǵı arxitektura jumısları iterativ túrde hám dáslepki baǵdarlamalıq támiynattı rawajlandırıw ómirlik ciklınıń hár qıylı basqıshlarında, sonday-aq sistemanıń evolyuciyası dawamında orınlanadı. '''Arxitekturalıq analiz''' - bul usınılǵan sistema jumıs isleytuǵın ortalıqtı túsiniw hám sistema ushın talaplardı anıqlaw processi. Analiz jumısına kiris yamasa talaplar qatnasıwshı táreplerdiń hár qanday sanınan keliwi múmkin hám tómendegi elementlerdi óz ishine aladı: * sistema operativ bolǵanda ne isleydi (funkcional talaplar) * sistema runtime funkcional bolmaǵan talaplardı qanshelli jaqsı orınlaydı, mısal ushın ISO/IEC 25010:2011 standartında belgilengen isenimlilik, operativlik, ónimdarlıq nátiyjeliligi, qáwipsizlik, muwapıqlıq<ref name="ISO25010">{{Web deregi | url = http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=35733| bet = ISO/IEC 25010:2011 Systems and software engineering – Systems and software Quality Requirements and Evaluation (SQuaRE) – System and software quality models| avtor = ISO/IEC| jıl = 2011| qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-oktyabr }}</ref> * ISO 25010:2011 standartında belgilengen saqlaw múmkinshiligi hám ótkermelilik sıyaqlı funkcional bolmaǵan talaplardıń rawajlandırıw waqıtı * yuridikalıq, sociallıq, finanslıq, básekileslik hám texnologiyalıq máseleler sıyaqlı waqıt ótiwi menen ózgeriwi múmkin bolǵan sistemanıń biznes talapları hám ortalıq kontekstleri<ref>{{Cite book|author=Osterwalder and Pigneur|title=Value Creation from E-Business Models|year=2004}}</ref> Analiz jumısınıń shıǵısları baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń arxitekturasına ólshenetuǵın tásir etetuǵın talaplar bolıp tabıladı, olar arxitekturalıq áhmiyetli talaplar dep ataladı<ref name="ASR_Chen">{{Cite journal|doi=10.1109/MS.2012.174|title=Characterizing Architecturally Significant Requirements|journal=IEEE Software|volume=30|issue=2|pages=38–45|year=2013|last1=Chen|first1=Lianping|last2=Ali Babar|first2=Muhammad|last3=Nuseibeh|first3=Bashar}}</ref>. '''Arxitekturalıq sintez''' yamasa dizayn - bul arxitekturanı jaratıw processi. Analiz tárepinen anıqlanǵan arxitekturalıq áhmiyetli talaplar, dizaynnıń házirgi jaǵdayı hám hár qanday bahalaw jumıslarınıń nátiyjeleri esapqa alınıp, dizayn jaratıladı hám jetilistiriledi. '''Arxitekturanı bahalaw''' - bul házirgi dizayn yamasa onıń bir bólegi analiz dawamında alınǵan talaplardı qanshelli jaqsı qanaatlandıratuǵının anıqlaw processi. Bahalaw arxitektor dizayn sheshimin qarastırǵanda, dizaynnıń bir bólegi tamamlanǵannan keyin, aqırǵı dizayn tamamlanǵannan keyin yamasa sistema qurılǵannan keyin ámelge asıwı múmkin. Bar baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın bahalaw usıllarınıń ayırımlarına Arxitekturalıq Sawdalasıw Analizi Usılı (ATAM) hám TARA kiredi<ref name="woods2012">{{Cite journal|last1=Woods|first1=E.|title=Industrial architectural assessment using TARA|doi=10.1016/j.jss.2012.04.055|journal=Journal of Systems and Software|volume=85|issue=9|pages=2034–2047|year=2012}}</ref>. Usıllardı salıstırıw ushın ramkalar SARA Esabatı<ref name="SARA">{{Web deregi | url = https://pkruchten.files.wordpress.com/2011/09/sarav1.pdf| bet = Software Architecture Review and Assessment (SARA) Report| avtor = Obbink| at = H.| sáne = 2002-jıl 6-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-noyabr }}</ref> hám Arxitekturalıq Kózden Ótkeriwler: Ámeliyat hám Tájiriybe[3] sıyaqlı sheńberlerde talqılanadı<ref>{{Cite journal|last1=Maranzano|first1=J. F.|last2=Rozsypal|first2=S. A.|last3=Zimmerman|first3=G. H.|doi=10.1109/MS.2005.28|title=Architecture Reviews: Practice and Experience|journal=IEEE Software|volume=22|issue=2|pages=34|year=2005}}</ref>. '''Arxitektura evolyuciyası''' - bul talaplar hám ortadaǵı ózgerislerge sáykes keliw ushın bar baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın saqlaw hám beyimlestiriw processi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń fundamental strukturasın támiyinlegenligi sebepli, onıń evolyuciyası hám saqlanıwı onıń fundamental strukturasına zárúr túrde tásir etedi. Sonıń menen birge, arxitektura evolyuciyası jańa funkcionallılıqtı qosıw, sonday-aq bar funkcionallılıqtı hám sistema minez-qulqın saqlaw menen baylanıslı. Arxitektura kritikalıq qollap-quwatlawshı jumıslardı talap etedi. Bul qollap-quwatlawshı jumıslar tiykarǵı baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası processi dawamında qáliplesedi. Olar bilimdi basqarıw hám baylanıs, dizayn oy-pikir hám sheshim qabıl etiw hám hújjetlestiriwdi óz ishine aladı. === Arxitekturanı qollap-quwatlawshı jumıslar === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın qollap-quwatlawshı jumıslar tiykarǵı baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası jumısları dawamında ámelge asırıladı. Bul qollap-quwatlawshı jumıslar baǵdarlamalıq támiynat arxitektorına analiz, sintez, bahalaw hám evolyuciyanı ámelge asırıwǵa járdem beredi. Mısal ushın, arxitektor analiz basqıshında bilim jıynawı, sheshimler qabıl etiwi hám hújjetlestiriwi kerek. * '''Bilimdi basqarıw hám baylanıs''' - bul baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın proektlestiriw ushın áhmiyetli bolǵan bilimdi izertlew hám basqarıw ámeli. Baǵdarlamalıq támiynat arxitektorı izolyaciyada jumıs islemeydi. Olar hár qıylı qatnasıwshı táreplerden kirisler, funkcional hám funkcional bolmaǵan talaplar hám dizayn kontekstlerin aladı; hám mápli táreplerge shıǵıslar beredi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası bilimi kóbinese sessiz bolıp tabıladı hám mápli táreplerdiń baslarında saqlanadı. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası bilimin basqarıw jumısı bilimdi tabıw, jetkeriw hám saqlaw haqqında. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası dizayn máseleleri quramalı hám óz-ara baylanıslı bolǵanlıǵı sebepli, dizayn negizlerindegi bilim jetispewshiligi durıs emes baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası dizaynına alıp keliwi múmkin<ref name="Kruchten 2008">{{Cite journal|author=Kruchten|year=2008|title=What do software architects really do?}}</ref><ref name="SAKM">{{Cite book|author=Babar|title=Software Architecture Knowledge Management:Theory and Practice (eds.), First Edition|year=2009}}</ref>. Bilimdi basqarıw hám baylanıs jumıslarınıń mısallarına dizayn úlgilerin izlew, prototip islew, tájiriybeli baǵdarlamashılar hám arxitektorlardan soraw, uqsas sistemalardıń dizaynların bahalaw, basqa dizaynerler hám mápli tárepler menen bilim bólisiw hám viki betinde tájiriybeni hújjetlestiriw kiredi. * '''Dizayn pikirlewi hám sheshim qabıl etiw''' - bul dizayn sheshimlerin bahalaw jumısı. Bul jumıs barlıq úsh tiykarǵı baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası jumısları ushın fundamental bolıp tabıladı. Ol sheshim kontekstlerin jıynaw hám baylanıstırıwdı, dizayn sheshim máselelerin formulalastırıwdı, sheshim variantların tabıwdı hám sheshim qabıl etiwden aldın sawdalasıwlardı bahalawdı talap etedi. Bul process áhmiyetli arxitekturalıq talaplar hám baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası sheshimlerin, sonday-aq baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası analizi, sintezi hám bahalawın bahalaw dawamında hár qıylı sheshim dárejelerinde qáliplesedi. Pikirlew jumıslarınıń mısallarına talap yamasa dizaynnıń sapa atributlarına tásirlerin túsiniw, dizayn payda etiwi múmkin bolǵan máselelerdi soraw, múmkin bolǵan sheshim variantların bahalaw hám sheshimler arasındaǵı sawdalasıwlardı bahalaw kiredi. * '''Hújjetlestiriw''' - bul baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası processi dawamında jaratılǵan dizayndı jazıw ámeli. Sistema dizaynı kóbinese sistemanıń kod strukturasın kórsetetuǵın statikalıq kózqarastı, orınlaw dawamında sistemanıń háreketlerin kórsetetuǵın dinamikalıq kózqarastı hám sistemanıń orınlaw ushın apparatlıq támiynatqa qalay jaylastırılǵanın kórsetetuǵın jaylastırıw kózqarasın óz ishine alatuǵın bir neshe kózqaraslar arqalı súwretlenedi. Kruxtenniń 4+1 kózqarası baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın hújjetlestiriw ushın keńnen paydalanılatuǵın kózqaraslardıń súwretleniwin usınadı<ref name="Kru95">{{Cite journal|author=Kruchten|year=1995|url=http://www.cs.ubc.ca/~gregor/teaching/papers/4+1view-architecture.pdf|title=Architectural Blueprints – The '4+1' View Model of Software Architecture}}</ref>; Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturaların hújjetlestiriw: Kózqaraslar hám onnan tıs kózqarastı súwretlew ishinde paydalanılıwı múmkin bolǵan notaciyalardıń túrleriniń súwretleniwleri bar. Hújjetlestiriw jumıslarınıń mısallarına specifikaciya jazıw, sistema dizayn modelin jazıw, dizayn tiykarların hújjetlestiriw, kózqarastı islep shıǵarıw, kózqaraslardı hújjetlestiriw kiredi. == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası dizayn strategiyaları == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası tábiyiy túrde anıq emeslikler menen islesedi hám arxitekturalıq komponentlerdiń kólemi sistemanıń nátiyjelerine, unamlı hám unamsız táreplerge áhmiyetli tásir etiwi múmkin. Nil Ford hám Mark Richards komponentlerdi anıqlaw hám durıs kólemlestiriw qıyınshılıǵın sheshiw ushın iterativ usıldı usınadı. Bul usıl komandalar sistema minez-qulqı hám talapların taǵı da nyuanslastırılǵan túsinigin rawajlandırǵan sayın turaqlı jetilistiriwge itibar qaratadı. Usıl ádette bir neshe basqıshları bolǵan cikldı óz ishine aladı: * Joqarı dárejeli bólistiriw strategiyası ornatıladı, kóbinese texnikalıq yamasa domenge tiykarlanǵan sıpatında kategoriyalanadı. "Kvantalar" dep atalatuǵın eń kishi mánili jaylastırılatuǵın birlik ushın basshılıqlar belgilenedi. Bul fundamental sheshimler erte qabıl etilse de, zárúr bolǵan jaǵdayda cikldiń keyingi bóleginde qayta kórip shıǵılıwı múmkin. * Ornatılǵan strategiyaǵa tiykarlanıp dáslepki komponentler anıqlanadı. * Talaplar anıqlanǵan komponentlerge bekitiledi. * Hárbir komponenttiń rolleri hám juwapkershilikleri anıqlıqtı támiyinlew hám qabatlanıwdı azaytıw ushın analizlenedi. * Masshtablaw múmkinshiligi, qátelerge shıdamlılıq hám saqlaw múmkinshiligi sıyaqlı arxitekturalıq xarakteristikalar bahalanadı. * Komponentler rawajlandırıw komandalarınıń pikirine tiykarlanıp qayta strukturalanıwı múmkin. == Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası temaları == === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası hám iykemli rawajlandırıw === Sonday-aq, baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası, ásirese iykemli baǵdarlamalıq támiynat rawajlandırıwın qollap-quwatlawshılar arasında, aldın ala dım kóp úlken dizaynǵa alıp keledi degen máseleler bar. Aldın ala dizayn hám iykemlilik sawdalasıwların teń salmaqlastırıw ushın bir qatar usıllar islep shıǵarıldı<ref name="Boehm2004">{{Cite book|title=Balancing Agility and Discipline|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|last1=Boehm|first1=Barry|last2=Turner|first2=Richard|year=2004|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-321-18612-6}}</ref>, sonıń ishinde "jetkilikli dárejede" arxitekturalıq tiykarlar qoyılatuǵın "Tiykarlar" basqıshın talap etetuǵın iykemli DSDM usılı. IEEE Baǵdarlamalıq támiynatı iykemlilik penen arxitektura arasındaǵı óz-ara tásirge arnalǵan arnawlı shıǵarılıwın usındı. === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası eroziyası === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası eroziyası waqıt ótiwi menen baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń niyetlengen hám ámelge asırılǵan arxitekturası arasındaǵı basqıshpa-basqısh ayırmashılıqtı ańlatadı<ref name="Ruiyin2022">{{Cite journal|last1=Li|first1=Ruiyin|last2=Liang|first2=Peng|last3=Soliman|first3=Mohamed|last4=Avgeriou|first4=Paris|doi=10.1002/smr.2423|title=Understanding software architecture erosion: A systematic mapping study|journal=[[Journal of Software: Evolution and Process]]|volume=34|issue=3|pages=e2423|year=2022|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/smr.2423}}</ref>. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası eroziyası fenomeni birinshi ret 1992-jılı Perri hám Volf tárepinen baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasınıń anıqlaması menen birge jarıqqa shıǵarıldı. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası eroziyası baǵdarlamalıq támiynattı rawajlandırıw ómirlik ciklınıń hárbir basqıshında qáliplesiwi múmkin hám rawajlandırıw tezligine hám xızmet kórsetiw qımbatına hár qıylı tásir etedi. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası eroziyası arxitekturalıq buzıwlar, texnikalıq qarızdıń jıynalıwı hám bilimniń puwlanıwı sıyaqlı hár qıylı sebeplerge baylanıslı qáliplesedi<ref name="Ruiyin2021">{{Cite book|last1=Li|first1=Ruiyin|last2=Liang|first2=Peng|last3=Soliman|first3=Mohamed|last4=Avgeriou|first4=Paris|doi=10.1109/icpc52881.2021.00037|title=The 29th IEEE/ACM International Conference on Program Comprehension (ICPC)|chapter=Understanding architecture erosion: The practitioners' perceptive|pages=311–322|year=2021|isbn=978-1-6654-1403-6|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9463012}}</ref>. Arxitektura eroziyasınıń belgili bir jaǵdayı Mozilla Veb brauzeriniń sátsizligi bolıp tabıladı<ref>van Gurp, J. and Bosch, J.: 2002, Design erosion: Problems and causes, Journal of Systems and Software 61(2), 105–119.</ref>. Mozilla - bul Netscape tárepinen jaratılǵan qosımsha, ol turaqlı ózgerisler sebepli saqlaw qıyınlasatuǵın kompleksli kod bazasına iye. Dáslepki jaman dizayn hám ósip atırǵan arxitektura eroziyası sebepli Netscape qımbat qayta islewlerdiń hám joybar keshiktiriwleriniń aldın alıw ushın proaktiv arxitekturanı basqarıwdıń áhmiyetliligin kórsetip, Mozilla Veb brauzerin qayta rawajlandırıwǵa eki jıl jumsadı. Arxitektura eroziyası baǵdarlamalıq támiynat ónimdarlıǵın tómenletiwi, evolyuciyalıq qımbatlardı áhmiyetli túrde arttırıwı hám baǵdarlamalıq támiynat sapasın jamanlastırıwı múmkin. Arxitektura eroziyasın anıqlaw ushın hár qıylı usıllar hám qurallar usınıldı. Bul usıllar tiykarınan tórt kategoriyaǵa bólinedi: muwapıqlıqqa tiykarlanǵan, evolyuciyaǵa tiykarlanǵan, kemshilikke tiykarlanǵan hám sheshimge tiykarlanǵan usıllar. Mısal ushın, avtomatlastırılǵan arxitektura muwapıqlıq tekseriwleri, statikalıq kod analiz quralları hám refaktoring usılları eroziyanı erte anıqlawǵa hám azaytıwǵa járdem beredi. Sonıń menen birge, arxitektura eroziyasın sheshiw ushın paydalanılatuǵın ilajlar eki tiykarǵı túrdi óz ishine aladı: aldın alıw hám emlew ilajları. Aldın alıw sharalarına arxitekturalıq qaǵıydalardı orınlaw, turaqlı kodtı kórip shıǵıwları hám avtomatlastırılǵan testlew kiredi, al emlew sharalarına refaktoring, qayta proektlestiriw hám hújjetlestiriw jańalanıwları kiredi. === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın tiklew === Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın qálpine keltiriw (yamasa qayta qurıw, yamasa kerisinshe injeneriya) onıń ámelge asırılıwı hám hújjetlestiriliwin qosıp, bar maǵlıwmatlardan baǵdarlamalıq támiynat sistemasınıń arxitekturasın anıqlaw usılların, texnikaların hám processlerin óz ishine aladı. Arxitekturanı tiklew kóbinese gónergen yamasa eskirgen hújjetlestiriw hám arxitektura eroziyası jaǵdayında xabarlanǵan sheshimler qabıl etiw ushın zárúr bolıp tabıladı: niyetlengen arxitekturadan ayırılıp atırǵan ámelge asırıw hám xızmet kórsetiw sheshimleri. Baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın statikalıq baǵdarlama analizi sıpatında qálpine keltiriw ámeliyatları bar. Bul baǵdarlamalıq támiynat intellekti ámeliyatı menen qamtılǵan temalardıń bir bólegi bolıp tabıladı. == Baylanıslı tarawlar == === Dizayn === Arxitektura - bul dizayn, biraq barlıq dizayn arxitekturalıq emes. Ámeliyatta arxitektor baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası (arxitekturalıq dizayn) hám detallı dizayn (arxitekturalıq bolmaǵan dizayn) arasındaǵı sızıqtı sızatuǵın adam bolıp tabıladı. Barlıq jaǵdaylarǵa sáykes keletuǵın qaǵıydalar yamasa basshılıqlar joq bolǵanı menen, ayırmashılıqtı formalastırıw urınıwları bolǵan. Niyet/Jergiliklilik Gipotezasına muwapıq, arxitekturalıq hám detallı dizayn arasındaǵı ayırmashılıq Jergiliklilik Kriteriyi menen anıqlanadı<ref name="edenkazman">{{Web deregi | url = http://www.eden-study.org/articles/2003/icse03.pdf| bet = Architecture Design Implementation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070928035606/http://eden-study.org/articles/2003/icse03.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 28-sentyabr | avtor = Amnon H. Eden| jıl = 2003}}</ref>, oǵan muwapıq baǵdarlamalıq támiynat dizaynı haqqındaǵı bildiriw, eger onı qanaatlandıratuǵın baǵdarlama onı qanaatlandırmaytuǵın baǵdarlamaǵa keńeytiliwi múmkin bolsa, jergilikli emes (arxitekturalıq) bolıp tabıladı. Mısalı ushın, klient-server stili arxitekturalıq (strategiyalıq) bolıp tabıladı, sebebi bul principke qurılǵan baǵdarlama klient-server bolmaǵan baǵdarlamaǵa keńeytiliwi múmkin - mısalı ushın, bir dárejeli túyinlerin qosıw arqalı. === Talaplar injeneriyası === Talaplar injeneriyası hám baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası bir-birin tolıqtırıwshı usıllar sıpatında kóriniwi múmkin: baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası "sheshim maydanı" yamasa "qalay" baǵdarlanǵanda, talaplar injeneriyası "másele maydanı" yamasa "ne"ge baǵdarlanadı<ref name="shekaran94">{{Cite book|last1=C. Shekaran|last2=D. Garlan|title=Proceedings of IEEE International Conference on Requirements Engineering|year=1994|isbn=978-0-8186-5480-0}}</ref>. Talaplar injeneriyası talaplardı anıqlawdı, sóylesiwdi, specifikaciyalawdı, tastıyıqlawdı, hújjetlestiriwdi hám basqarıwdı talap etedi. Talaplar injeneriyası da, baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası da mápli tárepler máseleleri, talapları hám tilekleri átirapında aylanadı. Talaplar injeneriyası menen baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası arasında áhmiyetli qabatlanıw bar, mısal ushın "kirisler (maqsetler, sheklewler hám t.b.) ádette jaman anıqlanadı hám arxitektura payda bola baslaǵanda ǵana tabıladı yamasa jaqsıraq túsiniledi" hám "arxitekturalıq máselelerdiń kópshiligi sistemaǵa talaplar sıpatında bildirilse de, olar sonday-aq májbúriy dizayn sheshimlerin óz ishine alıwı múmkin" degen bes óndirislik baǵdarlamalıq támiynat arxitekturası usılların izertlew menen dálillenedi. Qısqasha aytqanda, talap etiletuǵın minez-qulıq sheshim arxitekturasına tásir etedi, ol óz gezeginde jańa talaplardı kirgiziwi múmkin<ref name="boer09">{{Cite journal|last1=Remco C. de Boer, [[Hans van Vliet]]|title=On the similarity between requirements and architecture|year=2009}}</ref>. Twin Peaks modeli<ref name="twinpeaks">{{Cite journal|last1=Bashar Nuseibeh|title=Weaving together requirements and architectures|year=2001}}</ref> sıyaqlı usıllar talaplar menen arxitektura arasındaǵı sinergetikalıq baylanıstı paydalanıwdı maqset etedi. === "Arxitektura"nıń basqa túrleri === ; Kompyuter arxitekturası : [[Kompyuter arxitekturası]] kompyuter sistemasınıń ishki strukturasına, [[Oraylıq processor|CPU]] – yamasa processor – shina hám [[Kompyuter yadı|yad]] sıyaqlı birge isleytuǵın apparatlıq komponentlerge baǵdarlanadı. ; Serversiz arxitektura : Serversiz arxitektura - bul kóbinese serversiz dep túsiniletuǵın bultlı esaplaw paradigması. Ol tiykarınan serverdi basqarıw juwapkershiligin baǵdarlamashılardan bult xızmetleri provayderlerine jıljıtadı. Bul bizneslerge fizikalıq serverdi basqarıw zárúrligin saplastırıp, bult infrastrukturasında ózleriniń artqı kodların isletiwge imkaniyat beredi. Serversiz arxitekturanıń waqıyalar menen basqarılatuǵın usılı talap boyınsha orınlanatuǵın kishi, wazıypaǵa tiyisli funkciyalarǵa súyenedi. Bul funkciyalar Funkciya xızmet sıpatında (FaaS) dep ataladı hám tólew-bara-bara esaplasıw modeli hám qosımsha talabına tiykarlanıp dinamikalıq resurs masshtablaw arqalı qımbat nátiyjeliligin usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://dashdevs.com/blog/how-to-use-serverless-architecture/| bet = How to Use Serverless Architecture {{!}} DashDevs| avtor = Company| at = DashDevs {{!}} FinTech Software Development| til = en| jumıs = How to Use Serverless Architecture {{!}} DashDevs| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-avgust }}</ref>. ; Sistemalar arxitekturası : Sistemalar arxitekturası termini dáslep [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynatı]] da, [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynatı]] da bar [[Sistema|sistemalardıń]] arxitekturasına qollanılǵan. Sistemalar arxitekturası tárepinen sheshiletuǵın tiykarǵı másele tolıq, durıs isleytuǵın qurılmada baǵdarlamalıq támiynat hám apparatlıq támiynattıń integraciyası bolıp tabıladı. Basqa keń taralǵan – taǵı da keńirek – mánide termin texnikalıq, sociotexnikalıq yamasa sociallıq tábiyatta bolıwı múmkin bolǵan hár qanday kompleksli sistemanıń arxitekturasına qollanıladı. ; Kárxana arxitekturası : Kárxana arxitekturasınıń maqseti "biznes kózqarası hám strategiyasın nátiyjeli kárxanaǵa awdarıw" bolıp tabıladı. TOGAF hám Zachman Ramkası sıyaqlı kárxana arxitekturası sheńberleri ádette hár qıylı kárxana arxitekturası qatlamlarınan ózgeshelenedi. Terminologiya strukturadan ramkaǵa ózgerip tursa da, kóbinese biznes qatlamı, qosımsha (yamasa [[Informaciya túsinigi|informaciya]]) qatlamı hám [[texnologiya]] qatlamı arasındaǵı ayırmashılıqtı óz ishine aladı. Kárxana arxitekturası basqalar menen bir qatarda bul qatlamlar arasındaǵı sáykeslikti, ádette joqarıdan tómen usılda sheshedi. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ bsvnypuayyffimw4vbc9yuh3hl4nogz 0 22901 275130 213665 2026-10-18T16:06:37Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275130 wikitext text/x-wiki [[Fayl:UML_logo.svg|oñğa|nobaý|UML logotipi]] '''Birgelki modellestiriw tili''' yaǵnıy '''UML''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''unified modeling language; UML'') ‒ [[Sistema|sistemanıń]] dizaynın vizualizaciyalawdıń standart usılın támiyinlewge arnalǵan ulıwma maqsetli vizual modellestiriw tili bolıp tabıladı.<ref name="OMG">{{Cite book|title=Unified Modeling Language 2.5.1|series=[[Object Management Group |OMG]] Document Number formal/2017-12-05|date=December 2017|publisher=[[Object Management Group]] Standards Development Organization (OMG SDO)|url=https://www.omg.org/spec/UML/2.5.1/PDF}} </ref> UML kóp túrli diagrammalar ushın standart belgilewdi usınadı, olardı shama menen úsh tiykarǵı toparǵa bóliwge boladı: minez-qulıq diagrammaları, óz-ara tásir diagrammaları hám struktura diagrammaları. UML dúziwdiń dáslepki sebebi [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıwdaǵı hár qıylı belgilew sistemaları menen usıllardı standartlastırıw qálewi bolıp tabıladı. Ol 1994-1995 jılları [[Rational Software]] kompaniyasında islep shıǵıldı, keyin 1996-jılǵa shekem olardıń basshılıǵında rawajlandırıldı.<ref name=":1">{{Cite book|title=Unified Modeling Language User Guide, The|publisher=Addison-Wesley|url=http://www.informit.com/store/unified-modeling-language-user-guide-9780321267979}} See the sample content: look for history</ref> 1997-jılı UML Obektlerdi basqarıw toparı (OMG) tárepinen standart retinde qabıl etildi hám sonnan berli usı shólkem tárepinen basqarılıp kelmekte. 2005-jılı UML sonday-aq Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) hám Xalıqaralıq elektrotexnika komissiyası (IEC) tárepinen '''ISO/IEC 19501''' standartı retinde járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=32620| bet = ISO/IEC 19501:2005 - Information technology - Open Distributed Processing - Unified Modeling Language (UML) Version 1.4.3| sáne = 2005-jıl 1-aprel | baspaxana = Iso.org| qaralǵan sáne = 2015-jıl 7-may }}</ref>. Sol waqıttan baslap standart UML-diń sońǵı versiyasın qamtıw ushın dáwirli túrde qayta kórip shıǵıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=32624| bet = ISO/IEC 19505-1:2012 - Information technology - Object Management Group Unified Modeling Language (OMG UML) - Part 1: Infrastructure| sáne = 2012-jıl 20-aprel | baspaxana = Iso.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-aprel }}</ref>. Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, kópshilik ámeliyatshılar UMLdi paydalanbaydı, al onıń ornına qoldan sızılǵan rásmiy emes diagrammalardı islep shıǵaradı; biraq, bul diagrammalar kóbinese UML elementlerin óz ishine aladı<ref>{{Cite book|author2=Stephan Diehl|title=Proceedings of the 22nd [[ACM SIGSOFT]] International Symposium on Foundations of Software Engineering|chapter=Sketches and diagrams in practice| sáne =2014-11-11|series=FSE 2014|publisher=[[Association for Computing Machinery]]|pages=530–541|doi=10.1145/2635868.2635891|isbn=978-1-4503-3056-5}}</ref>. == Tariyxı == [[Fayl:OO_Modeling_languages_history.jpg|nobaý|320x320 nükte|Obektke baǵdarlanǵan usıllar hám belgilewlerdiń tariyxı]] === UML 1.0 ge shekem === UML 1990-jıllardıń ekinshi yarımınan baslap rawajlandı hám onıń tamırları 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında islep shıǵılǵan [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] usıllarına barıp taqaladı. Waqıt sızıǵı (súwretti qarań) obektke baǵdarlanǵan modellestiriw usılları hám belgilewler tariyxınıń tiykarǵı waqıyaların kórsetedi. Ol dáslep Booch usılınıń belgilewlerine, obektli modellestiriw texnikasına (OMT) hám [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa]] (OOSE) tiykarlanǵan bolıp, olardı bir tilge birgelkilestirgen<ref name=":0">{{Web deregi | url = http://www.omg.org/spec/UML/2.4.1/Superstructure/PDF| bet = OMG Unified Modeling Language (OMG UML), Superstructure. Version 2.4.1| baspaxana = Object Management Group| qaralǵan sáne = 2014-jıl 9-aprel }}</ref>. Rational Software Corporation 1994-jılı James Rumbaugh-tı [[General Electric]] kompaniyasınan jumısqa aldı hám sonnan keyin kompaniya sol dáwirdiń eń keń tarqalǵan eki obektke baǵdarlanǵan modellestiriw usıllarınıń deregi boldı: Rumbaugh-tıń obektli modellestiriw texnikası (OMT) hám Grady Booch usılı. Olardıń jumıslarına tez arada [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] (OOSE) usılınıń avtorı Ivar Jacobson járdem berdi, ol 1995-jılı Rational kompaniyasına qosıldı. === UML 1.x === Usı úshewiniń (Rumbaugh, Jacobson hám Booch) texnikalıq basshılıǵı astında 1996-jılı UML Partners dep atalǵan konsorcium shólkemlestirildi. Onıń maqseti Birgelki Modellestiriw Tili (UML) specifikaciyasın tolıqtırıw hám onı standartlastırıw ushın Obektlerdi Basqarıw Toparına (OMG) usınıs etiw edi. Bul birlespege basqa da qızıǵıwshı tárepler (mısalı, [[Hewlett-Packard|HP]], DEC, [[IBM]] hám [[Microsoft]]) kiretuǵın edi. UML Partners konsorciumı 1997-jıldıń yanvar ayında UML 1.0 jobasın OMG-ǵa usındı. Sol ayda UML Partners til konstrukciyalarınıń anıq mánisin anıqlaw ushın Cris Kobryn basshılıǵında hám Ed Eykholt basqarıwında topar dúzdi. Bul topardıń maqseti specifikaciyanı juwmaqlaw hám onı basqa standartlastırıw háreketleri menen birlestiriw edi. Bul jumıstıń nátiyjesi UML 1.1 versiyası 1997-jıldıń avgust ayında OMG-ǵa tapsırıldı hám 1997-jıldıń noyabr ayında OMG tárepinen qabıl etildi<ref>{{Web deregi | url = http://www.omg.org/cgi-bin/doc?ad/97-08-11| bet = UML Specification version 1.1 (OMG document ad/97-08-11)| baspaxana = Omg.org| qaralǵan sáne = 2011-jıl 22-sentyabr }}</ref>. Birinshi shıǵarılıwdan keyin tildi jetilistiriw ushın arnawlı topar dúzildi, ol bir neshe kishi reviziyalardı (1.3, 1.4 hám 1.5) shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = http://www.omg.org/spec/UML/| bet = UML| baspaxana = Omg.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-aprel }}</ref>. Ol islep shıqqan standartlar (sonday-aq dáslepki standart ta) eki mánisli hám qarama-qarsı ekenligi atap ótilgen. ==== Kardinallıq belgilew ==== Maǵlıwmatlar bazasınıń Chen, Bachman hám ISO ER diagrammaları sıyaqlı, klass modelleri de "arǵı tárepke qaraw" kardinallıqların qollanıwǵa belgilengen, geypara avtorlar (Merise, Elmasri & Navathe hám basqalar) roller ushın bir tárepli yamasa "usı jerge qaraw" usılın hám minimal hám maksimal kardinallıqlardı qollanıwdı maqul kóredi. Sońǵı izertlewshiler (Feinerer hám Dullea et al. <ref>{{Cite journal|title=An analysis of structural validity in entity-relationship modeling}}</ref>) UML hám ER diagrammaları tárepinen qollanılatuǵın "arǵı tárepke qaraw" texnikası 2-den qatań túrde úlken tártipli n-arlı qatnaslarǵa qollanılǵanda kemirek nátiyjeli hám kemirek baylanıslı ekenligin kórsetti. Feinerer bılay deydi: "UML associaciyaları ushın qollanılatuǵın arǵı tárepke qaraw semantikası boyınsha háreket etkenimizde mashqalalar payda boladı. Hartmann bul jaǵdaydı izertleydi hám túrli transformaciyalardıń qalay hám ne ushın sátsiz bolatuǵının kórsetedi", hám: "Kelesi bir neshe bette kóretuǵınımızday, arǵı tárepke qaraw interpretaciyası bir qansha qıyınshılıqlardı keltirip shıǵaradı, olar ápiwayı mexanizmlerdi ekilik associaciyalardan n-arlı associaciyalarǵa keńeytiwge kesent etedi." === UML 2 === UML 2.0 úlken reviziyası 2005-jılı 1.5 versiyasın almastırdı, ol keńeytilgen konsorcium menen tildi endigiden bılay da jaqsılaw ushın islep shıǵıldı, onıń maqseti tildiń ózgesheliklerin qollanıw boyınsha jańa tájiriybelerdi sáwlelendiriw edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.omg.org/spec/UML/2.0/| bet = UML 2.0| baspaxana = Omg.org| qaralǵan sáne = 2011-jıl 22-sentyabr }}</ref>. UML 2.1 hesh qashan rásmiy specifikaciya retinde shıǵarılmaǵan bolsa da, 2.1.1 hám 2.1.2 versiyaları 2007-jılı payda boldı, onnan keyin 2009-jıldıń fevral ayında UML 2.2 shıqtı. UML 2.3 2010-jıldıń may ayında rásmiy túrde shıǵarıldı. UML 2.4.1 2011-jıldıń avgust ayında rásmiy túrde shıǵarıldı. UML 2.5 2012-jıldıń oktyabr ayında "Processte" versiyası retinde shıǵarıldı hám 2015-jıldıń iyun ayında rásmiy túrde shıǵarıldı<ref name="spec">{{Web deregi | url = http://www.omg.org/spec/UML/| bet = UML| baspaxana = Omg.org| qaralǵan sáne = 2011-jıl 22-sentyabr }}</ref>. Rásmiy 2.5.1 versiyası 2017-jıldıń dekabr ayında qabıl etildi. UML 2.x specifikaciyasında tórt bólim bar: * Diagrammalar hám olardıń model elementleri ushın belgilew hám semantikanı anıqlaytuǵın Superstruktura * Superstrukturaǵa tiykarlanǵan tiykarǵı metamodeldi anıqlaytuǵın Infrastruktura * Model elementleri ushın qaǵıydalardı anıqlaw ushın Obekt sheklew tili (OCL) * UML 2 diagramma jaylasıwlarınıń qalay almasıwın anıqlaytuǵın UML Diagramma almasıwı UML 2.4.1 ge shekem, bul standartlardıń eń sońǵı versiyaları mınalar edi<ref name="Versions2.4.1">{{Web deregi | url = http://www.omg.org/spec/#M&M| bet = OMG Formal Specifications (Modeling and Metadata paragraph)| avtor = OMG| qaralǵan sáne = 2016-jıl 12-fevral }}</ref>: * UML Superstrukturası 2.4.1 versiyası * UML Infrastrukturası 2.4.1 versiyası * OCL 2.3.1 versiyası * UML Diagramma almasıwı 1.0 versiyası. 2.5 versiyasınan baslap, UML Specifikaciyası ápiwayılastırıldı (Superstruktura hám Infrastrukturasız), hám házir bul standartlardıń eń sońǵı versiyaları mınalar<ref name="LatestVersions">{{Web deregi | url = https://www.omg.org/spec/UML/About-UML/| bet = about the unified modeling language specification| avtor = OMG| qaralǵan sáne = 2020-jıl 22-fevral }}</ref>: * UML Specifikaciyası 2.5.1 * OCL 2.4 versiyası Ol qayta kóriw wazıypa toparı tárepinen úziliksiz jańalanıp hám jaqsılanıp atır, olar tildegi hár qanday máselelerdi sheshedi<ref>{{Web deregi | url = https://issues.omg.org/issues/lists/uml2-rtf| bet = Issues for UML 2.6 Revision task Force mailing list| baspaxana = Omg.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-aprel }}</ref>. == Dizayn == [[Fayl:Component-based-Software-Engineering-example2.png|class=skin-invert-image|nobaý|500x500 nükte|Sayaxat bron etiw sistemasındaǵı komponentlerdiń mısalı]] UML sistemanıń arxitekturalıq sızılmaların diagramma túrinde kórsetiw imkaniyatın beredi, sonıń ishinde tómendegi elementlerdi qamtıydı: * hár qanday iskerlikler (jumıslar); * sistemanıń jeke komponentleri; ** hám olardıń basqa baǵdarlama komponentleri menen qalay baylanısa alatuǵını; * sistema qalay isleytuǵını; * obektlerdiń bir-biri menen qalay baylanısatuǵını (komponentler hám interfeysler); * sırtqı [[paydalanıwshı interfeysi]]. Dáslep obektke baǵdarlanǵan dizayn hújjetlestiriwi ushın arnalǵan bolsa da, UML dizayn hújjetlestiriwiniń keńirek toplamına keńeytilgen (joqarıda keltirilgendey), hám kóp jaǵdaylarda paydalı ekenligi anıqlanǵan<ref name="UML, Success Stories">{{Web deregi | url = http://www.uml.org/uml_success_stories/index.htm| bet = UML, Success Stories| qaralǵan sáne = 2014-jıl 9-aprel }}</ref>. === Baǵdarlama islep shıǵıw usılları === UML óz aldına rawajlanıw usılı emes; biraq, ol óz dáwiriniń jetekshi obektke baǵdarlanǵan baǵdarlama islep shıǵıw usılları menen úylesimli bolıwı ushın jobalastırılǵan, mısalı, OMT, Booch usılı, Objectory, hám ásirese RUP, ol dáslep Rational Software kompaniyasında jumıs baslanǵanda paydalanıwǵa arnalǵan. === Modellestiriw === Sistemanıń UML modeli menen diagrammalar toplamı arasındaǵı ayırmashılıqtı ajıratıw áhmiyetli. Diagramma - bul sistemanıń modeliniń bir bóleginiń grafikalıq kórinisi. Diagrammalar toplamı modeldi tolıq qamtıp alıwı shárt emes hám diagrammanı óshiriw modeldi ózgertpeydi. Model sonday-aq model elementleri menen diagrammalardı basqaratuǵın hújjetlestiriwdi de óz ishine alıwı múmkin (mısalı, jazba túrindegi paydalanıw jaǵdayları). UML diagrammaları sistema modeliniń eki túrli kóz-qarasın kórsetedi: * Statikalıq (yamasa strukturalıq) kóz-qaras: obektler, atributlar, operaciyalar hám qatnasıqlardı paydalanıp sistemanıń statikalıq strukturasına pát beredi. Ol klass diagrammaları hám qurama struktura diagrammaların óz ishine aladı. * Dinamikalıq (yamasa mіnez-qulıq) kóz-qaras: obektler arasındaǵı birge islesiwdi hám obektlerdiń ishki jaǵdaylarınıń ózgerislerin kórsetiw arqalı sistemanıń dinamikalıq mіnez-qulqına pát beredi. Bul kóz-qaras izbe-izlik diagrammaların, iskerlik diagrammaların hám jaǵday mashina diagrammaların óz ishine aladı. UML modelleri XML Metadata Interchange (XMI) formatın paydalanıp UML qurallarınıń arasında almasılıwı múmkin. UML-de mіnez-qulıqtı modellestiriwdiń tiykarǵı qurallarınıń biri - [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|OOSE]] tárepinen payda bolǵan paydalanıw jaǵdayı modeli. Paydalanıw jaǵdayları - bul sistemanıń talap etilgen qollanılıwların anıqlawdıń bir usılı. Ádette, olar sistemanıń talapların, yaǵnıy sistema ne islewi kerek ekenligin anıqlaw ushın qollanıladı. == Diagrammalar == {| class="wikitable" !'''UML diagramma túrleri''' |- !'''Strukturalıq UML diagrammaları''' |- | * Klass diagramması * Komponent diagramması * Qurama struktura diagramması * Jaylastırıw diagramması * Obekt diagramması * Paket diagramması * Profil diagramması |- !'''Háreket UML diagrammaları''' |- | * Aktivlik diagramması * Baylanıs diagramması * Óz-ara tásir kórinisi diagramması * Izbe-izlik diagramması * Jaǵday diagramması * Waqıt diagramması * Qollanıw jaǵdayı diagramması |} UML 2 eki kategoriyaǵa bólingen kóp túrli diagrammalarǵa iye. Ayırım túrleri strukturalıq informaciyanı kórsetedi, al qalǵanları ulıwma háreket túrlerin, sonıń ishinde óz-ara tásirlerdiń túrli aspektlerin kórsetedi. Bul diagrammalar tómendegi klass diagrammasında kórsetilgendey ierarxiyalıq túrde kategoriyalanıwı múmkin: [[Fayl:UML_diagrams_overview.svg|ortağa|class=skin-invert-image|600x600 nükte|Hierarchy of UML 2.2 Diagrams, shown as a class diagram]] Bul diagrammalardıń barlıǵı paydalanıw, sheklew yamasa maqsetti túsindiriwshi pikirler yamasa belgilerdi qamtıwı múmkin. === Struktura diagrammaları === Struktura diagrammaları sistemanıń statikalıq aspektlerin kórsetedi. Ol modellestirilip atırǵan sistemada bolıwı kerek bolǵan nárselerge pát beredi. Struktura diagrammaları strukturanı kórsetkenlikten, olar programmalıq támiynat sistemalarınıń [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasın]] hújjetlestiriwde keńnen qollanıladı. Mısalı, komponent diagramması programmalıq támiynattıń komponentlerge qalay bólinetuǵının súwretleydi hám usı komponentler arasındaǵı baylanıslardı kórsetedi.<gallery class="center skin-invert-image" style="width: initial"> Fayl:Policy_Admin_Component_Diagram.PNG|Komponent diagramması Fayl:BankAccount1.svg|Klass diagramması </gallery> === Háreket diagrammaları === Háreket diagrammaları sistemanıń dinamikalıq aspektin kórsetedi. Ol modellestirilip atırǵan sistemada ne bolıwı kerekligine pát beredi. Háreket diagrammaları sistemanıń háreketin súwretlegenlikten, olar programmalıq támiynatlar sistemalarınıń funkcionallıǵın súwretlewde keńnen qollanıladı. Mısal retinde, aktivlik diagramması sistemadaǵı komponentlerdiń biznes hám operaciyalıq izbe-izlik háreketlerin súwretleydi.<gallery class="center skin-invert-image" style="width: initial"> Fayl:Activity_conducting.svg|Aktivlik diagramması Fayl:UML_Use_Case_diagram.svg|Qollanıw jaǵdayı diagramması </gallery>Xızmetker → Shaǵım Sisteması: Shaǵım jiberiw Shaǵım Sisteması → HR Sisteması: Shaǵımdı alǵa jiberiw HR Sisteması → Bólim: Shaǵımdı tapsırıw Bólim → Shaǵım Sisteması: Sheshim haqqında maǵlıwmattı jańalaw Shaǵım Sisteması → Keri baylanıs Sisteması: Keri baylanıs soraw Keri baylanıs Sisteması → Xızmetker: Keri baylanıs beriw Xızmetker → Keri baylanıs Sisteması: Keri baylanıs jiberiw. Bul sıpatlama Lucidchart, Draw.io yamasa hár qanday UML diagramma programmalıq támiynatı sıyaqlı qurallar járdeminde izbe-izlik diagrammasın sızıw ushın qollanılıwı múmkin. Diagrammada aktyorlar shep tárepte jaylasadı, strelkalar sistemalar hám aktyorlar arasındaǵı háreketler hám óz-ara tásirlerdiń izbe-izligin kórsetedi. Hárbir qollanıw jaǵdayı ushın izbe-izlik diagramması sızılıwı kerek, olar túrli obektlerdiń qollanıw jaǵdayınıń funkcionallıǵına erisiw ushın bir-biri menen qalay óz-ara tásir etetuǵının kórsetedi. == Artefaktlar == [[Fayl:UML_Artifact.PNG|nobaý|320x320 nükte|Artefakt kórsetiwshi komponentler]] UMLde, artefakt - bul "programmalıq támiynattı islep shıǵıw processinde yamasa sistemanı jaylastırıw hám ornatıwda qollanılatuǵın yamasa jaratılatuǵın informaciyanıń fizikalıq bóleginiń specifikaciyası." "Artefaktlardıń mısalları model faylları, [[Derek kodı|derek]] fayllar, skriptler hám ekilik orınlanıwshı fayllar, [[maǵlıwmatlar bazası]] sistemasındaǵı tablica, rawajlandırıw jetkiziwi, sóz processor hújjeti yamasa pochta xabarı."<ref name="OMG_Artifacts">{{Cite book|chapter=Artifacts|title=Unified Modeling Language 2.5.1|series=[[Object Management Group |OMG]] Document Number formal/2017-12-05| sáne =December 2017|publisher=[[Object Management Group]] Standards Development Organization (OMG SDO)|page=656|url=https://www.omg.org/spec/UML/2.5.1/PDF}} </ref> Artefaktlar - bul Túyinlerde (yaǵnıy Qurılmalar hám Orınlanıw Ortalıqlarında) ornatılatuǵın fizikalıq birlikler. Klasslar hám komponentler sıyaqlı basqa UML elementleri dáslep artefaktlarǵa kórsetiledi hám bul artefaktlardıń mısalları soń ornatıladı. Artefaktlar basqa artefaktlardan da quralıwı múmkin. == Metamodellestiriw == [[Fayl:M0-m3.png|nobaý|320x320 nükte|Meta-Obekt Quralınıń illyustraciyası]] Obekt Basqarıw Toparı (OMG) UML-di anıqlaw ushın Meta-Obekt Quralı dep atalatuǵın metamodellestiriw arxitekturasın rawajlandırdı. MOF oń jaqtaǵı súwrette kórsetilgendey tórt qatlamlı arxitektura retinde dizaynlanǵan. Ol joqarıda M3 qatlamı dep atalatuǵın meta-meta modeldi usınadı. Bul M3-model Meta-Obekt Quralı tárepinen M2-model dep atalatuǵın metamodellerdi qurıw ushın qollanılatuǵın til. 2-qatlam Meta-Obekt Quralı modeliniń eń kórnekli mısalı - UML-diń ózin súwretleytuǵın UML metamodeli. Bul M2-modeller M1-qatlamnıń elementlerin, sonlıqtan M1-modellerin súwretleydi. Bular, mısalı, UML-de jazılǵan modeller boladı. Sońǵı qatlam M0-qatlamı yamasa maǵlıwmat qatlamı. Ol sistemanıń orınlanıw waqtındaǵı mısalların súwretlew ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.omg.org/spec/UML/2.4.1/Infrastructure/PDF/| bet = UML 2.4.1 Infrastructure| sáne = 2011-jıl 5-avgust | baspaxana = Omg.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-aprel }}</ref>. Meta-model stereotiplew dep atalatuǵın mexanizm arqalı keńeytiliwi múmkin. Bul Brayan Xenderson-Sellers hám Sezar Gonzales-Peres tárepinen "UML 1.x hám 2.0-de stereotip mexanizmin qollanıw hám nadurıs qollanıw" maqalasında jetkiliksiz/turaqsız dep sınǵa alınǵan<ref name="UsesAbusesStereotype">{{Cite journal|title=Uses and abuses of the stereotype mechanism in UML 1.x and 2.0| sáne =October 1, 2006|publisher=[[Springer-Verlag]]|series=[[Lecture Notes in Computer Science]] 4199}}</ref>. == Qabıllaw == 2013-jılı UML OMG tárepinen kóp kontekstler ushın marketing etildi, biraq tiykarınan sheklengen tabıs penen programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa baǵdarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/uml-25-do-you-even-care/240163702?queryText=uml| bet = UML 2.5: Do you even care?| jumıs = Dr. Dobb's}} "UML truly is ubiquitous"</ref>. Ol geyde dizayn gúmis oǵı retinde qabıl etilgen, bul mashqalalarǵa alıp keledi. UML-di nadurıs qollanıw, júdá kóp qollanıw (sistemanıń hárbir bólegin onıń menen dizaynlaw, bul zárúrli emes) hám jańadan kelgenlerdiń onıń menen dizaynlay aladı dep oylawdı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = http://queue.acm.org/detail.cfm?id=984495| bet = Death by UML Fever}}</ref>. Ol kóp [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|konstrukciyalar]] menen úlken til dep esaplanadı. Ayırım adamlar (Yakobson qosılǵan) UMLdiń kólemin úyreniwge hám sonıń ushın qabıllawǵa kesent etedi dep esaplaydı<ref>{{Web deregi | url = http://www.infoq.com/interviews/Ivar_Jacobson| bet = Ivar Jacobson on UML, MDA, and the future of methodologies}}</ref>. MS Visual Studio 2016-jılı paydalanıwdıń bolmawına baylanıslı UMLge qollap-quwatlawdı toqtattı<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoworld.com/article/3131600/uml-to-be-ejected-from-microsoft-visual-studio.html| bet = UML to be ejected from Microsoft Visual Studio| avtor = Krill| at = Paul| sáne = 2016-jıl 18-oktyabr | til = en| jumıs = InfoWorld| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-iyul }}</ref>. Google Trends-ke sáykes, UML 2004-jıldan berli turaqlı túrde tómenlep atır<ref>{{Web deregi | url = https://trends.google.com/trends/explore?date=all&geo=US&q=UML&hl=en| bet = Google Trends| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230723193301/https://trends.google.com/trends/explore?date=all&geo=US&q=UML&hl=en| arxivsáne = 2023-jıl 23-iyul | til = en-US| jumıs = Google Trends| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-iyul }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ q0in3b0oc3wyptbanzlhe85j2he2d2b 0 23028 275128 266225 2026-10-18T16:05:57Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275128 wikitext text/x-wiki Sistemalıq injeneriya, [[programmalıq injiniring]] hám [[Informatika|kompyuter iliminde]], '''funkciya modeli''' ({{lang-en|function model}}) yamasa '''funkcionallıq model''' ‒ modellestirilgen [[sistema]] yamasa predmet tarawındaǵı funkciyalardıń (aktivlikler, háreketler, processler, operaciyalar) strukturalıq kórinisi bolıp tabıladı<ref name="ITL93">[http://www.itl.nist.gov/fipspubs/idef02.doc FIPS Publication 183] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090227122140/http://www.itl.nist.gov/fipspubs/idef02.doc |date=2009-02-27 }} released of IDEFØ December 1993 by the Computer Systems Laboratory of the National Institute of Standards and Technology (NIST).</ref>. [[Fayl:IDEF_Diagram_Example.jpg|nobaý|360x360 nükte|IDEF0 bildiriwinde "Ońlanıwshı awısıq bóleklerdi saqlaw" processiniń funkciya modeliniń mısalı.]] Funkciya modeli, aktivlik modeli yamasa process modeli sıyaqlı, belgilengen shegaradaǵı kárxanalıq funkciyanıń grafikalıq kórinisi bolıp tabıladı. Funkciya modeliniń maqsetleri - funkciyalar hám processlerdi táriyiplew, informaciya talapların tabıwǵa járdem beriw, imkaniyatlardı anıqlawǵa járdem beriw hám ónim hám xızmet qunın anıqlaw ushın tiykar jaratıw<ref name="rmsc-1995">[https://www.archives.gov/era/pdf/rmsc-19951006-dod-rm-function-and-information-models.pdf Reader's Guide to IDEF0 Function Models]. Accessed 27 Nov 2008.</ref>. == Tariyxı == Sistemalıq injeneriya hám baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası tarawındaǵı funkciya modeli 1950-1960-jıllarda payda boldı, biraq shólkemlik aktivliktiń funkcionallıq modellestiriwiniń kelip shıǵıwı XIX ásirdiń aqırına barıp taqaladı<ref name="BBG02">Ben B. Graham (2002). ''Detail Process Charting''. p.2.</ref>.<ref>{{Cite journal | last =Schlager | first =J. | title =Systems engineering: key to modern development | journal =IRE Transactions | volume =EM-3 | pages =64–66 |date=July 1956 | doi =10.1109/IRET-EM.1956.5007383 | issue =3 | s2cid =51635376 }}</ref> XIX ásirdiń aqırında biznes aktivliklerin, háreketlerdi, processlerdi yamasa operaciyalardı sáwlelendiretuǵın birinshi diagrammalar payda boldı, al XX ásirdiń birinshi yarımında biznes process aktivliklerin hújjetlestiriw ushın birinshi strukturalıq metodlar payda boldı. Bunday metodlardıń biri - aǵım process diagramması, Amerika Mexanikalıq Injenerler Jámiyeti (ASME) aǵzalarına 1921-jılı Frenk Gilbret tárepinen "Process Diagrammaları—Eń Jaqsı Joldı Tabıwdıń Birinshi Adımları" dep atalǵan prezentaciya menen tanıstırıldı. Gilbrettiń quralları tez arada industrial injeneriya oqıw baǵdarlamalarına kirgizildi. Sistemalıq injeneriya tarawınıń payda bolıwı 1940-jıllarda Bell Telephone Laboratories kompaniyasınan baslanadı<ref>{{Cite journal|author=Schlager|title=Systems engineering: key to modern development}}</ref>. Sistemanıń ulıwma qásiyetlerin anıqlaw hám manipulyaciyalaw zárúrligi, quramalı injenerlik proektlerde bóleklerdiń qásiyetleriniń jıynaǵınan úlken ayırmashılıqqa iye bolıwı múmkin, hár qıylı sanaat tarawlarınıń bul tártipti qollanıwına túrtki boldı<ref>{{Cite book|author=Arthur D. Hall|title=A Methodology for Systems Engineering|url=https://archive.org/details/methodologyforsy0000hall|publisher=Van Nostrand Reinhold|isbn=0-442-03046-0|year=1962}}</ref>.<ref>{{Cite book | author =Arthur D. Hall | author-link =Arthur D. Hall | title =A Methodology for Systems Engineering | url =https://archive.org/details/methodologyforsy0000hall | publisher =Van Nostrand Reinhold | isbn =0-442-03046-0 | year =1962 }}</ref> Bul tarawda funkciya modelin anıqlaǵan birinshi injenerlerdiń biri Britaniyalı injener Uilyam Gosling boldı<ref>[[William Gosling (engineer)|William Gosling]] (1962) ''The design of engineering systems''. p. 23</ref>. Óziniń "Injenerlik sistemalardı proektlestiriw" (1962, b. 25) miynetinde ol bılay dep ayttı: : ''Funkcionallıq model paydalı bolıwı ushın eki maqsetke erisiwi kerek. Ol ótkiziw qábileti sıpatlamasınıń mexanikasın támiyinlewi kerek, bul birinshi hám sońǵı ótkiziw qábileti jaǵdayların, hám múmkin aralıq halatlardıń ayırımların tolıq anıqlawǵa qábiletli. Sonday-aq, ol hár qanday kiris maǵlıwmattı, bul mexanika terminlerinde durıs táriyiplengen, nátiyjeni payda etiw ushın qollanıwǵa bolatuǵın qanday da bir qural usınıwı kerek, bul nátiyje haqıyqıy sistemanıń qarastırılǵan kiris maǵlıwmatı ushın beretuǵın nátiyjeniń birdey durıs táriypi bolıp tabıladı. Sonday-aq, atap ótiw kerek, funkcionallıq model isley alatuǵın, biraq barlıq funkcionallıq modeller ushın zárúr emes eki nárse bar. Bunday sistema sistemanıń kiris hám shıǵıs noqatlarınan basqa ótkiziw qábiletin sıpatlawı múmkin, biraq bul minnetli emes, hám ol hárbir elementtiń ótkiziw qábileti boyınsha alıp baratuǵın operaciyasınıń sıpatlamasın da óz ishine alıwı múmkin, biraq bul da minnetli emes.''<ref>Tim Weilkiens (2008). ''Systems Engineering with SysML/UML: Modeling, Analysis, Design''. Page 287.</ref><ref>[[Harold Chestnut]] (1967). ''Systems Engineering Methods''. Page 254.</ref><ref name="TD03">Thomas Dufresne & James Martin (2003). [https://web.archive.org/web/20061220024049/http://mason.gmu.edu/~tdufresn/paper.doc "Process Modeling for E-Business"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061220024049/http://mason.gmu.edu/~tdufresn/paper.doc |date=December 20, 2006 }}. INFS 770 Methods for Information Systems Engineering: Knowledge Management and E-Business. Spring 2003</ref> Dáslepki jaqsı anıqlanǵan funkciya modelleriniń biri, 1950-jıllarda qorǵanıw tarawı menen baylanıslı TRW Incorporated tárepinen islep shıǵılǵan funkcionallıq aǵım blok diagramması (FFBD) boldı. 1960-jıllarda [[NASA]] onı kosmoslıq sistemalar hám ushıw missiyalarındaǵı waqıyalardıń waqıt izbe-izligin kórsetiw ushın paydalandı. Ol jáne de keń túrde klassikalıq sistemalıq injeneriyada sistema funkciyalarınıń orınlanıw tártibin kórsetiw ushın qollanıladı. == Funkcionallıq modellestiriw máseleleri == === Funkcionallıq perspektiva === Sistemalıq injeneriya hám [[Programmalıq injiniring|baǵdarlamalıq támiynat injeneriyasında]] funkciya modeli funkcionallıq modellestiriw perspektivası menen jaratıladı. Funkcionallıq perspektiva biznes processlerin modellestiriwdegi múmkin bolǵan perspektivalardıń biri, basqa perspektivalar mısalı minez-qulıq, shólkemlestiriw yamasa informaciyalıq bolıwı múmkin<ref>[http://users.jyu.fi/~jpt/ME2000/Me14/sld004.htm Process perspectives]. In: ''Metamodeling and method engineering'', Minna Koskinen, 2000.</ref>. Funkcionallıq modellestiriw perspektivası dinamikalıq processti táriyiplewge tiykarlanadı. Bul modellestiriw perspektivasındaǵı tiykarǵı túsinik - process, bul funkciya, transformaciya, aktivlik, háreket, tapsırma hám t.b. bolıwı múmkin. Bul perspektivanı qollanatuǵın modellestiriw tiliniń belgili mısalı - maǵlıwmat aǵımı diagrammaları. Perspektiva processti sıpatlaw ushın tórt simvoldı qollanadı, olar: * Process: Kirgiziw maǵlıwmattan shıǵarıw maǵlıwmatqa transformaciyanı kórsetedi. * Saqlaw: Maǵlıwmat jıynaw yamasa qanday da bir material. * Aǵım: Processtegi maǵlıwmat yamasa materialdıń háreketi. * Sırtqı mazmun: Modellestirilgen sistemadan sırtqı, biraq onıń menen baylanısadı. Endi, bul simvollar menen process bul simvollardıń tarmaǵı retinde kórsetiliwi múmkin. Bul bóleklengen process DFD, maǵlıwmat aǵımı diagramması bolıp tabıladı. [[Fayl:Fo2ufg823rhf832hfdorfg.JPG|nobaý|Sistemalı analizdegi funkcionallıq bóleklew mısalı.]] Dinamikalıq Kárxana Modellestiriwde Basqarıw modeli, Funkciya Modeli, Process modeli hám Shólkemlestiriw modeli arasında bóliniw ámelge asırıladı. === Funkcional dekompoziciya === Funkcional dekompoziciya keń mániste funkcionallıq qatnastı onıń quramlas bóleklerine ajıratıw processin ańlatadı, bunday usıl menen dáslepki funkciya ol bóleklerden funkciya kompoziciyası arqalı qayta qurılıwı múmkin. Ulıwma alǵanda, bul dekompoziciya processi quramlas komponentlerdiń tiykarın túsiniw maqsetinde yamasa global funkciyanıń qısılǵan kórinisin alıw maqsetinde ámelge asırıladı, bul tapsırma tek quramlas processler belgili bir modullik dárejesine iye bolǵan jaǵdayda ǵana múmkin boladı. Funkcional dekompoziciya [[Programmalastırıw|kompyuter programmalastırıwında]] ayrıqsha orınǵa iye, onda tiykarǵı maqset processlerdi múmkin bolǵansha modullestiriw bolıp tabıladı. Mısalı, kitapxana basqarıw sisteması inventar moduli, oqıwshı haqqındaǵı informaciya moduli hám tólem bahalaw moduli sıyaqlı bóleklerge bóliniwi múmkin. Kompyuter programmalastırıwdıń dáslepki on jıllıqlarında bul ayırım ataqlı praktikler tárepinen "podprogrammalastırıw óneri" dep atalǵan. Injenerlik sistemalardıń funkcionallıq dekompoziciyası injenerlik sistemalardı analizlew ushın qollanılatuǵın metod. Tiykarǵı ideya - sistemanı blok diagrammasınıń hárbir blogı táriypinde "hám" yamasa "yamasa" sózlerin qollanbay táriyiplenetuǵınday etip bóliwge urınıw. Bul jumıs sistemanıń hárbir bóleginiń taza funkciyaǵa iye bolıwın májbúrleydi. Sistema taza funkciyalardan quralǵanda, olar qayta qollanılıwı yamasa almastırılıwı múmkin. Ádettegi tárep nátiyje - bloklar arasındaǵı interfeysler ápiwayı hám ulıwmalıq bola baslaydı. Interfeysler ádette ápiwayılasatuǵın bolǵanlıqtan, taza funkciyanı baylanıslı, uqsas funkciya menen almastırıw ańsatıraq boladı. == Funkcional modellestiriw metodları == Funkcionallıq kózqaras kóplegen diagrammalıq texnikalar hám modellestiriw belgilewlerinde keńeytilgen. Bul bólim xronologiyalıq tártipte áhmiyetli texnikalardıń ulıwma sholıwın beredi. === Funkciya blok diagramması === [[Fayl:Functional_block_diagram_of_the_attitude_control_and_maneuvering_electronics_system.jpg|nobaý|320x320 nükte|Gemini kosmos kemesiniń poziciyanı basqarıw hám manevrlew elektronika sistemasınıń funkciya blok diagramması. 1962-jıl iyun.]] Funkcionallıq blok diagramması - [[sistema]] funkciyaları hám óz-ara baylanısların táriyipleytuǵın blok diagramması. Funkcionallıq blok diagramması tómendegilerdi sáwlelendire aladı<ref>James Perozzo (1994) ''The complete guide to electronics troubleshooting''. p. 72</ref>: * Bloklar menen sáwlelendirilgen sistema funkciyaları * Sızıqlar menen sáwlelendirilgen blok kiriwi, hám * 9 funkciya arasındaǵı qatnaslar * Funkcionallıq izbe-izlikler hám material hám/yamasa signallar ushın jollar<ref>William H. Von Alven (1964) ''Reliability engineering'' explains: "Functional block diagrams show functional sequences and signal paths, and items which are wired in parallel are drawn in parallel" (p. 286)</ref> Blok diagramması arnawlı qásiyetlerdi kórsetiw ushın qosımsha sxemalıq simvollardı qollanıwı múmkin. Arnawlı funkciya blok diagramması - klassikalıq funkcionallıq aǵım blok diagramması, hám programmalastırılatuǵın logikalıq kontrollerlerdi proektlestiriwde qollanılatuǵın Funkciya Blok Diagramması (FBD). === Funkcional aǵım blok diagramması === [[Fayl:Functional_Flow_Block_Diagram_Format.jpg|nobaý|320x320 nükte|Funkcional aǵım blok diagrammasınıń formatı.]] Funkcionallıq aǵım blok diagramması (FFBD) - [[Sistema|sistemanıń]] funkcionallıq aǵımınıń kóp qabatlı, waqıt-izbe-izlik boyınsha, basqıshpa-basqısh diagramması. Bul diagramma 1950-jıllarda rawajlandırılǵan hám klassikalıq sistemalıq injeneriyada keń qollanıladı. Funkcionallıq aǵım blok diagramması sonday-aq Funkcionallıq Aǵım Diagramması, funkcionallıq blok diagramması, hám funkcionallıq aǵım dep te ataladı<ref name="SEF01">[http://www.dau.mil/pubs/pdf/SEFGuide%2001-01.pdf ''Systems Engineering Fundamentals.''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070927203501/http://www.dau.mil/pubs/pdf/SEFGuide%2001-01.pdf |date=September 27, 2007 }} Defense Acquisition University Press, 2001</ref><ref name="faa.gov">The first version of this article is completely based on the [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/operations/sysengsaf/seman/SEM3.1/Section%204.4.pdf NAS SYSTEM ENGINEERING MANUAL SECTION] 4.4 VERSION 3.1 06/06/06.</ref><ref name="FAA08">[http://www.hf.faa.gov/webtraining/Usability/u17_tools2.htm Task Analysis Tools Used Throughout Development]. FAA 2008. Retrieved 25 Sept 2008.</ref>. Funkcionallıq aǵım blok diagrammaları (FFBD) ádette [[Sistema|sistemalar]] ushın tolıq, basqıshpa-basqısh operaciyalıq hám qollaw izbe-izliklerin anıqlaydı, biraq olar sonday-aq sistemalardı rawajlandırıw hám óndiriw processlerin anıqlaw ushın da nátiyjeli qollanıladı. Baǵdarlamalıq támiynattı rawajlandırıw processleri de FFBDlerdi keńnen qollanadı. Sistema kontekstinde, funkcionallıq aǵım basqıshları apparatlıq támiynat, [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]], tulǵa (jeke adam), obektler hám/yamasa proceduralardıń kombinaciyaların óz ishine alıwı múmkin. FFBD metodında, funkciyalar olardıń orınlanıwınıń logikalıq tártibi boyınsha shólkemlestirilgen hám sáwlelendirilgen. Hárbir funkciya basqa funkciyalardıń orınlanıwı hám juwmaqlanıwına qatnası boyınsha logikalıq qatnası tiykarında kórsetiledi. Funkciya atı menen belgilengen uzel hárbir funkciyanı sáwlelendiredi. Shepten ońǵa qaray baǵıtlar funkciyalardıń orınlanıw tártibin kórsetedi. Logikalıq simvollar funkciyalardıń izbe-iz yamasa parallel orınlanıwın sáwlelendiredi<ref name="FAA06">FAA (2006). [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/operations/sysengsaf/seman/SEM3.1/Section%204.4.pdf NAS SYSTEM ENGINEERING MANUAL SECTION] 4.4 VERSION 3.1 06/06/06.</ref>. === HIPO hám IPO === [[Fayl:IPO-S_Model.gif|solğa|nobaý|180x180 nükte|Keńeytilgen IPO Modeli.]] HIPO - ierarxiyalıq kirgiziw process shıǵarıw - sistemalardıń modullerin ierarxiya túrinde sáwlelendiriw hám hárbir moduldi hújjetlestiriw ushın 1970-jıllardaǵı kóp tarqalǵan sistemalıq analiz dizayn járdemshisi hám hújjetlestiriw texnikası<ref>IBM Corporation (1974).''HIPO—A Design Aid and Documentation Technique'', Publication Number GC20-1851, IBM Corporation, White Plains, NY, 1974.</ref><ref name="Sandia92">Sandia National Laboratories (1992). [https://web.archive.org/web/20090825000913/http://www.prod.sandia.gov/cgi-bin/techlib/access-control.pl/1985/852348.pdf Sandia Software Guidelines Volume 5 Tools, Techniques, and Methodologies] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090825000913/http://www.prod.sandia.gov/cgi-bin/techlib/access-control.pl/1985/852348.pdf |date=2009-08-25 }} SANDIA REPORTS 85–2348qUC–32</ref>. Ol avtomatlastırılǵan ushırasıwdı demonstraciyalaw ushın ekspert sistemasınıń talapların rawajlandırıw, dizayndı qurıw hám implementaciyanı qollaw ushın qollanıldı. Keyin dizayn hám implementaciya metodı sebepli tekseriw sistemalı túrde alıp barıldı. Sistemanıń ulıwma dizaynı HIPO diagrammaları yamasa struktura diagrammaları qollanıp hújjetlestiriledi. Struktura diagramması shólkemlestiriw diagrammasına uqsas kóriniste, biraq qosımsha detallardı kórsetiw ushın modifikaciyalanǵan. Struktura diagrammaları bir neshe túrdegi informaciyanı kórsetiw ushın qollanılıwı múmkin, biraq eń kóp yamasa [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaların]] yamasa kod strukturaların diagrammalaw ushın qollanıladı. == Derekler == {{Derekler|2}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ k3fxbmgqv23mj25rl1vz03l2sjb45x1 0 23279 275088 274492 2026-10-18T12:23:15Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniring]]» kategoriyası alıp taslandı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275088 wikitext text/x-wiki '''Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw''' – [[2001|2001-jılı]] 17 [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıdan]] ibarat «Agile Alyans» toparı tárepinen kelisilgen bahalıqlar hám principlerdi sáwlelendiretuǵın [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] usıllarınıń ulıwma termini bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.agilealliance.org/agile101/| bet = What is Agile?| sáne = 2015-jıl 29-iyun | jumıs = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyul }}</ref>. Olardıń «Agile Programmalıq Támiynattı Islep Shıǵıw Manifesti»nde jazılǵanınday, baǵdarlamashılar tómendegilerdi itibarǵa aladı<ref name="AgileManifesto">{{Web deregi | url = http://agilemanifesto.org/| bet = Manifesto for Agile Software Development| arxivurl = | arxivsáne = | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| jumıs = | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-iyun }}</ref>: * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' Ámeliyatshılar sol waqıttaǵı jańa ámeliyatlardan, sonıń ishinde ekstremal programmalastırıw, scrum, dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı, adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám hújjetlestiriwge tiykarlanǵan, awır programmalıq támiynattı islep shıǵıw processlerine alternativ zárúrligine túsinikli bolıwdan ilham alǵanın aytadı<ref name="LarmanGuide">{{Cite book|last=Larman|first=Craig|year=2004|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|url=https://archive.org/details/agileiterativede0000larm|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-13-111155-4|page=[https://archive.org/details/agileiterativede0000larm/page/27 27]}}</ref>. Agile kóz-qarastan kóplegen programmalıq támiynat islep shıǵıw ámeliyatları payda boldı. Bul Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlar, geyde Agile (bas hárip penen)<ref>{{Web deregi | url = https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| bet = Agile With a Capital "A" Vs. agile With a Lowercase "a"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160105105258/https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| arxivsáne = 2016-jıl 5-yanvar | familiya = Rally| sáne = 2010 | qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-sentyabr | url-status = unfit}}</ref> dep atalıp, ózin-ózi shólkemlestiriwshi hám funkcional-aralıq komandalardıń olardıń tutınıwshı(lar)/aqırǵı paydalanıwshı(lar) menen birge islesiwi arqalı talaplar, ashılıwlar hám sheshimlerdi jaqsılawdı óz ishine aladı<ref name="WhatIsAgile">{{Web deregi | url = http://www.agilealliance.org/the-alliance/what-is-agile/| bet = What is Agile Software Development?| sáne = 2013-jıl 8-iyun | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-aprel }}</ref>. Agile kóz-qaras hám Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlardıń programmalıq támiynat islep shıǵıw processin jaqsılaytuǵını haqqında kóp jaǵdaylıq dáliller bar bolsa da, empirikalıq dáliller sheklengen hám tolıq isendiretuǵın emes<ref>{{Cite journal|last1=Dybå|first1=Tore|last2=Dingsøyr|first2=Torgeir|title=Empirical studies of agile software development: A systematic review|url=https://archive.org/details/sim_information-and-software-technology_2008-08_50_9-10/page/n4|journal=Information and Software Technology|date=1 August 2008|volume=50|issue=9–10|pages=833–859|doi=10.1016/j.infsof.2008.01.006| til =en|issn=0950-5849}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lee|first1=Gwanhoo|last2=Xia|first2=Weidong|date=2010|title=Toward Agile: An Integrated Analysis of Quantitative and Qualitative Field Data on Software Development Agility|journal=MIS Quarterly|volume=34|issue=1|pages=87–114|doi=10.2307/20721416}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kroll|first1=J.|last2=Richardson|first2=I.|date=2018|title=Empirical evidence in follow the Sun software development: A systematic mapping study|journal=Information and Software Technology|volume=93|pages=30–44|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.011}}</ref>. == Tariyxı == Iteraciyalıq hám inkrementallıq programmalıq támiynat islep shıǵıw usılların 1957-jılǵa shekem izlewge boladı, al evolyuciyalıq joba basqarıw<ref name="EvolutionaryProjectManagement">{{Web deregi | url = https://www.gilb.com/Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (Original page, external archive)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160327214807/http://www.gilb.com/Project-Management| arxivsáne = 2016-jıl 27-mart | baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://concepts.gilb.com/tiki-page.php?pageName=Evolutionary-Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (New page)| baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref> hám adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw<ref name="edmonds1974">{{Cite journal|title=A Process for the Development of Software for Nontechnical Users as an Adaptive System}}</ref> 1970-jıllardıń basında payda bolǵan<ref>{{Cite journal|title=Evolutionary development}}</ref>. 1990-jıllar dawamında bir qatar jeńil programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları sın-pikirshiler tárepinen júdá qatań tártipke salınǵan, jobalanǵan hám mikro-basqarılǵan dep sıpatlanǵan sol waqıttaǵı awır usıllarǵa (kóbinese birgelikte sarqırama (waterfall) dep atalatuǵın) reakciya retinde rawajlandı<ref>{{Citation |title=Heavyweight project organizationHEAVYWEIGHT PROJECT ORGANIZATION | sáne =2000 |url=https://doi.org/10.1007/1-4020-0612-8_400 |work=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management |pages=261–262 |editor-last=Swamidass |editor-first=P. M. |access-date=2022-06-22 |place=Boston, MA |publisher=Springer US | til =en |doi=10.1007/1-4020-0612-8_400 |isbn=978-1-4020-0612-8}}</ref>. Bul jeńil usıllardı óz ishine aldı: tez qollanbalardı islep shıǵıw (RAD), 1991-jıldan; birlesken process (UP) hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM), ekewi de 1994-jıldan; Scrum, 1995-jıldan; Crystal Clear hám ekstremal programmalastırıw (XP), ekewi de 1996-jıldan; hám funkciyaǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (FDD), 1997-jıldan. Bulardıń hámmesi Agile Manifesti járiyalanıwınan aldın payda bolǵan bolsa da, házir olar birgelikte Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları dep ataladı. 1991-jıldan baslap, óndiris hám basqarıw oy-pikirlewinde<ref>{{Cite journal|last=Sanchez|first=Luis|date=November 2010|title=A Review of Agile Manufacturing Systems|url=https://www.researchgate.net/publication/261652716|journal=International Journal of Production Research|issue=39(16):3561-3600}}</ref> Lean basqarıwınan kelip shıqqan uqsas ózgerisler júrip atırǵan edi. 2001-jılı on jeti programmalıq támiynat baǵdarlamashısı jeńil islep shıǵıw usılların talqılaw ushın Yuta shtatındaǵı Snouberd kurortında jıynaldı. Olar: Kent Bek (Ekstremal Programmalastırıw), Uord Kanningem (Ekstremal Programmalastırıw), Deyv Tomas (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Djeff Sazerlend (Scrum), Ken Shvaber (Scrum), Djim Xaysmit (Adaptiv Programmalıq Támiynattı Islep shıǵıw), Alister Kokbern (Crystal), Robert K. Martin (SOLID), Mayk Bidl (Scrum), Ari van Bennekum, Martin Fauler (OOAD hám [[UML]]), Djeyms Grenning, Endryu Xant (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Ron Djeffris (Ekstremal Programmalastırıw), Djon Kern, Brayan Marik (Ruby, Testten ótkiziwge baǵdarlanǵan islep shıǵıw), hám Stiv Mellor (OOA). Bul topar, Agile Alyans, Agile Programmalıq Támiynattı Jaratıw Manifestin járiyaladı. 2005-jılı Kokbern hám Xaysmit basqarǵan topar Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları boyınsha programmalıq támiynat jobaların basqarıwǵa jol kórsetiw ushın joba basqarıw principleriniń qosımshasın, Óz-ara Ǵárezlilik Basqarması Deklaraciyasın jazdı<ref>{{Web deregi | url = http://pmdoi.org| bet = Declaration of Interdependence| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180127094805/http://www.pmdoi.org/| arxivsáne = 2018-jıl 27-yanvar | avtor = Anderson| at = David| jıl = 2005| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-oktyabr }}</ref>. 2009-jılı Martin menen islegen topar kásiplik minez-qulıq hám sheberlikke muwapıq Agile [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]ǵa jol kórsetiw ushın programmalıq támiynat islep shıǵıw principleriniń keńeytiliwin, Programmalıq Támiynat Sheberligi Manifestin jazdı. 2011-jılı Agile Alyans dúnya júzindegi Agile ámeliyatshılar jámiyeti tárepinen túsindirme hám tájiriybe kórsetpeleri menen birge Agile ámeliyatlar, terminler hám elementlerdiń jumıs anıqlamalarınıń rawajlanıp baratırǵan [[ashıq kodlı]] jıynaǵı Agile Ámeliyatlar Kórsetpesin (2016-jılı Agile Glossariyi dep qayta atalǵan) dúzdi<ref>{{Cite news|url=https://www.agilealliance.org/how-you-can-help-the-agile-alliance-help-you/|title=How You Can Help Agile Alliance Help You|last=McDonald|first=Kent| sáne =1 November 2016|journal=Agile Alliance Blog}}</ref>. == Qádiriyatlar hám principler == === Qunlılıqlar === Agile manifesti bılay oqıladı: ''Bizler programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń jaqsıraq usılların onı islew hám basqalarǵa onı islewge járdem beriw arqalı ashıp atırmız. Bul jumıs arqalı bizler tómendegilerdi qádirlewge keldik:'' * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' ''Yaǵnıy, oń táreptegi elementlerdiń qádiri bar bolsa da, bizler shep táreptegi elementlerdi kóbirek qádirleymiz.'' Skott Ambler bılay túsindirdi:<ref name="abmmw"> {{Web deregi | url = http://www.ambysoft.com/essays/agileManifesto.html| bet = Examining the Agile Manifesto| baspaxana = Ambysoft Inc.| qaralǵan sáne = 2011-jıl 6-aprel }}</ref> * Qurallar hám processler áhmiyetli, biraq kompetentli adamlardıń birge tásirli islesiwi kóbirek áhmiyetli. * Jaqsı hújjetler programmalıq támiynattıń qalay qurılǵanın hám onı qalay paydalanıwdı túsiniwge járdem beriwde paydalı, biraq rawajlandırıwdıń tiykarǵı maqseti hújjetlerdi emes, al programmalıq támiynattı jaratıw. * Shártnama áhmiyetli, biraq ol tutınıwshılar menen tıǵız islesip, olardıń ne kerek ekenin biliwdiń ornın basa almaydı. * Proekttiń jobası áhmiyetli, biraq ol texnologiya yaki ortalıqtaǵı ózgerislerge, steykxolderlerdiń basımlıqlarına hám adamlardıń mashqala hám onıń sheshimin túsiniwine beyimlesiw ushın júdá qatań bolmawı kerek. Agile Alyansı atınan manifestti tanıstırıp, Djim Xaysmit bılay dedi, «Agile háreketi metodologiyaǵa qarsı emes, ámelde bizlerdiń kópshiligimiz metodologiya sózine isenimdi qaytarıwdı qáleymiz. Bizler teńsalmaqlıqtı qaytarıwdı qáleymiz. Bizler modellestiriwdi qabıl etemiz, biraq qanday da bir diagrammanı shań basqan korporativ repozitoriyge qoyıw ushın emes. Bizler hújjetlestiriwdi qabıl etemiz, biraq hesh qashan saqlanbaytuǵın hám siyrek qollanılatuǵın júzlegen betlik tomlardı emes. Bizler jobalaymız, biraq turbulentli ortalıqta jobalawdıń sheklerin tán alamız. XP yaki SCRUM yamasa basqa qanday da bir Agile Metodologiyalarınıń jaqlawshıların 'xakerler' dep ataytuǵınlar hám metodologiyalar hám xaker termininiń dáslepki anıqlaması haqqında xabarsız.» - Djim Xaysmit, Tariyx: Agile Manifesti. === Principler === Qádiriyatlar tómendegi principlerge tiykarlanǵan:<ref name="ManifestoPrinciples"> {{Web deregi | url = http://www.agilemanifesto.org/principles.html| bet = Principles behind the Agile Manifesto| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100614043008/http://www.agilemanifesto.org/principles.html| arxivsáne = 2010-jıl 14-iyun | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> # Paydalı programmalıq támiynattı erte hám úziliksiz jetkiziw arqalı tutınıwshınıń qanaatlanıwın támiyinlew. # Islep shıǵıwdıń kesh basqıshlarında bolsa da, ózgeretuǵın talaplardı maqul kóriw. # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı jiyi jetkiziw (aylar emes, hápteler dawamında). # Biznes adamları hám baǵdarlamashılar arasında tıǵız, kúndelikli birge islesiw. # Proektler ilhamlanǵan jeke adamlar átirapında qurıladı, olarǵa iseniw kerek. # Júzbe-júz sóylesiw kommunikaciyanıń eń jaqsı forması (bir jerde bolıw). # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. # Turaqlı tezlikti saqlay alatuǵın turaqlı rawajlanıw. # Texnikalıq sheberlikke hám jaqsı dizaynǵa turaqlı itibar. # Ápiwayılıq – islenbegen jumıs muǵdarın maksimumǵa jetkeriw óneri – áhmiyetli. # Eń jaqsı arxitekturalar, talaplar hám dizaynlar ózin-ózi shólkemlestiriwshi komandalardan kelip shıǵadı. # Komanda turaqlı túrde qalay nátiyjelirek bolıw haqqında oylanadı hám muwapıqlastıradı.. == Sholıw == === Iteraciyalıq, inkrementallıq hám evolyuciyalıq === Kópshilik Agile islep shıǵıw usılları ónim islep shıǵıw jumısın aldın-ala jobalaw hám dizayn muǵdarın minimumǵa keltiretuǵın kishi inkrementlerge bóledi. Iteraciyalar, yamasa sprintler - bul ádette bir hápteden tórt háptege shekem dawam etetuǵın qısqa waqıt aralıqları (waqıt qutıları).: 20 Hárbir iteraciya funkcional-aralıq komandanıń barlıq funkciyalarda islewin óz ishine aladı: jobalaw, analiz, dizayn, [[Programmalastırıw|kod jazıw]], blok testlew hám qabıllaw testlewi. Iteraciya aqırında steykxolderlerge jumıs islep turǵan ónim kórsetiledi. Bul ulıwma qáwipti minimumǵa keltiredi hám ónimniń ózgerislerge tez beyimlesiwine múmkinshilik beredi. Iteraciya bazar shıǵarılıwın tastıyıqlaw ushın jetkilikli funkcionallıqtı qospawı múmkin, biraq maqset hárbir iteraciya aqırında jetkilikli shıǵarılıwdı (minimal qáteler menen) alıw bolıp tabıladı. Inkrementallıq rawajlanıw arqalı ónimler aqırǵı shıǵarılıw kúninde jedel túrde qulaw ornına hárbir iteraciyalıq faza dawamında «jiyi hám erte qulaw» ushın orınǵa iye. Ónimdi yamasa jańa funkciyaladı shıǵarıw ushın bir neshe iteraciyalar talap etiliwi múmkin. Jumıs islep turǵan programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. Agile usıllarınıń tiykarǵı artıqmashılıǵı bazarǵa tez shıǵıw hám qáwiplerdi azaytıw bolıp tabıladı. Ádette bazarǵa kishirek inkrementler shıǵarıladı, bul paydalanıwshı talaplarına juwap bermeytuǵın ónimdi islep shıǵıwdıń waqıt hám qarjılıq qáwip-qáterlerin azaytadı. === Nátiyjeli hám júzbe-júz kommunikaciya === Programmalıq támiynattı islep shıǵıw boyınsha Agile manifestiniń 6-shı principi bılay deydi: «Islep shıǵıw komandasına hám komanda ishinde informaciya jetkiziwdiń eń ónimli hám nátiyjeli usılı - júzbe-júz sóylesiw». 2001-jılı jazılǵan manifest, video konferenciya keń qollanılmaǵan waqıtta, bunı informaciya uzatıwǵa baylanıslı aytadı, komandalar birge jaylasıwı kerek degendi ańlatpaydı. Birge jaylasıw principi boyınsha bir komandadaǵı birge isleytuǵın adamlar komanda sıpatında identifikaciyanı jaqsıraq ornatıw hám kommunikaciyanı jaqsılaw ushın birge otırıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/collaborative-team-space-study| bet = Study: Co-Located Teams vs. the Cubicle Farm| avtor = Preuss| at = Deborah Hartmann| sáne = 2006-jıl 13-oktyabr | jumıs = InfoQ| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Bul júzbe-júz óz-ara qatnasıqtı, ideal jaǵdayda taxta aldında, támiyinleydi, bul ádette telefon, turaqlı chat, wiki yamasa elektron pochta arqalı sorawlar hám juwaplar berilgende alınatuǵın cikl waqıtın qısqartadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Cockburn-Agile-Software-Development-The-Cooperative-Game-2nd-Edition/PGM38838.html| bet = Agile Software Development: The Cooperative Game| avtor = Cockburn| at = Alistair| sáne = 2007 | til = en| jumıs = www.pearson.com| baspaxana = Addison-Wesley Professional| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında aralıqtan jumıs islewdiń keń qabıl etiliwi hám qurallardıń ózgeriwi menen, birge jaylasıw hám tarqatılǵan jumıs átirapında kóbirek izertlewler ótkerilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.managers.org.uk/knowledge-and-insights/research-thought-leadership/management-transformed/| bet = Management Transformed &#124; Research}}</ref>, olar bir jerde jaylasıwdıń barǵan sayın az áhmiyetli bolıp baratırǵanın kórsetedi. Qaysı islep shıǵıw usılı qollanılıwına qaramastan, hárbir komanda tutınıwshı wákilin qamtıwı kerek (Scrum-da ónim iyesi dep ataladı). Bul wákil steykxolderler tárepinen olardıń atınan háreket etiw ushın kelisiledi hám iteraciya dawamında baǵdarlamashılardıń sorawlarına juwap beriw ushın jetkilikli bolıwǵa jeke minnetleme aladı. Hárbir iteraciya aqırında, joba steykxolderleri tutınıwshı wákili menen birge investiciya qaytımın (ROI) optimallastırıw hám tutınıwshı mútájlikleri hám kompaniya maqsetleri menen sáykeslikti támiyinlew maqsetinde progressti kórip shıǵadı hám basımlıqlardı qayta bahalaydı. Hárbir faza aqırında jiyi óz-ara tásir hám kórip shıǵıw arqalı detallı bayan etilgen steykxolderler qanaatlanıwınıń áhmiyetligi, bul usıldıń kóbinese tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan metodologiya dep belgileniwiniń sebebi bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Jain|first=Parita|title=2018 7th International Conference on Reliability, Infocom Technologies and Optimization (Trends and Future Directions) (ICRITO)| sáne =August 2018}}</ref>. ==== Informaciya radiatorı ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, informaciya radiatorı - bul (ádette úlken) fizikalıq displey, jabısqaq qaǵazlar menen taxta yamasa usıǵan uqsas, islep shıǵıw komandasınıń qasında kórinetuǵın jerde jaylasqan, ótip ketiwshiler kóre alatuǵın jerde. Ol ónimdi islep shıǵıw statusınıń jańalanǵan qısqasha mazmunın kórsetedi. Qurılıs jaqtısı indikatorı da komandanı olardıń ónimdi islep shıǵıwınıń házirgi statusı haqqında xabardar etiw ushın paydalanılıwı múmkin. === Júdá qısqa keri baylanıs hám beyimlesiw cikli === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı ulıwmalıq ózgeshelik - bul kúndelikli stend-ap (Scrum strukturasında kúndelikli scrum dep ataladı). Qısqa sessiyada (mısalı, 15 minut), komanda aǵzaları óz maqsetlerine qaray qalay ilgerilep atırǵanın kollektiv bolıp kórip shıǵadı hám olar óz kózqarasların beyimlewi kerek pe, sonı kelisip aladı. Kelisilgen waqıt sheklewinde qalıw ushın, komandalar kóbinese ápiwayı kodlanǵan sorawlardı qollanadı (mısalı, olar aldıńǵı kúni neni tamamlaǵanı, sol kúni neni tamamlawdı maqset etkeni hám ilgerilewge qanday da bir tosqınlıqlar yamasa qáwipler bar ma), hám tolıǵı menen talqılawlardı hám máseleni sheshiwdi stend-aptan keyinge qaldıradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| bet = Developing agile project task and team management practices| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140915141234/http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| arxivsáne = 2014-jıl 15-sentyabr | avtor = Vasiliauskas| at = Vidas| sáne = 2014 | baspaxana = Eylean| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Sapaǵa itibar === [[Fayl:Pair_programming_1.jpg|oñğa|nobaý|XP-de qollanılatuǵın agile islep shıǵıw texnikası, juplıq programmalastırıw]] Úziliksiz integraciya, avtomatlastırılǵan blok testlew, juplıq programmalastırıw, test arqalı islep shıǵıw, dizayn úlgileri, minez-qulıq arqalı islep shıǵıw, [[Domenge baǵdarlanǵan dizayn|domen arqalı]] islep shıǵıw, kodtı qayta islew hám basqa texnikalar kóbinese sapanı jaqsılaw hám ónimdi rawajlandırıw jetikligin arttırıw ushın qollanıladı. Bul dáslepki baslamadan sapanı jobalaw hám qurıwǵa hám hár qanday waqıtta, yamasa hesh bolmaǵanda hárbir iteraciyanıń aqırında tutınıwshılarǵa programmalıq támiynattı kórsete alıwǵa tiykarlanǵan. == Filosofiya == Dástúrli programmalıq támiynat injeneriyası menen salıstırǵanda, agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tiykarınan dinamikalıq, deterministik emes hám sızıqlı emes qásiyetlerge iye quramalı sistemalarǵa hám ónim rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan. Dáslepki basqıshlarda anıq bahalawlar, turaqlı jobalar hám boljawlardı alıw kóbinese qıyın, hám olarǵa isenim dárejesi tómen bolıwı múmkin. Agile ámeliyatshıları qádirli nárseniń dálili alınıwı múmkin bolǵanǵa deyin kerek bolǵan «isenim sekiriwin» azaytıw ushın óz erkinen paydalanadı<ref name="Mitchell2016">{{Cite book|last=Mitchell|first=Ian|year=2016|title=Agile Development in Practice|publisher=Tamare House|isbn=978-1-908552-49-5|page=11}}</ref>. Talaplar hám dizayn payda bolıwshı dep esaplanadı. Úlken aldın-ala specifikaciyalar bunday jaǵdaylarda kóp ısıraptı keltirip shıǵarıwı múmkin, yaǵnıy ekonomikalıq jaqtan durıs emes. Bul tiykarǵı dáliller hám aldıńǵı sanaat tájiriybesi, tabıslardı hám sátsizliklerdi jıllar dawamında úyrenip, agile islep shıǵıwınıń beyimlesiwshi, iterativli hám evolyuciyalıq islep shıǵıwǵa táreptarlıǵınıń payda bolıwına járdem berdi<ref name="LarmanGuide"/>. === Beyimlesiwshi hám boljawshı === Islep shıǵıw usılları beyimlesiwshiden boljawshıǵa deyin dawam etetuǵın kontinuumda jaylasqan<ref name="boehm2004App">{{Cite book|last=Boehm|first=B.|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6}} Appendix A, pages&nbsp;165–194</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları bul kontinuumnıń beyimlesiwshi tárepinde jaylasqan. Beyimlesiwshi islep shıǵıw usıllarınıń bir tiykarǵı ózgesheligi - bul keste jobalawǵa tolqınlı kózqaras, ol belgilerdi anıqlaydı, biraq olarǵa jetiw jolında iykemlilik qaldıradı, sonday-aq belgilerdiń ózleriniń ózgeriwine imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|last=Larman|first=Craig|year=2004|page=253|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=9780131111554}}</ref>. Beyimlesiwshi usıllar tez ózgeriwshi reallıqqa tez beyimleniwge itibar beredi. Joba talapları ózgergende, beyimlesiwshi komanda da ózgeredi. Beyimlesiwshi komanda keleshekte ne bolatuǵının anıq súwretlewde qıyınshılıq kóredi. Sáne qanshelli alıs bolsa, beyimlesiwshi usıl sol sánede ne bolatuǵını haqqında sonshelli gúńgirt boladı. Beyimlesiwshi komanda kelesi háptede qanday tapsırmalardı orınlaytuǵının anıq bayanlay almaydı, tek kelesi ay ushın jobalastırılǵan ózgesheliklerdi ayta aladı. Altı aydan keyin bolatuǵın reliz haqqında soraǵanda, beyimlesiwshi komanda tek relizdiń missiya málimlemesin yamasa kútilgen qun hám qárejet haqqında málimlemeni xabarlay alıwı múmkin. Boljawshı usıllar, kerisinshe, keleshekti tolıǵı menen talqılaw hám jobalawǵa hám belgili qáwiplerge qarap baǵdarlanǵan. Eń shegaradan tıs, boljawshı komanda islep shıǵıw processiniń pútkil dawamında jobalanǵan ózgeshelikler hám tapsırmalardı anıq xabarlay aladı. Boljawshı usıllar dáslepki fazanı nátiyjeli talqılawǵa tiykarlanadı, hám eger bul qattı qáte ketse, joba baǵdarın ózgertiwde qıyınshılıq kóriwi múmkin. Boljawshı komandalar kóbinese tek eń qunlı ózgerislerdi qarastırıwın támiyinlew ushın ózgerislerdi baqlaw keńesin dúzedi. Beyimlesiwshi (agile yamasa qunǵa baǵdarlanǵan) hám boljawshı (jobaǵa baǵdarlanǵan) usıllar arasında tańlaw ushın qáwip analizi qollanılıwı múmkin. Barry Boehm hám Richard Turner kontinuumnıń hárbir tárepiniń óz tiykarı bar dep usınıs etedi, tómendegishe: {| class="wikitable" |+Hár túrli islep shıǵıw usıllarınıń tiykarları ! style="width: 33%" |Qunǵa baǵdarlanǵan usıllar (agile) ! style="width: 33%" |Jobaǵa baǵdarlanǵan usıllar (waterfall) !Formal usıllar |- |Tómen áhmiyetlik |Joqarı áhmiyetlik |Ekstremal áhmiyetlik |- |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |Kishi dárejeli baǵdarlamashılar(?) |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |- |Talaplar jiyi ózgeredi |Talaplar jiyi ózgermeydi |Sheklengen talaplar, sheklengen ózgeshelikler, Virt nızamın qarań |- |Baǵdarlamashılardıń az sanı |Baǵdarlamashılardıń kóp sanı |Modellestiriwge bolatuǵın talaplar |- |Ózgeriske juwap beretuǵın mádeniyat |Tártipti talap etetuǵın mádeniyat |Ekstremal sapa |} === Agile hám (sarqırama) waterfall salıstırması === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları menen waterfall arasındaǵı ayırmashılıqlardıń biri - bul sapa hám testlewge bolǵan usıl. Waterfall modelinde, jumıs programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik cikli (SDLC) fazaları arqalı júredi - bir faza basqası baslanıwdan aldın tamamlanıwı kerek - sonlıqtan testlew fazası bólek hám qurıw fazasınan keyin keledi. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwında, degen menen, testlew programmalastırıw menen birdey iteraciyada tamamlanadı. Testlew hár iteraciyada orınlanatuǵını sebepli - ol programmalıq támiynattıń kishi bólegin rawajlandıradı - paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń sol jańa bóleklerin jiyi qollana aladı hám qunın tastıyıqlay aladı. Paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń jańalanǵan bóleginiń haqıyqıy qunın bilgennen keyin, olar programmalıq támiynattıń keleshegi haqqında jaqsıraq sheshimler qabıl ete aladı. Hár iteraciyada qun retrospektivası hám programmalıq támiynattı qayta jobalaw sessiyasın ótkeriw - Scrum ádette tek eki háptelik iteraciyalarǵa iye - komandaǵa jetkerip atırǵan qunın maksimumǵa jetkeriw ushın óz jobaların úziliksiz beyimlewge járdem beredi. Bul jobalaw-orınlaw-tekseriw-háreket (PDCA) cikline uqsas úlgige ámel etedi, sebebi jumıs jobalanadı, orınlanadı, tekseriledi (sholıw hám retrospektivada) hám kelisilgen hár qanday ózgerisler ámelge asırıladı. Bul iterativ usıl proekt pikirlewine qaraǵanda ónimdi qollap-quwatlaydı. Bul islep shıǵıw processi dawamında úlken iykemlilik beredi; proektlerde talaplar basınan anıqlanadı hám belgilenedi, bul olardı keyin ózgertiwdi qıyınlastıradı. Iterativ ónimdi islep shıǵıw programmalıq támiynatqa biznes ortalıq yamasa bazar talaplarındaǵı ózgerislerge juwap beriw ushın rawajlanıwǵa múmkinshilik beredi. === Kod hám hújjetlestiriw === IEEE Computer jurnalına jazǵan xatında Stiven Rakitin Agile programmalıq támiynateı islep shıǵıw haqqında gúmanlanıw bildirip, onı «programmalıq injeneriya tártibin buzıwǵa jáne bir háreket» dep atadı hám «tolıq hújjetlestiriwge qaraǵanda isleytuǵın programmalıq támiynat áhmiyetlirek» degen principti «bizler barlıq waqtımızdı kod jazıwǵa jumsaǵımız keledi. Esińizde bolsın, haqıyqıy baǵdarlamashılar hújjetlestiriw jazbaydı» dep awdardı<ref name="rakitin2001">{{Cite journal| last=Rakitin| first=Steven R.| title= Manifesto Elicits Cynicism: Reader's letter to the editor by Steven R. Rakitin|journal=IEEE Computer| volume=34| number=12 | doi = 10.1109/MC.2001.10095 | year=2001| page=4| s2cid=221106984|quote=The article titled 'Agile Software Development: The Business of Innovation' ... is yet another attempt to undermine the discipline of software engineering ... We want to spend all our time coding. Remember, real programmers don't write documentation.}}</ref>. Bul pikir Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı qollap-quwatlawshılar tárepinen dawǵa aylandı. Olar baǵdarlamashılar, eger bul tiyisli maqsetlerge erisiwdiń eń jaqsı usılı bolsa, hújjetlestiriw jazıwı kerek, biraq kóbinese bul maqsetlerge erisiwdiń statikalıq hújjetlestiriw jazıwdan góre jaqsıraq usılları bar ekenin aytadı<ref name="agiledoc">{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/agileDocumentation.htm| avtor = Scott Ambler| bet = Agile/Lean Documentation: Strategies for Agile Software Development| sáne = 2023-jıl 16-aprel }}</ref>. Skot Ambler hújjetlestiriw «tek jetkilikli dárejede jaqsı» (TJDJ) bolıwı kerek dep aytadı, óytkeni júdá kóp yamasa tolıq hújjetlestiriw ádette ısırapgershilikke alıp keledi, al baǵdarlamashılar siyrek jaǵdaylarda tolıq hújjetlestiriwge isenedi, óytkeni ol ádette kod penen úylespeydi<ref>{{Web deregi | avtor = Scott Ambler| url = http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| bet = Just Barely Good Enough Models and Documents: An Agile Best Practice| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 8-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141008163437/http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| url-status = dead}}</ref>.<ref name="agiledoc"/> Sonıń menen birge, júdá az hújjetlestiriw de texnikalıq xızmet kórsetiw, baylanıs, úyreniw hám bilimlerdi bólisiw ushın mashqalalar keltirip shıǵarıwı múmkin. Alister Kokbern Crystal Clear usılı haqqında bılay jazdı: {{Blockquote|text=Crystal rawajlanıwdı birge islesiw oyınlarınıń qatarı dep esaplaydı hám hújjetlestiriwdiń keyingi oyında jeńiske erisiwge járdem beriwi ushın jetkilikli bolıwına itibar beredi. Crystal ushın jumıs ónimlerine qollanıw jaǵdayları, qáwip dizimi, iteraciya jobası, tiykarǵı domen modelleri hám tańlawlar haqqında maǵlıwmat beriw ushın dizayn jazbaları kiredi... Degen menen, bul hújjetler ushın úlgiler joq hám táriyipler anıq emes, biraq maqset anıq - keyingi oyın ushın jetkilikli hújjetlestiriw. Men bunı óz komandama bárhama bılay túsindiremen: eger siz erteń komandaǵa qosılsańız, neni bilgińiz keler edi.|sign=Alister Kokbern<ref>{{Web deregi | avtor = Geoffrey Wiseman| sáne = 2007-jıl 18-iyul | bet = Do Agile Methods Require Documentation?| url = http://www.infoq.com/news/2007/07/agile-methods-documentation| baspaxana = InfoQ}} quoting {{Web deregi | familiya = Cooper| at = Ian| sáne = 2007-jıl 6-iyul | url = https://ianhammondcooper.wordpress.com/2007/07/06/agile-and-documentation/| bet = Staccato Signals:Agile and Documentation| jumıs = WordPress.com}}</ref>}} == Metodlar == [[Fayl:SoftwareDevelopmentLifeCycle.jpg|thumb|right|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklin qollaw<ref name="Abrahamsson2002">{{cite tech report|first=Pekka|last=Abrahamson|first2=Outi|last2=Salo|first3=Jussi|last3=Ronkainen|first4=Juhani|last4=Warsta|name-list-style=vanc|title=Agile software development methods: Review and analysis|number=478|institution=[[VTT]]|year=2002|url=http://www.vtt.fi/inf/pdf/publications/2002/P478.pdf}}</ref>]] [[Fayl:Unified_Process_Model_for_Iterative_Development.svg|thumb|right|Agile birlesken process (AUP) birlesken processke tiykarlanǵan (iteraciyalıq hám inkremental programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi sheńberi).]] Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklınıń keń spektrin qollaydı.<ref name="Abrahamsson2002" /> Ayırım usıllar ámeliyatlarǵa itibar beredi (mısalı, XP, pragmatikalıq programmalastırıw, Agile modellestiriw), al ayırımları jumıs aǵımın basqarıwǵa itibar beredi (mısalı, Scrum, Kanban). Ayırımları talaplardı anıqlaw hám rawajlandırıw iskerliklerin qollaydı (mısalı, FDD), al ayırımları rawajlanıwdıń tolıq ómirlik ciklın qamtıwǵa umtıladı (mısalı, DSDM, RUP). Belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberlerine tómendegiler kiredi: {| class="wikitable" ! Sheńber ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- | Adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw (ASD) || Djim Xaysmit, Sem Bayer |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler, Robert Sesil Martin |- | Agile birlesken process (AUP) || Skott Ambler |- | Tártipli Agile jetkerip beriw || Skott Ambler |- | Dinamikalıq sistemalardı rawajlandırıw usılı (DSDM) ||Djennifer Steplton |- | Ekstremal programmalastırıw (XP) || Kent Bek, Robert Sesil Martin |- | Ózgeshelikke baǵdarlanǵan rawajlandırıw (FDD) || Djeff De Luka |- | Juqa programmalıq támiynattı islep shıǵıw || Meri Poppendik, Tom Poppendik |- | Juqa startap || Erik Ris |- | Kanban || Taichi Ono |- | Tez qollanba rawajlandırıw (RAD) || Djeyms Martin |- | Scrum || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Scrumban || |} === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw bir qatar anıq ámeliyatlar menen qollanıladı, olar talaplar, dizayn, modellestiriw, kodlaw, testlew, jobalaw, qáwiplerdi basqarıw, process, sapa hám taǵı basqa tarawlardı qamtıydı. Geypara belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatlarına tómendegiler kiredi<ref name="Agile Practices Guide">{{Web deregi | url = http://guide.agilealliance.org/| bet = Guide to Agile Practices| baspaxana = the Agile Alliance| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140209152034/http://guide.agilealliance.org/| arxivsáne = 2014-jıl 9-fevral }}</ref>: {| class="wikitable" ! Ámeliyat ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- |Qabıllaw testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) || Ken Pyu |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler |- | Agile testlew || Liza Krispin, Djanet Gregori |- |Bekloglar (Ónim hám Sprint) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- |Minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD) || Den Nort, Liz Keog |- |Úziliksiz integraciya (CI) || Greydi Buch |- |Kóp funkciyalı komanda || |- |Kúndelikli turıw / Kúndelikli Scrum |Djeyms O Koplin |- |Domenge baǵdarlanǵan dizayn (DDD) || Erik Evans |- | Iteraciyalı hám inkremental islep shıǵıw (IID) || |- |Jup programmalastırıw || Kent Bek |- |Jobalaw pokeri || Djeyms Grenning, Mayk Kon |- |Refaktoring || Martin Fauler |- |Retrospektiva || Ester Derbi, Diana Larsen, Ben Linders, Luis Gonsalves |- |Scrum waqıyaları (sprint jobalaw, sprint kórip shıǵıw hám retrospektiva) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Mısal arqalı specifikaciya || |- |Waqıyaǵa baǵdarlanǵan modellestiriw || Albert Cyundorf |- | Testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (TDD) || Kent Bek |- |Waqıt sheklew || |- | Paydalanıwshı waqıyası || Alister Kokbern |- | Tezlikti baqlaw || |} ==== Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) biznes klientleri, baǵdarlamashılar hám testlewshiler arasındaǵı baylanısqa tiykarlanǵan islep shıǵıw metodologiyası bolıp tabıladı. ATDD mısal arqalı specifikaciya (SBE), minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD), mısalǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (EDD), hám qollawǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw, sonday-aq waqıya testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (SDD) dep atalatuǵın kóp usıllardıń ózine kirgizedi. Bul processlerdiń barlıǵı baǵdarlamashılar menen testlewshilerge ámelge asırıwdan aldın klienttiń talapların túsiniwge járdem beredi hám klientlerge óz taraw tilinde sóylesiw imkaniyatın beredi. ==== Agile modellestiriw ==== Bul paragraf Agile modellestiriwden alınǵan úzindi. Agile modellestiriw (AM) eń jaqsı ámeliyatlarǵa tiykarlanǵan programmalıq támiynat sistemaların modellestiriw hám hújjetlestiriw metodologiyası bolıp tabıladı. Bul (agile) programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektinde qollanılıwı múmkin bolǵan qunlılıqlar hám principler toplamı. Bul metodologiya dástúrli modellestiriw usıllarına qaraǵanda kóbirek iykemli, sonlıqtan tez ózgeretuǵın ortalıqqa jaqsıraq sáykes keledi. Ol agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw qurallarınıń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Agile testlew ==== Bul paragraf Agile testlewden alınǵan úzindi. Agile testlew - bul agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw principlerine ámel etetuǵın programmalıq támiynat testlew ámeliyatı. Agile testlew funkcionallıq-aralıq agile komandasınıń barlıq aǵzaların qamtıydı, testlewshiler tárepinen ayrıqsha tájiriybe qosıladı, klient qálegen biznes qunlılıqtı jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew ushın turaqlı pátte isleydi. Mısal arqalı specifikaciya qálegen hám qálenbegen minez-qulıq mısalların qamtıw hám kodlawǵa baǵdar beriw ushın qollanıladı. ==== Bekloglar ==== Bul paragraf Ónim beklogınan alınǵan úzindi. Agile proektti basqarıw sheńberinde, ónim beklogi ónim qamtıwı kerek bolǵan funkcionallıqtıń ústemlik berilgen dizimin ańlatadı. Ol geyde islenetuǵın isler dizimi dep te ataladı, hám scrum programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberinde 'artefakt' (hújjetlestiriw forması) dep esaplanadı. Ónim beklogi hár túrli proekt basqarıw sheńberlerinde hár túrli atamalar menen ataladı, mısalı, scrum-da ónim beklogi, tártipli agile-de jumıs elementi dizimi, hám lean-de opciya basseyni. Scrum sheńberinde, ónim beklogin jaratıw hám úziliksiz saqlap turıw ónim iyesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) kodtıń minez-qulqın súwretlew ushın domen tilin qollanıp programmalıq támiynat testlerin atawdı óz ishine aladı. ==== Úziliksiz integraciya ==== Bul paragraf úziliksiz integraciyadan alınǵan úzindi. Úziliksiz integraciya (CI) derek kodı ózgerislerin jiyi birіktiriw hám birіktirilgen kod bazasınıń islew halatında ekenligin támiyinlew ámeliyatı bolıp tabıladı. ==== Kóp funkciyalı komanda ==== Bul paragraf Kóp funkciyalı komandadan alınǵan úzindi. Kóp funkciyalı komanda (XFN), sonday-aq kóp tarawlı komanda yamasa pánaralıq komanda dep te ataladı, bul ulıwma maqsetke qarap jumıs isleytuǵın hár túrli funkcionallıq tájiriybege iye adamlar toparı. Oǵan finans, marketing, operaciyalar hám adam resursları bólimlerinen adamlar kiriwi múmkin. Ádette, ol shólkemniń barlıq dárejelerindegi xızmetkerlerdi óz ishine aladı. Aǵzalar sonday-aq shólkemnen tısqarı (atap aytqanda, jetkerip beriwshiler, tiykarǵı klientler yamasa másláhátshilerden) keliwi múmkin. ==== Kúndelikli turıp jıynalısıw ==== Bul paragraf Turıp jıynalısıwdan alınǵan úzindi. Turıp jıynalısıw (stum) - bul qatnasıwshılar ádette turıp qatnasatuǵın jıynalıs. Uzaq waqıt turıwdıń qolaysızlıǵı jıynalıslardı qısqa qılıwǵa baǵdarlanǵan. === Metodtı beyimlestiriw === Ádebiyatta usıldı beyimlestiriw túsinigine hár túrli atamalar qollanıladı, sonıń ishinde 'usıldı beyimlestiriw', 'usıl bólegin beyimlestiriw' hám 'jaǵdaylıq usıl injenerligi'. Usıldı beyimlestiriw bılay anıqlanadı: {{Blockquote |text=Adam agentleri kontekstler, niyetler hám usıl bólekleri arasındaǵı juwap beriwshi ózgerisler hám dinamikalıq óz-ara tásirler arqalı belgili bir proekt jaǵdayı ushın sistema rawajlandırıw kózqarasın anıqlaytuǵın process yamasa qábilet. |author=Mehmet Nafiz Aydin hám basqalar, |source=Qollanıwdaǵı Agile informaciyalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı<ref name="Aydin2004">{{cite journal | last1 = Aydin | first1 = M.N. | last2 = Harmsen | first2 = F. | last3 = Slooten | last4 = Stagwee | first4 = R. A. | year = 2004 | title = An Agile Information Systems Development Method in use | journal = Turk J Elec Engin | volume = 12 | issue = 2| pages = 127–138 }}</ref>}} Jaǵdayǵa sáykeslik Agile metodları menen kóbirek proektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları arasındaǵı ayırmashılıq retinde qaralıwı kerek, bunda Agile usılları ónimdi islep shıǵıw toparlarına jeke ónimlerdiń talaplarına sáykes jumıs tájiriybelerin adaptaciyalawǵa múmkinshilik beredi<ref name="Aydin2004" /><ref>{{Cite book|title=The Paradox of Agile Transformation: Why trying too hard to be Agile stops organisations from becoming truly agile|last=Morris|first=David|publisher=University of Auckland|year=2015|location=NZ|doi=10.13140/RG.2.2.32698.08640}}</ref> Potencial túrde, kópshilik Agile metodları usıldı beyimlestiriw ushın qolaylı bolıwı múmkin,<ref name="Abrahamsson2002" /> mısalı, CMM kontekstinde beyimlestirilgen DSDM<ref name="Abrahamsson2003">Abrahamsson, P., Warsta, J., Siponen, M.T., & Ronkainen, J. (2003). New Directions on Agile Methods: A Comparative Analysis. ''Proceedings of ICSE'03'', 244-254</ref>. hám Qaǵıyda Sıpatlaw Tájiriybeleri (RDP) texnikası menen beyimlesken XP<ref>{{cite book|title=Proceedings of the 2008 international workshop on Scrutinizing agile practices or shoot-out at the agile corral (APOS '08)|last1=Mirakhorli|first1=M.|last2=Rad|first2=A.K.|last3=Shams|first3=F.|last4=Pazoki|first4=M.|last5=Mirakhorli|first5=A.|s2cid=9528636|publisher=ACM|year=2008|isbn=978-1-60558-021-0|pages=23–32|chapter=RDP technique: a practice to customize xp|doi=10.1145/1370143.1370149}}</ref>. Biraq, barlıq Agile tárepdarları oǵan kelispeydi, Shvaber bılay dep atap ótedi: «bul biziń dáslepki mashqalamızǵa qalay ushıraǵanımız, másele qıyın metodologiyanıń joqlıǵında dep oylaw edi. Kúsh-ǵayratlar kárxanadaǵı ózgerislerge baǵdarlanıwı»<ref>Schwaber, K (2006) Scrum is hard and disruptive.</ref>. Bas Vodde bul kóz-qarastı bekkemledi, dástúrli, úlken metodologiyalardan ayırmashılıǵı, sizden elementlerdi tańlap alıwdı talap etetuǵın Scrum qollanıwdı jergiliklestiriw hám kontekstlestiriw ushın qosımsha elementler qosatuǵın tiykarlardı beriwin usındı<ref>Vodde, B (2016) The Story of LeSS. Closing Keynote. Scrum Australia, Melbourne. April, 2016.</ref>. Ámeliyatshılar sistema rawajlandırıw usılların yamasa Agile usılların atap aytqanda, kitap boyınsha siyrek qollanadı, kóbinese ishki usıl jaratıw ushın usıldıń ayırım tájiriybelerin alıp taslawdı yamasa sáykeslestiriwdi tańlaydı<ref>Lagstedt, A., and Dahlberg, T. (2018). Understanding the Rarity of ISD Method Selection – Bounded Rationality and Functional Stupidity. PACIS 2018 Proceedings. 154. https://aisel.aisnet.org/pacis2018/154.</ref>. Ámeliyatta, usıllar hár túrli qurallar járdeminde beyimleniwi múmkin. Unified Modeling Language sıyaqlı ulıwma process modellestiriw tilleri programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların beyimlestiriw ushın qollanılıwı múmkin. Biraq, SEMAT tıń Programmalıq támiynat injeneriyasınıń Mánis teoriyası sıyaqlı usıl injeneriyası ushın arnawlı qurallar da bar<ref>Park, J. S., McMahon, P. E., and Myburgh, B. (2016). Scrum Powered by Essence. ACM SIGSOFT Software Engineering Notes, 41(1), pp. 1–8.</ref>. === Úlken kólemli, ofshor hám tarqatılǵan === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw belgili bir ortalıqlarǵa, sonıń ishinde jańa proektler ústinde isleytuǵın qánigelerdiń kishi toparlarına júdá qolaylı dep keń kólemde qabıl etilgen<ref name="boehm2004">{{cite book|last=Boehm|first=B.|author-link=Barry Boehm|author2=R. Turner|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6|pages=[https://archive.org/details/balancingagility0000boeh/page/55 55]–57|author2-link=Richard Turner (software)}}</ref><ref name="beck1999">{{cite book|last=Beck|first=K.|author-link=Kent Beck|title=Extreme Programming Explained: Embrace Change|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=1999|isbn=978-0-321-27865-4}}</ref>,hám úlken shólkemde miyras infrastruktura menen Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıllawda ushırasqan qıyınshılıqlar hám sheklewler jaqsı hújjetlestirilgen hám túsinikli<ref>{{Web deregi | familiya = Evans| at = Ian| bet = Agile Delivery at British Telecom| url = http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=43| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-fevral }}</ref>. Oǵan juwap retinde, úlken kólemli islep shıǵıw jumısları (>20 baǵdarlamashı)<ref name="ambler2006" /><ref name="sstc2007">Schaaf, R.J. (2007). Agility XL [http://www.sstc-online.org/Proceedings/2007/pdfs/RJS1722.pdf Systems and Software Technology Conference 2007] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160313105019/http://sstc-online.org/proceedings/2007/pdfs/rjs1722.pdf | sáne =13 March 2016 }}, Tampa, FL</ref> yamasa tarqatılǵan (bir jerde jaylaspaǵan) rawajlandırıw toparları<ref name="BridgingTheDistance">{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/184414899| bet = Bridging the Distance| baspaxana = Sdmagazine.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 1-fevral }}</ref><ref name="AgileOffshore">{{Web deregi | at = Martin| familiya = Fowler| url = http://www.martinfowler.com/articles/agileOffshore.html| bet = Using an Agile Software Process with Offshore Development| baspaxana = Martinfowler.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> menen baylanıslı qıyınshılıqlardı jeńiw ushın bir qatar strategiyalar hám úlgiler rawajlandı, basqa qıyınshılıqlar arasında; hám házirgi waqıtta bul qıyınshılıqlardı jumsartıwǵa yamasa aldın alıwǵa baǵdarlanǵan bir neshe tanılǵan qálipler bar. Bulardıń hámmesiniń nátiyjeli ekenligi yamasa haqıyqatında Agile islep shıǵıw anıqlamasına sáykes keletuǵını haqqında kóp qarama-qarsı kóz-qaraslar bar, hám bul izertlewdiń aktiv hám dawam etip atırǵan tarawı bolıp qalmaqta<ref name="ambler2006">W. Scott Ambler (2006) [http://www.drdobbs.com/184415491 Supersize Me] in Dr. Dobb's Journal, 15 February 2006.</ref><ref name="oopsla2002">Agile Processes Workshop II Managing Multiple Concurrent Agile Projects. Washington: OOPSLA 2002</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tarqatılǵan ortalıqta (toparlar bir neshe biznes orınlarına jaylastırılǵan) qollanılǵanda, ol ádette tarqatılǵan Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw dep ataladı. Maqset - hárbir usıldıń ózine tán artıqmashılıqlarınan paydalanıw. Tarqatılǵan (bólistirilgen) islep shıǵıw shólkemlerge dúnyanıń hár túrli bóleklerinde strategiyalıq jaqtan toparlar dúziw arqalı programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa, virtual túrde kúni-túni programmalıq támiynat dúziwge múmkinshilik beredi (ádette quyashtı baqlaw modeli dep ataladı). Ekinshi tárepten, Agile islep shıǵıw kóbirek ashıqlıqtı, úziliksiz keri baylanıstı hám ózgerislerge juwap bergende kóbirek iykemlilikti támiyinleydi. === Tártiplestirilgen tarawlar === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları dáslep áhmiyetsiz ónim rawajlandırıwları ushın eń qolaylı dep esaplanǵan, sonlıqtan medicinalıq ásbaplar, farmacevtika, finans, yadrolıq sistemalar, avtomobil hám aviaciya sektorları sıyaqlı tártiplestirilgen tarawlarda qollanıwdan shıǵarılǵan edi. Biraq, sońǵı bir neshe jıl ishinde bul tarawlar ushın Agile usılların beyimlestiriw boyınsha bir qansha baslamalar boldı<ref name="Cawley2010">{{Cite book| sáne = 2010|isbn = 978-3-642-16415-6|pages = 31–36|series = Lecture Notes in Business Information Processing|volume = 65|first1 = Oisín|last1 = Cawley|first2 = Xiaofeng|last2 = Wang|first3 = Ita|last3 = Richardson| title=Lean Enterprise Software and Systems | chapter=Lean/Agile Software Development Methodologies in Regulated Environments – State of the Art |editor-first = Pekka|editor-last = Abrahamsson|editor2-first = Nilay|editor2-last = Oza|doi=10.1007/978-3-642-16416-3_4|hdl = 10344/683}}</ref><ref name="McHugh2014">{{Cite book|date = 2014-11-04|isbn = 978-3-319-13035-4|pages = 190–201|series = Communications in Computer and Information Science|volume = 477|first1 = Martin|last1 = McHugh|first2 = Fergal|last2 = McCaffery|first3 = Garret|last3 = Coady| title=Software Process Improvement and Capability Determination | chapter=An Agile Implementation within a Medical Device Software Organisation |editor-first = Antanas|editor-last = Mitasiunas|editor2-first = Terry|editor2-last = Rout|editor3-first = Rory V.|editor3-last = O'Connor|editor4-first = Alec|editor4-last = Dorling| display-editors = 3|doi=10.1007/978-3-319-13036-1_17|url = https://arrow.dit.ie/cgi/viewcontent.cgi?article=1152&context=scschcomcon}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Wang|first1=Yang|last2=Ramadani|first2=Jasmin|last3=Wagner|first3=Stefan|title=Product-Focused Software Process Improvement |chapter=An Exploratory Study on Applying a Scrum Development Process for Safety-Critical Systems |date=2017-11-29|series=Lecture Notes in Computer Science| til =en|volume=10611|pages=324–340|arxiv=1703.05375|doi=10.1007/978-3-319-69926-4_23|isbn=9783319699257|bibcode=2017arXiv170305375W|s2cid=4585465}}</ref><ref name="SafeScrum">{{Web deregi | url = http://www.sintef.no/safescrum| bet = SafeScrum - SINTEF| baspaxana = Sintef.no| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-mart }}</ref><ref>Thor Myklebust, Tor Stålhane, Geir Kjetil Hanssen, Tormod Wien and Børge Haugset: Scrum, documentation and the IEC 61508-3:2010 software standard, https://web.archive.org/web/20220627235308/https://www.sintef.no/globalassets/ec-61508-documentation-and-safescrum-psam12.pdf</ref>. Tártiplestirilgen tarawlarda qollanılıwı múmkin bolǵan kóplegen standartlar bar, sonıń ishinde ISO 26262, ISO 9000, ISO 9001 hám ISO/IEC 15504. Tártiplestirilgen tarawlarda bir qatar tiykarǵı máseleler ayrıqsha áhmiyetke iye<ref name="Fitzgerald2013">{{Cite book| sáne = May 2013|pages = 863–872|doi = 10.1109/ICSE.2013.6606635|first1 = B.|last1 = Fitzgerald|first2 = K.-J.|last2 = Stol|first3 = R.|last3 = O'Sullivan|first4 = D.|last4 = O'Brien| title=2013 35th International Conference on Software Engineering (ICSE) | chapter=Scaling agile methods to regulated environments: An industry case study |isbn = 978-1-4673-3076-3|hdl = 10344/3055|s2cid = 192403}}</ref>: * Sapanı támiyinlew (QA): Qadaǵalanatuǵın kásiplik process hám ónimniń isenimliligi hám durıslıǵın tiykarlaytuǵın sistemalı hám ajıralmas sapa basqarıwı. * Qáwipsizlik hám qorǵanıw: Paydalanıwshılar ushın qáwipsizlik qáwiplerin azaytıw hám paydalanıwshılardı abaysızdan hám zıyanlı paydalanıwdan qorǵaw ushın rásmiy jobalastırıw hám qáwip-qáterlerdi basqarıw. *Izleniwshilik: Nızamlı talaplarǵa sáykesligin tekseriwge bolatuǵın dálillerdi támiyinleytuǵın hám máselelerdi izlew hám tekseriwdi ańsatlastıratuǵın hújjetlestiriw. * Tekseriw hám tastıyıqlaw (V&V): Programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń barlıq basqıshlarına engizilgen (mısalı, paydalanıwshı talapların anıqlaw, funkcionallıq specifikaciya, dizayn specifikaciyası, kod kórip shıǵıw, blok sınawları, integraciya sınawları, sistema testleri). == Tájiriybe hám qabıl etiw == Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları ámelde hár qanday programmalastırıw paradigması yamasa tili menen qollanılıwı múmkin bolsa da, olar dáslep Smalltalk, Lisp hám keyinirek Java, C# sıyaqlı obektke baǵdarlanǵan ortalıqlar menen tıǵız baylanıslı edi. Agile usılların dáslepki qabıl etiwshiler ádette talapları anıqlawı qıyın hám sistema rawajlanıp atırǵan waqıtta ózgeriwi itimal bolǵan burın bolmaǵan sistemalar ústinde isleytuǵın kishi hám orta kólemdegi toparlar edi. Bul bólimde shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıl etiwge háreket etkende ushırasatuǵın ulıwma máseleler, sonday-aq Agile toparlarınıń sapası hám ónimdarlıǵın ólshewdiń hár túrli usılları súwretlenedi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1 1–24]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1}}</ref>. === Agileni ólshew === ==== Ishki bahalawlar ==== Agility ólshew indeksi, basqalar qatarında, islep shıǵıwlardı ónim islep shıǵıwdıń bes ólshemi boyınsha bahalaydı (dawamlılıq, qáwip, jańalıq, kúsh-ǵayrat hám óz-ara tásir)<ref>{{cite conference |doi=10.1145/1185448.1185509|book-title=ACM-SE 44 Proceedings of the 44th annual Southeast regional conference |page=271 |year=2006 |last=Datta |first=Subhajit |isbn=1595933158 |title=Agility measurement index: a metric for the crossroads of software development methodologies}}</ref>. Basqa usıllar ólshenetuǵın maqsetlerge tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| bet = Assessing Agility| avtor = Peter Lappo| author2 = Henry C.T. Andrew| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090915040232/http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 15-sentyabr | url-status = dead}}</ref> hám bir izertlew tezliktiń agility ólshemi sıpatında qollanılıwı múmkinligin usınıs etedi. Sonday-aq, topardıń Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatların qollanıp atırǵanın anıqlaw ushın Agile ózin-ózi bahalaw usılları bar (Nokia testi<ref>{{Web deregi | url = http://agileconsortium.blogspot.com/2007/12/nokia-test.html| bet = Nokia test, A scrum-specific test| avtor = Joe Little| sáne = 2007-jıl 2-dekabr | baspaxana = Agileconsortium.blogspot.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref>, Karlskrona testi<ref>{{Web deregi | url = http://mayberg.se/learning/karlskrona-test| bet = Karlskrona test, A generic agile adoption test| avtor = Mark Seuffert| author2 = Mayberg, Sweden| baspaxana = Mayberg.se| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-aprel }}</ref>, 42 punkt testi)<ref>{{Web deregi | url = http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| bet = How Agile Are You? (Take This 42 Point Test)| baspaxana = allaboutagile.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140505223335/http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| arxivsáne = 2014-jıl 5-may | url-status = dead}}</ref>. ==== Jámiyetlik sorawnamalar ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qollanıw arqalı sapa, ónimdarlıq hám biznes qanaatlanıwında jetiskenlikler haqqında xabar bergen dáslepki izertlewlerdiń biri 2002-jıldıń noyabrinen 2003-jıldıń yanvarına shekem Shine Technologies tárepinen ótkerilgen sorawnama boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| bet = Agile Methodologies Survey Results| sáne = January 2003 | baspaxana = Shine Technologies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100821225423/http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = 95% stated that there was either no effect or a cost reduction&nbsp;... 93% stated that productivity was better or significantly better&nbsp;... 88% stated that quality was better or significantly better&nbsp;... 83% stated that business satisfaction was better or significantly better}}</ref>. Usıǵan uqsas sorawnama, Agile jaǵdayı, 2006-jıldan baslap hár jılı programmalıq támiynattı islep shıǵıw jámiyetiniń mıńlaǵan qatnasıwshıları menen ótkeriledi. Bul Agile-diń paydaları, úyrenilgen sabaqlar hám jaqsı ámeliyatlar haqqındaǵı pikirlerdiń tendenciyaların qadaǵalaydı. Hárbir sorawnama Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı olarǵa programmalıq támiynattı tezirek jetkerip beriwge járdem beretuǵının; tutınıwshılardıń ózgermeli itibarların basqarıw uqıplılıǵın jaqsılaytuǵının; hám ónimdarlıqtı arttıratuǵının aytqanlardıń sanınıń kóbeyip baratırǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi | url = http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| bet = 2013 State of Agile report: Why Agile?| sáne = 2014-jıl 27-yanvar | baspaxana = stateofagile.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140828012224/http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| arxivsáne = 2014-jıl 28-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-avgust }}</ref>. Sorawnamalar sonday-aq, Agile ónim islep shıǵıw usıllarınıń klassikalıq proektti basqarıwǵa salıstırǵanda jaqsıraq nátiyjeler kórsetkenin izbe-iz kórsetip kelmekte<ref>[https://web.archive.org/web/20180318095442/http://status-quo-agile.net/ Status Quo Agile], Second study on success and forms of usage of agile methods. Retrieved 1 July 2015</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/191800169;jsessionid=2QJ23QRYM3H4PQE1GHPCKH4ATMY32JVN?queryText=agile+survey| bet = Survey Says: Agile Works in Practice| familiya = Ambler| at = Scott| avtorsilteme = Scott Ambler| sáne = 2006-jıl 3-avgust | jumıs = Dr. Dobb's| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = Only 6% indicated that their productivity was lowered&nbsp;... No change in productivity was reported by 34% of respondents and 60% reported increased productivity&nbsp;... 66% [responded] that the quality is higher&nbsp;... 58% of organizations report improved satisfaction, whereas only 3% report reduced satisfaction.}}</ref>. Ulıwma alǵanda, ayırımlardıń Agile islep shıǵıw usıllarınıń olardıń tabıslılıǵın keń kólemli akademiyalıq izertlewge múmkinshilik beriw ushın ele jas ekenligin sezetuǵını haqqında esabatlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/proof.htm| bet = Answering the "Where is the Proof That Agile Methods Work" Question| sáne = 2007-jıl 19-yanvar | baspaxana = Agilemodeling.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-aprel }}</ref>. === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ulıwma qıyınshılıqları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı ámelge asırıwshı shólkemler hám toparlar kóbinese sarqırama islep shıǵıw sıyaqlı dástúrli usıllardan ótiwde qıyınshılıqlarǵa ushıraydı, mısalı, toparlarǵa Agile processi májbúriy túrde júklenedi<ref name="The Art of Agile Development">{{harvnb|Shore|Warden|2008|p=47}}</ref>. Bular kóbinese Agile qarsı úlgileri yamasa kóbirek tarqalǵan Agile iyisleri dep ataladı. Tómende ayırım keń tarqalǵan mısallar keltirilgen: ==== Ulıwma ónim dizaynınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqseti - isleytuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵarıwǵa kóbirek itibar beriw hám hújjetlestiriwge azıraq dıqqat awdarıw. Bul process kóbinese qatań qadaǵalanatuǵın hám sistemadaǵı kishkene ózgerisler qollap-quwatlawshı hújjetlerdi anaǵurlım qayta kórip shıǵıwdı talap etetuǵın sarqırama modellerine qarama-qarsı. Biraq, bul hesh qanday analiz yamasa dizayn ámelge asırmawdı aqlamaydı. Dizaynǵa itibar bermew topardıń dáslep tez alǵa ilgerilewine, biraq keyin sistemanı keńeytiwge urınǵanda ádewir qayta islewdi talap etiwine alıp keliwi múmkin. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri - onıń qaytalanıwshı ekenligi. Durıs islengende, Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı dizaynnıń sistema rawajlanǵanı sayın payda bolıwına múmkinshilik beredi hám toparǵa ulıwmalıqlardı hám qayta paydalanıw múmkinshiliklerin tabıwǵa járdem beredi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48 48–49]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48}}</ref>. ==== Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, waqıyalar (qollanıw jaǵdayı sıpatlamalarına uqsas) ádette talaplardı anıqlaw ushın qollanıladı, al iteraciya - topar belgili maqsetlerge arnalǵan qısqa waqıt aralıǵı<ref>{{Web deregi | last1 = Rouse| first1 = Margaret| bet = Sprint (software development) definition| url = http://searchsoftwarequality.techtarget.com/definition/Scrum-sprint| jumıs = searchsoftwarequality.techtarget.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw jumıstıń jaqsı aǵımına zıyanlı. Bular ónim beklogına qosılıwı hám keyingi iteraciya ushın basımlıq beriliwi kerek yamasa siyrek jaǵdaylarda iteraciya biykar etiliwi múmkin<ref name="axisagile.com.au">{{Web deregi| last1 = Goldstein| first1 = Ilan| bet = Sprint issues – when sprints turn into crawls| url = http://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| jumıs = www.axisagile.com.au| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 11-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20250212013517/https://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| arxivsáne = 2025-jıl 12-fevral }}</ref>. Bul waqıyanıń keńeye almaytuǵının ańlatpaydı. Toparlar jańa informaciya menen islesiwi kerek, bul waqıya ushın qosımsha wazıypalardı payda etiwi múmkin. Eger jańa informaciya waqıyanıń iteraciya dawamında tamamlanıwına kesent etse, onda ol keyingi iteraciyaǵa ótkeriliwi kerek. Biraq, ol qalǵan barlıq waqıyalarǵa qaraǵanda basımlıq beriliwi kerek, óytkeni jańa informaciya waqıyanıń dáslepki áhmiyetliligin ózgertken bolıwı múmkin. ==== Qáwender qollawınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw kóbinese shólkemlerde programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparları tárepinen ózleriniń islep shıǵıw processlerin optimallastırıw hám programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklindegi izbe-izlikti támiyinlew ushın tómennen joqarıǵa qarap ámelge asırıladı. Qáwender qollawı bolmaǵanlıqtan, toparlar biznes sherikleri, basqa rawajlandırıw toparları hám basqarıwdan qıyınshılıqlar hám qarsılıqqa ushırawı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, olar sáykes qarjılandırıw hám resurslar bolmasa qıynalıwı múmkin<ref>{{Web deregi| url = http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| bet = Project Roles and Responsibility Distribution| jumıs = agile-only.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150418122752/http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| arxivsáne = 2015-jıl 18-aprel }}</ref>. Bul sátsizlik itimallıǵın arttıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Bourne| first1 = Lynda| bet = What Does a Project Sponsor Really Do?| url = http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| jumıs = blogs.pmi.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140607221010/http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| url-status = dead}}</ref>. ==== Jetkiliksiz oqıtıw ==== VersionOne tárepinen ótkerilgen soraw-maǵlıwmat qatnasıwshılardıń sátsiz Agile ámelge asırıwlardıń eń áhmiyetli sebebi sıpatında jetkiliksiz oqıtıwdı kórsetkenin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| bet = 9th State of Agile Report| jumıs = Stage of Agile Survey| baspaxana = VersionOne| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150112225122/http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| arxivsáne = 2015-jıl 12-yanvar | url-status = dead}}</ref> Toparlar Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń basqa usıllar, mısalı sarqırama usılına salıstırǵanda azaytılǵan processleri Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın haqıyqıy qaǵıydalar joq degendi ańlatadı dep oylaw qaqpanına túsip qalǵan. ==== Ónim iyesi roli durıs toltırılmaǵan ==== Ónim iyesi islep shıǵıw iskerliginde biznesti wákillik etiwge juwapker hám kóbinese eń talapshań rol bolıp esaplanadı<ref>{{cite book|author1=Sims, Chris |author2=Johnson, Hillary Louise |title=The Elements of Scrum|year=2011 |url=https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims | sáne =2011-02-15|publisher=Dymaxicon|page=[https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims/page/73 73]|edition=Kindle}}</ref>. Keń tarqalǵan qáte - ónim iyesi rolin islep shıǵıw toparınan birew menen toltırıw. Bul topardıń biznesten haqıyqıy keri baylanıssız óz betinshe áhmiyetlilik boyınsha sheshim qabıl etiwin talap etedi. Olar biznes máselelerin ishki tárepten sheshiwge urınadı yamasa topardan tısqarı baǵdar izlep jumıstı keshiktiredi. Bul kóbinese dıqqattıń bóliniwine hám birge islesiwdiń buzılıwına alıp keledi<ref>{{Web deregi | last1 = Rothman| first1 = Johanna Rothman| bet = When You Have No Product Owner at All| url = http://www.jrothman.com/blog/mpd/2011/08/when-you-have-no-product-owner-at-all.html| jumıs = www.jrothman.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 25-avgust }}</ref>. ==== Komandalar itibarda emes ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparlardan ónim boyınsha minnetlemelerdi orınlawdı talap etedi, bul olardıń tek sol ónim boyınsha jumısqa dıqqat qaratıwı kerek degendi bildiredi. Biraq, bos waqtı bar bolıp kóringen topar aǵzalarınan kóbinese basqa jumıslardı da orınlawı kútiledi, bul olardıń óz toparı minnetlengen jumıstı tamamlawǵa járdem beriwin qıyınlastıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Fox| first1 = Alyssa| bet = Working on Multiple Agile Teams| url = http://techwhirl.com/working-multiple-agile-teams/| jumıs = techwhirl.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | sáne = 2014-jıl 8-aprel }}</ref>. ==== Artıqsha tayarlıq/jobalastırıw ==== Toparlar júdá kóp waqıttı tayarlıq yamasa jobalastırıwǵa jumsaw duzaǵına túsip qalıwı múmkin. Bul Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen az tanısqan toparlar ushın keń tarqalǵan duzaq bolıp, toparlar barlıq waqıyalardı tolıq túsiniw hám anıqlawǵa májbúr boladı. Toparlar tek isenimli bolǵan waqıyalar menen alǵa talpınıwǵa tayar bolıwı kerek, sońınan iteraciya dawamında keyingi iteraciyalar ushın jumıstı ashıw hám tayarlawdı dawam etiwi kerek (kóbinese bul beklogtı (artta qalıwdı) tazalaw yamasa tártipke keltiriw dep ataladı). ==== Kúndelikli turıp jıynalısta máseleni sheshiw ==== Kúndelikli turıp jıynalıs barlıq topar aǵzaları informaciya tarqatatuǵın maqsetli, óz waqtındaǵı jıynalıs bolıwı kerek. Eger másele sheshiw júz berse, bul kóbinese tek belgili topar aǵzaların qamtıwı múmkin hám potencial túrde pútkil topardıń waqtın eń jaqsı paydalanıw bolmawı múmkin. Eger kúndelikli turıp jıynalıs waqtında topar máseleni sheshiwge kirisip ketse, bul kishi topar talqılay alǵansha keyinge qaldırılıwı kerek, ádette bul turıp jıynalıs tamamlanǵannan keyin dárhal boladı<ref>{{Web deregi | bet = Daily Scrum Meeting| url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/daily-scrum| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. ==== Wazıypalardı bólistiriw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqsetli paydalarınıń biri - toparǵa tańlaw múmkinshiligin beriw, óytkeni olar máselege eń jaqın. Sonıń menen bir qatarda, olar sheshim qabıl etiwde eń sońǵı informaciyanı paydalanıw ushın ámelge asırıwǵa múmkin bolǵanınsha jaqın tańlaw etiwi kerek. Eger topar aǵzalarına wazıypalar basqalar tárepinen yamasa processtiń dáslepki basqıshlarında berilse, lokallasqan hám óz waqtındaǵı sheshim qabıl etiwdiń paydaları joǵalıwı múmkin<ref name="Effective Sprint Planning">{{Web deregi | last1 = May| first1 = Robert| bet = Effective Sprint Planning| url = http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| jumıs = www.agileexecutives.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140628102810/http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| arxivsáne = 2014-jıl 28-iyun }}</ref>. Jumıstı tapsırıw sonday-aq topar aǵzaların belgili rollerge shekleydi (mısalı, A topar aǵzası bárqulla maǵlıwmatlar bazası menen jumıs islewi kerek), bul kross-trening múmkinshiliklerin shekleydi.<ref name="Effective Sprint Planning" /> Topar aǵzaları ózleri óz qábiletlerin keńeytetuǵın hám kross-trening múmkinshiliklerin beretuǵın wazıypalardı tańlay aladı. ==== Skrum masteriniń qosqan úlesi retinde ==== Agile qunlılıqları hám principlerine sáykes keletuǵının tastıyıqlaytuǵın Scrum strukturasında, skrum masteri roli skrum processiniń orınlanıwın támiyinlew hám skrum toparın usı process boyınsha úyretiw ushın juwapker. Keń tarqalǵan qátelik - skrum masteriniń úles qosıwshı retinde háreket etiwi. Scrum strukturası tárepinen qadaǵan etilmegen bolsa da, skrum masteri birinshi gezekte skrum masteri rolinde háreket etiw imkaniyatına iye ekenligine hám rawajlandırıw wazıypaları ústinde islemewine isenim payda etiwi kerek. Skrum masteriniń roli ónimdi jaratıwdan góre processti jeńillestiriw bolıp tabıladı<ref name="agileconnection.com">{{Web deregi | last1 = Berczuk| first1 = Steve| bet = Mission Possible: ScrumMaster and Technical Contributor| url = http://www.agileconnection.com/article/mission-possible-scrummaster-and-technical-contributor?page=0%2C1| jumıs = www.agileconnection.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Skrum masteriniń kóp wazıypalardı bir waqıtta orınlawı ónimdarlıqqa keri tásir etetuǵın kóp kontekst almasıwlarına alıp keliwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, skrum masteri topardıń alǵa ilgerilewi ushın tosqınlıqlardı joq etiwge juwapker bolǵanlıqtan, ayırım tapsırmalardıń alǵa talpınıwınan alınǵan payda, potencialdıń jetispewshiligi sebepli keyinge qaldırılǵan tosqınlıqlardan ústin bolmawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/how-not-to-burn-your-budget-with-agile-scrum/| bet = How to Implement Agile Scrum| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar }}</ref>. ==== Test avtomatizaciyasınıń jetispewshiligi ==== Agile islep shıǵıwdıń iterativlik tábiyatı sebepli, kóp márte testten ótkeriw talap etiledi. Avtomatlastırılǵan testlew qaytalanıwshı blok, integraciya hám regressiya testleriniń tásirin azaytıwǵa járdem beredi hám baǵdarlamashılar menen testlewshilerge joqarı qunlı jumıslarǵa dıqqat awdarıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi| last1 = Namta| first1 = Rajneesh| bet = Thoughts on Test Automation in Agile| url = http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| jumıs = www.infoq.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140818062107/http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| arxivsáne = 2014-jıl 18-avgust }}</ref>. Test avtomatizaciyası sonday-aq iterativlik programmalıq támiynattı islep shıǵıw talap etetuǵın úziliksiz qayta qurıwdı qollaydı. Baǵdarlamashıǵa qayta qurıwdıń qollanbanıń funkcionallıǵın ózgertpegenin tastıyıqlaw ushın testlerdi tez ótkiziwge múmkinshilik beriw, jumıs kólemin azaytıwı hám tazalaw háreketleri jańa kemshiliklerdi kirgizbegenine isenimdi arttırıwı múmkin. ==== Texnikalıq qarızdıń jıynalıwına jol qoyıw ==== Jańa funkcionaldı jetkerip beriwge dıqqat awdarıw texnikalıq qarızdıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin. Topar kemshiliklerdi saplastırıw hám qayta qurıw ushın ózlerine waqıt ajıratıwı kerek. Texnikalıq qarız óndiristegi kemshilikler topardı alǵa ilgerilewden alańlatatuǵınlıqtan, jobalastırılmaǵan jumıslardıń kólemin arttırıw arqalı jobalaw qábiletlerine kesent etedi<ref name="Technical Debt + Red October">{{Web deregi| last1 = Band| first1 = Zvi| bet = Technical Debt + Red October| jumıs = Zvi Band| url = http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2014-jıl 22-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140714193439/http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| arxivsáne = 2014-jıl 14-iyul }}</ref>. Sistema rawajlanǵan sayın qayta qurıw áhmiyetli<ref>{{Web deregi | last1 = Shore| first1 = James| bet = The Art of Agile Development: Refactoring| url = http://www.jamesshore.com/Agile-Book/refactoring.html| jumıs = www.jamesshore.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Waqıt ótiwi menen turaqlı texnikalıq xızmettiń joqlıǵı kemshiliklerdiń hám rawajlandırıw qárejetleriniń artıwına alıp keledi.<ref name="Technical Debt + Red October" /> ==== Bir iteraciyada júdá kóp nárseni qamtıwǵa urınıw ==== Keń tarqalǵan qáte túsinik - Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw úziliksiz ózgerislerge jol qoyadı dep esaplaw, biraq iteraciya beklogı - bul iteraciya dawamında orınlanıwı múmkin bolǵan jumıslar haqqında kelisim<ref>{{Web deregi | bet = Step 4: Sprint Planning (Tasks)| url = http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| jumıs = www.allaboutagile.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140629145319/http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| arxivsáne = 2014-jıl 29-iyun | url-status = dead}}</ref>. Orınlanıwdaǵı jumıslardıń (WIP) júdá kóp bolıwı kontekst almasıw hám gezekke turıw sıyaqlı nátiyjesizliklerge alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = http://leankit.com/blog/2014/03/limiting-work-in-progress/| bet = Why Limiting Your Work-in-Progress Matters| jumıs = leankit.com| last1 = George| first1 = Claire| sáne = 2014-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Topar qosımsha jumıslardı qabıl etiwge májbúr bolıw sezimine berilmewi kerek<ref>{{Web deregi | url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/sprint-planning-meeting/| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | bet = Sprint Planning Meeting}}</ref>. ==== Belgilengen waqıt, resurslar, kólem hám sapa ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw waqıttı (iteraciya dawamlılıǵı), sapanı hám ideal jaǵdayda resurslardı aldın ala belgileydi (biraq baǵdarlamashılar kóbinese óndiris waqıyaların basqarıw ushın wazıypalardan shetletilse, turaqlı resurslardı saqlaw qıyın bolıwı múmkin), al kólem ózgermeli bolıp qaladı. Tutınıwshı yamasa ónim iyesi kóbinese iteraciya ushın turaqlı kólemdi talap etedi. Biraq, toparlar belgilengen waqıt, resurslar hám kólemge (ádette proektti basqarıw úshmúyeshi dep ataladı) minnetleme alıwǵa qarsılıq kórsetiwi kerek. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń belgilengen waqıtı hám resurslarına kólem qosıwǵa urınıwlar sapanıń tómenlewine alıp keliwi múmkin<ref name="adeptechllc.com">{{Web deregi | last1 = McMillan| first1 = Keith| bet = Time, Resources, Scope... and Quality.| url = http://www.adeptechllc.com/2010/05/13/time-resources-scope-and-quality/| jumıs = www.adeptechllc.com| sáne = 2010-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun }}</ref>. ==== Baǵdarlamashınıń sharshawı ==== Agile ámeliyatlarınıń maqsetli páti hám úziliksiz tábiyatı sebepli, jetkerip beriw toparı aǵzaları arasında sharshaw qáwpi joqarı<ref>{{cite journal|title=Current study on limitations of Agile|journal=Procedia Computer Science|volume=78|pages=291–297|date=January 2016|doi=10.1016/j.procs.2016.02.056|doi-access=free}}</ref>. == Agile basqarıwı == Agile proektti basqarıwı - bul iteraciyalıq islep shıǵıw processi bolıp, onda durıs paydalanıwshı tájiriybesin jaratıw ushın paydalanıwshılar hám mápli táreplerden úziliksiz keri baylanıs alınadı. Agile processin ámelge asırıw ushın hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, olardıń qatarına scrum, ekstremal programmalastırıw, lean hám kanban kiredi<ref name="europeanbusinessreview.com">{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 1-noyabr | bet = The Procurement Call for Agile, What does it mean?| url = https://www.europeanbusinessreview.com/the-procurement-call-for-agile-what-does-it-mean}}</ref>. Agile basqarıwı termini injenerlik, informaciyalıq texnologiyalar hám basqa biznes tarawlarında dizayn hám qurıw iskerliklerin basqarıwdıń iteraciyalıq, inkremental usılına qollanıladı. Bul usıl Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw manifestinde bayan etilgen principlerge tiykarlanıp, jańa ónim yamasa xızmetti rawajlandırıwdı júdá iykemli hám interaktiv túrde usınıwǵa itibar beredi<ref>{{Cite book |last=Moran |first=Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile proektti basqarıw kórsetkishleri aljasıwdı azaytıwǵa, hálsiz noqatlardı anıqlawǵa hám rawajlanıw cikli dawamında komandanıń jumısın bahalawǵa járdem beredi. Támiyinlew shınjırınıń iykemliligi - bul támiyinlew shınjırınıń usınıs hám talap boyınsha belgisizlik hám ózgermelilik penen gúresiw uqıplılıǵı. Iykemli támiyinlew shınjırı óz quwatın tez arada kóbeytip hám azayta aladı, sonlıqtan ol tez ózgeriwshi tutınıwshı talabına beyimlese aladı. Aqırında, strategiyalıq iykemlilik - bul shólkemniń óz ortalıǵı rawajlanıp atırǵan waqıtta óz háreket baǵdarın ózgertiw uqıplılıǵı. Strategiyalıq iykemlilik ushın sırtqı ózgerislerdi jetkilikli dárejede erte seziw hám bul ózgeriwshi ortalıqqa beyimlesiw ushın resurslardı bólistiriw áhmiyetli. Agile X texnikaları ekstremal proektti basqarıwı dep te atalıwı múmkin. Bul iteraciyalıq ómirlik cikliniń bir túri bolıp<ref>{{Web deregi | sáne = 2008-jıl 22-oktyabr | bet = Which Life Cycle Is Best for Your Project?| url = https://pmhut.com/which-life-cycle-is-best-for-your-project| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-oktyabr | jumıs = PMHut| til = en-US}}</ref>, onda jetkerip beriletuǵın nárseler basqıshlar boyınsha tapsırıladı. Agile hám iteraciyalıq rawajlanıw arasındaǵı tiykarǵı parıq - Agile usılları hárbir jetkeriw ciklinde (iteraciyada) jetkerip beriletuǵın nárselerdiń kishi bóleklerin tolıq tamamlaydı<ref>{{Web deregi| bet = Agile Project Management| url = http://www.versionone.com/agile-project-management/| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | jumıs = VersionOne| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150609232115/http://www.versionone.com/agile-project-management/| arxivsáne = 2015-jıl 9-iyun }}</ref>, al iteraciyalıq usıllar jetkerip beriletuǵın nárselerdiń pútkil toplamın waqıt ótiwi menen rawajlandırıp, olardı proekttiń aqırında tamamlaydı. Iteraciyalıq hám Agile usıllarınıń ekewi de proektti shólkemlestiriwdiń izbe-iz formalarında payda bolǵan hár túrli tosqınlıqlarǵa juwap retinde islep shıǵılǵan. Mısalı, texnologiyalıq proektler quramalasqan sayın, aqırǵı paydalanıwshılar progressiv prototiplerdi kóre almastan uzaq múddetli talaplardı anıqlawda qıyınshılıqqa ushıraydı. Iteraciyalar menen rawajlanatuǵın proektler bul talaplardı jetilistiriwge járdem beriw ushın úziliksiz keri baylanıs jıynay aladı. Agile basqarıwı komanda aǵzaları arasında ótken jumıs haqqında kommunikaciya hám oylanıwǵa túrtki bolatuǵın ápiwayı qurılmanı da usınadı<ref>{{Web deregi| bet = What is Agile Management?| url = http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | baspaxana = Project Laneways| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150602074558/http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| arxivsáne = 2015-jıl 2-iyun }}</ref>. Dástúrli sarqırama jobalastırıwdı qollanǵan hám Agile rawajlanıw usılın qabıl etken komandalar ádette transformaciya basqıshınan ótedi hám kóbinese komandalarǵa tegis transformaciyadan ótiwge járdem beretuǵın Agile trenerleriniń járdemine mútáj boladı. Ádette Agile trenerliginiń eki stili bar: iyteriw tiykarındaǵı hám tartıw tiykarındaǵı Agile trenerligi. Bul jerde «iyteriw sisteması» sprintke qanday wazıypalar sıyıwı múmkin ekenligin aldın ala bahalawdı (jumıstı iyteriwdi) ańlatıwı múmkin, mısalı, scrum menen; al «tartıw sisteması» wazıypalar tek imkaniyat bolǵanda ǵana orınlanatuǵın ortalıqtı ańlatıwı múmkin<ref>{{Cite book |last1=Benson |first1=Jim |title=Personal Kanban: mapping work, navigating life |year=2011 |url=https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens |last2=De Maria Barry |first2=Tonianne | sáne =2011 |publisher=Modus Cooperandi Press |isbn=978-1-4538-0226-7 |edition=1st |location=Seattle, WA |page=[https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens/page/38 38]}}</ref>. Agile basqarıw usılları biznes hám húkimet sektorlarında da qollanılǵan hám beyimlestirilgen. Mısalı, Amerika Qurama Shtatlarınıń federal húkimeti sheńberinde, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Xalıqaralıq Rawajlanıw Agentligi (USAID) baǵdarlamalastırıwdı iteraciyalaw hám beyimlestiriw ushın birge islesiw, úyreniw hám beyimlesiw (CLA) strategiyaların kirgiziwge qaratılǵan birlesken joybar basqarıw usılın qollanbaqta<ref>USAID. [https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf "ADS Chapter 201 Program Cycle Operational Policy«] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf |date=23 October 2019 }}. Retrieved 19 April 2017</ref>. Agile metodları Proektlerdi Basqarıw Bilimleri Jıynaǵına Qollanba (PMBOK Guide 6-shı Basılım) ishinde Ónimdi Islep shıǵıw Ómirlik Cikl anıqlaması astında aytıladı: {{blockquote|Proekttiń ómirlik ciklı ishinde, ádette ónim, xızmet yamasa nátiyjeniń rawajlanıwı menen baylanıslı bir yamasa bir neshe basqısh boladı. Bular islep shıǵıwdıń ómirlik ciklı dep ataladı (...) Adaptiv ómirlik cikllar - bul Agile, iteraciyalı yamasa inkremental. Tolıq kólemli tapsırma iteraciya baslanıwdan aldın anıqlanadı hám maqullanadı. Adaptiv ómirlik cikllar sonday-aq Agile yamasa ózgeriske baǵdarlanǵan ómirlik cikllar dep te ataladı<ref>[[Project Management Institute]], ''[[A Guide to the Project Management Body of Knowledge]]'' (PMBOK Guide), Sixth Edition</ref>.}} === Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan tısqarı qollanılıwı === [[Fayl:Agile Brazil 2014 conference entrance.jpg|Agile Braziliya 2014 konferenciyası|thumb|right]] Jan-Lup Richettiń (ESSEC Strategiyalıq Innovaciya hám Xızmetler Institutınıń ilimiy xızmetkeri) pikirinshe, »bul usıldı programmalıq emes ónimler ushın hám ulıwma proektlerdi basqarıw ushın, ásirese innovaciya hám belgisizlik tarawlarında nátiyjeli qollanıwǵa boladı." Nátiyje - házirgi tutınıwshılardıń talaplarına eń jaqsı juwap beretuǵın hám minimal shıǵın, ısıraplar hám waqıt jumsap jetkerip beriletuǵın ónim yamasa proekt bolıp, kompaniyalarǵa dástúrli usıllarǵa qaraǵanda erterek payda alıwǵa múmkinshilik beredi<ref>Richet, Jean-Loup (2013). ''Agile Innovation''. Cases and Applied Research, n°31. ESSEC-ISIS. {{ISBN|978-2-36456-091-8}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq ónimlerdi rawajlandırıw ushın keń qollanılǵan hám olardıń geyparaları programmalıq támiynattıń obekt texnologiyaları sıyaqlı ayırım qásiyetlerin paydalanadı<ref name="Smith2007">{{Cite book |last=Smith |first=Preston G |title=Flexible Product Development |url=https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit |publisher=Jossey-Bass |year=2007 |isbn=978-0-7879-9584-3 |page=[https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit/page/25 25]}}</ref>. Biraq, bul texnikalardı kompyuterler, medicinalıq ásbaplar, awqat, kiyim-kenshek hám muzıka sıyaqlı programmalıq emes ónimlerdi islep shıǵıwda da qollanıwǵa boladı<ref>{{Cite book |last=Newton Lee |title="Getting on the Billboard Charts: Music Production as Agile Software Development,« ''Digital Da Vinci: Computers in Music'' |publisher=Springer Science+Business Media |year=2014 |isbn=978-1-4939-0535-5}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları rawajlandırıwǵa tiyisli emes IT infrastrukturasın ornatıw hám kóshirip ótkeriwde de qollanılǵan. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ayırım keń principleri biznes iykemliligi yamasa Agile biznesti basqarıw atamaları astında ulıwma basqarıwda da (mısalı, strategiya, basqarıw, qáwip, qarjı) qollanılǵan<ref>{{Cite book |last=Moran, Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |publisher=Springer Verlag |year=2015 |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile programmalıq támiynat metodologiyaları sonday-aq oqıwdı injenerlik jobalaw procesinde de qollanılǵan, bul - oqıwshılardı hám olardıń rawajlanıwın qollap-quwatlaw ushın oqıtıw ilimlerin, adamǵa baǵdarlanǵan dizayndı hám maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sheshim qabıl etiwdi qollanatuǵın iteraciyalı, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan process<ref>{{Citation |last1=Barrett |first1=M. |title=Learning Engineering Toolkit |date=2022 |pages=269–278 |chapter=Lean-Agile Development Tools |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781003276579-16 |last2=Goodell |first2=J.|isbn=978-1-003-27657-9 }}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw paradigmaların ómirdiń basqa tarawlarında, mısalı, balalardı tárbiyalawda da qollanıwǵa boladı. Onıń bala rawajlanıwındaǵı tabısı ayırım tiykarǵı basqarıw principlerine tiykarlanǵan bolıwı múmkin; kommunikaciya, beyimlesiw hám xabardarlıq. TED Talk bayanatında Bruce Feiler úy xojalıǵın basqarıw hám balalardı tárbiyalawda tiykarǵı Agile paradigmaların qalay qollanǵanın bólisken<ref>[http://www.ted.com/talks/bruce_feiler_agile_programming_for_your_family.html »Agile programming – for your family"].</ref>. == Sın == Agile ámeliyatları iri shólkemlerde hám rawajlandırıwdıń ayırım túrlerinde nátiyjesiz bolıwı múmkin dep kórsetilgen<ref>{{cite book|url=http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1380615|first=Craig|last=Larman|author2=Bas Vodde|title=Top Ten Organizational Impediments to Large-Scale Agile Adoption |publisher=InformIT |date=2009-08-13}}</ref>. Kóplegen shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyalarınıń júdá ekstremal ekenine isenedi hám Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám jobaǵa baǵdarlanǵan usıllardı aralastırǵan gibrid usılın qabıl etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.binfire.com/blog/2016/07/hybrid-project-management-methodology//| bet = Introduction to Hybrid project management| jumıs = Collaboration Corner| sáne = 2016-jıl 20-iyul }}</ref><ref>{{cite journal|last=Barlow|first=Jordan B.|author2=Justin Scott Giboney|author3=Mark Jeffery Keith|author4=David W. Wilson|author5=Ryan M. Schuetzler|author6=Paul Benjamin Lowry|author7= Anthony Vance|title=Overview and Guidance on Agile Development in Large Organizations|journal=Communications of the Association for Information Systems|year=2011|volume=29|issue=1|pages=25–44|doi=10.17705/1CAIS.02902|doi-access=free}}</ref>. Dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw metodı (DSDM) sıyaqlı ayırım usıllar bunı tiykarǵı principlerden bas tartpastan, tártipli túrde ámelge asırıwǵa háreket etedi. Agile ámeliyatlarınıń keńnen qollanılıwı sonday-aq basqarıw modası sıpatında sınǵa alınǵan, óytkeni ol bar bolǵan jaqsı ámeliyatlardı jańa atamalar menen táriyipleydi, rawajlandırıw strategiyalarına qatnasta bir ólshem hámmege tuwrı keledi degen kóz-qarastı itibarǵa aladı hám usıldı nátiyjelerden joqarı qoyadı dep qáte bahalanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.batimes.com/kupe-kupersmith/agile-is-a-fad.html| bet = Agile is a Fad| familiya = Kupersmith| at = Kupe| sáne = 2011-jıl 4-iyul }}</ref>. Alister Kokburn 2011-jılı 12-fevralda Yuta shtatındaǵı Snoubirdte Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw Manifestiniń 10 jıllıǵın bayramlawdı shólkemlestirdi, dáslepki jıynalısqa qatnasqan hám sońınan qosılǵan 30 dan aslam adamdı jıynadı. Bólmedegi shama menen 20 pildiń dizimi ('talqılanbaytuǵın' Agile temaları/máseleleri) toplandı, oǵan tómendegi aspektler kiredi: Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları hám kontekstiniń awqamları, sátsizlikleri hám sheklewleri (múmkin sebepleri: kommerciyalıq mápler, kontekstsizlestiriw, sátsizlikke tiykarlanıp alǵa ilgerilewdiń anıq jolınıń joqlıǵı, obektiv dálillerdiń sheklengenligi, kognitiv kemshilikler hám pikirlew qáteleri), siyasat hám mádeniyat<ref name="TeenAgile">{{Web deregi | url = http://www.infoq.com/articles/agile-teenage-crisis| at = Philippe| familiya = Kruchten| bet = Agile's Teenage Crisis?| baspaxana = InfoQ| sáne = 2011-jıl 20-iyun }}</ref>. Filipp Kruxten bılay dep jazǵan: {{Blockquote |text=Agile háreketi ayırım jaǵdaylarda jasóspirimge uqsaydı: ózin júdá jaqsı ańlaydı, úziliksiz aynaǵa qarap sırtqı kórinisin tekseredi, sındı az qabıl etedi, tek óz teńlesleri menen bolıwǵa qızıǵadı, ótmishten kelgen barlıq danalıqtı tek ótmishten bolǵanı ushın daw menen biykarlaydı, jańa ádetler hám jańa jargonlardı qabıl etedi, geyde tákabbir hám menmen boladı. Biraq onıń onnan keyin de jetilisetuǵınına, sırtqı dúnyaǵa ashıq bolatuǵınına, kóbirek oylanatuǵınına hám sonlıqtan da nátiyjelirek bolatuǵınına gúmanım joq. |author=Filipp Kruxten<ref name="TeenAgile" />}} «Manifest» joqarı bilimlendiriw basqarıwı hám basshılıǵına unamsız tásir etiwi múmkin, óytkeni ol administratorlarǵa ásterek dástúrli hám oylanıp is tutıw processlerin «shaqqan» processler menen almastırıwdı usınıs etti. Bul koncepciya universitet oqıtıwshıları arasında siyrek qabıl etildi<ref>Richard Utz, «Against Adminspeak,» [https://www.chronicle.com/article/Against-Adminspeak/249047?key=hsZMErKIgGC276GPIxqHkSP5jbKbjZo7inN_XME_7x91_awBNokn0OtP-fqf8M6Ic0s4X016U01jTmlpaGVtSElwWjVONE9iRjI5UW9BdldZNVlTVEotMUVyVQ Chronicle of Higher Education], 24 June 2020.</ref>. Basqa bir sın - kóp jaǵdaylarda Agile basqarıw hám dástúrli basqarıw ámeliyatları bir-birine qarama-qarsı bolıp shıǵadı. Bul ámeliyattıń keń tarqalǵan sını - ámeliyattı úyreniw hám engiziwge jumsalǵan waqıt, potencial paydalarına qaramastan, júdá qımbatqa túsedi. Dástúrli basqarıwdan Agile basqarıwǵa ótiw Agile ge tolıq boysınıwdı hám shólkemniń barlıq aǵzalarınıń processti aqırına shekem alıp barıwǵa bekkem minnetlemesin talap etedi. Shólkem boyınsha teń emes nátiyjeler, xızmetkerlerdiń qábiletine salıstırǵanda ózgerislerdiń kópligi yamasa transformaciya aqırında kepilliklerdiń joqlıǵı sıyaqlı máseleler - olardıń tek bir neshe mısalları bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding With Agile|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Pearson|year=2015|isbn=978-0-321-57936-2|pages=[https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn/page/5 5]–10}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 8e9zq3lp0arpmprsr4kgivbyj4904xn 275089 275088 2026-10-18T12:23:35Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275089 wikitext text/x-wiki '''Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw''' – [[2001|2001-jılı]] 17 [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıdan]] ibarat «Agile Alyans» toparı tárepinen kelisilgen bahalıqlar hám principlerdi sáwlelendiretuǵın [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] usıllarınıń ulıwma termini bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.agilealliance.org/agile101/| bet = What is Agile?| sáne = 2015-jıl 29-iyun | jumıs = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyul }}</ref>. Olardıń «Agile Programmalıq Támiynattı Islep Shıǵıw Manifesti»nde jazılǵanınday, baǵdarlamashılar tómendegilerdi itibarǵa aladı<ref name="AgileManifesto">{{Web deregi | url = http://agilemanifesto.org/| bet = Manifesto for Agile Software Development| arxivurl = | arxivsáne = | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| jumıs = | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-iyun }}</ref>: * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' Ámeliyatshılar sol waqıttaǵı jańa ámeliyatlardan, sonıń ishinde ekstremal programmalastırıw, scrum, dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı, adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám hújjetlestiriwge tiykarlanǵan, awır programmalıq támiynattı islep shıǵıw processlerine alternativ zárúrligine túsinikli bolıwdan ilham alǵanın aytadı<ref name="LarmanGuide">{{Cite book|last=Larman|first=Craig|year=2004|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|url=https://archive.org/details/agileiterativede0000larm|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-13-111155-4|page=[https://archive.org/details/agileiterativede0000larm/page/27 27]}}</ref>. Agile kóz-qarastan kóplegen programmalıq támiynat islep shıǵıw ámeliyatları payda boldı. Bul Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlar, geyde Agile (bas hárip penen)<ref>{{Web deregi | url = https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| bet = Agile With a Capital "A" Vs. agile With a Lowercase "a"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160105105258/https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| arxivsáne = 2016-jıl 5-yanvar | familiya = Rally| sáne = 2010 | qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-sentyabr | url-status = unfit}}</ref> dep atalıp, ózin-ózi shólkemlestiriwshi hám funkcional-aralıq komandalardıń olardıń tutınıwshı(lar)/aqırǵı paydalanıwshı(lar) menen birge islesiwi arqalı talaplar, ashılıwlar hám sheshimlerdi jaqsılawdı óz ishine aladı<ref name="WhatIsAgile">{{Web deregi | url = http://www.agilealliance.org/the-alliance/what-is-agile/| bet = What is Agile Software Development?| sáne = 2013-jıl 8-iyun | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-aprel }}</ref>. Agile kóz-qaras hám Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlardıń programmalıq támiynat islep shıǵıw processin jaqsılaytuǵını haqqında kóp jaǵdaylıq dáliller bar bolsa da, empirikalıq dáliller sheklengen hám tolıq isendiretuǵın emes<ref>{{Cite journal|last1=Dybå|first1=Tore|last2=Dingsøyr|first2=Torgeir|title=Empirical studies of agile software development: A systematic review|url=https://archive.org/details/sim_information-and-software-technology_2008-08_50_9-10/page/n4|journal=Information and Software Technology|date=1 August 2008|volume=50|issue=9–10|pages=833–859|doi=10.1016/j.infsof.2008.01.006| til =en|issn=0950-5849}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lee|first1=Gwanhoo|last2=Xia|first2=Weidong|date=2010|title=Toward Agile: An Integrated Analysis of Quantitative and Qualitative Field Data on Software Development Agility|journal=MIS Quarterly|volume=34|issue=1|pages=87–114|doi=10.2307/20721416}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kroll|first1=J.|last2=Richardson|first2=I.|date=2018|title=Empirical evidence in follow the Sun software development: A systematic mapping study|journal=Information and Software Technology|volume=93|pages=30–44|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.011}}</ref>. == Tariyxı == Iteraciyalıq hám inkrementallıq programmalıq támiynat islep shıǵıw usılların 1957-jılǵa shekem izlewge boladı, al evolyuciyalıq joba basqarıw<ref name="EvolutionaryProjectManagement">{{Web deregi | url = https://www.gilb.com/Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (Original page, external archive)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160327214807/http://www.gilb.com/Project-Management| arxivsáne = 2016-jıl 27-mart | baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://concepts.gilb.com/tiki-page.php?pageName=Evolutionary-Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (New page)| baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref> hám adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw<ref name="edmonds1974">{{Cite journal|title=A Process for the Development of Software for Nontechnical Users as an Adaptive System}}</ref> 1970-jıllardıń basında payda bolǵan<ref>{{Cite journal|title=Evolutionary development}}</ref>. 1990-jıllar dawamında bir qatar jeńil programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları sın-pikirshiler tárepinen júdá qatań tártipke salınǵan, jobalanǵan hám mikro-basqarılǵan dep sıpatlanǵan sol waqıttaǵı awır usıllarǵa (kóbinese birgelikte sarqırama (waterfall) dep atalatuǵın) reakciya retinde rawajlandı<ref>{{Citation |title=Heavyweight project organizationHEAVYWEIGHT PROJECT ORGANIZATION | sáne =2000 |url=https://doi.org/10.1007/1-4020-0612-8_400 |work=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management |pages=261–262 |editor-last=Swamidass |editor-first=P. M. |access-date=2022-06-22 |place=Boston, MA |publisher=Springer US | til =en |doi=10.1007/1-4020-0612-8_400 |isbn=978-1-4020-0612-8}}</ref>. Bul jeńil usıllardı óz ishine aldı: tez qollanbalardı islep shıǵıw (RAD), 1991-jıldan; birlesken process (UP) hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM), ekewi de 1994-jıldan; Scrum, 1995-jıldan; Crystal Clear hám ekstremal programmalastırıw (XP), ekewi de 1996-jıldan; hám funkciyaǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (FDD), 1997-jıldan. Bulardıń hámmesi Agile Manifesti járiyalanıwınan aldın payda bolǵan bolsa da, házir olar birgelikte Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları dep ataladı. 1991-jıldan baslap, óndiris hám basqarıw oy-pikirlewinde<ref>{{Cite journal|last=Sanchez|first=Luis|date=November 2010|title=A Review of Agile Manufacturing Systems|url=https://www.researchgate.net/publication/261652716|journal=International Journal of Production Research|issue=39(16):3561-3600}}</ref> Lean basqarıwınan kelip shıqqan uqsas ózgerisler júrip atırǵan edi. 2001-jılı on jeti programmalıq támiynat baǵdarlamashısı jeńil islep shıǵıw usılların talqılaw ushın Yuta shtatındaǵı Snouberd kurortında jıynaldı. Olar: Kent Bek (Ekstremal Programmalastırıw), Uord Kanningem (Ekstremal Programmalastırıw), Deyv Tomas (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Djeff Sazerlend (Scrum), Ken Shvaber (Scrum), Djim Xaysmit (Adaptiv Programmalıq Támiynattı Islep shıǵıw), Alister Kokbern (Crystal), Robert K. Martin (SOLID), Mayk Bidl (Scrum), Ari van Bennekum, Martin Fauler (OOAD hám [[UML]]), Djeyms Grenning, Endryu Xant (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Ron Djeffris (Ekstremal Programmalastırıw), Djon Kern, Brayan Marik (Ruby, Testten ótkiziwge baǵdarlanǵan islep shıǵıw), hám Stiv Mellor (OOA). Bul topar, Agile Alyans, Agile Programmalıq Támiynattı Jaratıw Manifestin járiyaladı. 2005-jılı Kokbern hám Xaysmit basqarǵan topar Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları boyınsha programmalıq támiynat jobaların basqarıwǵa jol kórsetiw ushın joba basqarıw principleriniń qosımshasın, Óz-ara Ǵárezlilik Basqarması Deklaraciyasın jazdı<ref>{{Web deregi | url = http://pmdoi.org| bet = Declaration of Interdependence| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180127094805/http://www.pmdoi.org/| arxivsáne = 2018-jıl 27-yanvar | avtor = Anderson| at = David| jıl = 2005| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-oktyabr }}</ref>. 2009-jılı Martin menen islegen topar kásiplik minez-qulıq hám sheberlikke muwapıq Agile [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]ǵa jol kórsetiw ushın programmalıq támiynat islep shıǵıw principleriniń keńeytiliwin, Programmalıq Támiynat Sheberligi Manifestin jazdı. 2011-jılı Agile Alyans dúnya júzindegi Agile ámeliyatshılar jámiyeti tárepinen túsindirme hám tájiriybe kórsetpeleri menen birge Agile ámeliyatlar, terminler hám elementlerdiń jumıs anıqlamalarınıń rawajlanıp baratırǵan [[ashıq kodlı]] jıynaǵı Agile Ámeliyatlar Kórsetpesin (2016-jılı Agile Glossariyi dep qayta atalǵan) dúzdi<ref>{{Cite news|url=https://www.agilealliance.org/how-you-can-help-the-agile-alliance-help-you/|title=How You Can Help Agile Alliance Help You|last=McDonald|first=Kent| sáne =1 November 2016|journal=Agile Alliance Blog}}</ref>. == Qádiriyatlar hám principler == === Qunlılıqlar === Agile manifesti bılay oqıladı: ''Bizler programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń jaqsıraq usılların onı islew hám basqalarǵa onı islewge járdem beriw arqalı ashıp atırmız. Bul jumıs arqalı bizler tómendegilerdi qádirlewge keldik:'' * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' ''Yaǵnıy, oń táreptegi elementlerdiń qádiri bar bolsa da, bizler shep táreptegi elementlerdi kóbirek qádirleymiz.'' Skott Ambler bılay túsindirdi:<ref name="abmmw"> {{Web deregi | url = http://www.ambysoft.com/essays/agileManifesto.html| bet = Examining the Agile Manifesto| baspaxana = Ambysoft Inc.| qaralǵan sáne = 2011-jıl 6-aprel }}</ref> * Qurallar hám processler áhmiyetli, biraq kompetentli adamlardıń birge tásirli islesiwi kóbirek áhmiyetli. * Jaqsı hújjetler programmalıq támiynattıń qalay qurılǵanın hám onı qalay paydalanıwdı túsiniwge járdem beriwde paydalı, biraq rawajlandırıwdıń tiykarǵı maqseti hújjetlerdi emes, al programmalıq támiynattı jaratıw. * Shártnama áhmiyetli, biraq ol tutınıwshılar menen tıǵız islesip, olardıń ne kerek ekenin biliwdiń ornın basa almaydı. * Proekttiń jobası áhmiyetli, biraq ol texnologiya yaki ortalıqtaǵı ózgerislerge, steykxolderlerdiń basımlıqlarına hám adamlardıń mashqala hám onıń sheshimin túsiniwine beyimlesiw ushın júdá qatań bolmawı kerek. Agile Alyansı atınan manifestti tanıstırıp, Djim Xaysmit bılay dedi, «Agile háreketi metodologiyaǵa qarsı emes, ámelde bizlerdiń kópshiligimiz metodologiya sózine isenimdi qaytarıwdı qáleymiz. Bizler teńsalmaqlıqtı qaytarıwdı qáleymiz. Bizler modellestiriwdi qabıl etemiz, biraq qanday da bir diagrammanı shań basqan korporativ repozitoriyge qoyıw ushın emes. Bizler hújjetlestiriwdi qabıl etemiz, biraq hesh qashan saqlanbaytuǵın hám siyrek qollanılatuǵın júzlegen betlik tomlardı emes. Bizler jobalaymız, biraq turbulentli ortalıqta jobalawdıń sheklerin tán alamız. XP yaki SCRUM yamasa basqa qanday da bir Agile Metodologiyalarınıń jaqlawshıların 'xakerler' dep ataytuǵınlar hám metodologiyalar hám xaker termininiń dáslepki anıqlaması haqqında xabarsız.» - Djim Xaysmit, Tariyx: Agile Manifesti. === Principler === Qádiriyatlar tómendegi principlerge tiykarlanǵan:<ref name="ManifestoPrinciples"> {{Web deregi | url = http://www.agilemanifesto.org/principles.html| bet = Principles behind the Agile Manifesto| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100614043008/http://www.agilemanifesto.org/principles.html| arxivsáne = 2010-jıl 14-iyun | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> # Paydalı programmalıq támiynattı erte hám úziliksiz jetkiziw arqalı tutınıwshınıń qanaatlanıwın támiyinlew. # Islep shıǵıwdıń kesh basqıshlarında bolsa da, ózgeretuǵın talaplardı maqul kóriw. # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı jiyi jetkiziw (aylar emes, hápteler dawamında). # Biznes adamları hám baǵdarlamashılar arasında tıǵız, kúndelikli birge islesiw. # Proektler ilhamlanǵan jeke adamlar átirapında qurıladı, olarǵa iseniw kerek. # Júzbe-júz sóylesiw kommunikaciyanıń eń jaqsı forması (bir jerde bolıw). # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. # Turaqlı tezlikti saqlay alatuǵın turaqlı rawajlanıw. # Texnikalıq sheberlikke hám jaqsı dizaynǵa turaqlı itibar. # Ápiwayılıq – islenbegen jumıs muǵdarın maksimumǵa jetkeriw óneri – áhmiyetli. # Eń jaqsı arxitekturalar, talaplar hám dizaynlar ózin-ózi shólkemlestiriwshi komandalardan kelip shıǵadı. # Komanda turaqlı túrde qalay nátiyjelirek bolıw haqqında oylanadı hám muwapıqlastıradı.. == Sholıw == === Iteraciyalıq, inkrementallıq hám evolyuciyalıq === Kópshilik Agile islep shıǵıw usılları ónim islep shıǵıw jumısın aldın-ala jobalaw hám dizayn muǵdarın minimumǵa keltiretuǵın kishi inkrementlerge bóledi. Iteraciyalar, yamasa sprintler - bul ádette bir hápteden tórt háptege shekem dawam etetuǵın qısqa waqıt aralıqları (waqıt qutıları).: 20 Hárbir iteraciya funkcional-aralıq komandanıń barlıq funkciyalarda islewin óz ishine aladı: jobalaw, analiz, dizayn, [[Programmalastırıw|kod jazıw]], blok testlew hám qabıllaw testlewi. Iteraciya aqırında steykxolderlerge jumıs islep turǵan ónim kórsetiledi. Bul ulıwma qáwipti minimumǵa keltiredi hám ónimniń ózgerislerge tez beyimlesiwine múmkinshilik beredi. Iteraciya bazar shıǵarılıwın tastıyıqlaw ushın jetkilikli funkcionallıqtı qospawı múmkin, biraq maqset hárbir iteraciya aqırında jetkilikli shıǵarılıwdı (minimal qáteler menen) alıw bolıp tabıladı. Inkrementallıq rawajlanıw arqalı ónimler aqırǵı shıǵarılıw kúninde jedel túrde qulaw ornına hárbir iteraciyalıq faza dawamında «jiyi hám erte qulaw» ushın orınǵa iye. Ónimdi yamasa jańa funkciyaladı shıǵarıw ushın bir neshe iteraciyalar talap etiliwi múmkin. Jumıs islep turǵan programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. Agile usıllarınıń tiykarǵı artıqmashılıǵı bazarǵa tez shıǵıw hám qáwiplerdi azaytıw bolıp tabıladı. Ádette bazarǵa kishirek inkrementler shıǵarıladı, bul paydalanıwshı talaplarına juwap bermeytuǵın ónimdi islep shıǵıwdıń waqıt hám qarjılıq qáwip-qáterlerin azaytadı. === Nátiyjeli hám júzbe-júz kommunikaciya === Programmalıq támiynattı islep shıǵıw boyınsha Agile manifestiniń 6-shı principi bılay deydi: «Islep shıǵıw komandasına hám komanda ishinde informaciya jetkiziwdiń eń ónimli hám nátiyjeli usılı - júzbe-júz sóylesiw». 2001-jılı jazılǵan manifest, video konferenciya keń qollanılmaǵan waqıtta, bunı informaciya uzatıwǵa baylanıslı aytadı, komandalar birge jaylasıwı kerek degendi ańlatpaydı. Birge jaylasıw principi boyınsha bir komandadaǵı birge isleytuǵın adamlar komanda sıpatında identifikaciyanı jaqsıraq ornatıw hám kommunikaciyanı jaqsılaw ushın birge otırıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/collaborative-team-space-study| bet = Study: Co-Located Teams vs. the Cubicle Farm| avtor = Preuss| at = Deborah Hartmann| sáne = 2006-jıl 13-oktyabr | jumıs = InfoQ| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Bul júzbe-júz óz-ara qatnasıqtı, ideal jaǵdayda taxta aldında, támiyinleydi, bul ádette telefon, turaqlı chat, wiki yamasa elektron pochta arqalı sorawlar hám juwaplar berilgende alınatuǵın cikl waqıtın qısqartadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Cockburn-Agile-Software-Development-The-Cooperative-Game-2nd-Edition/PGM38838.html| bet = Agile Software Development: The Cooperative Game| avtor = Cockburn| at = Alistair| sáne = 2007 | til = en| jumıs = www.pearson.com| baspaxana = Addison-Wesley Professional| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında aralıqtan jumıs islewdiń keń qabıl etiliwi hám qurallardıń ózgeriwi menen, birge jaylasıw hám tarqatılǵan jumıs átirapında kóbirek izertlewler ótkerilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.managers.org.uk/knowledge-and-insights/research-thought-leadership/management-transformed/| bet = Management Transformed &#124; Research}}</ref>, olar bir jerde jaylasıwdıń barǵan sayın az áhmiyetli bolıp baratırǵanın kórsetedi. Qaysı islep shıǵıw usılı qollanılıwına qaramastan, hárbir komanda tutınıwshı wákilin qamtıwı kerek (Scrum-da ónim iyesi dep ataladı). Bul wákil steykxolderler tárepinen olardıń atınan háreket etiw ushın kelisiledi hám iteraciya dawamında baǵdarlamashılardıń sorawlarına juwap beriw ushın jetkilikli bolıwǵa jeke minnetleme aladı. Hárbir iteraciya aqırında, joba steykxolderleri tutınıwshı wákili menen birge investiciya qaytımın (ROI) optimallastırıw hám tutınıwshı mútájlikleri hám kompaniya maqsetleri menen sáykeslikti támiyinlew maqsetinde progressti kórip shıǵadı hám basımlıqlardı qayta bahalaydı. Hárbir faza aqırında jiyi óz-ara tásir hám kórip shıǵıw arqalı detallı bayan etilgen steykxolderler qanaatlanıwınıń áhmiyetligi, bul usıldıń kóbinese tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan metodologiya dep belgileniwiniń sebebi bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Jain|first=Parita|title=2018 7th International Conference on Reliability, Infocom Technologies and Optimization (Trends and Future Directions) (ICRITO)| sáne =August 2018}}</ref>. ==== Informaciya radiatorı ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, informaciya radiatorı - bul (ádette úlken) fizikalıq displey, jabısqaq qaǵazlar menen taxta yamasa usıǵan uqsas, islep shıǵıw komandasınıń qasında kórinetuǵın jerde jaylasqan, ótip ketiwshiler kóre alatuǵın jerde. Ol ónimdi islep shıǵıw statusınıń jańalanǵan qısqasha mazmunın kórsetedi. Qurılıs jaqtısı indikatorı da komandanı olardıń ónimdi islep shıǵıwınıń házirgi statusı haqqında xabardar etiw ushın paydalanılıwı múmkin. === Júdá qısqa keri baylanıs hám beyimlesiw cikli === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı ulıwmalıq ózgeshelik - bul kúndelikli stend-ap (Scrum strukturasında kúndelikli scrum dep ataladı). Qısqa sessiyada (mısalı, 15 minut), komanda aǵzaları óz maqsetlerine qaray qalay ilgerilep atırǵanın kollektiv bolıp kórip shıǵadı hám olar óz kózqarasların beyimlewi kerek pe, sonı kelisip aladı. Kelisilgen waqıt sheklewinde qalıw ushın, komandalar kóbinese ápiwayı kodlanǵan sorawlardı qollanadı (mısalı, olar aldıńǵı kúni neni tamamlaǵanı, sol kúni neni tamamlawdı maqset etkeni hám ilgerilewge qanday da bir tosqınlıqlar yamasa qáwipler bar ma), hám tolıǵı menen talqılawlardı hám máseleni sheshiwdi stend-aptan keyinge qaldıradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| bet = Developing agile project task and team management practices| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140915141234/http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| arxivsáne = 2014-jıl 15-sentyabr | avtor = Vasiliauskas| at = Vidas| sáne = 2014 | baspaxana = Eylean| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Sapaǵa itibar === [[Fayl:Pair_programming_1.jpg|oñğa|nobaý|XP-de qollanılatuǵın agile islep shıǵıw texnikası, juplıq programmalastırıw]] Úziliksiz integraciya, avtomatlastırılǵan blok testlew, juplıq programmalastırıw, test arqalı islep shıǵıw, dizayn úlgileri, minez-qulıq arqalı islep shıǵıw, [[Domenge baǵdarlanǵan dizayn|domen arqalı]] islep shıǵıw, kodtı qayta islew hám basqa texnikalar kóbinese sapanı jaqsılaw hám ónimdi rawajlandırıw jetikligin arttırıw ushın qollanıladı. Bul dáslepki baslamadan sapanı jobalaw hám qurıwǵa hám hár qanday waqıtta, yamasa hesh bolmaǵanda hárbir iteraciyanıń aqırında tutınıwshılarǵa programmalıq támiynattı kórsete alıwǵa tiykarlanǵan. == Filosofiya == Dástúrli programmalıq támiynat injeneriyası menen salıstırǵanda, agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tiykarınan dinamikalıq, deterministik emes hám sızıqlı emes qásiyetlerge iye quramalı sistemalarǵa hám ónim rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan. Dáslepki basqıshlarda anıq bahalawlar, turaqlı jobalar hám boljawlardı alıw kóbinese qıyın, hám olarǵa isenim dárejesi tómen bolıwı múmkin. Agile ámeliyatshıları qádirli nárseniń dálili alınıwı múmkin bolǵanǵa deyin kerek bolǵan «isenim sekiriwin» azaytıw ushın óz erkinen paydalanadı<ref name="Mitchell2016">{{Cite book|last=Mitchell|first=Ian|year=2016|title=Agile Development in Practice|publisher=Tamare House|isbn=978-1-908552-49-5|page=11}}</ref>. Talaplar hám dizayn payda bolıwshı dep esaplanadı. Úlken aldın-ala specifikaciyalar bunday jaǵdaylarda kóp ısıraptı keltirip shıǵarıwı múmkin, yaǵnıy ekonomikalıq jaqtan durıs emes. Bul tiykarǵı dáliller hám aldıńǵı sanaat tájiriybesi, tabıslardı hám sátsizliklerdi jıllar dawamında úyrenip, agile islep shıǵıwınıń beyimlesiwshi, iterativli hám evolyuciyalıq islep shıǵıwǵa táreptarlıǵınıń payda bolıwına járdem berdi<ref name="LarmanGuide"/>. === Beyimlesiwshi hám boljawshı === Islep shıǵıw usılları beyimlesiwshiden boljawshıǵa deyin dawam etetuǵın kontinuumda jaylasqan<ref name="boehm2004App">{{Cite book|last=Boehm|first=B.|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6}} Appendix A, pages&nbsp;165–194</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları bul kontinuumnıń beyimlesiwshi tárepinde jaylasqan. Beyimlesiwshi islep shıǵıw usıllarınıń bir tiykarǵı ózgesheligi - bul keste jobalawǵa tolqınlı kózqaras, ol belgilerdi anıqlaydı, biraq olarǵa jetiw jolında iykemlilik qaldıradı, sonday-aq belgilerdiń ózleriniń ózgeriwine imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|last=Larman|first=Craig|year=2004|page=253|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=9780131111554}}</ref>. Beyimlesiwshi usıllar tez ózgeriwshi reallıqqa tez beyimleniwge itibar beredi. Joba talapları ózgergende, beyimlesiwshi komanda da ózgeredi. Beyimlesiwshi komanda keleshekte ne bolatuǵının anıq súwretlewde qıyınshılıq kóredi. Sáne qanshelli alıs bolsa, beyimlesiwshi usıl sol sánede ne bolatuǵını haqqında sonshelli gúńgirt boladı. Beyimlesiwshi komanda kelesi háptede qanday tapsırmalardı orınlaytuǵının anıq bayanlay almaydı, tek kelesi ay ushın jobalastırılǵan ózgesheliklerdi ayta aladı. Altı aydan keyin bolatuǵın reliz haqqında soraǵanda, beyimlesiwshi komanda tek relizdiń missiya málimlemesin yamasa kútilgen qun hám qárejet haqqında málimlemeni xabarlay alıwı múmkin. Boljawshı usıllar, kerisinshe, keleshekti tolıǵı menen talqılaw hám jobalawǵa hám belgili qáwiplerge qarap baǵdarlanǵan. Eń shegaradan tıs, boljawshı komanda islep shıǵıw processiniń pútkil dawamında jobalanǵan ózgeshelikler hám tapsırmalardı anıq xabarlay aladı. Boljawshı usıllar dáslepki fazanı nátiyjeli talqılawǵa tiykarlanadı, hám eger bul qattı qáte ketse, joba baǵdarın ózgertiwde qıyınshılıq kóriwi múmkin. Boljawshı komandalar kóbinese tek eń qunlı ózgerislerdi qarastırıwın támiyinlew ushın ózgerislerdi baqlaw keńesin dúzedi. Beyimlesiwshi (agile yamasa qunǵa baǵdarlanǵan) hám boljawshı (jobaǵa baǵdarlanǵan) usıllar arasında tańlaw ushın qáwip analizi qollanılıwı múmkin. Barry Boehm hám Richard Turner kontinuumnıń hárbir tárepiniń óz tiykarı bar dep usınıs etedi, tómendegishe: {| class="wikitable" |+Hár túrli islep shıǵıw usıllarınıń tiykarları ! style="width: 33%" |Qunǵa baǵdarlanǵan usıllar (agile) ! style="width: 33%" |Jobaǵa baǵdarlanǵan usıllar (waterfall) !Formal usıllar |- |Tómen áhmiyetlik |Joqarı áhmiyetlik |Ekstremal áhmiyetlik |- |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |Kishi dárejeli baǵdarlamashılar(?) |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |- |Talaplar jiyi ózgeredi |Talaplar jiyi ózgermeydi |Sheklengen talaplar, sheklengen ózgeshelikler, Virt nızamın qarań |- |Baǵdarlamashılardıń az sanı |Baǵdarlamashılardıń kóp sanı |Modellestiriwge bolatuǵın talaplar |- |Ózgeriske juwap beretuǵın mádeniyat |Tártipti talap etetuǵın mádeniyat |Ekstremal sapa |} === Agile hám (sarqırama) waterfall salıstırması === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları menen waterfall arasındaǵı ayırmashılıqlardıń biri - bul sapa hám testlewge bolǵan usıl. Waterfall modelinde, jumıs programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik cikli (SDLC) fazaları arqalı júredi - bir faza basqası baslanıwdan aldın tamamlanıwı kerek - sonlıqtan testlew fazası bólek hám qurıw fazasınan keyin keledi. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwında, degen menen, testlew programmalastırıw menen birdey iteraciyada tamamlanadı. Testlew hár iteraciyada orınlanatuǵını sebepli - ol programmalıq támiynattıń kishi bólegin rawajlandıradı - paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń sol jańa bóleklerin jiyi qollana aladı hám qunın tastıyıqlay aladı. Paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń jańalanǵan bóleginiń haqıyqıy qunın bilgennen keyin, olar programmalıq támiynattıń keleshegi haqqında jaqsıraq sheshimler qabıl ete aladı. Hár iteraciyada qun retrospektivası hám programmalıq támiynattı qayta jobalaw sessiyasın ótkeriw - Scrum ádette tek eki háptelik iteraciyalarǵa iye - komandaǵa jetkerip atırǵan qunın maksimumǵa jetkeriw ushın óz jobaların úziliksiz beyimlewge járdem beredi. Bul jobalaw-orınlaw-tekseriw-háreket (PDCA) cikline uqsas úlgige ámel etedi, sebebi jumıs jobalanadı, orınlanadı, tekseriledi (sholıw hám retrospektivada) hám kelisilgen hár qanday ózgerisler ámelge asırıladı. Bul iterativ usıl proekt pikirlewine qaraǵanda ónimdi qollap-quwatlaydı. Bul islep shıǵıw processi dawamında úlken iykemlilik beredi; proektlerde talaplar basınan anıqlanadı hám belgilenedi, bul olardı keyin ózgertiwdi qıyınlastıradı. Iterativ ónimdi islep shıǵıw programmalıq támiynatqa biznes ortalıq yamasa bazar talaplarındaǵı ózgerislerge juwap beriw ushın rawajlanıwǵa múmkinshilik beredi. === Kod hám hújjetlestiriw === IEEE Computer jurnalına jazǵan xatında Stiven Rakitin Agile programmalıq támiynateı islep shıǵıw haqqında gúmanlanıw bildirip, onı «programmalıq injeneriya tártibin buzıwǵa jáne bir háreket» dep atadı hám «tolıq hújjetlestiriwge qaraǵanda isleytuǵın programmalıq támiynat áhmiyetlirek» degen principti «bizler barlıq waqtımızdı kod jazıwǵa jumsaǵımız keledi. Esińizde bolsın, haqıyqıy baǵdarlamashılar hújjetlestiriw jazbaydı» dep awdardı<ref name="rakitin2001">{{Cite journal| last=Rakitin| first=Steven R.| title= Manifesto Elicits Cynicism: Reader's letter to the editor by Steven R. Rakitin|journal=IEEE Computer| volume=34| number=12 | doi = 10.1109/MC.2001.10095 | year=2001| page=4| s2cid=221106984|quote=The article titled 'Agile Software Development: The Business of Innovation' ... is yet another attempt to undermine the discipline of software engineering ... We want to spend all our time coding. Remember, real programmers don't write documentation.}}</ref>. Bul pikir Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı qollap-quwatlawshılar tárepinen dawǵa aylandı. Olar baǵdarlamashılar, eger bul tiyisli maqsetlerge erisiwdiń eń jaqsı usılı bolsa, hújjetlestiriw jazıwı kerek, biraq kóbinese bul maqsetlerge erisiwdiń statikalıq hújjetlestiriw jazıwdan góre jaqsıraq usılları bar ekenin aytadı<ref name="agiledoc">{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/agileDocumentation.htm| avtor = Scott Ambler| bet = Agile/Lean Documentation: Strategies for Agile Software Development| sáne = 2023-jıl 16-aprel }}</ref>. Skot Ambler hújjetlestiriw «tek jetkilikli dárejede jaqsı» (TJDJ) bolıwı kerek dep aytadı, óytkeni júdá kóp yamasa tolıq hújjetlestiriw ádette ısırapgershilikke alıp keledi, al baǵdarlamashılar siyrek jaǵdaylarda tolıq hújjetlestiriwge isenedi, óytkeni ol ádette kod penen úylespeydi<ref>{{Web deregi | avtor = Scott Ambler| url = http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| bet = Just Barely Good Enough Models and Documents: An Agile Best Practice| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 8-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141008163437/http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| url-status = dead}}</ref>.<ref name="agiledoc"/> Sonıń menen birge, júdá az hújjetlestiriw de texnikalıq xızmet kórsetiw, baylanıs, úyreniw hám bilimlerdi bólisiw ushın mashqalalar keltirip shıǵarıwı múmkin. Alister Kokbern Crystal Clear usılı haqqında bılay jazdı: {{Blockquote|text=Crystal rawajlanıwdı birge islesiw oyınlarınıń qatarı dep esaplaydı hám hújjetlestiriwdiń keyingi oyında jeńiske erisiwge járdem beriwi ushın jetkilikli bolıwına itibar beredi. Crystal ushın jumıs ónimlerine qollanıw jaǵdayları, qáwip dizimi, iteraciya jobası, tiykarǵı domen modelleri hám tańlawlar haqqında maǵlıwmat beriw ushın dizayn jazbaları kiredi... Degen menen, bul hújjetler ushın úlgiler joq hám táriyipler anıq emes, biraq maqset anıq - keyingi oyın ushın jetkilikli hújjetlestiriw. Men bunı óz komandama bárhama bılay túsindiremen: eger siz erteń komandaǵa qosılsańız, neni bilgińiz keler edi.|sign=Alister Kokbern<ref>{{Web deregi | avtor = Geoffrey Wiseman| sáne = 2007-jıl 18-iyul | bet = Do Agile Methods Require Documentation?| url = http://www.infoq.com/news/2007/07/agile-methods-documentation| baspaxana = InfoQ}} quoting {{Web deregi | familiya = Cooper| at = Ian| sáne = 2007-jıl 6-iyul | url = https://ianhammondcooper.wordpress.com/2007/07/06/agile-and-documentation/| bet = Staccato Signals:Agile and Documentation| jumıs = WordPress.com}}</ref>}} == Metodlar == [[Fayl:SoftwareDevelopmentLifeCycle.jpg|thumb|right|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklin qollaw<ref name="Abrahamsson2002">{{cite tech report|first=Pekka|last=Abrahamson|first2=Outi|last2=Salo|first3=Jussi|last3=Ronkainen|first4=Juhani|last4=Warsta|name-list-style=vanc|title=Agile software development methods: Review and analysis|number=478|institution=[[VTT]]|year=2002|url=http://www.vtt.fi/inf/pdf/publications/2002/P478.pdf}}</ref>]] [[Fayl:Unified_Process_Model_for_Iterative_Development.svg|thumb|right|Agile birlesken process (AUP) birlesken processke tiykarlanǵan (iteraciyalıq hám inkremental programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi sheńberi).]] Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklınıń keń spektrin qollaydı.<ref name="Abrahamsson2002" /> Ayırım usıllar ámeliyatlarǵa itibar beredi (mısalı, XP, pragmatikalıq programmalastırıw, Agile modellestiriw), al ayırımları jumıs aǵımın basqarıwǵa itibar beredi (mısalı, Scrum, Kanban). Ayırımları talaplardı anıqlaw hám rawajlandırıw iskerliklerin qollaydı (mısalı, FDD), al ayırımları rawajlanıwdıń tolıq ómirlik ciklın qamtıwǵa umtıladı (mısalı, DSDM, RUP). Belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberlerine tómendegiler kiredi: {| class="wikitable" ! Sheńber ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- | Adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw (ASD) || Djim Xaysmit, Sem Bayer |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler, Robert Sesil Martin |- | Agile birlesken process (AUP) || Skott Ambler |- | Tártipli Agile jetkerip beriw || Skott Ambler |- | Dinamikalıq sistemalardı rawajlandırıw usılı (DSDM) ||Djennifer Steplton |- | Ekstremal programmalastırıw (XP) || Kent Bek, Robert Sesil Martin |- | Ózgeshelikke baǵdarlanǵan rawajlandırıw (FDD) || Djeff De Luka |- | Juqa programmalıq támiynattı islep shıǵıw || Meri Poppendik, Tom Poppendik |- | Juqa startap || Erik Ris |- | Kanban || Taichi Ono |- | Tez qollanba rawajlandırıw (RAD) || Djeyms Martin |- | Scrum || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Scrumban || |} === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw bir qatar anıq ámeliyatlar menen qollanıladı, olar talaplar, dizayn, modellestiriw, kodlaw, testlew, jobalaw, qáwiplerdi basqarıw, process, sapa hám taǵı basqa tarawlardı qamtıydı. Geypara belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatlarına tómendegiler kiredi<ref name="Agile Practices Guide">{{Web deregi | url = http://guide.agilealliance.org/| bet = Guide to Agile Practices| baspaxana = the Agile Alliance| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140209152034/http://guide.agilealliance.org/| arxivsáne = 2014-jıl 9-fevral }}</ref>: {| class="wikitable" ! Ámeliyat ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- |Qabıllaw testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) || Ken Pyu |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler |- | Agile testlew || Liza Krispin, Djanet Gregori |- |Bekloglar (Ónim hám Sprint) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- |Minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD) || Den Nort, Liz Keog |- |Úziliksiz integraciya (CI) || Greydi Buch |- |Kóp funkciyalı komanda || |- |Kúndelikli turıw / Kúndelikli Scrum |Djeyms O Koplin |- |Domenge baǵdarlanǵan dizayn (DDD) || Erik Evans |- | Iteraciyalı hám inkremental islep shıǵıw (IID) || |- |Jup programmalastırıw || Kent Bek |- |Jobalaw pokeri || Djeyms Grenning, Mayk Kon |- |Refaktoring || Martin Fauler |- |Retrospektiva || Ester Derbi, Diana Larsen, Ben Linders, Luis Gonsalves |- |Scrum waqıyaları (sprint jobalaw, sprint kórip shıǵıw hám retrospektiva) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Mısal arqalı specifikaciya || |- |Waqıyaǵa baǵdarlanǵan modellestiriw || Albert Cyundorf |- | Testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (TDD) || Kent Bek |- |Waqıt sheklew || |- | Paydalanıwshı waqıyası || Alister Kokbern |- | Tezlikti baqlaw || |} ==== Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) biznes klientleri, baǵdarlamashılar hám testlewshiler arasındaǵı baylanısqa tiykarlanǵan islep shıǵıw metodologiyası bolıp tabıladı. ATDD mısal arqalı specifikaciya (SBE), minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD), mısalǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (EDD), hám qollawǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw, sonday-aq waqıya testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (SDD) dep atalatuǵın kóp usıllardıń ózine kirgizedi. Bul processlerdiń barlıǵı baǵdarlamashılar menen testlewshilerge ámelge asırıwdan aldın klienttiń talapların túsiniwge járdem beredi hám klientlerge óz taraw tilinde sóylesiw imkaniyatın beredi. ==== Agile modellestiriw ==== Bul paragraf Agile modellestiriwden alınǵan úzindi. Agile modellestiriw (AM) eń jaqsı ámeliyatlarǵa tiykarlanǵan programmalıq támiynat sistemaların modellestiriw hám hújjetlestiriw metodologiyası bolıp tabıladı. Bul (agile) programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektinde qollanılıwı múmkin bolǵan qunlılıqlar hám principler toplamı. Bul metodologiya dástúrli modellestiriw usıllarına qaraǵanda kóbirek iykemli, sonlıqtan tez ózgeretuǵın ortalıqqa jaqsıraq sáykes keledi. Ol agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw qurallarınıń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Agile testlew ==== Bul paragraf Agile testlewden alınǵan úzindi. Agile testlew - bul agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw principlerine ámel etetuǵın programmalıq támiynat testlew ámeliyatı. Agile testlew funkcionallıq-aralıq agile komandasınıń barlıq aǵzaların qamtıydı, testlewshiler tárepinen ayrıqsha tájiriybe qosıladı, klient qálegen biznes qunlılıqtı jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew ushın turaqlı pátte isleydi. Mısal arqalı specifikaciya qálegen hám qálenbegen minez-qulıq mısalların qamtıw hám kodlawǵa baǵdar beriw ushın qollanıladı. ==== Bekloglar ==== Bul paragraf Ónim beklogınan alınǵan úzindi. Agile proektti basqarıw sheńberinde, ónim beklogi ónim qamtıwı kerek bolǵan funkcionallıqtıń ústemlik berilgen dizimin ańlatadı. Ol geyde islenetuǵın isler dizimi dep te ataladı, hám scrum programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberinde 'artefakt' (hújjetlestiriw forması) dep esaplanadı. Ónim beklogi hár túrli proekt basqarıw sheńberlerinde hár túrli atamalar menen ataladı, mısalı, scrum-da ónim beklogi, tártipli agile-de jumıs elementi dizimi, hám lean-de opciya basseyni. Scrum sheńberinde, ónim beklogin jaratıw hám úziliksiz saqlap turıw ónim iyesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) kodtıń minez-qulqın súwretlew ushın domen tilin qollanıp programmalıq támiynat testlerin atawdı óz ishine aladı. ==== Úziliksiz integraciya ==== Bul paragraf úziliksiz integraciyadan alınǵan úzindi. Úziliksiz integraciya (CI) derek kodı ózgerislerin jiyi birіktiriw hám birіktirilgen kod bazasınıń islew halatında ekenligin támiyinlew ámeliyatı bolıp tabıladı. ==== Kóp funkciyalı komanda ==== Bul paragraf Kóp funkciyalı komandadan alınǵan úzindi. Kóp funkciyalı komanda (XFN), sonday-aq kóp tarawlı komanda yamasa pánaralıq komanda dep te ataladı, bul ulıwma maqsetke qarap jumıs isleytuǵın hár túrli funkcionallıq tájiriybege iye adamlar toparı. Oǵan finans, marketing, operaciyalar hám adam resursları bólimlerinen adamlar kiriwi múmkin. Ádette, ol shólkemniń barlıq dárejelerindegi xızmetkerlerdi óz ishine aladı. Aǵzalar sonday-aq shólkemnen tısqarı (atap aytqanda, jetkerip beriwshiler, tiykarǵı klientler yamasa másláhátshilerden) keliwi múmkin. ==== Kúndelikli turıp jıynalısıw ==== Bul paragraf Turıp jıynalısıwdan alınǵan úzindi. Turıp jıynalısıw (stum) - bul qatnasıwshılar ádette turıp qatnasatuǵın jıynalıs. Uzaq waqıt turıwdıń qolaysızlıǵı jıynalıslardı qısqa qılıwǵa baǵdarlanǵan. === Metodtı beyimlestiriw === Ádebiyatta usıldı beyimlestiriw túsinigine hár túrli atamalar qollanıladı, sonıń ishinde 'usıldı beyimlestiriw', 'usıl bólegin beyimlestiriw' hám 'jaǵdaylıq usıl injenerligi'. Usıldı beyimlestiriw bılay anıqlanadı: {{Blockquote |text=Adam agentleri kontekstler, niyetler hám usıl bólekleri arasındaǵı juwap beriwshi ózgerisler hám dinamikalıq óz-ara tásirler arqalı belgili bir proekt jaǵdayı ushın sistema rawajlandırıw kózqarasın anıqlaytuǵın process yamasa qábilet. |author=Mehmet Nafiz Aydin hám basqalar, |source=Qollanıwdaǵı Agile informaciyalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı<ref name="Aydin2004">{{cite journal | last1 = Aydin | first1 = M.N. | last2 = Harmsen | first2 = F. | last3 = Slooten | last4 = Stagwee | first4 = R. A. | year = 2004 | title = An Agile Information Systems Development Method in use | journal = Turk J Elec Engin | volume = 12 | issue = 2| pages = 127–138 }}</ref>}} Jaǵdayǵa sáykeslik Agile metodları menen kóbirek proektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları arasındaǵı ayırmashılıq retinde qaralıwı kerek, bunda Agile usılları ónimdi islep shıǵıw toparlarına jeke ónimlerdiń talaplarına sáykes jumıs tájiriybelerin adaptaciyalawǵa múmkinshilik beredi<ref name="Aydin2004" /><ref>{{Cite book|title=The Paradox of Agile Transformation: Why trying too hard to be Agile stops organisations from becoming truly agile|last=Morris|first=David|publisher=University of Auckland|year=2015|location=NZ|doi=10.13140/RG.2.2.32698.08640}}</ref> Potencial túrde, kópshilik Agile metodları usıldı beyimlestiriw ushın qolaylı bolıwı múmkin,<ref name="Abrahamsson2002" /> mısalı, CMM kontekstinde beyimlestirilgen DSDM<ref name="Abrahamsson2003">Abrahamsson, P., Warsta, J., Siponen, M.T., & Ronkainen, J. (2003). New Directions on Agile Methods: A Comparative Analysis. ''Proceedings of ICSE'03'', 244-254</ref>. hám Qaǵıyda Sıpatlaw Tájiriybeleri (RDP) texnikası menen beyimlesken XP<ref>{{cite book|title=Proceedings of the 2008 international workshop on Scrutinizing agile practices or shoot-out at the agile corral (APOS '08)|last1=Mirakhorli|first1=M.|last2=Rad|first2=A.K.|last3=Shams|first3=F.|last4=Pazoki|first4=M.|last5=Mirakhorli|first5=A.|s2cid=9528636|publisher=ACM|year=2008|isbn=978-1-60558-021-0|pages=23–32|chapter=RDP technique: a practice to customize xp|doi=10.1145/1370143.1370149}}</ref>. Biraq, barlıq Agile tárepdarları oǵan kelispeydi, Shvaber bılay dep atap ótedi: «bul biziń dáslepki mashqalamızǵa qalay ushıraǵanımız, másele qıyın metodologiyanıń joqlıǵında dep oylaw edi. Kúsh-ǵayratlar kárxanadaǵı ózgerislerge baǵdarlanıwı»<ref>Schwaber, K (2006) Scrum is hard and disruptive.</ref>. Bas Vodde bul kóz-qarastı bekkemledi, dástúrli, úlken metodologiyalardan ayırmashılıǵı, sizden elementlerdi tańlap alıwdı talap etetuǵın Scrum qollanıwdı jergiliklestiriw hám kontekstlestiriw ushın qosımsha elementler qosatuǵın tiykarlardı beriwin usındı<ref>Vodde, B (2016) The Story of LeSS. Closing Keynote. Scrum Australia, Melbourne. April, 2016.</ref>. Ámeliyatshılar sistema rawajlandırıw usılların yamasa Agile usılların atap aytqanda, kitap boyınsha siyrek qollanadı, kóbinese ishki usıl jaratıw ushın usıldıń ayırım tájiriybelerin alıp taslawdı yamasa sáykeslestiriwdi tańlaydı<ref>Lagstedt, A., and Dahlberg, T. (2018). Understanding the Rarity of ISD Method Selection – Bounded Rationality and Functional Stupidity. PACIS 2018 Proceedings. 154. https://aisel.aisnet.org/pacis2018/154.</ref>. Ámeliyatta, usıllar hár túrli qurallar járdeminde beyimleniwi múmkin. Unified Modeling Language sıyaqlı ulıwma process modellestiriw tilleri programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların beyimlestiriw ushın qollanılıwı múmkin. Biraq, SEMAT tıń Programmalıq támiynat injeneriyasınıń Mánis teoriyası sıyaqlı usıl injeneriyası ushın arnawlı qurallar da bar<ref>Park, J. S., McMahon, P. E., and Myburgh, B. (2016). Scrum Powered by Essence. ACM SIGSOFT Software Engineering Notes, 41(1), pp. 1–8.</ref>. === Úlken kólemli, ofshor hám tarqatılǵan === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw belgili bir ortalıqlarǵa, sonıń ishinde jańa proektler ústinde isleytuǵın qánigelerdiń kishi toparlarına júdá qolaylı dep keń kólemde qabıl etilgen<ref name="boehm2004">{{cite book|last=Boehm|first=B.|author-link=Barry Boehm|author2=R. Turner|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6|pages=[https://archive.org/details/balancingagility0000boeh/page/55 55]–57|author2-link=Richard Turner (software)}}</ref><ref name="beck1999">{{cite book|last=Beck|first=K.|author-link=Kent Beck|title=Extreme Programming Explained: Embrace Change|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=1999|isbn=978-0-321-27865-4}}</ref>,hám úlken shólkemde miyras infrastruktura menen Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıllawda ushırasqan qıyınshılıqlar hám sheklewler jaqsı hújjetlestirilgen hám túsinikli<ref>{{Web deregi | familiya = Evans| at = Ian| bet = Agile Delivery at British Telecom| url = http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=43| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-fevral }}</ref>. Oǵan juwap retinde, úlken kólemli islep shıǵıw jumısları (>20 baǵdarlamashı)<ref name="ambler2006" /><ref name="sstc2007">Schaaf, R.J. (2007). Agility XL [http://www.sstc-online.org/Proceedings/2007/pdfs/RJS1722.pdf Systems and Software Technology Conference 2007] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160313105019/http://sstc-online.org/proceedings/2007/pdfs/rjs1722.pdf | sáne =13 March 2016 }}, Tampa, FL</ref> yamasa tarqatılǵan (bir jerde jaylaspaǵan) rawajlandırıw toparları<ref name="BridgingTheDistance">{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/184414899| bet = Bridging the Distance| baspaxana = Sdmagazine.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 1-fevral }}</ref><ref name="AgileOffshore">{{Web deregi | at = Martin| familiya = Fowler| url = http://www.martinfowler.com/articles/agileOffshore.html| bet = Using an Agile Software Process with Offshore Development| baspaxana = Martinfowler.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> menen baylanıslı qıyınshılıqlardı jeńiw ushın bir qatar strategiyalar hám úlgiler rawajlandı, basqa qıyınshılıqlar arasında; hám házirgi waqıtta bul qıyınshılıqlardı jumsartıwǵa yamasa aldın alıwǵa baǵdarlanǵan bir neshe tanılǵan qálipler bar. Bulardıń hámmesiniń nátiyjeli ekenligi yamasa haqıyqatında Agile islep shıǵıw anıqlamasına sáykes keletuǵını haqqında kóp qarama-qarsı kóz-qaraslar bar, hám bul izertlewdiń aktiv hám dawam etip atırǵan tarawı bolıp qalmaqta<ref name="ambler2006">W. Scott Ambler (2006) [http://www.drdobbs.com/184415491 Supersize Me] in Dr. Dobb's Journal, 15 February 2006.</ref><ref name="oopsla2002">Agile Processes Workshop II Managing Multiple Concurrent Agile Projects. Washington: OOPSLA 2002</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tarqatılǵan ortalıqta (toparlar bir neshe biznes orınlarına jaylastırılǵan) qollanılǵanda, ol ádette tarqatılǵan Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw dep ataladı. Maqset - hárbir usıldıń ózine tán artıqmashılıqlarınan paydalanıw. Tarqatılǵan (bólistirilgen) islep shıǵıw shólkemlerge dúnyanıń hár túrli bóleklerinde strategiyalıq jaqtan toparlar dúziw arqalı programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa, virtual túrde kúni-túni programmalıq támiynat dúziwge múmkinshilik beredi (ádette quyashtı baqlaw modeli dep ataladı). Ekinshi tárepten, Agile islep shıǵıw kóbirek ashıqlıqtı, úziliksiz keri baylanıstı hám ózgerislerge juwap bergende kóbirek iykemlilikti támiyinleydi. === Tártiplestirilgen tarawlar === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları dáslep áhmiyetsiz ónim rawajlandırıwları ushın eń qolaylı dep esaplanǵan, sonlıqtan medicinalıq ásbaplar, farmacevtika, finans, yadrolıq sistemalar, avtomobil hám aviaciya sektorları sıyaqlı tártiplestirilgen tarawlarda qollanıwdan shıǵarılǵan edi. Biraq, sońǵı bir neshe jıl ishinde bul tarawlar ushın Agile usılların beyimlestiriw boyınsha bir qansha baslamalar boldı<ref name="Cawley2010">{{Cite book| sáne = 2010|isbn = 978-3-642-16415-6|pages = 31–36|series = Lecture Notes in Business Information Processing|volume = 65|first1 = Oisín|last1 = Cawley|first2 = Xiaofeng|last2 = Wang|first3 = Ita|last3 = Richardson| title=Lean Enterprise Software and Systems | chapter=Lean/Agile Software Development Methodologies in Regulated Environments – State of the Art |editor-first = Pekka|editor-last = Abrahamsson|editor2-first = Nilay|editor2-last = Oza|doi=10.1007/978-3-642-16416-3_4|hdl = 10344/683}}</ref><ref name="McHugh2014">{{Cite book|date = 2014-11-04|isbn = 978-3-319-13035-4|pages = 190–201|series = Communications in Computer and Information Science|volume = 477|first1 = Martin|last1 = McHugh|first2 = Fergal|last2 = McCaffery|first3 = Garret|last3 = Coady| title=Software Process Improvement and Capability Determination | chapter=An Agile Implementation within a Medical Device Software Organisation |editor-first = Antanas|editor-last = Mitasiunas|editor2-first = Terry|editor2-last = Rout|editor3-first = Rory V.|editor3-last = O'Connor|editor4-first = Alec|editor4-last = Dorling| display-editors = 3|doi=10.1007/978-3-319-13036-1_17|url = https://arrow.dit.ie/cgi/viewcontent.cgi?article=1152&context=scschcomcon}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Wang|first1=Yang|last2=Ramadani|first2=Jasmin|last3=Wagner|first3=Stefan|title=Product-Focused Software Process Improvement |chapter=An Exploratory Study on Applying a Scrum Development Process for Safety-Critical Systems |date=2017-11-29|series=Lecture Notes in Computer Science| til =en|volume=10611|pages=324–340|arxiv=1703.05375|doi=10.1007/978-3-319-69926-4_23|isbn=9783319699257|bibcode=2017arXiv170305375W|s2cid=4585465}}</ref><ref name="SafeScrum">{{Web deregi | url = http://www.sintef.no/safescrum| bet = SafeScrum - SINTEF| baspaxana = Sintef.no| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-mart }}</ref><ref>Thor Myklebust, Tor Stålhane, Geir Kjetil Hanssen, Tormod Wien and Børge Haugset: Scrum, documentation and the IEC 61508-3:2010 software standard, https://web.archive.org/web/20220627235308/https://www.sintef.no/globalassets/ec-61508-documentation-and-safescrum-psam12.pdf</ref>. Tártiplestirilgen tarawlarda qollanılıwı múmkin bolǵan kóplegen standartlar bar, sonıń ishinde ISO 26262, ISO 9000, ISO 9001 hám ISO/IEC 15504. Tártiplestirilgen tarawlarda bir qatar tiykarǵı máseleler ayrıqsha áhmiyetke iye<ref name="Fitzgerald2013">{{Cite book| sáne = May 2013|pages = 863–872|doi = 10.1109/ICSE.2013.6606635|first1 = B.|last1 = Fitzgerald|first2 = K.-J.|last2 = Stol|first3 = R.|last3 = O'Sullivan|first4 = D.|last4 = O'Brien| title=2013 35th International Conference on Software Engineering (ICSE) | chapter=Scaling agile methods to regulated environments: An industry case study |isbn = 978-1-4673-3076-3|hdl = 10344/3055|s2cid = 192403}}</ref>: * Sapanı támiyinlew (QA): Qadaǵalanatuǵın kásiplik process hám ónimniń isenimliligi hám durıslıǵın tiykarlaytuǵın sistemalı hám ajıralmas sapa basqarıwı. * Qáwipsizlik hám qorǵanıw: Paydalanıwshılar ushın qáwipsizlik qáwiplerin azaytıw hám paydalanıwshılardı abaysızdan hám zıyanlı paydalanıwdan qorǵaw ushın rásmiy jobalastırıw hám qáwip-qáterlerdi basqarıw. *Izleniwshilik: Nızamlı talaplarǵa sáykesligin tekseriwge bolatuǵın dálillerdi támiyinleytuǵın hám máselelerdi izlew hám tekseriwdi ańsatlastıratuǵın hújjetlestiriw. * Tekseriw hám tastıyıqlaw (V&V): Programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń barlıq basqıshlarına engizilgen (mısalı, paydalanıwshı talapların anıqlaw, funkcionallıq specifikaciya, dizayn specifikaciyası, kod kórip shıǵıw, blok sınawları, integraciya sınawları, sistema testleri). == Tájiriybe hám qabıl etiw == Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları ámelde hár qanday programmalastırıw paradigması yamasa tili menen qollanılıwı múmkin bolsa da, olar dáslep Smalltalk, Lisp hám keyinirek Java, C# sıyaqlı obektke baǵdarlanǵan ortalıqlar menen tıǵız baylanıslı edi. Agile usılların dáslepki qabıl etiwshiler ádette talapları anıqlawı qıyın hám sistema rawajlanıp atırǵan waqıtta ózgeriwi itimal bolǵan burın bolmaǵan sistemalar ústinde isleytuǵın kishi hám orta kólemdegi toparlar edi. Bul bólimde shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıl etiwge háreket etkende ushırasatuǵın ulıwma máseleler, sonday-aq Agile toparlarınıń sapası hám ónimdarlıǵın ólshewdiń hár túrli usılları súwretlenedi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1 1–24]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1}}</ref>. === Agileni ólshew === ==== Ishki bahalawlar ==== Agility ólshew indeksi, basqalar qatarında, islep shıǵıwlardı ónim islep shıǵıwdıń bes ólshemi boyınsha bahalaydı (dawamlılıq, qáwip, jańalıq, kúsh-ǵayrat hám óz-ara tásir)<ref>{{cite conference |doi=10.1145/1185448.1185509|book-title=ACM-SE 44 Proceedings of the 44th annual Southeast regional conference |page=271 |year=2006 |last=Datta |first=Subhajit |isbn=1595933158 |title=Agility measurement index: a metric for the crossroads of software development methodologies}}</ref>. Basqa usıllar ólshenetuǵın maqsetlerge tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| bet = Assessing Agility| avtor = Peter Lappo| author2 = Henry C.T. Andrew| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090915040232/http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 15-sentyabr | url-status = dead}}</ref> hám bir izertlew tezliktiń agility ólshemi sıpatında qollanılıwı múmkinligin usınıs etedi. Sonday-aq, topardıń Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatların qollanıp atırǵanın anıqlaw ushın Agile ózin-ózi bahalaw usılları bar (Nokia testi<ref>{{Web deregi | url = http://agileconsortium.blogspot.com/2007/12/nokia-test.html| bet = Nokia test, A scrum-specific test| avtor = Joe Little| sáne = 2007-jıl 2-dekabr | baspaxana = Agileconsortium.blogspot.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref>, Karlskrona testi<ref>{{Web deregi | url = http://mayberg.se/learning/karlskrona-test| bet = Karlskrona test, A generic agile adoption test| avtor = Mark Seuffert| author2 = Mayberg, Sweden| baspaxana = Mayberg.se| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-aprel }}</ref>, 42 punkt testi)<ref>{{Web deregi | url = http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| bet = How Agile Are You? (Take This 42 Point Test)| baspaxana = allaboutagile.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140505223335/http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| arxivsáne = 2014-jıl 5-may | url-status = dead}}</ref>. ==== Jámiyetlik sorawnamalar ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qollanıw arqalı sapa, ónimdarlıq hám biznes qanaatlanıwında jetiskenlikler haqqında xabar bergen dáslepki izertlewlerdiń biri 2002-jıldıń noyabrinen 2003-jıldıń yanvarına shekem Shine Technologies tárepinen ótkerilgen sorawnama boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| bet = Agile Methodologies Survey Results| sáne = January 2003 | baspaxana = Shine Technologies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100821225423/http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = 95% stated that there was either no effect or a cost reduction&nbsp;... 93% stated that productivity was better or significantly better&nbsp;... 88% stated that quality was better or significantly better&nbsp;... 83% stated that business satisfaction was better or significantly better}}</ref>. Usıǵan uqsas sorawnama, Agile jaǵdayı, 2006-jıldan baslap hár jılı programmalıq támiynattı islep shıǵıw jámiyetiniń mıńlaǵan qatnasıwshıları menen ótkeriledi. Bul Agile-diń paydaları, úyrenilgen sabaqlar hám jaqsı ámeliyatlar haqqındaǵı pikirlerdiń tendenciyaların qadaǵalaydı. Hárbir sorawnama Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı olarǵa programmalıq támiynattı tezirek jetkerip beriwge járdem beretuǵının; tutınıwshılardıń ózgermeli itibarların basqarıw uqıplılıǵın jaqsılaytuǵının; hám ónimdarlıqtı arttıratuǵının aytqanlardıń sanınıń kóbeyip baratırǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi | url = http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| bet = 2013 State of Agile report: Why Agile?| sáne = 2014-jıl 27-yanvar | baspaxana = stateofagile.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140828012224/http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| arxivsáne = 2014-jıl 28-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-avgust }}</ref>. Sorawnamalar sonday-aq, Agile ónim islep shıǵıw usıllarınıń klassikalıq proektti basqarıwǵa salıstırǵanda jaqsıraq nátiyjeler kórsetkenin izbe-iz kórsetip kelmekte<ref>[https://web.archive.org/web/20180318095442/http://status-quo-agile.net/ Status Quo Agile], Second study on success and forms of usage of agile methods. Retrieved 1 July 2015</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/191800169;jsessionid=2QJ23QRYM3H4PQE1GHPCKH4ATMY32JVN?queryText=agile+survey| bet = Survey Says: Agile Works in Practice| familiya = Ambler| at = Scott| avtorsilteme = Scott Ambler| sáne = 2006-jıl 3-avgust | jumıs = Dr. Dobb's| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = Only 6% indicated that their productivity was lowered&nbsp;... No change in productivity was reported by 34% of respondents and 60% reported increased productivity&nbsp;... 66% [responded] that the quality is higher&nbsp;... 58% of organizations report improved satisfaction, whereas only 3% report reduced satisfaction.}}</ref>. Ulıwma alǵanda, ayırımlardıń Agile islep shıǵıw usıllarınıń olardıń tabıslılıǵın keń kólemli akademiyalıq izertlewge múmkinshilik beriw ushın ele jas ekenligin sezetuǵını haqqında esabatlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/proof.htm| bet = Answering the "Where is the Proof That Agile Methods Work" Question| sáne = 2007-jıl 19-yanvar | baspaxana = Agilemodeling.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-aprel }}</ref>. === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ulıwma qıyınshılıqları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı ámelge asırıwshı shólkemler hám toparlar kóbinese sarqırama islep shıǵıw sıyaqlı dástúrli usıllardan ótiwde qıyınshılıqlarǵa ushıraydı, mısalı, toparlarǵa Agile processi májbúriy túrde júklenedi<ref name="The Art of Agile Development">{{harvnb|Shore|Warden|2008|p=47}}</ref>. Bular kóbinese Agile qarsı úlgileri yamasa kóbirek tarqalǵan Agile iyisleri dep ataladı. Tómende ayırım keń tarqalǵan mısallar keltirilgen: ==== Ulıwma ónim dizaynınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqseti - isleytuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵarıwǵa kóbirek itibar beriw hám hújjetlestiriwge azıraq dıqqat awdarıw. Bul process kóbinese qatań qadaǵalanatuǵın hám sistemadaǵı kishkene ózgerisler qollap-quwatlawshı hújjetlerdi anaǵurlım qayta kórip shıǵıwdı talap etetuǵın sarqırama modellerine qarama-qarsı. Biraq, bul hesh qanday analiz yamasa dizayn ámelge asırmawdı aqlamaydı. Dizaynǵa itibar bermew topardıń dáslep tez alǵa ilgerilewine, biraq keyin sistemanı keńeytiwge urınǵanda ádewir qayta islewdi talap etiwine alıp keliwi múmkin. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri - onıń qaytalanıwshı ekenligi. Durıs islengende, Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı dizaynnıń sistema rawajlanǵanı sayın payda bolıwına múmkinshilik beredi hám toparǵa ulıwmalıqlardı hám qayta paydalanıw múmkinshiliklerin tabıwǵa járdem beredi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48 48–49]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48}}</ref>. ==== Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, waqıyalar (qollanıw jaǵdayı sıpatlamalarına uqsas) ádette talaplardı anıqlaw ushın qollanıladı, al iteraciya - topar belgili maqsetlerge arnalǵan qısqa waqıt aralıǵı<ref>{{Web deregi | last1 = Rouse| first1 = Margaret| bet = Sprint (software development) definition| url = http://searchsoftwarequality.techtarget.com/definition/Scrum-sprint| jumıs = searchsoftwarequality.techtarget.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw jumıstıń jaqsı aǵımına zıyanlı. Bular ónim beklogına qosılıwı hám keyingi iteraciya ushın basımlıq beriliwi kerek yamasa siyrek jaǵdaylarda iteraciya biykar etiliwi múmkin<ref name="axisagile.com.au">{{Web deregi| last1 = Goldstein| first1 = Ilan| bet = Sprint issues – when sprints turn into crawls| url = http://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| jumıs = www.axisagile.com.au| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 11-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20250212013517/https://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| arxivsáne = 2025-jıl 12-fevral }}</ref>. Bul waqıyanıń keńeye almaytuǵının ańlatpaydı. Toparlar jańa informaciya menen islesiwi kerek, bul waqıya ushın qosımsha wazıypalardı payda etiwi múmkin. Eger jańa informaciya waqıyanıń iteraciya dawamında tamamlanıwına kesent etse, onda ol keyingi iteraciyaǵa ótkeriliwi kerek. Biraq, ol qalǵan barlıq waqıyalarǵa qaraǵanda basımlıq beriliwi kerek, óytkeni jańa informaciya waqıyanıń dáslepki áhmiyetliligin ózgertken bolıwı múmkin. ==== Qáwender qollawınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw kóbinese shólkemlerde programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparları tárepinen ózleriniń islep shıǵıw processlerin optimallastırıw hám programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklindegi izbe-izlikti támiyinlew ushın tómennen joqarıǵa qarap ámelge asırıladı. Qáwender qollawı bolmaǵanlıqtan, toparlar biznes sherikleri, basqa rawajlandırıw toparları hám basqarıwdan qıyınshılıqlar hám qarsılıqqa ushırawı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, olar sáykes qarjılandırıw hám resurslar bolmasa qıynalıwı múmkin<ref>{{Web deregi| url = http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| bet = Project Roles and Responsibility Distribution| jumıs = agile-only.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150418122752/http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| arxivsáne = 2015-jıl 18-aprel }}</ref>. Bul sátsizlik itimallıǵın arttıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Bourne| first1 = Lynda| bet = What Does a Project Sponsor Really Do?| url = http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| jumıs = blogs.pmi.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140607221010/http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| url-status = dead}}</ref>. ==== Jetkiliksiz oqıtıw ==== VersionOne tárepinen ótkerilgen soraw-maǵlıwmat qatnasıwshılardıń sátsiz Agile ámelge asırıwlardıń eń áhmiyetli sebebi sıpatında jetkiliksiz oqıtıwdı kórsetkenin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| bet = 9th State of Agile Report| jumıs = Stage of Agile Survey| baspaxana = VersionOne| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150112225122/http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| arxivsáne = 2015-jıl 12-yanvar | url-status = dead}}</ref> Toparlar Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń basqa usıllar, mısalı sarqırama usılına salıstırǵanda azaytılǵan processleri Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın haqıyqıy qaǵıydalar joq degendi ańlatadı dep oylaw qaqpanına túsip qalǵan. ==== Ónim iyesi roli durıs toltırılmaǵan ==== Ónim iyesi islep shıǵıw iskerliginde biznesti wákillik etiwge juwapker hám kóbinese eń talapshań rol bolıp esaplanadı<ref>{{cite book|author1=Sims, Chris |author2=Johnson, Hillary Louise |title=The Elements of Scrum|year=2011 |url=https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims | sáne =2011-02-15|publisher=Dymaxicon|page=[https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims/page/73 73]|edition=Kindle}}</ref>. Keń tarqalǵan qáte - ónim iyesi rolin islep shıǵıw toparınan birew menen toltırıw. Bul topardıń biznesten haqıyqıy keri baylanıssız óz betinshe áhmiyetlilik boyınsha sheshim qabıl etiwin talap etedi. Olar biznes máselelerin ishki tárepten sheshiwge urınadı yamasa topardan tısqarı baǵdar izlep jumıstı keshiktiredi. Bul kóbinese dıqqattıń bóliniwine hám birge islesiwdiń buzılıwına alıp keledi<ref>{{Web deregi | last1 = Rothman| first1 = Johanna Rothman| bet = When You Have No Product Owner at All| url = http://www.jrothman.com/blog/mpd/2011/08/when-you-have-no-product-owner-at-all.html| jumıs = www.jrothman.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 25-avgust }}</ref>. ==== Komandalar itibarda emes ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparlardan ónim boyınsha minnetlemelerdi orınlawdı talap etedi, bul olardıń tek sol ónim boyınsha jumısqa dıqqat qaratıwı kerek degendi bildiredi. Biraq, bos waqtı bar bolıp kóringen topar aǵzalarınan kóbinese basqa jumıslardı da orınlawı kútiledi, bul olardıń óz toparı minnetlengen jumıstı tamamlawǵa járdem beriwin qıyınlastıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Fox| first1 = Alyssa| bet = Working on Multiple Agile Teams| url = http://techwhirl.com/working-multiple-agile-teams/| jumıs = techwhirl.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | sáne = 2014-jıl 8-aprel }}</ref>. ==== Artıqsha tayarlıq/jobalastırıw ==== Toparlar júdá kóp waqıttı tayarlıq yamasa jobalastırıwǵa jumsaw duzaǵına túsip qalıwı múmkin. Bul Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen az tanısqan toparlar ushın keń tarqalǵan duzaq bolıp, toparlar barlıq waqıyalardı tolıq túsiniw hám anıqlawǵa májbúr boladı. Toparlar tek isenimli bolǵan waqıyalar menen alǵa talpınıwǵa tayar bolıwı kerek, sońınan iteraciya dawamında keyingi iteraciyalar ushın jumıstı ashıw hám tayarlawdı dawam etiwi kerek (kóbinese bul beklogtı (artta qalıwdı) tazalaw yamasa tártipke keltiriw dep ataladı). ==== Kúndelikli turıp jıynalısta máseleni sheshiw ==== Kúndelikli turıp jıynalıs barlıq topar aǵzaları informaciya tarqatatuǵın maqsetli, óz waqtındaǵı jıynalıs bolıwı kerek. Eger másele sheshiw júz berse, bul kóbinese tek belgili topar aǵzaların qamtıwı múmkin hám potencial túrde pútkil topardıń waqtın eń jaqsı paydalanıw bolmawı múmkin. Eger kúndelikli turıp jıynalıs waqtında topar máseleni sheshiwge kirisip ketse, bul kishi topar talqılay alǵansha keyinge qaldırılıwı kerek, ádette bul turıp jıynalıs tamamlanǵannan keyin dárhal boladı<ref>{{Web deregi | bet = Daily Scrum Meeting| url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/daily-scrum| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. ==== Wazıypalardı bólistiriw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqsetli paydalarınıń biri - toparǵa tańlaw múmkinshiligin beriw, óytkeni olar máselege eń jaqın. Sonıń menen bir qatarda, olar sheshim qabıl etiwde eń sońǵı informaciyanı paydalanıw ushın ámelge asırıwǵa múmkin bolǵanınsha jaqın tańlaw etiwi kerek. Eger topar aǵzalarına wazıypalar basqalar tárepinen yamasa processtiń dáslepki basqıshlarında berilse, lokallasqan hám óz waqtındaǵı sheshim qabıl etiwdiń paydaları joǵalıwı múmkin<ref name="Effective Sprint Planning">{{Web deregi | last1 = May| first1 = Robert| bet = Effective Sprint Planning| url = http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| jumıs = www.agileexecutives.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140628102810/http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| arxivsáne = 2014-jıl 28-iyun }}</ref>. Jumıstı tapsırıw sonday-aq topar aǵzaların belgili rollerge shekleydi (mısalı, A topar aǵzası bárqulla maǵlıwmatlar bazası menen jumıs islewi kerek), bul kross-trening múmkinshiliklerin shekleydi.<ref name="Effective Sprint Planning" /> Topar aǵzaları ózleri óz qábiletlerin keńeytetuǵın hám kross-trening múmkinshiliklerin beretuǵın wazıypalardı tańlay aladı. ==== Skrum masteriniń qosqan úlesi retinde ==== Agile qunlılıqları hám principlerine sáykes keletuǵının tastıyıqlaytuǵın Scrum strukturasında, skrum masteri roli skrum processiniń orınlanıwın támiyinlew hám skrum toparın usı process boyınsha úyretiw ushın juwapker. Keń tarqalǵan qátelik - skrum masteriniń úles qosıwshı retinde háreket etiwi. Scrum strukturası tárepinen qadaǵan etilmegen bolsa da, skrum masteri birinshi gezekte skrum masteri rolinde háreket etiw imkaniyatına iye ekenligine hám rawajlandırıw wazıypaları ústinde islemewine isenim payda etiwi kerek. Skrum masteriniń roli ónimdi jaratıwdan góre processti jeńillestiriw bolıp tabıladı<ref name="agileconnection.com">{{Web deregi | last1 = Berczuk| first1 = Steve| bet = Mission Possible: ScrumMaster and Technical Contributor| url = http://www.agileconnection.com/article/mission-possible-scrummaster-and-technical-contributor?page=0%2C1| jumıs = www.agileconnection.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Skrum masteriniń kóp wazıypalardı bir waqıtta orınlawı ónimdarlıqqa keri tásir etetuǵın kóp kontekst almasıwlarına alıp keliwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, skrum masteri topardıń alǵa ilgerilewi ushın tosqınlıqlardı joq etiwge juwapker bolǵanlıqtan, ayırım tapsırmalardıń alǵa talpınıwınan alınǵan payda, potencialdıń jetispewshiligi sebepli keyinge qaldırılǵan tosqınlıqlardan ústin bolmawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/how-not-to-burn-your-budget-with-agile-scrum/| bet = How to Implement Agile Scrum| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar }}</ref>. ==== Test avtomatizaciyasınıń jetispewshiligi ==== Agile islep shıǵıwdıń iterativlik tábiyatı sebepli, kóp márte testten ótkeriw talap etiledi. Avtomatlastırılǵan testlew qaytalanıwshı blok, integraciya hám regressiya testleriniń tásirin azaytıwǵa járdem beredi hám baǵdarlamashılar menen testlewshilerge joqarı qunlı jumıslarǵa dıqqat awdarıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi| last1 = Namta| first1 = Rajneesh| bet = Thoughts on Test Automation in Agile| url = http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| jumıs = www.infoq.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140818062107/http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| arxivsáne = 2014-jıl 18-avgust }}</ref>. Test avtomatizaciyası sonday-aq iterativlik programmalıq támiynattı islep shıǵıw talap etetuǵın úziliksiz qayta qurıwdı qollaydı. Baǵdarlamashıǵa qayta qurıwdıń qollanbanıń funkcionallıǵın ózgertpegenin tastıyıqlaw ushın testlerdi tez ótkiziwge múmkinshilik beriw, jumıs kólemin azaytıwı hám tazalaw háreketleri jańa kemshiliklerdi kirgizbegenine isenimdi arttırıwı múmkin. ==== Texnikalıq qarızdıń jıynalıwına jol qoyıw ==== Jańa funkcionaldı jetkerip beriwge dıqqat awdarıw texnikalıq qarızdıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin. Topar kemshiliklerdi saplastırıw hám qayta qurıw ushın ózlerine waqıt ajıratıwı kerek. Texnikalıq qarız óndiristegi kemshilikler topardı alǵa ilgerilewden alańlatatuǵınlıqtan, jobalastırılmaǵan jumıslardıń kólemin arttırıw arqalı jobalaw qábiletlerine kesent etedi<ref name="Technical Debt + Red October">{{Web deregi| last1 = Band| first1 = Zvi| bet = Technical Debt + Red October| jumıs = Zvi Band| url = http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2014-jıl 22-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140714193439/http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| arxivsáne = 2014-jıl 14-iyul }}</ref>. Sistema rawajlanǵan sayın qayta qurıw áhmiyetli<ref>{{Web deregi | last1 = Shore| first1 = James| bet = The Art of Agile Development: Refactoring| url = http://www.jamesshore.com/Agile-Book/refactoring.html| jumıs = www.jamesshore.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Waqıt ótiwi menen turaqlı texnikalıq xızmettiń joqlıǵı kemshiliklerdiń hám rawajlandırıw qárejetleriniń artıwına alıp keledi.<ref name="Technical Debt + Red October" /> ==== Bir iteraciyada júdá kóp nárseni qamtıwǵa urınıw ==== Keń tarqalǵan qáte túsinik - Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw úziliksiz ózgerislerge jol qoyadı dep esaplaw, biraq iteraciya beklogı - bul iteraciya dawamında orınlanıwı múmkin bolǵan jumıslar haqqında kelisim<ref>{{Web deregi | bet = Step 4: Sprint Planning (Tasks)| url = http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| jumıs = www.allaboutagile.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140629145319/http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| arxivsáne = 2014-jıl 29-iyun | url-status = dead}}</ref>. Orınlanıwdaǵı jumıslardıń (WIP) júdá kóp bolıwı kontekst almasıw hám gezekke turıw sıyaqlı nátiyjesizliklerge alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = http://leankit.com/blog/2014/03/limiting-work-in-progress/| bet = Why Limiting Your Work-in-Progress Matters| jumıs = leankit.com| last1 = George| first1 = Claire| sáne = 2014-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Topar qosımsha jumıslardı qabıl etiwge májbúr bolıw sezimine berilmewi kerek<ref>{{Web deregi | url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/sprint-planning-meeting/| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | bet = Sprint Planning Meeting}}</ref>. ==== Belgilengen waqıt, resurslar, kólem hám sapa ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw waqıttı (iteraciya dawamlılıǵı), sapanı hám ideal jaǵdayda resurslardı aldın ala belgileydi (biraq baǵdarlamashılar kóbinese óndiris waqıyaların basqarıw ushın wazıypalardan shetletilse, turaqlı resurslardı saqlaw qıyın bolıwı múmkin), al kólem ózgermeli bolıp qaladı. Tutınıwshı yamasa ónim iyesi kóbinese iteraciya ushın turaqlı kólemdi talap etedi. Biraq, toparlar belgilengen waqıt, resurslar hám kólemge (ádette proektti basqarıw úshmúyeshi dep ataladı) minnetleme alıwǵa qarsılıq kórsetiwi kerek. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń belgilengen waqıtı hám resurslarına kólem qosıwǵa urınıwlar sapanıń tómenlewine alıp keliwi múmkin<ref name="adeptechllc.com">{{Web deregi | last1 = McMillan| first1 = Keith| bet = Time, Resources, Scope... and Quality.| url = http://www.adeptechllc.com/2010/05/13/time-resources-scope-and-quality/| jumıs = www.adeptechllc.com| sáne = 2010-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun }}</ref>. ==== Baǵdarlamashınıń sharshawı ==== Agile ámeliyatlarınıń maqsetli páti hám úziliksiz tábiyatı sebepli, jetkerip beriw toparı aǵzaları arasında sharshaw qáwpi joqarı<ref>{{cite journal|title=Current study on limitations of Agile|journal=Procedia Computer Science|volume=78|pages=291–297|date=January 2016|doi=10.1016/j.procs.2016.02.056|doi-access=free}}</ref>. == Agile basqarıwı == Agile proektti basqarıwı - bul iteraciyalıq islep shıǵıw processi bolıp, onda durıs paydalanıwshı tájiriybesin jaratıw ushın paydalanıwshılar hám mápli táreplerden úziliksiz keri baylanıs alınadı. Agile processin ámelge asırıw ushın hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, olardıń qatarına scrum, ekstremal programmalastırıw, lean hám kanban kiredi<ref name="europeanbusinessreview.com">{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 1-noyabr | bet = The Procurement Call for Agile, What does it mean?| url = https://www.europeanbusinessreview.com/the-procurement-call-for-agile-what-does-it-mean}}</ref>. Agile basqarıwı termini injenerlik, informaciyalıq texnologiyalar hám basqa biznes tarawlarında dizayn hám qurıw iskerliklerin basqarıwdıń iteraciyalıq, inkremental usılına qollanıladı. Bul usıl Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw manifestinde bayan etilgen principlerge tiykarlanıp, jańa ónim yamasa xızmetti rawajlandırıwdı júdá iykemli hám interaktiv túrde usınıwǵa itibar beredi<ref>{{Cite book |last=Moran |first=Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile proektti basqarıw kórsetkishleri aljasıwdı azaytıwǵa, hálsiz noqatlardı anıqlawǵa hám rawajlanıw cikli dawamında komandanıń jumısın bahalawǵa járdem beredi. Támiyinlew shınjırınıń iykemliligi - bul támiyinlew shınjırınıń usınıs hám talap boyınsha belgisizlik hám ózgermelilik penen gúresiw uqıplılıǵı. Iykemli támiyinlew shınjırı óz quwatın tez arada kóbeytip hám azayta aladı, sonlıqtan ol tez ózgeriwshi tutınıwshı talabına beyimlese aladı. Aqırında, strategiyalıq iykemlilik - bul shólkemniń óz ortalıǵı rawajlanıp atırǵan waqıtta óz háreket baǵdarın ózgertiw uqıplılıǵı. Strategiyalıq iykemlilik ushın sırtqı ózgerislerdi jetkilikli dárejede erte seziw hám bul ózgeriwshi ortalıqqa beyimlesiw ushın resurslardı bólistiriw áhmiyetli. Agile X texnikaları ekstremal proektti basqarıwı dep te atalıwı múmkin. Bul iteraciyalıq ómirlik cikliniń bir túri bolıp<ref>{{Web deregi | sáne = 2008-jıl 22-oktyabr | bet = Which Life Cycle Is Best for Your Project?| url = https://pmhut.com/which-life-cycle-is-best-for-your-project| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-oktyabr | jumıs = PMHut| til = en-US}}</ref>, onda jetkerip beriletuǵın nárseler basqıshlar boyınsha tapsırıladı. Agile hám iteraciyalıq rawajlanıw arasındaǵı tiykarǵı parıq - Agile usılları hárbir jetkeriw ciklinde (iteraciyada) jetkerip beriletuǵın nárselerdiń kishi bóleklerin tolıq tamamlaydı<ref>{{Web deregi| bet = Agile Project Management| url = http://www.versionone.com/agile-project-management/| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | jumıs = VersionOne| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150609232115/http://www.versionone.com/agile-project-management/| arxivsáne = 2015-jıl 9-iyun }}</ref>, al iteraciyalıq usıllar jetkerip beriletuǵın nárselerdiń pútkil toplamın waqıt ótiwi menen rawajlandırıp, olardı proekttiń aqırında tamamlaydı. Iteraciyalıq hám Agile usıllarınıń ekewi de proektti shólkemlestiriwdiń izbe-iz formalarında payda bolǵan hár túrli tosqınlıqlarǵa juwap retinde islep shıǵılǵan. Mısalı, texnologiyalıq proektler quramalasqan sayın, aqırǵı paydalanıwshılar progressiv prototiplerdi kóre almastan uzaq múddetli talaplardı anıqlawda qıyınshılıqqa ushıraydı. Iteraciyalar menen rawajlanatuǵın proektler bul talaplardı jetilistiriwge járdem beriw ushın úziliksiz keri baylanıs jıynay aladı. Agile basqarıwı komanda aǵzaları arasında ótken jumıs haqqında kommunikaciya hám oylanıwǵa túrtki bolatuǵın ápiwayı qurılmanı da usınadı<ref>{{Web deregi| bet = What is Agile Management?| url = http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | baspaxana = Project Laneways| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150602074558/http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| arxivsáne = 2015-jıl 2-iyun }}</ref>. Dástúrli sarqırama jobalastırıwdı qollanǵan hám Agile rawajlanıw usılın qabıl etken komandalar ádette transformaciya basqıshınan ótedi hám kóbinese komandalarǵa tegis transformaciyadan ótiwge járdem beretuǵın Agile trenerleriniń járdemine mútáj boladı. Ádette Agile trenerliginiń eki stili bar: iyteriw tiykarındaǵı hám tartıw tiykarındaǵı Agile trenerligi. Bul jerde «iyteriw sisteması» sprintke qanday wazıypalar sıyıwı múmkin ekenligin aldın ala bahalawdı (jumıstı iyteriwdi) ańlatıwı múmkin, mısalı, scrum menen; al «tartıw sisteması» wazıypalar tek imkaniyat bolǵanda ǵana orınlanatuǵın ortalıqtı ańlatıwı múmkin<ref>{{Cite book |last1=Benson |first1=Jim |title=Personal Kanban: mapping work, navigating life |year=2011 |url=https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens |last2=De Maria Barry |first2=Tonianne | sáne =2011 |publisher=Modus Cooperandi Press |isbn=978-1-4538-0226-7 |edition=1st |location=Seattle, WA |page=[https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens/page/38 38]}}</ref>. Agile basqarıw usılları biznes hám húkimet sektorlarında da qollanılǵan hám beyimlestirilgen. Mısalı, Amerika Qurama Shtatlarınıń federal húkimeti sheńberinde, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Xalıqaralıq Rawajlanıw Agentligi (USAID) baǵdarlamalastırıwdı iteraciyalaw hám beyimlestiriw ushın birge islesiw, úyreniw hám beyimlesiw (CLA) strategiyaların kirgiziwge qaratılǵan birlesken joybar basqarıw usılın qollanbaqta<ref>USAID. [https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf "ADS Chapter 201 Program Cycle Operational Policy«] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf |date=23 October 2019 }}. Retrieved 19 April 2017</ref>. Agile metodları Proektlerdi Basqarıw Bilimleri Jıynaǵına Qollanba (PMBOK Guide 6-shı Basılım) ishinde Ónimdi Islep shıǵıw Ómirlik Cikl anıqlaması astında aytıladı: {{blockquote|Proekttiń ómirlik ciklı ishinde, ádette ónim, xızmet yamasa nátiyjeniń rawajlanıwı menen baylanıslı bir yamasa bir neshe basqısh boladı. Bular islep shıǵıwdıń ómirlik ciklı dep ataladı (...) Adaptiv ómirlik cikllar - bul Agile, iteraciyalı yamasa inkremental. Tolıq kólemli tapsırma iteraciya baslanıwdan aldın anıqlanadı hám maqullanadı. Adaptiv ómirlik cikllar sonday-aq Agile yamasa ózgeriske baǵdarlanǵan ómirlik cikllar dep te ataladı<ref>[[Project Management Institute]], ''[[A Guide to the Project Management Body of Knowledge]]'' (PMBOK Guide), Sixth Edition</ref>.}} === Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan tısqarı qollanılıwı === [[Fayl:Agile Brazil 2014 conference entrance.jpg|Agile Braziliya 2014 konferenciyası|thumb|right]] Jan-Lup Richettiń (ESSEC Strategiyalıq Innovaciya hám Xızmetler Institutınıń ilimiy xızmetkeri) pikirinshe, »bul usıldı programmalıq emes ónimler ushın hám ulıwma proektlerdi basqarıw ushın, ásirese innovaciya hám belgisizlik tarawlarında nátiyjeli qollanıwǵa boladı." Nátiyje - házirgi tutınıwshılardıń talaplarına eń jaqsı juwap beretuǵın hám minimal shıǵın, ısıraplar hám waqıt jumsap jetkerip beriletuǵın ónim yamasa proekt bolıp, kompaniyalarǵa dástúrli usıllarǵa qaraǵanda erterek payda alıwǵa múmkinshilik beredi<ref>Richet, Jean-Loup (2013). ''Agile Innovation''. Cases and Applied Research, n°31. ESSEC-ISIS. {{ISBN|978-2-36456-091-8}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq ónimlerdi rawajlandırıw ushın keń qollanılǵan hám olardıń geyparaları programmalıq támiynattıń obekt texnologiyaları sıyaqlı ayırım qásiyetlerin paydalanadı<ref name="Smith2007">{{Cite book |last=Smith |first=Preston G |title=Flexible Product Development |url=https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit |publisher=Jossey-Bass |year=2007 |isbn=978-0-7879-9584-3 |page=[https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit/page/25 25]}}</ref>. Biraq, bul texnikalardı kompyuterler, medicinalıq ásbaplar, awqat, kiyim-kenshek hám muzıka sıyaqlı programmalıq emes ónimlerdi islep shıǵıwda da qollanıwǵa boladı<ref>{{Cite book |last=Newton Lee |title="Getting on the Billboard Charts: Music Production as Agile Software Development,« ''Digital Da Vinci: Computers in Music'' |publisher=Springer Science+Business Media |year=2014 |isbn=978-1-4939-0535-5}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları rawajlandırıwǵa tiyisli emes IT infrastrukturasın ornatıw hám kóshirip ótkeriwde de qollanılǵan. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ayırım keń principleri biznes iykemliligi yamasa Agile biznesti basqarıw atamaları astında ulıwma basqarıwda da (mısalı, strategiya, basqarıw, qáwip, qarjı) qollanılǵan<ref>{{Cite book |last=Moran, Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |publisher=Springer Verlag |year=2015 |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile programmalıq támiynat metodologiyaları sonday-aq oqıwdı injenerlik jobalaw procesinde de qollanılǵan, bul - oqıwshılardı hám olardıń rawajlanıwın qollap-quwatlaw ushın oqıtıw ilimlerin, adamǵa baǵdarlanǵan dizayndı hám maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sheshim qabıl etiwdi qollanatuǵın iteraciyalı, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan process<ref>{{Citation |last1=Barrett |first1=M. |title=Learning Engineering Toolkit |date=2022 |pages=269–278 |chapter=Lean-Agile Development Tools |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781003276579-16 |last2=Goodell |first2=J.|isbn=978-1-003-27657-9 }}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw paradigmaların ómirdiń basqa tarawlarında, mısalı, balalardı tárbiyalawda da qollanıwǵa boladı. Onıń bala rawajlanıwındaǵı tabısı ayırım tiykarǵı basqarıw principlerine tiykarlanǵan bolıwı múmkin; kommunikaciya, beyimlesiw hám xabardarlıq. TED Talk bayanatında Bruce Feiler úy xojalıǵın basqarıw hám balalardı tárbiyalawda tiykarǵı Agile paradigmaların qalay qollanǵanın bólisken<ref>[http://www.ted.com/talks/bruce_feiler_agile_programming_for_your_family.html »Agile programming – for your family"].</ref>. == Sın == Agile ámeliyatları iri shólkemlerde hám rawajlandırıwdıń ayırım túrlerinde nátiyjesiz bolıwı múmkin dep kórsetilgen<ref>{{cite book|url=http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1380615|first=Craig|last=Larman|author2=Bas Vodde|title=Top Ten Organizational Impediments to Large-Scale Agile Adoption |publisher=InformIT |date=2009-08-13}}</ref>. Kóplegen shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyalarınıń júdá ekstremal ekenine isenedi hám Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám jobaǵa baǵdarlanǵan usıllardı aralastırǵan gibrid usılın qabıl etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.binfire.com/blog/2016/07/hybrid-project-management-methodology//| bet = Introduction to Hybrid project management| jumıs = Collaboration Corner| sáne = 2016-jıl 20-iyul }}</ref><ref>{{cite journal|last=Barlow|first=Jordan B.|author2=Justin Scott Giboney|author3=Mark Jeffery Keith|author4=David W. Wilson|author5=Ryan M. Schuetzler|author6=Paul Benjamin Lowry|author7= Anthony Vance|title=Overview and Guidance on Agile Development in Large Organizations|journal=Communications of the Association for Information Systems|year=2011|volume=29|issue=1|pages=25–44|doi=10.17705/1CAIS.02902|doi-access=free}}</ref>. Dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw metodı (DSDM) sıyaqlı ayırım usıllar bunı tiykarǵı principlerden bas tartpastan, tártipli túrde ámelge asırıwǵa háreket etedi. Agile ámeliyatlarınıń keńnen qollanılıwı sonday-aq basqarıw modası sıpatında sınǵa alınǵan, óytkeni ol bar bolǵan jaqsı ámeliyatlardı jańa atamalar menen táriyipleydi, rawajlandırıw strategiyalarına qatnasta bir ólshem hámmege tuwrı keledi degen kóz-qarastı itibarǵa aladı hám usıldı nátiyjelerden joqarı qoyadı dep qáte bahalanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.batimes.com/kupe-kupersmith/agile-is-a-fad.html| bet = Agile is a Fad| familiya = Kupersmith| at = Kupe| sáne = 2011-jıl 4-iyul }}</ref>. Alister Kokburn 2011-jılı 12-fevralda Yuta shtatındaǵı Snoubirdte Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw Manifestiniń 10 jıllıǵın bayramlawdı shólkemlestirdi, dáslepki jıynalısqa qatnasqan hám sońınan qosılǵan 30 dan aslam adamdı jıynadı. Bólmedegi shama menen 20 pildiń dizimi ('talqılanbaytuǵın' Agile temaları/máseleleri) toplandı, oǵan tómendegi aspektler kiredi: Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları hám kontekstiniń awqamları, sátsizlikleri hám sheklewleri (múmkin sebepleri: kommerciyalıq mápler, kontekstsizlestiriw, sátsizlikke tiykarlanıp alǵa ilgerilewdiń anıq jolınıń joqlıǵı, obektiv dálillerdiń sheklengenligi, kognitiv kemshilikler hám pikirlew qáteleri), siyasat hám mádeniyat<ref name="TeenAgile">{{Web deregi | url = http://www.infoq.com/articles/agile-teenage-crisis| at = Philippe| familiya = Kruchten| bet = Agile's Teenage Crisis?| baspaxana = InfoQ| sáne = 2011-jıl 20-iyun }}</ref>. Filipp Kruxten bılay dep jazǵan: {{Blockquote |text=Agile háreketi ayırım jaǵdaylarda jasóspirimge uqsaydı: ózin júdá jaqsı ańlaydı, úziliksiz aynaǵa qarap sırtqı kórinisin tekseredi, sındı az qabıl etedi, tek óz teńlesleri menen bolıwǵa qızıǵadı, ótmishten kelgen barlıq danalıqtı tek ótmishten bolǵanı ushın daw menen biykarlaydı, jańa ádetler hám jańa jargonlardı qabıl etedi, geyde tákabbir hám menmen boladı. Biraq onıń onnan keyin de jetilisetuǵınına, sırtqı dúnyaǵa ashıq bolatuǵınına, kóbirek oylanatuǵınına hám sonlıqtan da nátiyjelirek bolatuǵınına gúmanım joq. |author=Filipp Kruxten<ref name="TeenAgile" />}} «Manifest» joqarı bilimlendiriw basqarıwı hám basshılıǵına unamsız tásir etiwi múmkin, óytkeni ol administratorlarǵa ásterek dástúrli hám oylanıp is tutıw processlerin «shaqqan» processler menen almastırıwdı usınıs etti. Bul koncepciya universitet oqıtıwshıları arasında siyrek qabıl etildi<ref>Richard Utz, «Against Adminspeak,» [https://www.chronicle.com/article/Against-Adminspeak/249047?key=hsZMErKIgGC276GPIxqHkSP5jbKbjZo7inN_XME_7x91_awBNokn0OtP-fqf8M6Ic0s4X016U01jTmlpaGVtSElwWjVONE9iRjI5UW9BdldZNVlTVEotMUVyVQ Chronicle of Higher Education], 24 June 2020.</ref>. Basqa bir sın - kóp jaǵdaylarda Agile basqarıw hám dástúrli basqarıw ámeliyatları bir-birine qarama-qarsı bolıp shıǵadı. Bul ámeliyattıń keń tarqalǵan sını - ámeliyattı úyreniw hám engiziwge jumsalǵan waqıt, potencial paydalarına qaramastan, júdá qımbatqa túsedi. Dástúrli basqarıwdan Agile basqarıwǵa ótiw Agile ge tolıq boysınıwdı hám shólkemniń barlıq aǵzalarınıń processti aqırına shekem alıp barıwǵa bekkem minnetlemesin talap etedi. Shólkem boyınsha teń emes nátiyjeler, xızmetkerlerdiń qábiletine salıstırǵanda ózgerislerdiń kópligi yamasa transformaciya aqırında kepilliklerdiń joqlıǵı sıyaqlı máseleler - olardıń tek bir neshe mısalları bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding With Agile|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Pearson|year=2015|isbn=978-0-321-57936-2|pages=[https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn/page/5 5]–10}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] tueoaeec3l7loskxmr2osxl14t9xk2s 275106 275089 2026-10-18T15:43:03Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275106 wikitext text/x-wiki '''Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw''' – [[2001|2001-jılı]] 17 [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıdan]] ibarat «Agile Alyans» toparı tárepinen kelisilgen bahalıqlar hám principlerdi sáwlelendiretuǵın [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] usıllarınıń ulıwma termini bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.agilealliance.org/agile101/| bet = What is Agile?| sáne = 2015-jıl 29-iyun | jumıs = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyul }}</ref>. Olardıń «Agile Programmalıq Támiynattı Islep Shıǵıw Manifesti»nde jazılǵanınday, baǵdarlamashılar tómendegilerdi itibarǵa aladı<ref name="AgileManifesto">{{Web deregi | url = http://agilemanifesto.org/| bet = Manifesto for Agile Software Development| arxivurl = | arxivsáne = | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| jumıs = | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-iyun }}</ref>: * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' Ámeliyatshılar sol waqıttaǵı jańa ámeliyatlardan, sonıń ishinde ekstremal programmalastırıw, scrum, dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı, adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám hújjetlestiriwge tiykarlanǵan, awır programmalıq támiynattı islep shıǵıw processlerine alternativ zárúrligine túsinikli bolıwdan ilham alǵanın aytadı<ref name="LarmanGuide">{{Cite book|last=Larman|first=Craig|year=2004|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|url=https://archive.org/details/agileiterativede0000larm|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-13-111155-4|page=[https://archive.org/details/agileiterativede0000larm/page/27 27]}}</ref>. Agile kóz-qarastan kóplegen programmalıq támiynat islep shıǵıw ámeliyatları payda boldı. Bul Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlar, geyde Agile (bas hárip penen)<ref>{{Web deregi | url = https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| bet = Agile With a Capital "A" Vs. agile With a Lowercase "a"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160105105258/https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| arxivsáne = 2016-jıl 5-yanvar | familiya = Rally| sáne = 2010 | qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-sentyabr | url-status = unfit}}</ref> dep atalıp, ózin-ózi shólkemlestiriwshi hám funkcional-aralıq komandalardıń olardıń tutınıwshı(lar)/aqırǵı paydalanıwshı(lar) menen birge islesiwi arqalı talaplar, ashılıwlar hám sheshimlerdi jaqsılawdı óz ishine aladı<ref name="WhatIsAgile">{{Web deregi | url = http://www.agilealliance.org/the-alliance/what-is-agile/| bet = What is Agile Software Development?| sáne = 2013-jıl 8-iyun | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-aprel }}</ref>. Agile kóz-qaras hám Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlardıń programmalıq támiynat islep shıǵıw processin jaqsılaytuǵını haqqında kóp jaǵdaylıq dáliller bar bolsa da, empirikalıq dáliller sheklengen hám tolıq isendiretuǵın emes<ref>{{Cite journal|last1=Dybå|first1=Tore|last2=Dingsøyr|first2=Torgeir|title=Empirical studies of agile software development: A systematic review|url=https://archive.org/details/sim_information-and-software-technology_2008-08_50_9-10/page/n4|journal=Information and Software Technology|date=1 August 2008|volume=50|issue=9–10|pages=833–859|doi=10.1016/j.infsof.2008.01.006| til =en|issn=0950-5849}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lee|first1=Gwanhoo|last2=Xia|first2=Weidong|date=2010|title=Toward Agile: An Integrated Analysis of Quantitative and Qualitative Field Data on Software Development Agility|journal=MIS Quarterly|volume=34|issue=1|pages=87–114|doi=10.2307/20721416}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kroll|first1=J.|last2=Richardson|first2=I.|date=2018|title=Empirical evidence in follow the Sun software development: A systematic mapping study|journal=Information and Software Technology|volume=93|pages=30–44|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.011}}</ref>. == Tariyxı == Iteraciyalıq hám inkrementallıq programmalıq támiynat islep shıǵıw usılların 1957-jılǵa shekem izlewge boladı, al evolyuciyalıq joba basqarıw<ref name="EvolutionaryProjectManagement">{{Web deregi | url = https://www.gilb.com/Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (Original page, external archive)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160327214807/http://www.gilb.com/Project-Management| arxivsáne = 2016-jıl 27-mart | baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://concepts.gilb.com/tiki-page.php?pageName=Evolutionary-Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (New page)| baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref> hám adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw<ref name="edmonds1974">{{Cite journal|title=A Process for the Development of Software for Nontechnical Users as an Adaptive System}}</ref> 1970-jıllardıń basında payda bolǵan<ref>{{Cite journal|title=Evolutionary development}}</ref>. 1990-jıllar dawamında bir qatar jeńil programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları sın-pikirshiler tárepinen júdá qatań tártipke salınǵan, jobalanǵan hám mikro-basqarılǵan dep sıpatlanǵan sol waqıttaǵı awır usıllarǵa (kóbinese birgelikte sarqırama (waterfall) dep atalatuǵın) reakciya retinde rawajlandı<ref>{{Citation |title=Heavyweight project organizationHEAVYWEIGHT PROJECT ORGANIZATION | sáne =2000 |url=https://doi.org/10.1007/1-4020-0612-8_400 |work=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management |pages=261–262 |editor-last=Swamidass |editor-first=P. M. |access-date=2022-06-22 |place=Boston, MA |publisher=Springer US | til =en |doi=10.1007/1-4020-0612-8_400 |isbn=978-1-4020-0612-8}}</ref>. Bul jeńil usıllardı óz ishine aldı: tez qollanbalardı islep shıǵıw (RAD), 1991-jıldan; birlesken process (UP) hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM), ekewi de 1994-jıldan; Scrum, 1995-jıldan; Crystal Clear hám ekstremal programmalastırıw (XP), ekewi de 1996-jıldan; hám funkciyaǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (FDD), 1997-jıldan. Bulardıń hámmesi Agile Manifesti járiyalanıwınan aldın payda bolǵan bolsa da, házir olar birgelikte Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları dep ataladı. 1991-jıldan baslap, óndiris hám basqarıw oy-pikirlewinde<ref>{{Cite journal|last=Sanchez|first=Luis|date=November 2010|title=A Review of Agile Manufacturing Systems|url=https://www.researchgate.net/publication/261652716|journal=International Journal of Production Research|issue=39(16):3561-3600}}</ref> Lean basqarıwınan kelip shıqqan uqsas ózgerisler júrip atırǵan edi. 2001-jılı on jeti programmalıq támiynat baǵdarlamashısı jeńil islep shıǵıw usılların talqılaw ushın Yuta shtatındaǵı Snouberd kurortında jıynaldı. Olar: Kent Bek (Ekstremal Programmalastırıw), Uord Kanningem (Ekstremal Programmalastırıw), Deyv Tomas (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Djeff Sazerlend (Scrum), Ken Shvaber (Scrum), Djim Xaysmit (Adaptiv Programmalıq Támiynattı Islep shıǵıw), Alister Kokbern (Crystal), Robert K. Martin (SOLID), Mayk Bidl (Scrum), Ari van Bennekum, Martin Fauler (OOAD hám [[UML]]), Djeyms Grenning, Endryu Xant (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Ron Djeffris (Ekstremal Programmalastırıw), Djon Kern, Brayan Marik (Ruby, Testten ótkiziwge baǵdarlanǵan islep shıǵıw), hám Stiv Mellor (OOA). Bul topar, Agile Alyans, Agile Programmalıq Támiynattı Jaratıw Manifestin járiyaladı. 2005-jılı Kokbern hám Xaysmit basqarǵan topar Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları boyınsha programmalıq támiynat jobaların basqarıwǵa jol kórsetiw ushın joba basqarıw principleriniń qosımshasın, Óz-ara Ǵárezlilik Basqarması Deklaraciyasın jazdı<ref>{{Web deregi | url = http://pmdoi.org| bet = Declaration of Interdependence| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180127094805/http://www.pmdoi.org/| arxivsáne = 2018-jıl 27-yanvar | avtor = Anderson| at = David| jıl = 2005| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-oktyabr }}</ref>. 2009-jılı Martin menen islegen topar kásiplik minez-qulıq hám sheberlikke muwapıq Agile [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]ǵa jol kórsetiw ushın programmalıq támiynat islep shıǵıw principleriniń keńeytiliwin, Programmalıq Támiynat Sheberligi Manifestin jazdı. 2011-jılı Agile Alyans dúnya júzindegi Agile ámeliyatshılar jámiyeti tárepinen túsindirme hám tájiriybe kórsetpeleri menen birge Agile ámeliyatlar, terminler hám elementlerdiń jumıs anıqlamalarınıń rawajlanıp baratırǵan [[ashıq kodlı]] jıynaǵı Agile Ámeliyatlar Kórsetpesin (2016-jılı Agile Glossariyi dep qayta atalǵan) dúzdi<ref>{{Cite news|url=https://www.agilealliance.org/how-you-can-help-the-agile-alliance-help-you/|title=How You Can Help Agile Alliance Help You|last=McDonald|first=Kent| sáne =1 November 2016|journal=Agile Alliance Blog}}</ref>. == Qádiriyatlar hám principler == === Qunlılıqlar === Agile manifesti bılay oqıladı: ''Bizler programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń jaqsıraq usılların onı islew hám basqalarǵa onı islewge járdem beriw arqalı ashıp atırmız. Bul jumıs arqalı bizler tómendegilerdi qádirlewge keldik:'' * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' ''Yaǵnıy, oń táreptegi elementlerdiń qádiri bar bolsa da, bizler shep táreptegi elementlerdi kóbirek qádirleymiz.'' Skott Ambler bılay túsindirdi:<ref name="abmmw"> {{Web deregi | url = http://www.ambysoft.com/essays/agileManifesto.html| bet = Examining the Agile Manifesto| baspaxana = Ambysoft Inc.| qaralǵan sáne = 2011-jıl 6-aprel }}</ref> * Qurallar hám processler áhmiyetli, biraq kompetentli adamlardıń birge tásirli islesiwi kóbirek áhmiyetli. * Jaqsı hújjetler programmalıq támiynattıń qalay qurılǵanın hám onı qalay paydalanıwdı túsiniwge járdem beriwde paydalı, biraq rawajlandırıwdıń tiykarǵı maqseti hújjetlerdi emes, al programmalıq támiynattı jaratıw. * Shártnama áhmiyetli, biraq ol tutınıwshılar menen tıǵız islesip, olardıń ne kerek ekenin biliwdiń ornın basa almaydı. * Proekttiń jobası áhmiyetli, biraq ol texnologiya yaki ortalıqtaǵı ózgerislerge, steykxolderlerdiń basımlıqlarına hám adamlardıń mashqala hám onıń sheshimin túsiniwine beyimlesiw ushın júdá qatań bolmawı kerek. Agile Alyansı atınan manifestti tanıstırıp, Djim Xaysmit bılay dedi, «Agile háreketi metodologiyaǵa qarsı emes, ámelde bizlerdiń kópshiligimiz metodologiya sózine isenimdi qaytarıwdı qáleymiz. Bizler teńsalmaqlıqtı qaytarıwdı qáleymiz. Bizler modellestiriwdi qabıl etemiz, biraq qanday da bir diagrammanı shań basqan korporativ repozitoriyge qoyıw ushın emes. Bizler hújjetlestiriwdi qabıl etemiz, biraq hesh qashan saqlanbaytuǵın hám siyrek qollanılatuǵın júzlegen betlik tomlardı emes. Bizler jobalaymız, biraq turbulentli ortalıqta jobalawdıń sheklerin tán alamız. XP yaki SCRUM yamasa basqa qanday da bir Agile Metodologiyalarınıń jaqlawshıların 'xakerler' dep ataytuǵınlar hám metodologiyalar hám xaker termininiń dáslepki anıqlaması haqqında xabarsız.» - Djim Xaysmit, Tariyx: Agile Manifesti. === Principler === Qádiriyatlar tómendegi principlerge tiykarlanǵan:<ref name="ManifestoPrinciples"> {{Web deregi | url = http://www.agilemanifesto.org/principles.html| bet = Principles behind the Agile Manifesto| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100614043008/http://www.agilemanifesto.org/principles.html| arxivsáne = 2010-jıl 14-iyun | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> # Paydalı programmalıq támiynattı erte hám úziliksiz jetkiziw arqalı tutınıwshınıń qanaatlanıwın támiyinlew. # Islep shıǵıwdıń kesh basqıshlarında bolsa da, ózgeretuǵın talaplardı maqul kóriw. # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı jiyi jetkiziw (aylar emes, hápteler dawamında). # Biznes adamları hám baǵdarlamashılar arasında tıǵız, kúndelikli birge islesiw. # Proektler ilhamlanǵan jeke adamlar átirapında qurıladı, olarǵa iseniw kerek. # Júzbe-júz sóylesiw kommunikaciyanıń eń jaqsı forması (bir jerde bolıw). # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. # Turaqlı tezlikti saqlay alatuǵın turaqlı rawajlanıw. # Texnikalıq sheberlikke hám jaqsı dizaynǵa turaqlı itibar. # Ápiwayılıq – islenbegen jumıs muǵdarın maksimumǵa jetkeriw óneri – áhmiyetli. # Eń jaqsı arxitekturalar, talaplar hám dizaynlar ózin-ózi shólkemlestiriwshi komandalardan kelip shıǵadı. # Komanda turaqlı túrde qalay nátiyjelirek bolıw haqqında oylanadı hám muwapıqlastıradı.. == Sholıw == === Iteraciyalıq, inkrementallıq hám evolyuciyalıq === Kópshilik Agile islep shıǵıw usılları ónim islep shıǵıw jumısın aldın-ala jobalaw hám dizayn muǵdarın minimumǵa keltiretuǵın kishi inkrementlerge bóledi. Iteraciyalar, yamasa sprintler - bul ádette bir hápteden tórt háptege shekem dawam etetuǵın qısqa waqıt aralıqları (waqıt qutıları).: 20 Hárbir iteraciya funkcional-aralıq komandanıń barlıq funkciyalarda islewin óz ishine aladı: jobalaw, analiz, dizayn, [[Programmalastırıw|kod jazıw]], blok testlew hám qabıllaw testlewi. Iteraciya aqırında steykxolderlerge jumıs islep turǵan ónim kórsetiledi. Bul ulıwma qáwipti minimumǵa keltiredi hám ónimniń ózgerislerge tez beyimlesiwine múmkinshilik beredi. Iteraciya bazar shıǵarılıwın tastıyıqlaw ushın jetkilikli funkcionallıqtı qospawı múmkin, biraq maqset hárbir iteraciya aqırında jetkilikli shıǵarılıwdı (minimal qáteler menen) alıw bolıp tabıladı. Inkrementallıq rawajlanıw arqalı ónimler aqırǵı shıǵarılıw kúninde jedel túrde qulaw ornına hárbir iteraciyalıq faza dawamında «jiyi hám erte qulaw» ushın orınǵa iye. Ónimdi yamasa jańa funkciyaladı shıǵarıw ushın bir neshe iteraciyalar talap etiliwi múmkin. Jumıs islep turǵan programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. Agile usıllarınıń tiykarǵı artıqmashılıǵı bazarǵa tez shıǵıw hám qáwiplerdi azaytıw bolıp tabıladı. Ádette bazarǵa kishirek inkrementler shıǵarıladı, bul paydalanıwshı talaplarına juwap bermeytuǵın ónimdi islep shıǵıwdıń waqıt hám qarjılıq qáwip-qáterlerin azaytadı. === Nátiyjeli hám júzbe-júz kommunikaciya === Programmalıq támiynattı islep shıǵıw boyınsha Agile manifestiniń 6-shı principi bılay deydi: «Islep shıǵıw komandasına hám komanda ishinde informaciya jetkiziwdiń eń ónimli hám nátiyjeli usılı - júzbe-júz sóylesiw». 2001-jılı jazılǵan manifest, video konferenciya keń qollanılmaǵan waqıtta, bunı informaciya uzatıwǵa baylanıslı aytadı, komandalar birge jaylasıwı kerek degendi ańlatpaydı. Birge jaylasıw principi boyınsha bir komandadaǵı birge isleytuǵın adamlar komanda sıpatında identifikaciyanı jaqsıraq ornatıw hám kommunikaciyanı jaqsılaw ushın birge otırıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/collaborative-team-space-study| bet = Study: Co-Located Teams vs. the Cubicle Farm| avtor = Preuss| at = Deborah Hartmann| sáne = 2006-jıl 13-oktyabr | jumıs = InfoQ| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Bul júzbe-júz óz-ara qatnasıqtı, ideal jaǵdayda taxta aldında, támiyinleydi, bul ádette telefon, turaqlı chat, wiki yamasa elektron pochta arqalı sorawlar hám juwaplar berilgende alınatuǵın cikl waqıtın qısqartadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Cockburn-Agile-Software-Development-The-Cooperative-Game-2nd-Edition/PGM38838.html| bet = Agile Software Development: The Cooperative Game| avtor = Cockburn| at = Alistair| sáne = 2007 | til = en| jumıs = www.pearson.com| baspaxana = Addison-Wesley Professional| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında aralıqtan jumıs islewdiń keń qabıl etiliwi hám qurallardıń ózgeriwi menen, birge jaylasıw hám tarqatılǵan jumıs átirapında kóbirek izertlewler ótkerilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.managers.org.uk/knowledge-and-insights/research-thought-leadership/management-transformed/| bet = Management Transformed &#124; Research}}</ref>, olar bir jerde jaylasıwdıń barǵan sayın az áhmiyetli bolıp baratırǵanın kórsetedi. Qaysı islep shıǵıw usılı qollanılıwına qaramastan, hárbir komanda tutınıwshı wákilin qamtıwı kerek (Scrum-da ónim iyesi dep ataladı). Bul wákil steykxolderler tárepinen olardıń atınan háreket etiw ushın kelisiledi hám iteraciya dawamında baǵdarlamashılardıń sorawlarına juwap beriw ushın jetkilikli bolıwǵa jeke minnetleme aladı. Hárbir iteraciya aqırında, joba steykxolderleri tutınıwshı wákili menen birge investiciya qaytımın (ROI) optimallastırıw hám tutınıwshı mútájlikleri hám kompaniya maqsetleri menen sáykeslikti támiyinlew maqsetinde progressti kórip shıǵadı hám basımlıqlardı qayta bahalaydı. Hárbir faza aqırında jiyi óz-ara tásir hám kórip shıǵıw arqalı detallı bayan etilgen steykxolderler qanaatlanıwınıń áhmiyetligi, bul usıldıń kóbinese tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan metodologiya dep belgileniwiniń sebebi bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Jain|first=Parita|title=2018 7th International Conference on Reliability, Infocom Technologies and Optimization (Trends and Future Directions) (ICRITO)| sáne =August 2018}}</ref>. ==== Informaciya radiatorı ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, informaciya radiatorı - bul (ádette úlken) fizikalıq displey, jabısqaq qaǵazlar menen taxta yamasa usıǵan uqsas, islep shıǵıw komandasınıń qasında kórinetuǵın jerde jaylasqan, ótip ketiwshiler kóre alatuǵın jerde. Ol ónimdi islep shıǵıw statusınıń jańalanǵan qısqasha mazmunın kórsetedi. Qurılıs jaqtısı indikatorı da komandanı olardıń ónimdi islep shıǵıwınıń házirgi statusı haqqında xabardar etiw ushın paydalanılıwı múmkin. === Júdá qısqa keri baylanıs hám beyimlesiw cikli === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı ulıwmalıq ózgeshelik - bul kúndelikli stend-ap (Scrum strukturasında kúndelikli scrum dep ataladı). Qısqa sessiyada (mısalı, 15 minut), komanda aǵzaları óz maqsetlerine qaray qalay ilgerilep atırǵanın kollektiv bolıp kórip shıǵadı hám olar óz kózqarasların beyimlewi kerek pe, sonı kelisip aladı. Kelisilgen waqıt sheklewinde qalıw ushın, komandalar kóbinese ápiwayı kodlanǵan sorawlardı qollanadı (mısalı, olar aldıńǵı kúni neni tamamlaǵanı, sol kúni neni tamamlawdı maqset etkeni hám ilgerilewge qanday da bir tosqınlıqlar yamasa qáwipler bar ma), hám tolıǵı menen talqılawlardı hám máseleni sheshiwdi stend-aptan keyinge qaldıradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| bet = Developing agile project task and team management practices| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140915141234/http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| arxivsáne = 2014-jıl 15-sentyabr | avtor = Vasiliauskas| at = Vidas| sáne = 2014 | baspaxana = Eylean| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Sapaǵa itibar === [[Fayl:Pair_programming_1.jpg|oñğa|nobaý|XP-de qollanılatuǵın agile islep shıǵıw texnikası, juplıq programmalastırıw]] Úziliksiz integraciya, avtomatlastırılǵan blok testlew, juplıq programmalastırıw, test arqalı islep shıǵıw, dizayn úlgileri, minez-qulıq arqalı islep shıǵıw, [[Domenge baǵdarlanǵan dizayn|domen arqalı]] islep shıǵıw, kodtı qayta islew hám basqa texnikalar kóbinese sapanı jaqsılaw hám ónimdi rawajlandırıw jetikligin arttırıw ushın qollanıladı. Bul dáslepki baslamadan sapanı jobalaw hám qurıwǵa hám hár qanday waqıtta, yamasa hesh bolmaǵanda hárbir iteraciyanıń aqırında tutınıwshılarǵa programmalıq támiynattı kórsete alıwǵa tiykarlanǵan. == Filosofiya == Dástúrli programmalıq támiynat injeneriyası menen salıstırǵanda, agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tiykarınan dinamikalıq, deterministik emes hám sızıqlı emes qásiyetlerge iye quramalı sistemalarǵa hám ónim rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan. Dáslepki basqıshlarda anıq bahalawlar, turaqlı jobalar hám boljawlardı alıw kóbinese qıyın, hám olarǵa isenim dárejesi tómen bolıwı múmkin. Agile ámeliyatshıları qádirli nárseniń dálili alınıwı múmkin bolǵanǵa deyin kerek bolǵan «isenim sekiriwin» azaytıw ushın óz erkinen paydalanadı<ref name="Mitchell2016">{{Cite book|last=Mitchell|first=Ian|year=2016|title=Agile Development in Practice|publisher=Tamare House|isbn=978-1-908552-49-5|page=11}}</ref>. Talaplar hám dizayn payda bolıwshı dep esaplanadı. Úlken aldın-ala specifikaciyalar bunday jaǵdaylarda kóp ısıraptı keltirip shıǵarıwı múmkin, yaǵnıy ekonomikalıq jaqtan durıs emes. Bul tiykarǵı dáliller hám aldıńǵı sanaat tájiriybesi, tabıslardı hám sátsizliklerdi jıllar dawamında úyrenip, agile islep shıǵıwınıń beyimlesiwshi, iterativli hám evolyuciyalıq islep shıǵıwǵa táreptarlıǵınıń payda bolıwına járdem berdi<ref name="LarmanGuide"/>. === Beyimlesiwshi hám boljawshı === Islep shıǵıw usılları beyimlesiwshiden boljawshıǵa deyin dawam etetuǵın kontinuumda jaylasqan<ref name="boehm2004App">{{Cite book|last=Boehm|first=B.|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6}} Appendix A, pages&nbsp;165–194</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları bul kontinuumnıń beyimlesiwshi tárepinde jaylasqan. Beyimlesiwshi islep shıǵıw usıllarınıń bir tiykarǵı ózgesheligi - bul keste jobalawǵa tolqınlı kózqaras, ol belgilerdi anıqlaydı, biraq olarǵa jetiw jolında iykemlilik qaldıradı, sonday-aq belgilerdiń ózleriniń ózgeriwine imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|last=Larman|first=Craig|year=2004|page=253|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=9780131111554}}</ref>. Beyimlesiwshi usıllar tez ózgeriwshi reallıqqa tez beyimleniwge itibar beredi. Joba talapları ózgergende, beyimlesiwshi komanda da ózgeredi. Beyimlesiwshi komanda keleshekte ne bolatuǵının anıq súwretlewde qıyınshılıq kóredi. Sáne qanshelli alıs bolsa, beyimlesiwshi usıl sol sánede ne bolatuǵını haqqında sonshelli gúńgirt boladı. Beyimlesiwshi komanda kelesi háptede qanday tapsırmalardı orınlaytuǵının anıq bayanlay almaydı, tek kelesi ay ushın jobalastırılǵan ózgesheliklerdi ayta aladı. Altı aydan keyin bolatuǵın reliz haqqında soraǵanda, beyimlesiwshi komanda tek relizdiń missiya málimlemesin yamasa kútilgen qun hám qárejet haqqında málimlemeni xabarlay alıwı múmkin. Boljawshı usıllar, kerisinshe, keleshekti tolıǵı menen talqılaw hám jobalawǵa hám belgili qáwiplerge qarap baǵdarlanǵan. Eń shegaradan tıs, boljawshı komanda islep shıǵıw processiniń pútkil dawamında jobalanǵan ózgeshelikler hám tapsırmalardı anıq xabarlay aladı. Boljawshı usıllar dáslepki fazanı nátiyjeli talqılawǵa tiykarlanadı, hám eger bul qattı qáte ketse, joba baǵdarın ózgertiwde qıyınshılıq kóriwi múmkin. Boljawshı komandalar kóbinese tek eń qunlı ózgerislerdi qarastırıwın támiyinlew ushın ózgerislerdi baqlaw keńesin dúzedi. Beyimlesiwshi (agile yamasa qunǵa baǵdarlanǵan) hám boljawshı (jobaǵa baǵdarlanǵan) usıllar arasında tańlaw ushın qáwip analizi qollanılıwı múmkin. Barry Boehm hám Richard Turner kontinuumnıń hárbir tárepiniń óz tiykarı bar dep usınıs etedi, tómendegishe: {| class="wikitable" |+Hár túrli islep shıǵıw usıllarınıń tiykarları ! style="width: 33%" |Qunǵa baǵdarlanǵan usıllar (agile) ! style="width: 33%" |Jobaǵa baǵdarlanǵan usıllar (waterfall) !Formal usıllar |- |Tómen áhmiyetlik |Joqarı áhmiyetlik |Ekstremal áhmiyetlik |- |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |Kishi dárejeli baǵdarlamashılar(?) |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |- |Talaplar jiyi ózgeredi |Talaplar jiyi ózgermeydi |Sheklengen talaplar, sheklengen ózgeshelikler, Virt nızamın qarań |- |Baǵdarlamashılardıń az sanı |Baǵdarlamashılardıń kóp sanı |Modellestiriwge bolatuǵın talaplar |- |Ózgeriske juwap beretuǵın mádeniyat |Tártipti talap etetuǵın mádeniyat |Ekstremal sapa |} === Agile hám (sarqırama) waterfall salıstırması === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları menen waterfall arasındaǵı ayırmashılıqlardıń biri - bul sapa hám testlewge bolǵan usıl. Waterfall modelinde, jumıs programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik cikli (SDLC) fazaları arqalı júredi - bir faza basqası baslanıwdan aldın tamamlanıwı kerek - sonlıqtan testlew fazası bólek hám qurıw fazasınan keyin keledi. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwında, degen menen, testlew programmalastırıw menen birdey iteraciyada tamamlanadı. Testlew hár iteraciyada orınlanatuǵını sebepli - ol programmalıq támiynattıń kishi bólegin rawajlandıradı - paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń sol jańa bóleklerin jiyi qollana aladı hám qunın tastıyıqlay aladı. Paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń jańalanǵan bóleginiń haqıyqıy qunın bilgennen keyin, olar programmalıq támiynattıń keleshegi haqqında jaqsıraq sheshimler qabıl ete aladı. Hár iteraciyada qun retrospektivası hám programmalıq támiynattı qayta jobalaw sessiyasın ótkeriw - Scrum ádette tek eki háptelik iteraciyalarǵa iye - komandaǵa jetkerip atırǵan qunın maksimumǵa jetkeriw ushın óz jobaların úziliksiz beyimlewge járdem beredi. Bul jobalaw-orınlaw-tekseriw-háreket (PDCA) cikline uqsas úlgige ámel etedi, sebebi jumıs jobalanadı, orınlanadı, tekseriledi (sholıw hám retrospektivada) hám kelisilgen hár qanday ózgerisler ámelge asırıladı. Bul iterativ usıl proekt pikirlewine qaraǵanda ónimdi qollap-quwatlaydı. Bul islep shıǵıw processi dawamında úlken iykemlilik beredi; proektlerde talaplar basınan anıqlanadı hám belgilenedi, bul olardı keyin ózgertiwdi qıyınlastıradı. Iterativ ónimdi islep shıǵıw programmalıq támiynatqa biznes ortalıq yamasa bazar talaplarındaǵı ózgerislerge juwap beriw ushın rawajlanıwǵa múmkinshilik beredi. === Kod hám hújjetlestiriw === IEEE Computer jurnalına jazǵan xatında Stiven Rakitin Agile programmalıq támiynateı islep shıǵıw haqqında gúmanlanıw bildirip, onı «programmalıq injeneriya tártibin buzıwǵa jáne bir háreket» dep atadı hám «tolıq hújjetlestiriwge qaraǵanda isleytuǵın programmalıq támiynat áhmiyetlirek» degen principti «bizler barlıq waqtımızdı kod jazıwǵa jumsaǵımız keledi. Esińizde bolsın, haqıyqıy baǵdarlamashılar hújjetlestiriw jazbaydı» dep awdardı<ref name="rakitin2001">{{Cite journal| last=Rakitin| first=Steven R.| title= Manifesto Elicits Cynicism: Reader's letter to the editor by Steven R. Rakitin|journal=IEEE Computer| volume=34| number=12 | doi = 10.1109/MC.2001.10095 | year=2001| page=4| s2cid=221106984|quote=The article titled 'Agile Software Development: The Business of Innovation' ... is yet another attempt to undermine the discipline of software engineering ... We want to spend all our time coding. Remember, real programmers don't write documentation.}}</ref>. Bul pikir Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı qollap-quwatlawshılar tárepinen dawǵa aylandı. Olar baǵdarlamashılar, eger bul tiyisli maqsetlerge erisiwdiń eń jaqsı usılı bolsa, hújjetlestiriw jazıwı kerek, biraq kóbinese bul maqsetlerge erisiwdiń statikalıq hújjetlestiriw jazıwdan góre jaqsıraq usılları bar ekenin aytadı<ref name="agiledoc">{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/agileDocumentation.htm| avtor = Scott Ambler| bet = Agile/Lean Documentation: Strategies for Agile Software Development| sáne = 2023-jıl 16-aprel }}</ref>. Skot Ambler hújjetlestiriw «tek jetkilikli dárejede jaqsı» (TJDJ) bolıwı kerek dep aytadı, óytkeni júdá kóp yamasa tolıq hújjetlestiriw ádette ısırapgershilikke alıp keledi, al baǵdarlamashılar siyrek jaǵdaylarda tolıq hújjetlestiriwge isenedi, óytkeni ol ádette kod penen úylespeydi<ref>{{Web deregi | avtor = Scott Ambler| url = http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| bet = Just Barely Good Enough Models and Documents: An Agile Best Practice| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 8-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141008163437/http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| url-status = dead}}</ref>.<ref name="agiledoc"/> Sonıń menen birge, júdá az hújjetlestiriw de texnikalıq xızmet kórsetiw, baylanıs, úyreniw hám bilimlerdi bólisiw ushın mashqalalar keltirip shıǵarıwı múmkin. Alister Kokbern Crystal Clear usılı haqqında bılay jazdı: {{Blockquote|text=Crystal rawajlanıwdı birge islesiw oyınlarınıń qatarı dep esaplaydı hám hújjetlestiriwdiń keyingi oyında jeńiske erisiwge járdem beriwi ushın jetkilikli bolıwına itibar beredi. Crystal ushın jumıs ónimlerine qollanıw jaǵdayları, qáwip dizimi, iteraciya jobası, tiykarǵı domen modelleri hám tańlawlar haqqında maǵlıwmat beriw ushın dizayn jazbaları kiredi... Degen menen, bul hújjetler ushın úlgiler joq hám táriyipler anıq emes, biraq maqset anıq - keyingi oyın ushın jetkilikli hújjetlestiriw. Men bunı óz komandama bárhama bılay túsindiremen: eger siz erteń komandaǵa qosılsańız, neni bilgińiz keler edi.|sign=Alister Kokbern<ref>{{Web deregi | avtor = Geoffrey Wiseman| sáne = 2007-jıl 18-iyul | bet = Do Agile Methods Require Documentation?| url = http://www.infoq.com/news/2007/07/agile-methods-documentation| baspaxana = InfoQ}} quoting {{Web deregi | familiya = Cooper| at = Ian| sáne = 2007-jıl 6-iyul | url = https://ianhammondcooper.wordpress.com/2007/07/06/agile-and-documentation/| bet = Staccato Signals:Agile and Documentation| jumıs = WordPress.com}}</ref>}} == Metodlar == [[Fayl:SoftwareDevelopmentLifeCycle.jpg|thumb|right|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklin qollaw<ref name="Abrahamsson2002">{{cite tech report|first=Pekka|last=Abrahamson|first2=Outi|last2=Salo|first3=Jussi|last3=Ronkainen|first4=Juhani|last4=Warsta|name-list-style=vanc|title=Agile software development methods: Review and analysis|number=478|institution=[[VTT]]|year=2002|url=http://www.vtt.fi/inf/pdf/publications/2002/P478.pdf}}</ref>]] [[Fayl:Unified_Process_Model_for_Iterative_Development.svg|thumb|right|Agile birlesken process (AUP) birlesken processke tiykarlanǵan (iteraciyalıq hám inkremental programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi sheńberi).]] Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklınıń keń spektrin qollaydı.<ref name="Abrahamsson2002" /> Ayırım usıllar ámeliyatlarǵa itibar beredi (mısalı, XP, pragmatikalıq programmalastırıw, Agile modellestiriw), al ayırımları jumıs aǵımın basqarıwǵa itibar beredi (mısalı, Scrum, Kanban). Ayırımları talaplardı anıqlaw hám rawajlandırıw iskerliklerin qollaydı (mısalı, FDD), al ayırımları rawajlanıwdıń tolıq ómirlik ciklın qamtıwǵa umtıladı (mısalı, DSDM, RUP). Belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberlerine tómendegiler kiredi: {| class="wikitable" ! Sheńber ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- | Adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw (ASD) || Djim Xaysmit, Sem Bayer |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler, Robert Sesil Martin |- | Agile birlesken process (AUP) || Skott Ambler |- | Tártipli Agile jetkerip beriw || Skott Ambler |- | Dinamikalıq sistemalardı rawajlandırıw usılı (DSDM) ||Djennifer Steplton |- | Ekstremal programmalastırıw (XP) || Kent Bek, Robert Sesil Martin |- | Ózgeshelikke baǵdarlanǵan rawajlandırıw (FDD) || Djeff De Luka |- | Juqa programmalıq támiynattı islep shıǵıw || Meri Poppendik, Tom Poppendik |- | Juqa startap || Erik Ris |- | Kanban || Taichi Ono |- | Tez qollanba rawajlandırıw (RAD) || Djeyms Martin |- | Scrum || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Scrumban || |} === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw bir qatar anıq ámeliyatlar menen qollanıladı, olar talaplar, dizayn, modellestiriw, kodlaw, testlew, jobalaw, qáwiplerdi basqarıw, process, sapa hám taǵı basqa tarawlardı qamtıydı. Geypara belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatlarına tómendegiler kiredi<ref name="Agile Practices Guide">{{Web deregi | url = http://guide.agilealliance.org/| bet = Guide to Agile Practices| baspaxana = the Agile Alliance| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140209152034/http://guide.agilealliance.org/| arxivsáne = 2014-jıl 9-fevral }}</ref>: {| class="wikitable" ! Ámeliyat ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- |Qabıllaw testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) || Ken Pyu |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler |- | Agile testlew || Liza Krispin, Djanet Gregori |- |Bekloglar (Ónim hám Sprint) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- |Minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD) || Den Nort, Liz Keog |- |Úziliksiz integraciya (CI) || Greydi Buch |- |Kóp funkciyalı komanda || |- |Kúndelikli turıw / Kúndelikli Scrum |Djeyms O Koplin |- |Domenge baǵdarlanǵan dizayn (DDD) || Erik Evans |- | Iteraciyalı hám inkremental islep shıǵıw (IID) || |- |Jup programmalastırıw || Kent Bek |- |Jobalaw pokeri || Djeyms Grenning, Mayk Kon |- |Refaktoring || Martin Fauler |- |Retrospektiva || Ester Derbi, Diana Larsen, Ben Linders, Luis Gonsalves |- |Scrum waqıyaları (sprint jobalaw, sprint kórip shıǵıw hám retrospektiva) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Mısal arqalı specifikaciya || |- |Waqıyaǵa baǵdarlanǵan modellestiriw || Albert Cyundorf |- | Testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (TDD) || Kent Bek |- |Waqıt sheklew || |- | Paydalanıwshı waqıyası || Alister Kokbern |- | Tezlikti baqlaw || |} ==== Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) biznes klientleri, baǵdarlamashılar hám testlewshiler arasındaǵı baylanısqa tiykarlanǵan islep shıǵıw metodologiyası bolıp tabıladı. ATDD mısal arqalı specifikaciya (SBE), minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD), mısalǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (EDD), hám qollawǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw, sonday-aq waqıya testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (SDD) dep atalatuǵın kóp usıllardıń ózine kirgizedi. Bul processlerdiń barlıǵı baǵdarlamashılar menen testlewshilerge ámelge asırıwdan aldın klienttiń talapların túsiniwge járdem beredi hám klientlerge óz taraw tilinde sóylesiw imkaniyatın beredi. ==== Agile modellestiriw ==== Bul paragraf Agile modellestiriwden alınǵan úzindi. Agile modellestiriw (AM) eń jaqsı ámeliyatlarǵa tiykarlanǵan programmalıq támiynat sistemaların modellestiriw hám hújjetlestiriw metodologiyası bolıp tabıladı. Bul (agile) programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektinde qollanılıwı múmkin bolǵan qunlılıqlar hám principler toplamı. Bul metodologiya dástúrli modellestiriw usıllarına qaraǵanda kóbirek iykemli, sonlıqtan tez ózgeretuǵın ortalıqqa jaqsıraq sáykes keledi. Ol agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw qurallarınıń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Agile testlew ==== Bul paragraf Agile testlewden alınǵan úzindi. Agile testlew - bul agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw principlerine ámel etetuǵın programmalıq támiynat testlew ámeliyatı. Agile testlew funkcionallıq-aralıq agile komandasınıń barlıq aǵzaların qamtıydı, testlewshiler tárepinen ayrıqsha tájiriybe qosıladı, klient qálegen biznes qunlılıqtı jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew ushın turaqlı pátte isleydi. Mısal arqalı specifikaciya qálegen hám qálenbegen minez-qulıq mısalların qamtıw hám kodlawǵa baǵdar beriw ushın qollanıladı. ==== Bekloglar ==== Bul paragraf Ónim beklogınan alınǵan úzindi. Agile proektti basqarıw sheńberinde, ónim beklogi ónim qamtıwı kerek bolǵan funkcionallıqtıń ústemlik berilgen dizimin ańlatadı. Ol geyde islenetuǵın isler dizimi dep te ataladı, hám scrum programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberinde 'artefakt' (hújjetlestiriw forması) dep esaplanadı. Ónim beklogi hár túrli proekt basqarıw sheńberlerinde hár túrli atamalar menen ataladı, mısalı, scrum-da ónim beklogi, tártipli agile-de jumıs elementi dizimi, hám lean-de opciya basseyni. Scrum sheńberinde, ónim beklogin jaratıw hám úziliksiz saqlap turıw ónim iyesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) kodtıń minez-qulqın súwretlew ushın domen tilin qollanıp programmalıq támiynat testlerin atawdı óz ishine aladı. ==== Úziliksiz integraciya ==== Bul paragraf úziliksiz integraciyadan alınǵan úzindi. Úziliksiz integraciya (CI) derek kodı ózgerislerin jiyi birіktiriw hám birіktirilgen kod bazasınıń islew halatında ekenligin támiyinlew ámeliyatı bolıp tabıladı. ==== Kóp funkciyalı komanda ==== Bul paragraf Kóp funkciyalı komandadan alınǵan úzindi. Kóp funkciyalı komanda (XFN), sonday-aq kóp tarawlı komanda yamasa pánaralıq komanda dep te ataladı, bul ulıwma maqsetke qarap jumıs isleytuǵın hár túrli funkcionallıq tájiriybege iye adamlar toparı. Oǵan finans, marketing, operaciyalar hám adam resursları bólimlerinen adamlar kiriwi múmkin. Ádette, ol shólkemniń barlıq dárejelerindegi xızmetkerlerdi óz ishine aladı. Aǵzalar sonday-aq shólkemnen tısqarı (atap aytqanda, jetkerip beriwshiler, tiykarǵı klientler yamasa másláhátshilerden) keliwi múmkin. ==== Kúndelikli turıp jıynalısıw ==== Bul paragraf Turıp jıynalısıwdan alınǵan úzindi. Turıp jıynalısıw (stum) - bul qatnasıwshılar ádette turıp qatnasatuǵın jıynalıs. Uzaq waqıt turıwdıń qolaysızlıǵı jıynalıslardı qısqa qılıwǵa baǵdarlanǵan. === Metodtı beyimlestiriw === Ádebiyatta usıldı beyimlestiriw túsinigine hár túrli atamalar qollanıladı, sonıń ishinde 'usıldı beyimlestiriw', 'usıl bólegin beyimlestiriw' hám 'jaǵdaylıq usıl injenerligi'. Usıldı beyimlestiriw bılay anıqlanadı: {{Blockquote |text=Adam agentleri kontekstler, niyetler hám usıl bólekleri arasındaǵı juwap beriwshi ózgerisler hám dinamikalıq óz-ara tásirler arqalı belgili bir proekt jaǵdayı ushın sistema rawajlandırıw kózqarasın anıqlaytuǵın process yamasa qábilet. |author=Mehmet Nafiz Aydin hám basqalar, |source=Qollanıwdaǵı Agile informaciyalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı<ref name="Aydin2004">{{cite journal | last1 = Aydin | first1 = M.N. | last2 = Harmsen | first2 = F. | last3 = Slooten | last4 = Stagwee | first4 = R. A. | year = 2004 | title = An Agile Information Systems Development Method in use | journal = Turk J Elec Engin | volume = 12 | issue = 2| pages = 127–138 }}</ref>}} Jaǵdayǵa sáykeslik Agile metodları menen kóbirek proektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları arasındaǵı ayırmashılıq retinde qaralıwı kerek, bunda Agile usılları ónimdi islep shıǵıw toparlarına jeke ónimlerdiń talaplarına sáykes jumıs tájiriybelerin adaptaciyalawǵa múmkinshilik beredi<ref name="Aydin2004" /><ref>{{Cite book|title=The Paradox of Agile Transformation: Why trying too hard to be Agile stops organisations from becoming truly agile|last=Morris|first=David|publisher=University of Auckland|year=2015|location=NZ|doi=10.13140/RG.2.2.32698.08640}}</ref> Potencial túrde, kópshilik Agile metodları usıldı beyimlestiriw ushın qolaylı bolıwı múmkin,<ref name="Abrahamsson2002" /> mısalı, CMM kontekstinde beyimlestirilgen DSDM<ref name="Abrahamsson2003">Abrahamsson, P., Warsta, J., Siponen, M.T., & Ronkainen, J. (2003). New Directions on Agile Methods: A Comparative Analysis. ''Proceedings of ICSE'03'', 244-254</ref>. hám Qaǵıyda Sıpatlaw Tájiriybeleri (RDP) texnikası menen beyimlesken XP<ref>{{cite book|title=Proceedings of the 2008 international workshop on Scrutinizing agile practices or shoot-out at the agile corral (APOS '08)|last1=Mirakhorli|first1=M.|last2=Rad|first2=A.K.|last3=Shams|first3=F.|last4=Pazoki|first4=M.|last5=Mirakhorli|first5=A.|s2cid=9528636|publisher=ACM|year=2008|isbn=978-1-60558-021-0|pages=23–32|chapter=RDP technique: a practice to customize xp|doi=10.1145/1370143.1370149}}</ref>. Biraq, barlıq Agile tárepdarları oǵan kelispeydi, Shvaber bılay dep atap ótedi: «bul biziń dáslepki mashqalamızǵa qalay ushıraǵanımız, másele qıyın metodologiyanıń joqlıǵında dep oylaw edi. Kúsh-ǵayratlar kárxanadaǵı ózgerislerge baǵdarlanıwı»<ref>Schwaber, K (2006) Scrum is hard and disruptive.</ref>. Bas Vodde bul kóz-qarastı bekkemledi, dástúrli, úlken metodologiyalardan ayırmashılıǵı, sizden elementlerdi tańlap alıwdı talap etetuǵın Scrum qollanıwdı jergiliklestiriw hám kontekstlestiriw ushın qosımsha elementler qosatuǵın tiykarlardı beriwin usındı<ref>Vodde, B (2016) The Story of LeSS. Closing Keynote. Scrum Australia, Melbourne. April, 2016.</ref>. Ámeliyatshılar sistema rawajlandırıw usılların yamasa Agile usılların atap aytqanda, kitap boyınsha siyrek qollanadı, kóbinese ishki usıl jaratıw ushın usıldıń ayırım tájiriybelerin alıp taslawdı yamasa sáykeslestiriwdi tańlaydı<ref>Lagstedt, A., and Dahlberg, T. (2018). Understanding the Rarity of ISD Method Selection – Bounded Rationality and Functional Stupidity. PACIS 2018 Proceedings. 154. https://aisel.aisnet.org/pacis2018/154.</ref>. Ámeliyatta, usıllar hár túrli qurallar járdeminde beyimleniwi múmkin. Unified Modeling Language sıyaqlı ulıwma process modellestiriw tilleri programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların beyimlestiriw ushın qollanılıwı múmkin. Biraq, SEMAT tıń Programmalıq támiynat injeneriyasınıń Mánis teoriyası sıyaqlı usıl injeneriyası ushın arnawlı qurallar da bar<ref>Park, J. S., McMahon, P. E., and Myburgh, B. (2016). Scrum Powered by Essence. ACM SIGSOFT Software Engineering Notes, 41(1), pp. 1–8.</ref>. === Úlken kólemli, ofshor hám tarqatılǵan === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw belgili bir ortalıqlarǵa, sonıń ishinde jańa proektler ústinde isleytuǵın qánigelerdiń kishi toparlarına júdá qolaylı dep keń kólemde qabıl etilgen<ref name="boehm2004">{{cite book|last=Boehm|first=B.|author-link=Barry Boehm|author2=R. Turner|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6|pages=[https://archive.org/details/balancingagility0000boeh/page/55 55]–57|author2-link=Richard Turner (software)}}</ref><ref name="beck1999">{{cite book|last=Beck|first=K.|author-link=Kent Beck|title=Extreme Programming Explained: Embrace Change|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=1999|isbn=978-0-321-27865-4}}</ref>,hám úlken shólkemde miyras infrastruktura menen Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıllawda ushırasqan qıyınshılıqlar hám sheklewler jaqsı hújjetlestirilgen hám túsinikli<ref>{{Web deregi | familiya = Evans| at = Ian| bet = Agile Delivery at British Telecom| url = http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=43| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-fevral }}</ref>. Oǵan juwap retinde, úlken kólemli islep shıǵıw jumısları (>20 baǵdarlamashı)<ref name="ambler2006" /><ref name="sstc2007">Schaaf, R.J. (2007). Agility XL [http://www.sstc-online.org/Proceedings/2007/pdfs/RJS1722.pdf Systems and Software Technology Conference 2007] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160313105019/http://sstc-online.org/proceedings/2007/pdfs/rjs1722.pdf | sáne =13 March 2016 }}, Tampa, FL</ref> yamasa tarqatılǵan (bir jerde jaylaspaǵan) rawajlandırıw toparları<ref name="BridgingTheDistance">{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/184414899| bet = Bridging the Distance| baspaxana = Sdmagazine.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 1-fevral }}</ref><ref name="AgileOffshore">{{Web deregi | at = Martin| familiya = Fowler| url = http://www.martinfowler.com/articles/agileOffshore.html| bet = Using an Agile Software Process with Offshore Development| baspaxana = Martinfowler.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> menen baylanıslı qıyınshılıqlardı jeńiw ushın bir qatar strategiyalar hám úlgiler rawajlandı, basqa qıyınshılıqlar arasında; hám házirgi waqıtta bul qıyınshılıqlardı jumsartıwǵa yamasa aldın alıwǵa baǵdarlanǵan bir neshe tanılǵan qálipler bar. Bulardıń hámmesiniń nátiyjeli ekenligi yamasa haqıyqatında Agile islep shıǵıw anıqlamasına sáykes keletuǵını haqqında kóp qarama-qarsı kóz-qaraslar bar, hám bul izertlewdiń aktiv hám dawam etip atırǵan tarawı bolıp qalmaqta<ref name="ambler2006">W. Scott Ambler (2006) [http://www.drdobbs.com/184415491 Supersize Me] in Dr. Dobb's Journal, 15 February 2006.</ref><ref name="oopsla2002">Agile Processes Workshop II Managing Multiple Concurrent Agile Projects. Washington: OOPSLA 2002</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tarqatılǵan ortalıqta (toparlar bir neshe biznes orınlarına jaylastırılǵan) qollanılǵanda, ol ádette tarqatılǵan Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw dep ataladı. Maqset - hárbir usıldıń ózine tán artıqmashılıqlarınan paydalanıw. Tarqatılǵan (bólistirilgen) islep shıǵıw shólkemlerge dúnyanıń hár túrli bóleklerinde strategiyalıq jaqtan toparlar dúziw arqalı programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa, virtual túrde kúni-túni programmalıq támiynat dúziwge múmkinshilik beredi (ádette quyashtı baqlaw modeli dep ataladı). Ekinshi tárepten, Agile islep shıǵıw kóbirek ashıqlıqtı, úziliksiz keri baylanıstı hám ózgerislerge juwap bergende kóbirek iykemlilikti támiyinleydi. === Tártiplestirilgen tarawlar === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları dáslep áhmiyetsiz ónim rawajlandırıwları ushın eń qolaylı dep esaplanǵan, sonlıqtan medicinalıq ásbaplar, farmacevtika, finans, yadrolıq sistemalar, avtomobil hám aviaciya sektorları sıyaqlı tártiplestirilgen tarawlarda qollanıwdan shıǵarılǵan edi. Biraq, sońǵı bir neshe jıl ishinde bul tarawlar ushın Agile usılların beyimlestiriw boyınsha bir qansha baslamalar boldı<ref name="Cawley2010">{{Cite book| sáne = 2010|isbn = 978-3-642-16415-6|pages = 31–36|series = Lecture Notes in Business Information Processing|volume = 65|first1 = Oisín|last1 = Cawley|first2 = Xiaofeng|last2 = Wang|first3 = Ita|last3 = Richardson| title=Lean Enterprise Software and Systems | chapter=Lean/Agile Software Development Methodologies in Regulated Environments – State of the Art |editor-first = Pekka|editor-last = Abrahamsson|editor2-first = Nilay|editor2-last = Oza|doi=10.1007/978-3-642-16416-3_4|hdl = 10344/683}}</ref><ref name="McHugh2014">{{Cite book|date = 2014-11-04|isbn = 978-3-319-13035-4|pages = 190–201|series = Communications in Computer and Information Science|volume = 477|first1 = Martin|last1 = McHugh|first2 = Fergal|last2 = McCaffery|first3 = Garret|last3 = Coady| title=Software Process Improvement and Capability Determination | chapter=An Agile Implementation within a Medical Device Software Organisation |editor-first = Antanas|editor-last = Mitasiunas|editor2-first = Terry|editor2-last = Rout|editor3-first = Rory V.|editor3-last = O'Connor|editor4-first = Alec|editor4-last = Dorling| display-editors = 3|doi=10.1007/978-3-319-13036-1_17|url = https://arrow.dit.ie/cgi/viewcontent.cgi?article=1152&context=scschcomcon}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Wang|first1=Yang|last2=Ramadani|first2=Jasmin|last3=Wagner|first3=Stefan|title=Product-Focused Software Process Improvement |chapter=An Exploratory Study on Applying a Scrum Development Process for Safety-Critical Systems |date=2017-11-29|series=Lecture Notes in Computer Science| til =en|volume=10611|pages=324–340|arxiv=1703.05375|doi=10.1007/978-3-319-69926-4_23|isbn=9783319699257|bibcode=2017arXiv170305375W|s2cid=4585465}}</ref><ref name="SafeScrum">{{Web deregi | url = http://www.sintef.no/safescrum| bet = SafeScrum - SINTEF| baspaxana = Sintef.no| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-mart }}</ref><ref>Thor Myklebust, Tor Stålhane, Geir Kjetil Hanssen, Tormod Wien and Børge Haugset: Scrum, documentation and the IEC 61508-3:2010 software standard, https://web.archive.org/web/20220627235308/https://www.sintef.no/globalassets/ec-61508-documentation-and-safescrum-psam12.pdf</ref>. Tártiplestirilgen tarawlarda qollanılıwı múmkin bolǵan kóplegen standartlar bar, sonıń ishinde ISO 26262, ISO 9000, ISO 9001 hám ISO/IEC 15504. Tártiplestirilgen tarawlarda bir qatar tiykarǵı máseleler ayrıqsha áhmiyetke iye<ref name="Fitzgerald2013">{{Cite book| sáne = May 2013|pages = 863–872|doi = 10.1109/ICSE.2013.6606635|first1 = B.|last1 = Fitzgerald|first2 = K.-J.|last2 = Stol|first3 = R.|last3 = O'Sullivan|first4 = D.|last4 = O'Brien| title=2013 35th International Conference on Software Engineering (ICSE) | chapter=Scaling agile methods to regulated environments: An industry case study |isbn = 978-1-4673-3076-3|hdl = 10344/3055|s2cid = 192403}}</ref>: * Sapanı támiyinlew (QA): Qadaǵalanatuǵın kásiplik process hám ónimniń isenimliligi hám durıslıǵın tiykarlaytuǵın sistemalı hám ajıralmas sapa basqarıwı. * Qáwipsizlik hám qorǵanıw: Paydalanıwshılar ushın qáwipsizlik qáwiplerin azaytıw hám paydalanıwshılardı abaysızdan hám zıyanlı paydalanıwdan qorǵaw ushın rásmiy jobalastırıw hám qáwip-qáterlerdi basqarıw. *Izleniwshilik: Nızamlı talaplarǵa sáykesligin tekseriwge bolatuǵın dálillerdi támiyinleytuǵın hám máselelerdi izlew hám tekseriwdi ańsatlastıratuǵın hújjetlestiriw. * Tekseriw hám tastıyıqlaw (V&V): Programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń barlıq basqıshlarına engizilgen (mısalı, paydalanıwshı talapların anıqlaw, funkcionallıq specifikaciya, dizayn specifikaciyası, kod kórip shıǵıw, blok sınawları, integraciya sınawları, sistema testleri). == Tájiriybe hám qabıl etiw == Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları ámelde hár qanday programmalastırıw paradigması yamasa tili menen qollanılıwı múmkin bolsa da, olar dáslep Smalltalk, Lisp hám keyinirek Java, C# sıyaqlı obektke baǵdarlanǵan ortalıqlar menen tıǵız baylanıslı edi. Agile usılların dáslepki qabıl etiwshiler ádette talapları anıqlawı qıyın hám sistema rawajlanıp atırǵan waqıtta ózgeriwi itimal bolǵan burın bolmaǵan sistemalar ústinde isleytuǵın kishi hám orta kólemdegi toparlar edi. Bul bólimde shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıl etiwge háreket etkende ushırasatuǵın ulıwma máseleler, sonday-aq Agile toparlarınıń sapası hám ónimdarlıǵın ólshewdiń hár túrli usılları súwretlenedi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1 1–24]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1}}</ref>. === Agileni ólshew === ==== Ishki bahalawlar ==== Agility ólshew indeksi, basqalar qatarında, islep shıǵıwlardı ónim islep shıǵıwdıń bes ólshemi boyınsha bahalaydı (dawamlılıq, qáwip, jańalıq, kúsh-ǵayrat hám óz-ara tásir)<ref>{{cite conference |doi=10.1145/1185448.1185509|book-title=ACM-SE 44 Proceedings of the 44th annual Southeast regional conference |page=271 |year=2006 |last=Datta |first=Subhajit |isbn=1595933158 |title=Agility measurement index: a metric for the crossroads of software development methodologies}}</ref>. Basqa usıllar ólshenetuǵın maqsetlerge tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| bet = Assessing Agility| avtor = Peter Lappo| author2 = Henry C.T. Andrew| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090915040232/http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 15-sentyabr | url-status = dead}}</ref> hám bir izertlew tezliktiń agility ólshemi sıpatında qollanılıwı múmkinligin usınıs etedi. Sonday-aq, topardıń Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatların qollanıp atırǵanın anıqlaw ushın Agile ózin-ózi bahalaw usılları bar (Nokia testi<ref>{{Web deregi | url = http://agileconsortium.blogspot.com/2007/12/nokia-test.html| bet = Nokia test, A scrum-specific test| avtor = Joe Little| sáne = 2007-jıl 2-dekabr | baspaxana = Agileconsortium.blogspot.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref>, Karlskrona testi<ref>{{Web deregi | url = http://mayberg.se/learning/karlskrona-test| bet = Karlskrona test, A generic agile adoption test| avtor = Mark Seuffert| author2 = Mayberg, Sweden| baspaxana = Mayberg.se| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-aprel }}</ref>, 42 punkt testi)<ref>{{Web deregi | url = http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| bet = How Agile Are You? (Take This 42 Point Test)| baspaxana = allaboutagile.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140505223335/http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| arxivsáne = 2014-jıl 5-may | url-status = dead}}</ref>. ==== Jámiyetlik sorawnamalar ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qollanıw arqalı sapa, ónimdarlıq hám biznes qanaatlanıwında jetiskenlikler haqqında xabar bergen dáslepki izertlewlerdiń biri 2002-jıldıń noyabrinen 2003-jıldıń yanvarına shekem Shine Technologies tárepinen ótkerilgen sorawnama boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| bet = Agile Methodologies Survey Results| sáne = January 2003 | baspaxana = Shine Technologies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100821225423/http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = 95% stated that there was either no effect or a cost reduction&nbsp;... 93% stated that productivity was better or significantly better&nbsp;... 88% stated that quality was better or significantly better&nbsp;... 83% stated that business satisfaction was better or significantly better}}</ref>. Usıǵan uqsas sorawnama, Agile jaǵdayı, 2006-jıldan baslap hár jılı programmalıq támiynattı islep shıǵıw jámiyetiniń mıńlaǵan qatnasıwshıları menen ótkeriledi. Bul Agile-diń paydaları, úyrenilgen sabaqlar hám jaqsı ámeliyatlar haqqındaǵı pikirlerdiń tendenciyaların qadaǵalaydı. Hárbir sorawnama Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı olarǵa programmalıq támiynattı tezirek jetkerip beriwge járdem beretuǵının; tutınıwshılardıń ózgermeli itibarların basqarıw uqıplılıǵın jaqsılaytuǵının; hám ónimdarlıqtı arttıratuǵının aytqanlardıń sanınıń kóbeyip baratırǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi | url = http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| bet = 2013 State of Agile report: Why Agile?| sáne = 2014-jıl 27-yanvar | baspaxana = stateofagile.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140828012224/http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| arxivsáne = 2014-jıl 28-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-avgust }}</ref>. Sorawnamalar sonday-aq, Agile ónim islep shıǵıw usıllarınıń klassikalıq proektti basqarıwǵa salıstırǵanda jaqsıraq nátiyjeler kórsetkenin izbe-iz kórsetip kelmekte<ref>[https://web.archive.org/web/20180318095442/http://status-quo-agile.net/ Status Quo Agile], Second study on success and forms of usage of agile methods. Retrieved 1 July 2015</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/191800169;jsessionid=2QJ23QRYM3H4PQE1GHPCKH4ATMY32JVN?queryText=agile+survey| bet = Survey Says: Agile Works in Practice| familiya = Ambler| at = Scott| avtorsilteme = Scott Ambler| sáne = 2006-jıl 3-avgust | jumıs = Dr. Dobb's| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = Only 6% indicated that their productivity was lowered&nbsp;... No change in productivity was reported by 34% of respondents and 60% reported increased productivity&nbsp;... 66% [responded] that the quality is higher&nbsp;... 58% of organizations report improved satisfaction, whereas only 3% report reduced satisfaction.}}</ref>. Ulıwma alǵanda, ayırımlardıń Agile islep shıǵıw usıllarınıń olardıń tabıslılıǵın keń kólemli akademiyalıq izertlewge múmkinshilik beriw ushın ele jas ekenligin sezetuǵını haqqında esabatlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/proof.htm| bet = Answering the "Where is the Proof That Agile Methods Work" Question| sáne = 2007-jıl 19-yanvar | baspaxana = Agilemodeling.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-aprel }}</ref>. === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ulıwma qıyınshılıqları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı ámelge asırıwshı shólkemler hám toparlar kóbinese sarqırama islep shıǵıw sıyaqlı dástúrli usıllardan ótiwde qıyınshılıqlarǵa ushıraydı, mısalı, toparlarǵa Agile processi májbúriy túrde júklenedi<ref name="The Art of Agile Development">{{harvnb|Shore|Warden|2008|p=47}}</ref>. Bular kóbinese Agile qarsı úlgileri yamasa kóbirek tarqalǵan Agile iyisleri dep ataladı. Tómende ayırım keń tarqalǵan mısallar keltirilgen: ==== Ulıwma ónim dizaynınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqseti - isleytuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵarıwǵa kóbirek itibar beriw hám hújjetlestiriwge azıraq dıqqat awdarıw. Bul process kóbinese qatań qadaǵalanatuǵın hám sistemadaǵı kishkene ózgerisler qollap-quwatlawshı hújjetlerdi anaǵurlım qayta kórip shıǵıwdı talap etetuǵın sarqırama modellerine qarama-qarsı. Biraq, bul hesh qanday analiz yamasa dizayn ámelge asırmawdı aqlamaydı. Dizaynǵa itibar bermew topardıń dáslep tez alǵa ilgerilewine, biraq keyin sistemanı keńeytiwge urınǵanda ádewir qayta islewdi talap etiwine alıp keliwi múmkin. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri - onıń qaytalanıwshı ekenligi. Durıs islengende, Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı dizaynnıń sistema rawajlanǵanı sayın payda bolıwına múmkinshilik beredi hám toparǵa ulıwmalıqlardı hám qayta paydalanıw múmkinshiliklerin tabıwǵa járdem beredi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48 48–49]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48}}</ref>. ==== Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, waqıyalar (qollanıw jaǵdayı sıpatlamalarına uqsas) ádette talaplardı anıqlaw ushın qollanıladı, al iteraciya - topar belgili maqsetlerge arnalǵan qısqa waqıt aralıǵı<ref>{{Web deregi | last1 = Rouse| first1 = Margaret| bet = Sprint (software development) definition| url = http://searchsoftwarequality.techtarget.com/definition/Scrum-sprint| jumıs = searchsoftwarequality.techtarget.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw jumıstıń jaqsı aǵımına zıyanlı. Bular ónim beklogına qosılıwı hám keyingi iteraciya ushın basımlıq beriliwi kerek yamasa siyrek jaǵdaylarda iteraciya biykar etiliwi múmkin<ref name="axisagile.com.au">{{Web deregi| last1 = Goldstein| first1 = Ilan| bet = Sprint issues – when sprints turn into crawls| url = http://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| jumıs = www.axisagile.com.au| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 11-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20250212013517/https://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| arxivsáne = 2025-jıl 12-fevral }}</ref>. Bul waqıyanıń keńeye almaytuǵının ańlatpaydı. Toparlar jańa informaciya menen islesiwi kerek, bul waqıya ushın qosımsha wazıypalardı payda etiwi múmkin. Eger jańa informaciya waqıyanıń iteraciya dawamında tamamlanıwına kesent etse, onda ol keyingi iteraciyaǵa ótkeriliwi kerek. Biraq, ol qalǵan barlıq waqıyalarǵa qaraǵanda basımlıq beriliwi kerek, óytkeni jańa informaciya waqıyanıń dáslepki áhmiyetliligin ózgertken bolıwı múmkin. ==== Qáwender qollawınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw kóbinese shólkemlerde programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparları tárepinen ózleriniń islep shıǵıw processlerin optimallastırıw hám programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklindegi izbe-izlikti támiyinlew ushın tómennen joqarıǵa qarap ámelge asırıladı. Qáwender qollawı bolmaǵanlıqtan, toparlar biznes sherikleri, basqa rawajlandırıw toparları hám basqarıwdan qıyınshılıqlar hám qarsılıqqa ushırawı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, olar sáykes qarjılandırıw hám resurslar bolmasa qıynalıwı múmkin<ref>{{Web deregi| url = http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| bet = Project Roles and Responsibility Distribution| jumıs = agile-only.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150418122752/http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| arxivsáne = 2015-jıl 18-aprel }}</ref>. Bul sátsizlik itimallıǵın arttıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Bourne| first1 = Lynda| bet = What Does a Project Sponsor Really Do?| url = http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| jumıs = blogs.pmi.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140607221010/http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| url-status = dead}}</ref>. ==== Jetkiliksiz oqıtıw ==== VersionOne tárepinen ótkerilgen soraw-maǵlıwmat qatnasıwshılardıń sátsiz Agile ámelge asırıwlardıń eń áhmiyetli sebebi sıpatında jetkiliksiz oqıtıwdı kórsetkenin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| bet = 9th State of Agile Report| jumıs = Stage of Agile Survey| baspaxana = VersionOne| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150112225122/http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| arxivsáne = 2015-jıl 12-yanvar | url-status = dead}}</ref> Toparlar Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń basqa usıllar, mısalı sarqırama usılına salıstırǵanda azaytılǵan processleri Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın haqıyqıy qaǵıydalar joq degendi ańlatadı dep oylaw qaqpanına túsip qalǵan. ==== Ónim iyesi roli durıs toltırılmaǵan ==== Ónim iyesi islep shıǵıw iskerliginde biznesti wákillik etiwge juwapker hám kóbinese eń talapshań rol bolıp esaplanadı<ref>{{cite book|author1=Sims, Chris |author2=Johnson, Hillary Louise |title=The Elements of Scrum|year=2011 |url=https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims | sáne =2011-02-15|publisher=Dymaxicon|page=[https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims/page/73 73]|edition=Kindle}}</ref>. Keń tarqalǵan qáte - ónim iyesi rolin islep shıǵıw toparınan birew menen toltırıw. Bul topardıń biznesten haqıyqıy keri baylanıssız óz betinshe áhmiyetlilik boyınsha sheshim qabıl etiwin talap etedi. Olar biznes máselelerin ishki tárepten sheshiwge urınadı yamasa topardan tısqarı baǵdar izlep jumıstı keshiktiredi. Bul kóbinese dıqqattıń bóliniwine hám birge islesiwdiń buzılıwına alıp keledi<ref>{{Web deregi | last1 = Rothman| first1 = Johanna Rothman| bet = When You Have No Product Owner at All| url = http://www.jrothman.com/blog/mpd/2011/08/when-you-have-no-product-owner-at-all.html| jumıs = www.jrothman.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 25-avgust }}</ref>. ==== Komandalar itibarda emes ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparlardan ónim boyınsha minnetlemelerdi orınlawdı talap etedi, bul olardıń tek sol ónim boyınsha jumısqa dıqqat qaratıwı kerek degendi bildiredi. Biraq, bos waqtı bar bolıp kóringen topar aǵzalarınan kóbinese basqa jumıslardı da orınlawı kútiledi, bul olardıń óz toparı minnetlengen jumıstı tamamlawǵa járdem beriwin qıyınlastıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Fox| first1 = Alyssa| bet = Working on Multiple Agile Teams| url = http://techwhirl.com/working-multiple-agile-teams/| jumıs = techwhirl.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | sáne = 2014-jıl 8-aprel }}</ref>. ==== Artıqsha tayarlıq/jobalastırıw ==== Toparlar júdá kóp waqıttı tayarlıq yamasa jobalastırıwǵa jumsaw duzaǵına túsip qalıwı múmkin. Bul Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen az tanısqan toparlar ushın keń tarqalǵan duzaq bolıp, toparlar barlıq waqıyalardı tolıq túsiniw hám anıqlawǵa májbúr boladı. Toparlar tek isenimli bolǵan waqıyalar menen alǵa talpınıwǵa tayar bolıwı kerek, sońınan iteraciya dawamında keyingi iteraciyalar ushın jumıstı ashıw hám tayarlawdı dawam etiwi kerek (kóbinese bul beklogtı (artta qalıwdı) tazalaw yamasa tártipke keltiriw dep ataladı). ==== Kúndelikli turıp jıynalısta máseleni sheshiw ==== Kúndelikli turıp jıynalıs barlıq topar aǵzaları informaciya tarqatatuǵın maqsetli, óz waqtındaǵı jıynalıs bolıwı kerek. Eger másele sheshiw júz berse, bul kóbinese tek belgili topar aǵzaların qamtıwı múmkin hám potencial túrde pútkil topardıń waqtın eń jaqsı paydalanıw bolmawı múmkin. Eger kúndelikli turıp jıynalıs waqtında topar máseleni sheshiwge kirisip ketse, bul kishi topar talqılay alǵansha keyinge qaldırılıwı kerek, ádette bul turıp jıynalıs tamamlanǵannan keyin dárhal boladı<ref>{{Web deregi | bet = Daily Scrum Meeting| url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/daily-scrum| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. ==== Wazıypalardı bólistiriw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqsetli paydalarınıń biri - toparǵa tańlaw múmkinshiligin beriw, óytkeni olar máselege eń jaqın. Sonıń menen bir qatarda, olar sheshim qabıl etiwde eń sońǵı informaciyanı paydalanıw ushın ámelge asırıwǵa múmkin bolǵanınsha jaqın tańlaw etiwi kerek. Eger topar aǵzalarına wazıypalar basqalar tárepinen yamasa processtiń dáslepki basqıshlarında berilse, lokallasqan hám óz waqtındaǵı sheshim qabıl etiwdiń paydaları joǵalıwı múmkin<ref name="Effective Sprint Planning">{{Web deregi | last1 = May| first1 = Robert| bet = Effective Sprint Planning| url = http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| jumıs = www.agileexecutives.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140628102810/http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| arxivsáne = 2014-jıl 28-iyun }}</ref>. Jumıstı tapsırıw sonday-aq topar aǵzaların belgili rollerge shekleydi (mısalı, A topar aǵzası bárqulla maǵlıwmatlar bazası menen jumıs islewi kerek), bul kross-trening múmkinshiliklerin shekleydi.<ref name="Effective Sprint Planning" /> Topar aǵzaları ózleri óz qábiletlerin keńeytetuǵın hám kross-trening múmkinshiliklerin beretuǵın wazıypalardı tańlay aladı. ==== Skrum masteriniń qosqan úlesi retinde ==== Agile qunlılıqları hám principlerine sáykes keletuǵının tastıyıqlaytuǵın Scrum strukturasında, skrum masteri roli skrum processiniń orınlanıwın támiyinlew hám skrum toparın usı process boyınsha úyretiw ushın juwapker. Keń tarqalǵan qátelik - skrum masteriniń úles qosıwshı retinde háreket etiwi. Scrum strukturası tárepinen qadaǵan etilmegen bolsa da, skrum masteri birinshi gezekte skrum masteri rolinde háreket etiw imkaniyatına iye ekenligine hám rawajlandırıw wazıypaları ústinde islemewine isenim payda etiwi kerek. Skrum masteriniń roli ónimdi jaratıwdan góre processti jeńillestiriw bolıp tabıladı<ref name="agileconnection.com">{{Web deregi | last1 = Berczuk| first1 = Steve| bet = Mission Possible: ScrumMaster and Technical Contributor| url = http://www.agileconnection.com/article/mission-possible-scrummaster-and-technical-contributor?page=0%2C1| jumıs = www.agileconnection.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Skrum masteriniń kóp wazıypalardı bir waqıtta orınlawı ónimdarlıqqa keri tásir etetuǵın kóp kontekst almasıwlarına alıp keliwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, skrum masteri topardıń alǵa ilgerilewi ushın tosqınlıqlardı joq etiwge juwapker bolǵanlıqtan, ayırım tapsırmalardıń alǵa talpınıwınan alınǵan payda, potencialdıń jetispewshiligi sebepli keyinge qaldırılǵan tosqınlıqlardan ústin bolmawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/how-not-to-burn-your-budget-with-agile-scrum/| bet = How to Implement Agile Scrum| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar }}</ref>. ==== Test avtomatizaciyasınıń jetispewshiligi ==== Agile islep shıǵıwdıń iterativlik tábiyatı sebepli, kóp márte testten ótkeriw talap etiledi. Avtomatlastırılǵan testlew qaytalanıwshı blok, integraciya hám regressiya testleriniń tásirin azaytıwǵa járdem beredi hám baǵdarlamashılar menen testlewshilerge joqarı qunlı jumıslarǵa dıqqat awdarıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi| last1 = Namta| first1 = Rajneesh| bet = Thoughts on Test Automation in Agile| url = http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| jumıs = www.infoq.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140818062107/http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| arxivsáne = 2014-jıl 18-avgust }}</ref>. Test avtomatizaciyası sonday-aq iterativlik programmalıq támiynattı islep shıǵıw talap etetuǵın úziliksiz qayta qurıwdı qollaydı. Baǵdarlamashıǵa qayta qurıwdıń qollanbanıń funkcionallıǵın ózgertpegenin tastıyıqlaw ushın testlerdi tez ótkiziwge múmkinshilik beriw, jumıs kólemin azaytıwı hám tazalaw háreketleri jańa kemshiliklerdi kirgizbegenine isenimdi arttırıwı múmkin. ==== Texnikalıq qarızdıń jıynalıwına jol qoyıw ==== Jańa funkcionaldı jetkerip beriwge dıqqat awdarıw texnikalıq qarızdıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin. Topar kemshiliklerdi saplastırıw hám qayta qurıw ushın ózlerine waqıt ajıratıwı kerek. Texnikalıq qarız óndiristegi kemshilikler topardı alǵa ilgerilewden alańlatatuǵınlıqtan, jobalastırılmaǵan jumıslardıń kólemin arttırıw arqalı jobalaw qábiletlerine kesent etedi<ref name="Technical Debt + Red October">{{Web deregi| last1 = Band| first1 = Zvi| bet = Technical Debt + Red October| jumıs = Zvi Band| url = http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2014-jıl 22-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140714193439/http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| arxivsáne = 2014-jıl 14-iyul }}</ref>. Sistema rawajlanǵan sayın qayta qurıw áhmiyetli<ref>{{Web deregi | last1 = Shore| first1 = James| bet = The Art of Agile Development: Refactoring| url = http://www.jamesshore.com/Agile-Book/refactoring.html| jumıs = www.jamesshore.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Waqıt ótiwi menen turaqlı texnikalıq xızmettiń joqlıǵı kemshiliklerdiń hám rawajlandırıw qárejetleriniń artıwına alıp keledi.<ref name="Technical Debt + Red October" /> ==== Bir iteraciyada júdá kóp nárseni qamtıwǵa urınıw ==== Keń tarqalǵan qáte túsinik - Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw úziliksiz ózgerislerge jol qoyadı dep esaplaw, biraq iteraciya beklogı - bul iteraciya dawamında orınlanıwı múmkin bolǵan jumıslar haqqında kelisim<ref>{{Web deregi | bet = Step 4: Sprint Planning (Tasks)| url = http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| jumıs = www.allaboutagile.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140629145319/http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| arxivsáne = 2014-jıl 29-iyun | url-status = dead}}</ref>. Orınlanıwdaǵı jumıslardıń (WIP) júdá kóp bolıwı kontekst almasıw hám gezekke turıw sıyaqlı nátiyjesizliklerge alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = http://leankit.com/blog/2014/03/limiting-work-in-progress/| bet = Why Limiting Your Work-in-Progress Matters| jumıs = leankit.com| last1 = George| first1 = Claire| sáne = 2014-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Topar qosımsha jumıslardı qabıl etiwge májbúr bolıw sezimine berilmewi kerek<ref>{{Web deregi | url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/sprint-planning-meeting/| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | bet = Sprint Planning Meeting}}</ref>. ==== Belgilengen waqıt, resurslar, kólem hám sapa ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw waqıttı (iteraciya dawamlılıǵı), sapanı hám ideal jaǵdayda resurslardı aldın ala belgileydi (biraq baǵdarlamashılar kóbinese óndiris waqıyaların basqarıw ushın wazıypalardan shetletilse, turaqlı resurslardı saqlaw qıyın bolıwı múmkin), al kólem ózgermeli bolıp qaladı. Tutınıwshı yamasa ónim iyesi kóbinese iteraciya ushın turaqlı kólemdi talap etedi. Biraq, toparlar belgilengen waqıt, resurslar hám kólemge (ádette proektti basqarıw úshmúyeshi dep ataladı) minnetleme alıwǵa qarsılıq kórsetiwi kerek. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń belgilengen waqıtı hám resurslarına kólem qosıwǵa urınıwlar sapanıń tómenlewine alıp keliwi múmkin<ref name="adeptechllc.com">{{Web deregi | last1 = McMillan| first1 = Keith| bet = Time, Resources, Scope... and Quality.| url = http://www.adeptechllc.com/2010/05/13/time-resources-scope-and-quality/| jumıs = www.adeptechllc.com| sáne = 2010-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun }}</ref>. ==== Baǵdarlamashınıń sharshawı ==== Agile ámeliyatlarınıń maqsetli páti hám úziliksiz tábiyatı sebepli, jetkerip beriw toparı aǵzaları arasında sharshaw qáwpi joqarı<ref>{{cite journal|title=Current study on limitations of Agile|journal=Procedia Computer Science|volume=78|pages=291–297|date=January 2016|doi=10.1016/j.procs.2016.02.056|doi-access=free}}</ref>. == Agile basqarıwı == Agile proektti basqarıwı - bul iteraciyalıq islep shıǵıw processi bolıp, onda durıs paydalanıwshı tájiriybesin jaratıw ushın paydalanıwshılar hám mápli táreplerden úziliksiz keri baylanıs alınadı. Agile processin ámelge asırıw ushın hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, olardıń qatarına scrum, ekstremal programmalastırıw, lean hám kanban kiredi<ref name="europeanbusinessreview.com">{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 1-noyabr | bet = The Procurement Call for Agile, What does it mean?| url = https://www.europeanbusinessreview.com/the-procurement-call-for-agile-what-does-it-mean}}</ref>. Agile basqarıwı termini injenerlik, informaciyalıq texnologiyalar hám basqa biznes tarawlarında dizayn hám qurıw iskerliklerin basqarıwdıń iteraciyalıq, inkremental usılına qollanıladı. Bul usıl Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw manifestinde bayan etilgen principlerge tiykarlanıp, jańa ónim yamasa xızmetti rawajlandırıwdı júdá iykemli hám interaktiv túrde usınıwǵa itibar beredi<ref>{{Cite book |last=Moran |first=Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile proektti basqarıw kórsetkishleri aljasıwdı azaytıwǵa, hálsiz noqatlardı anıqlawǵa hám rawajlanıw cikli dawamında komandanıń jumısın bahalawǵa járdem beredi. Támiyinlew shınjırınıń iykemliligi - bul támiyinlew shınjırınıń usınıs hám talap boyınsha belgisizlik hám ózgermelilik penen gúresiw uqıplılıǵı. Iykemli támiyinlew shınjırı óz quwatın tez arada kóbeytip hám azayta aladı, sonlıqtan ol tez ózgeriwshi tutınıwshı talabına beyimlese aladı. Aqırında, strategiyalıq iykemlilik - bul shólkemniń óz ortalıǵı rawajlanıp atırǵan waqıtta óz háreket baǵdarın ózgertiw uqıplılıǵı. Strategiyalıq iykemlilik ushın sırtqı ózgerislerdi jetkilikli dárejede erte seziw hám bul ózgeriwshi ortalıqqa beyimlesiw ushın resurslardı bólistiriw áhmiyetli. Agile X texnikaları ekstremal proektti basqarıwı dep te atalıwı múmkin. Bul iteraciyalıq ómirlik cikliniń bir túri bolıp<ref>{{Web deregi | sáne = 2008-jıl 22-oktyabr | bet = Which Life Cycle Is Best for Your Project?| url = https://pmhut.com/which-life-cycle-is-best-for-your-project| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-oktyabr | jumıs = PMHut| til = en-US}}</ref>, onda jetkerip beriletuǵın nárseler basqıshlar boyınsha tapsırıladı. Agile hám iteraciyalıq rawajlanıw arasındaǵı tiykarǵı parıq - Agile usılları hárbir jetkeriw ciklinde (iteraciyada) jetkerip beriletuǵın nárselerdiń kishi bóleklerin tolıq tamamlaydı<ref>{{Web deregi| bet = Agile Project Management| url = http://www.versionone.com/agile-project-management/| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | jumıs = VersionOne| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150609232115/http://www.versionone.com/agile-project-management/| arxivsáne = 2015-jıl 9-iyun }}</ref>, al iteraciyalıq usıllar jetkerip beriletuǵın nárselerdiń pútkil toplamın waqıt ótiwi menen rawajlandırıp, olardı proekttiń aqırında tamamlaydı. Iteraciyalıq hám Agile usıllarınıń ekewi de proektti shólkemlestiriwdiń izbe-iz formalarında payda bolǵan hár túrli tosqınlıqlarǵa juwap retinde islep shıǵılǵan. Mısalı, texnologiyalıq proektler quramalasqan sayın, aqırǵı paydalanıwshılar progressiv prototiplerdi kóre almastan uzaq múddetli talaplardı anıqlawda qıyınshılıqqa ushıraydı. Iteraciyalar menen rawajlanatuǵın proektler bul talaplardı jetilistiriwge járdem beriw ushın úziliksiz keri baylanıs jıynay aladı. Agile basqarıwı komanda aǵzaları arasında ótken jumıs haqqında kommunikaciya hám oylanıwǵa túrtki bolatuǵın ápiwayı qurılmanı da usınadı<ref>{{Web deregi| bet = What is Agile Management?| url = http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | baspaxana = Project Laneways| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150602074558/http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| arxivsáne = 2015-jıl 2-iyun }}</ref>. Dástúrli sarqırama jobalastırıwdı qollanǵan hám Agile rawajlanıw usılın qabıl etken komandalar ádette transformaciya basqıshınan ótedi hám kóbinese komandalarǵa tegis transformaciyadan ótiwge járdem beretuǵın Agile trenerleriniń járdemine mútáj boladı. Ádette Agile trenerliginiń eki stili bar: iyteriw tiykarındaǵı hám tartıw tiykarındaǵı Agile trenerligi. Bul jerde «iyteriw sisteması» sprintke qanday wazıypalar sıyıwı múmkin ekenligin aldın ala bahalawdı (jumıstı iyteriwdi) ańlatıwı múmkin, mısalı, scrum menen; al «tartıw sisteması» wazıypalar tek imkaniyat bolǵanda ǵana orınlanatuǵın ortalıqtı ańlatıwı múmkin<ref>{{Cite book |last1=Benson |first1=Jim |title=Personal Kanban: mapping work, navigating life |year=2011 |url=https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens |last2=De Maria Barry |first2=Tonianne | sáne =2011 |publisher=Modus Cooperandi Press |isbn=978-1-4538-0226-7 |edition=1st |location=Seattle, WA |page=[https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens/page/38 38]}}</ref>. Agile basqarıw usılları biznes hám húkimet sektorlarında da qollanılǵan hám beyimlestirilgen. Mısalı, Amerika Qurama Shtatlarınıń federal húkimeti sheńberinde, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Xalıqaralıq Rawajlanıw Agentligi (USAID) baǵdarlamalastırıwdı iteraciyalaw hám beyimlestiriw ushın birge islesiw, úyreniw hám beyimlesiw (CLA) strategiyaların kirgiziwge qaratılǵan birlesken joybar basqarıw usılın qollanbaqta<ref>USAID. [https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf "ADS Chapter 201 Program Cycle Operational Policy«] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf |date=23 October 2019 }}. Retrieved 19 April 2017</ref>. Agile metodları Proektlerdi Basqarıw Bilimleri Jıynaǵına Qollanba (PMBOK Guide 6-shı Basılım) ishinde Ónimdi Islep shıǵıw Ómirlik Cikl anıqlaması astında aytıladı: {{blockquote|Proekttiń ómirlik ciklı ishinde, ádette ónim, xızmet yamasa nátiyjeniń rawajlanıwı menen baylanıslı bir yamasa bir neshe basqısh boladı. Bular islep shıǵıwdıń ómirlik ciklı dep ataladı (...) Adaptiv ómirlik cikllar - bul Agile, iteraciyalı yamasa inkremental. Tolıq kólemli tapsırma iteraciya baslanıwdan aldın anıqlanadı hám maqullanadı. Adaptiv ómirlik cikllar sonday-aq Agile yamasa ózgeriske baǵdarlanǵan ómirlik cikllar dep te ataladı<ref>[[Project Management Institute]], ''[[A Guide to the Project Management Body of Knowledge]]'' (PMBOK Guide), Sixth Edition</ref>.}} === Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan tısqarı qollanılıwı === [[Fayl:Agile Brazil 2014 conference entrance.jpg|Agile Braziliya 2014 konferenciyası|thumb|right]] Jan-Lup Richettiń (ESSEC Strategiyalıq Innovaciya hám Xızmetler Institutınıń ilimiy xızmetkeri) pikirinshe, »bul usıldı programmalıq emes ónimler ushın hám ulıwma proektlerdi basqarıw ushın, ásirese innovaciya hám belgisizlik tarawlarında nátiyjeli qollanıwǵa boladı." Nátiyje - házirgi tutınıwshılardıń talaplarına eń jaqsı juwap beretuǵın hám minimal shıǵın, ısıraplar hám waqıt jumsap jetkerip beriletuǵın ónim yamasa proekt bolıp, kompaniyalarǵa dástúrli usıllarǵa qaraǵanda erterek payda alıwǵa múmkinshilik beredi<ref>Richet, Jean-Loup (2013). ''Agile Innovation''. Cases and Applied Research, n°31. ESSEC-ISIS. {{ISBN|978-2-36456-091-8}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq ónimlerdi rawajlandırıw ushın keń qollanılǵan hám olardıń geyparaları programmalıq támiynattıń obekt texnologiyaları sıyaqlı ayırım qásiyetlerin paydalanadı<ref name="Smith2007">{{Cite book |last=Smith |first=Preston G |title=Flexible Product Development |url=https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit |publisher=Jossey-Bass |year=2007 |isbn=978-0-7879-9584-3 |page=[https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit/page/25 25]}}</ref>. Biraq, bul texnikalardı kompyuterler, medicinalıq ásbaplar, awqat, kiyim-kenshek hám muzıka sıyaqlı programmalıq emes ónimlerdi islep shıǵıwda da qollanıwǵa boladı<ref>{{Cite book |last=Newton Lee |title="Getting on the Billboard Charts: Music Production as Agile Software Development,« ''Digital Da Vinci: Computers in Music'' |publisher=Springer Science+Business Media |year=2014 |isbn=978-1-4939-0535-5}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları rawajlandırıwǵa tiyisli emes IT infrastrukturasın ornatıw hám kóshirip ótkeriwde de qollanılǵan. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ayırım keń principleri biznes iykemliligi yamasa Agile biznesti basqarıw atamaları astında ulıwma basqarıwda da (mısalı, strategiya, basqarıw, qáwip, qarjı) qollanılǵan<ref>{{Cite book |last=Moran, Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |publisher=Springer Verlag |year=2015 |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile programmalıq támiynat metodologiyaları sonday-aq oqıwdı injenerlik jobalaw procesinde de qollanılǵan, bul - oqıwshılardı hám olardıń rawajlanıwın qollap-quwatlaw ushın oqıtıw ilimlerin, adamǵa baǵdarlanǵan dizayndı hám maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sheshim qabıl etiwdi qollanatuǵın iteraciyalı, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan process<ref>{{Citation |last1=Barrett |first1=M. |title=Learning Engineering Toolkit |date=2022 |pages=269–278 |chapter=Lean-Agile Development Tools |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781003276579-16 |last2=Goodell |first2=J.|isbn=978-1-003-27657-9 }}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw paradigmaların ómirdiń basqa tarawlarında, mısalı, balalardı tárbiyalawda da qollanıwǵa boladı. Onıń bala rawajlanıwındaǵı tabısı ayırım tiykarǵı basqarıw principlerine tiykarlanǵan bolıwı múmkin; kommunikaciya, beyimlesiw hám xabardarlıq. TED Talk bayanatında Bruce Feiler úy xojalıǵın basqarıw hám balalardı tárbiyalawda tiykarǵı Agile paradigmaların qalay qollanǵanın bólisken<ref>[http://www.ted.com/talks/bruce_feiler_agile_programming_for_your_family.html »Agile programming – for your family"].</ref>. == Sın == Agile ámeliyatları iri shólkemlerde hám rawajlandırıwdıń ayırım túrlerinde nátiyjesiz bolıwı múmkin dep kórsetilgen<ref>{{cite book|url=http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1380615|first=Craig|last=Larman|author2=Bas Vodde|title=Top Ten Organizational Impediments to Large-Scale Agile Adoption |publisher=InformIT |date=2009-08-13}}</ref>. Kóplegen shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyalarınıń júdá ekstremal ekenine isenedi hám Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám jobaǵa baǵdarlanǵan usıllardı aralastırǵan gibrid usılın qabıl etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.binfire.com/blog/2016/07/hybrid-project-management-methodology//| bet = Introduction to Hybrid project management| jumıs = Collaboration Corner| sáne = 2016-jıl 20-iyul }}</ref><ref>{{cite journal|last=Barlow|first=Jordan B.|author2=Justin Scott Giboney|author3=Mark Jeffery Keith|author4=David W. Wilson|author5=Ryan M. Schuetzler|author6=Paul Benjamin Lowry|author7= Anthony Vance|title=Overview and Guidance on Agile Development in Large Organizations|journal=Communications of the Association for Information Systems|year=2011|volume=29|issue=1|pages=25–44|doi=10.17705/1CAIS.02902|doi-access=free}}</ref>. Dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw metodı (DSDM) sıyaqlı ayırım usıllar bunı tiykarǵı principlerden bas tartpastan, tártipli túrde ámelge asırıwǵa háreket etedi. Agile ámeliyatlarınıń keńnen qollanılıwı sonday-aq basqarıw modası sıpatında sınǵa alınǵan, óytkeni ol bar bolǵan jaqsı ámeliyatlardı jańa atamalar menen táriyipleydi, rawajlandırıw strategiyalarına qatnasta bir ólshem hámmege tuwrı keledi degen kóz-qarastı itibarǵa aladı hám usıldı nátiyjelerden joqarı qoyadı dep qáte bahalanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.batimes.com/kupe-kupersmith/agile-is-a-fad.html| bet = Agile is a Fad| familiya = Kupersmith| at = Kupe| sáne = 2011-jıl 4-iyul }}</ref>. Alister Kokburn 2011-jılı 12-fevralda Yuta shtatındaǵı Snoubirdte Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw Manifestiniń 10 jıllıǵın bayramlawdı shólkemlestirdi, dáslepki jıynalısqa qatnasqan hám sońınan qosılǵan 30 dan aslam adamdı jıynadı. Bólmedegi shama menen 20 pildiń dizimi ('talqılanbaytuǵın' Agile temaları/máseleleri) toplandı, oǵan tómendegi aspektler kiredi: Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları hám kontekstiniń awqamları, sátsizlikleri hám sheklewleri (múmkin sebepleri: kommerciyalıq mápler, kontekstsizlestiriw, sátsizlikke tiykarlanıp alǵa ilgerilewdiń anıq jolınıń joqlıǵı, obektiv dálillerdiń sheklengenligi, kognitiv kemshilikler hám pikirlew qáteleri), siyasat hám mádeniyat<ref name="TeenAgile">{{Web deregi | url = http://www.infoq.com/articles/agile-teenage-crisis| at = Philippe| familiya = Kruchten| bet = Agile's Teenage Crisis?| baspaxana = InfoQ| sáne = 2011-jıl 20-iyun }}</ref>. Filipp Kruxten bılay dep jazǵan: {{Blockquote |text=Agile háreketi ayırım jaǵdaylarda jasóspirimge uqsaydı: ózin júdá jaqsı ańlaydı, úziliksiz aynaǵa qarap sırtqı kórinisin tekseredi, sındı az qabıl etedi, tek óz teńlesleri menen bolıwǵa qızıǵadı, ótmishten kelgen barlıq danalıqtı tek ótmishten bolǵanı ushın daw menen biykarlaydı, jańa ádetler hám jańa jargonlardı qabıl etedi, geyde tákabbir hám menmen boladı. Biraq onıń onnan keyin de jetilisetuǵınına, sırtqı dúnyaǵa ashıq bolatuǵınına, kóbirek oylanatuǵınına hám sonlıqtan da nátiyjelirek bolatuǵınına gúmanım joq. |author=Filipp Kruxten<ref name="TeenAgile" />}} «Manifest» joqarı bilimlendiriw basqarıwı hám basshılıǵına unamsız tásir etiwi múmkin, óytkeni ol administratorlarǵa ásterek dástúrli hám oylanıp is tutıw processlerin «shaqqan» processler menen almastırıwdı usınıs etti. Bul koncepciya universitet oqıtıwshıları arasında siyrek qabıl etildi<ref>Richard Utz, «Against Adminspeak,» [https://www.chronicle.com/article/Against-Adminspeak/249047?key=hsZMErKIgGC276GPIxqHkSP5jbKbjZo7inN_XME_7x91_awBNokn0OtP-fqf8M6Ic0s4X016U01jTmlpaGVtSElwWjVONE9iRjI5UW9BdldZNVlTVEotMUVyVQ Chronicle of Higher Education], 24 June 2020.</ref>. Basqa bir sın - kóp jaǵdaylarda Agile basqarıw hám dástúrli basqarıw ámeliyatları bir-birine qarama-qarsı bolıp shıǵadı. Bul ámeliyattıń keń tarqalǵan sını - ámeliyattı úyreniw hám engiziwge jumsalǵan waqıt, potencial paydalarına qaramastan, júdá qımbatqa túsedi. Dástúrli basqarıwdan Agile basqarıwǵa ótiw Agile ge tolıq boysınıwdı hám shólkemniń barlıq aǵzalarınıń processti aqırına shekem alıp barıwǵa bekkem minnetlemesin talap etedi. Shólkem boyınsha teń emes nátiyjeler, xızmetkerlerdiń qábiletine salıstırǵanda ózgerislerdiń kópligi yamasa transformaciya aqırında kepilliklerdiń joqlıǵı sıyaqlı máseleler - olardıń tek bir neshe mısalları bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding With Agile|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Pearson|year=2015|isbn=978-0-321-57936-2|pages=[https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn/page/5 5]–10}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw| ]] hyptj6ckyh7rnbnz5wxfryo44jdnlql 275125 275106 2026-10-18T16:04:36Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275125 wikitext text/x-wiki '''Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw''' – [[2001|2001-jılı]] 17 [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıdan]] ibarat «Agile Alyans» toparı tárepinen kelisilgen bahalıqlar hám principlerdi sáwlelendiretuǵın [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] usıllarınıń ulıwma termini bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.agilealliance.org/agile101/| bet = What is Agile?| sáne = 2015-jıl 29-iyun | jumıs = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyul }}</ref>. Olardıń «Agile Programmalıq Támiynattı Islep Shıǵıw Manifesti»nde jazılǵanınday, baǵdarlamashılar tómendegilerdi itibarǵa aladı<ref name="AgileManifesto">{{Web deregi | url = http://agilemanifesto.org/| bet = Manifesto for Agile Software Development| arxivurl = | arxivsáne = | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| jumıs = | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-iyun }}</ref>: * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' Ámeliyatshılar sol waqıttaǵı jańa ámeliyatlardan, sonıń ishinde ekstremal programmalastırıw, scrum, dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı, adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám hújjetlestiriwge tiykarlanǵan, awır programmalıq támiynattı islep shıǵıw processlerine alternativ zárúrligine túsinikli bolıwdan ilham alǵanın aytadı<ref name="LarmanGuide">{{Cite book|last=Larman|first=Craig|year=2004|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|url=https://archive.org/details/agileiterativede0000larm|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-13-111155-4|page=[https://archive.org/details/agileiterativede0000larm/page/27 27]}}</ref>. Agile kóz-qarastan kóplegen programmalıq támiynat islep shıǵıw ámeliyatları payda boldı. Bul Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlar, geyde Agile (bas hárip penen)<ref>{{Web deregi | url = https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| bet = Agile With a Capital "A" Vs. agile With a Lowercase "a"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160105105258/https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| arxivsáne = 2016-jıl 5-yanvar | familiya = Rally| sáne = 2010 | qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-sentyabr | url-status = unfit}}</ref> dep atalıp, ózin-ózi shólkemlestiriwshi hám funkcional-aralıq komandalardıń olardıń tutınıwshı(lar)/aqırǵı paydalanıwshı(lar) menen birge islesiwi arqalı talaplar, ashılıwlar hám sheshimlerdi jaqsılawdı óz ishine aladı<ref name="WhatIsAgile">{{Web deregi | url = http://www.agilealliance.org/the-alliance/what-is-agile/| bet = What is Agile Software Development?| sáne = 2013-jıl 8-iyun | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-aprel }}</ref>. Agile kóz-qaras hám Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlardıń programmalıq támiynat islep shıǵıw processin jaqsılaytuǵını haqqında kóp jaǵdaylıq dáliller bar bolsa da, empirikalıq dáliller sheklengen hám tolıq isendiretuǵın emes<ref>{{Cite journal|last1=Dybå|first1=Tore|last2=Dingsøyr|first2=Torgeir|title=Empirical studies of agile software development: A systematic review|url=https://archive.org/details/sim_information-and-software-technology_2008-08_50_9-10/page/n4|journal=Information and Software Technology|date=1 August 2008|volume=50|issue=9–10|pages=833–859|doi=10.1016/j.infsof.2008.01.006| til =en|issn=0950-5849}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lee|first1=Gwanhoo|last2=Xia|first2=Weidong|date=2010|title=Toward Agile: An Integrated Analysis of Quantitative and Qualitative Field Data on Software Development Agility|journal=MIS Quarterly|volume=34|issue=1|pages=87–114|doi=10.2307/20721416}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kroll|first1=J.|last2=Richardson|first2=I.|date=2018|title=Empirical evidence in follow the Sun software development: A systematic mapping study|journal=Information and Software Technology|volume=93|pages=30–44|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.011}}</ref>. == Tariyxı == Iteraciyalıq hám inkrementallıq programmalıq támiynat islep shıǵıw usılların 1957-jılǵa shekem izlewge boladı, al evolyuciyalıq joba basqarıw<ref name="EvolutionaryProjectManagement">{{Web deregi | url = https://www.gilb.com/Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (Original page, external archive)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160327214807/http://www.gilb.com/Project-Management| arxivsáne = 2016-jıl 27-mart | baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://concepts.gilb.com/tiki-page.php?pageName=Evolutionary-Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (New page)| baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref> hám adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw<ref name="edmonds1974">{{Cite journal|title=A Process for the Development of Software for Nontechnical Users as an Adaptive System}}</ref> 1970-jıllardıń basında payda bolǵan<ref>{{Cite journal|title=Evolutionary development}}</ref>. 1990-jıllar dawamında bir qatar jeńil programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları sın-pikirshiler tárepinen júdá qatań tártipke salınǵan, jobalanǵan hám mikro-basqarılǵan dep sıpatlanǵan sol waqıttaǵı awır usıllarǵa (kóbinese birgelikte sarqırama (waterfall) dep atalatuǵın) reakciya retinde rawajlandı<ref>{{Citation |title=Heavyweight project organizationHEAVYWEIGHT PROJECT ORGANIZATION | sáne =2000 |url=https://doi.org/10.1007/1-4020-0612-8_400 |work=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management |pages=261–262 |editor-last=Swamidass |editor-first=P. M. |access-date=2022-06-22 |place=Boston, MA |publisher=Springer US | til =en |doi=10.1007/1-4020-0612-8_400 |isbn=978-1-4020-0612-8}}</ref>. Bul jeńil usıllardı óz ishine aldı: tez qollanbalardı islep shıǵıw (RAD), 1991-jıldan; birlesken process (UP) hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM), ekewi de 1994-jıldan; Scrum, 1995-jıldan; Crystal Clear hám ekstremal programmalastırıw (XP), ekewi de 1996-jıldan; hám funkciyaǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (FDD), 1997-jıldan. Bulardıń hámmesi Agile Manifesti járiyalanıwınan aldın payda bolǵan bolsa da, házir olar birgelikte Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları dep ataladı. 1991-jıldan baslap, óndiris hám basqarıw oy-pikirlewinde<ref>{{Cite journal|last=Sanchez|first=Luis|date=November 2010|title=A Review of Agile Manufacturing Systems|url=https://www.researchgate.net/publication/261652716|journal=International Journal of Production Research|issue=39(16):3561-3600}}</ref> Lean basqarıwınan kelip shıqqan uqsas ózgerisler júrip atırǵan edi. 2001-jılı on jeti programmalıq támiynat baǵdarlamashısı jeńil islep shıǵıw usılların talqılaw ushın Yuta shtatındaǵı Snouberd kurortında jıynaldı. Olar: Kent Bek (Ekstremal Programmalastırıw), Uord Kanningem (Ekstremal Programmalastırıw), Deyv Tomas (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Djeff Sazerlend (Scrum), Ken Shvaber (Scrum), Djim Xaysmit (Adaptiv Programmalıq Támiynattı Islep shıǵıw), Alister Kokbern (Crystal), Robert K. Martin (SOLID), Mayk Bidl (Scrum), Ari van Bennekum, Martin Fauler (OOAD hám [[UML]]), Djeyms Grenning, Endryu Xant (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Ron Djeffris (Ekstremal Programmalastırıw), Djon Kern, Brayan Marik (Ruby, Testten ótkiziwge baǵdarlanǵan islep shıǵıw), hám Stiv Mellor (OOA). Bul topar, Agile Alyans, Agile Programmalıq Támiynattı Jaratıw Manifestin járiyaladı. 2005-jılı Kokbern hám Xaysmit basqarǵan topar Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları boyınsha programmalıq támiynat jobaların basqarıwǵa jol kórsetiw ushın joba basqarıw principleriniń qosımshasın, Óz-ara Ǵárezlilik Basqarması Deklaraciyasın jazdı<ref>{{Web deregi | url = http://pmdoi.org| bet = Declaration of Interdependence| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180127094805/http://www.pmdoi.org/| arxivsáne = 2018-jıl 27-yanvar | avtor = Anderson| at = David| jıl = 2005| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-oktyabr }}</ref>. 2009-jılı Martin menen islegen topar kásiplik minez-qulıq hám sheberlikke muwapıq Agile [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]ǵa jol kórsetiw ushın programmalıq támiynat islep shıǵıw principleriniń keńeytiliwin, Programmalıq Támiynat Sheberligi Manifestin jazdı. 2011-jılı Agile Alyans dúnya júzindegi Agile ámeliyatshılar jámiyeti tárepinen túsindirme hám tájiriybe kórsetpeleri menen birge Agile ámeliyatlar, terminler hám elementlerdiń jumıs anıqlamalarınıń rawajlanıp baratırǵan [[ashıq kodlı]] jıynaǵı Agile Ámeliyatlar Kórsetpesin (2016-jılı Agile Glossariyi dep qayta atalǵan) dúzdi<ref>{{Cite news|url=https://www.agilealliance.org/how-you-can-help-the-agile-alliance-help-you/|title=How You Can Help Agile Alliance Help You|last=McDonald|first=Kent| sáne =1 November 2016|journal=Agile Alliance Blog}}</ref>. == Qádiriyatlar hám principler == === Qunlılıqlar === Agile manifesti bılay oqıladı: ''Bizler programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń jaqsıraq usılların onı islew hám basqalarǵa onı islewge járdem beriw arqalı ashıp atırmız. Bul jumıs arqalı bizler tómendegilerdi qádirlewge keldik:'' * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' ''Yaǵnıy, oń táreptegi elementlerdiń qádiri bar bolsa da, bizler shep táreptegi elementlerdi kóbirek qádirleymiz.'' Skott Ambler bılay túsindirdi:<ref name="abmmw"> {{Web deregi | url = http://www.ambysoft.com/essays/agileManifesto.html| bet = Examining the Agile Manifesto| baspaxana = Ambysoft Inc.| qaralǵan sáne = 2011-jıl 6-aprel }}</ref> * Qurallar hám processler áhmiyetli, biraq kompetentli adamlardıń birge tásirli islesiwi kóbirek áhmiyetli. * Jaqsı hújjetler programmalıq támiynattıń qalay qurılǵanın hám onı qalay paydalanıwdı túsiniwge járdem beriwde paydalı, biraq rawajlandırıwdıń tiykarǵı maqseti hújjetlerdi emes, al programmalıq támiynattı jaratıw. * Shártnama áhmiyetli, biraq ol tutınıwshılar menen tıǵız islesip, olardıń ne kerek ekenin biliwdiń ornın basa almaydı. * Proekttiń jobası áhmiyetli, biraq ol texnologiya yaki ortalıqtaǵı ózgerislerge, steykxolderlerdiń basımlıqlarına hám adamlardıń mashqala hám onıń sheshimin túsiniwine beyimlesiw ushın júdá qatań bolmawı kerek. Agile Alyansı atınan manifestti tanıstırıp, Djim Xaysmit bılay dedi, «Agile háreketi metodologiyaǵa qarsı emes, ámelde bizlerdiń kópshiligimiz metodologiya sózine isenimdi qaytarıwdı qáleymiz. Bizler teńsalmaqlıqtı qaytarıwdı qáleymiz. Bizler modellestiriwdi qabıl etemiz, biraq qanday da bir diagrammanı shań basqan korporativ repozitoriyge qoyıw ushın emes. Bizler hújjetlestiriwdi qabıl etemiz, biraq hesh qashan saqlanbaytuǵın hám siyrek qollanılatuǵın júzlegen betlik tomlardı emes. Bizler jobalaymız, biraq turbulentli ortalıqta jobalawdıń sheklerin tán alamız. XP yaki SCRUM yamasa basqa qanday da bir Agile Metodologiyalarınıń jaqlawshıların 'xakerler' dep ataytuǵınlar hám metodologiyalar hám xaker termininiń dáslepki anıqlaması haqqında xabarsız.» - Djim Xaysmit, Tariyx: Agile Manifesti. === Principler === Qádiriyatlar tómendegi principlerge tiykarlanǵan:<ref name="ManifestoPrinciples"> {{Web deregi | url = http://www.agilemanifesto.org/principles.html| bet = Principles behind the Agile Manifesto| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100614043008/http://www.agilemanifesto.org/principles.html| arxivsáne = 2010-jıl 14-iyun | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> # Paydalı programmalıq támiynattı erte hám úziliksiz jetkiziw arqalı tutınıwshınıń qanaatlanıwın támiyinlew. # Islep shıǵıwdıń kesh basqıshlarında bolsa da, ózgeretuǵın talaplardı maqul kóriw. # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı jiyi jetkiziw (aylar emes, hápteler dawamında). # Biznes adamları hám baǵdarlamashılar arasında tıǵız, kúndelikli birge islesiw. # Proektler ilhamlanǵan jeke adamlar átirapında qurıladı, olarǵa iseniw kerek. # Júzbe-júz sóylesiw kommunikaciyanıń eń jaqsı forması (bir jerde bolıw). # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. # Turaqlı tezlikti saqlay alatuǵın turaqlı rawajlanıw. # Texnikalıq sheberlikke hám jaqsı dizaynǵa turaqlı itibar. # Ápiwayılıq – islenbegen jumıs muǵdarın maksimumǵa jetkeriw óneri – áhmiyetli. # Eń jaqsı arxitekturalar, talaplar hám dizaynlar ózin-ózi shólkemlestiriwshi komandalardan kelip shıǵadı. # Komanda turaqlı túrde qalay nátiyjelirek bolıw haqqında oylanadı hám muwapıqlastıradı.. == Sholıw == === Iteraciyalıq, inkrementallıq hám evolyuciyalıq === Kópshilik Agile islep shıǵıw usılları ónim islep shıǵıw jumısın aldın-ala jobalaw hám dizayn muǵdarın minimumǵa keltiretuǵın kishi inkrementlerge bóledi. Iteraciyalar, yamasa sprintler - bul ádette bir hápteden tórt háptege shekem dawam etetuǵın qısqa waqıt aralıqları (waqıt qutıları).: 20 Hárbir iteraciya funkcional-aralıq komandanıń barlıq funkciyalarda islewin óz ishine aladı: jobalaw, analiz, dizayn, [[Programmalastırıw|kod jazıw]], blok testlew hám qabıllaw testlewi. Iteraciya aqırında steykxolderlerge jumıs islep turǵan ónim kórsetiledi. Bul ulıwma qáwipti minimumǵa keltiredi hám ónimniń ózgerislerge tez beyimlesiwine múmkinshilik beredi. Iteraciya bazar shıǵarılıwın tastıyıqlaw ushın jetkilikli funkcionallıqtı qospawı múmkin, biraq maqset hárbir iteraciya aqırında jetkilikli shıǵarılıwdı (minimal qáteler menen) alıw bolıp tabıladı. Inkrementallıq rawajlanıw arqalı ónimler aqırǵı shıǵarılıw kúninde jedel túrde qulaw ornına hárbir iteraciyalıq faza dawamında «jiyi hám erte qulaw» ushın orınǵa iye. Ónimdi yamasa jańa funkciyaladı shıǵarıw ushın bir neshe iteraciyalar talap etiliwi múmkin. Jumıs islep turǵan programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. Agile usıllarınıń tiykarǵı artıqmashılıǵı bazarǵa tez shıǵıw hám qáwiplerdi azaytıw bolıp tabıladı. Ádette bazarǵa kishirek inkrementler shıǵarıladı, bul paydalanıwshı talaplarına juwap bermeytuǵın ónimdi islep shıǵıwdıń waqıt hám qarjılıq qáwip-qáterlerin azaytadı. === Nátiyjeli hám júzbe-júz kommunikaciya === Programmalıq támiynattı islep shıǵıw boyınsha Agile manifestiniń 6-shı principi bılay deydi: «Islep shıǵıw komandasına hám komanda ishinde informaciya jetkiziwdiń eń ónimli hám nátiyjeli usılı - júzbe-júz sóylesiw». 2001-jılı jazılǵan manifest, video konferenciya keń qollanılmaǵan waqıtta, bunı informaciya uzatıwǵa baylanıslı aytadı, komandalar birge jaylasıwı kerek degendi ańlatpaydı. Birge jaylasıw principi boyınsha bir komandadaǵı birge isleytuǵın adamlar komanda sıpatında identifikaciyanı jaqsıraq ornatıw hám kommunikaciyanı jaqsılaw ushın birge otırıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/collaborative-team-space-study| bet = Study: Co-Located Teams vs. the Cubicle Farm| avtor = Preuss| at = Deborah Hartmann| sáne = 2006-jıl 13-oktyabr | jumıs = InfoQ| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Bul júzbe-júz óz-ara qatnasıqtı, ideal jaǵdayda taxta aldında, támiyinleydi, bul ádette telefon, turaqlı chat, wiki yamasa elektron pochta arqalı sorawlar hám juwaplar berilgende alınatuǵın cikl waqıtın qısqartadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Cockburn-Agile-Software-Development-The-Cooperative-Game-2nd-Edition/PGM38838.html| bet = Agile Software Development: The Cooperative Game| avtor = Cockburn| at = Alistair| sáne = 2007 | til = en| jumıs = www.pearson.com| baspaxana = Addison-Wesley Professional| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında aralıqtan jumıs islewdiń keń qabıl etiliwi hám qurallardıń ózgeriwi menen, birge jaylasıw hám tarqatılǵan jumıs átirapında kóbirek izertlewler ótkerilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.managers.org.uk/knowledge-and-insights/research-thought-leadership/management-transformed/| bet = Management Transformed &#124; Research}}</ref>, olar bir jerde jaylasıwdıń barǵan sayın az áhmiyetli bolıp baratırǵanın kórsetedi. Qaysı islep shıǵıw usılı qollanılıwına qaramastan, hárbir komanda tutınıwshı wákilin qamtıwı kerek (Scrum-da ónim iyesi dep ataladı). Bul wákil steykxolderler tárepinen olardıń atınan háreket etiw ushın kelisiledi hám iteraciya dawamında baǵdarlamashılardıń sorawlarına juwap beriw ushın jetkilikli bolıwǵa jeke minnetleme aladı. Hárbir iteraciya aqırında, joba steykxolderleri tutınıwshı wákili menen birge investiciya qaytımın (ROI) optimallastırıw hám tutınıwshı mútájlikleri hám kompaniya maqsetleri menen sáykeslikti támiyinlew maqsetinde progressti kórip shıǵadı hám basımlıqlardı qayta bahalaydı. Hárbir faza aqırında jiyi óz-ara tásir hám kórip shıǵıw arqalı detallı bayan etilgen steykxolderler qanaatlanıwınıń áhmiyetligi, bul usıldıń kóbinese tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan metodologiya dep belgileniwiniń sebebi bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Jain|first=Parita|title=2018 7th International Conference on Reliability, Infocom Technologies and Optimization (Trends and Future Directions) (ICRITO)| sáne =August 2018}}</ref>. ==== Informaciya radiatorı ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, informaciya radiatorı - bul (ádette úlken) fizikalıq displey, jabısqaq qaǵazlar menen taxta yamasa usıǵan uqsas, islep shıǵıw komandasınıń qasında kórinetuǵın jerde jaylasqan, ótip ketiwshiler kóre alatuǵın jerde. Ol ónimdi islep shıǵıw statusınıń jańalanǵan qısqasha mazmunın kórsetedi. Qurılıs jaqtısı indikatorı da komandanı olardıń ónimdi islep shıǵıwınıń házirgi statusı haqqında xabardar etiw ushın paydalanılıwı múmkin. === Júdá qısqa keri baylanıs hám beyimlesiw cikli === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı ulıwmalıq ózgeshelik - bul kúndelikli stend-ap (Scrum strukturasında kúndelikli scrum dep ataladı). Qısqa sessiyada (mısalı, 15 minut), komanda aǵzaları óz maqsetlerine qaray qalay ilgerilep atırǵanın kollektiv bolıp kórip shıǵadı hám olar óz kózqarasların beyimlewi kerek pe, sonı kelisip aladı. Kelisilgen waqıt sheklewinde qalıw ushın, komandalar kóbinese ápiwayı kodlanǵan sorawlardı qollanadı (mısalı, olar aldıńǵı kúni neni tamamlaǵanı, sol kúni neni tamamlawdı maqset etkeni hám ilgerilewge qanday da bir tosqınlıqlar yamasa qáwipler bar ma), hám tolıǵı menen talqılawlardı hám máseleni sheshiwdi stend-aptan keyinge qaldıradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| bet = Developing agile project task and team management practices| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140915141234/http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| arxivsáne = 2014-jıl 15-sentyabr | avtor = Vasiliauskas| at = Vidas| sáne = 2014 | baspaxana = Eylean| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Sapaǵa itibar === [[Fayl:Pair_programming_1.jpg|oñğa|nobaý|XP-de qollanılatuǵın agile islep shıǵıw texnikası, juplıq programmalastırıw]] Úziliksiz integraciya, avtomatlastırılǵan blok testlew, juplıq programmalastırıw, test arqalı islep shıǵıw, dizayn úlgileri, minez-qulıq arqalı islep shıǵıw, [[Domenge baǵdarlanǵan dizayn|domen arqalı]] islep shıǵıw, kodtı qayta islew hám basqa texnikalar kóbinese sapanı jaqsılaw hám ónimdi rawajlandırıw jetikligin arttırıw ushın qollanıladı. Bul dáslepki baslamadan sapanı jobalaw hám qurıwǵa hám hár qanday waqıtta, yamasa hesh bolmaǵanda hárbir iteraciyanıń aqırında tutınıwshılarǵa programmalıq támiynattı kórsete alıwǵa tiykarlanǵan. == Filosofiya == Dástúrli programmalıq támiynat injeneriyası menen salıstırǵanda, agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tiykarınan dinamikalıq, deterministik emes hám sızıqlı emes qásiyetlerge iye quramalı sistemalarǵa hám ónim rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan. Dáslepki basqıshlarda anıq bahalawlar, turaqlı jobalar hám boljawlardı alıw kóbinese qıyın, hám olarǵa isenim dárejesi tómen bolıwı múmkin. Agile ámeliyatshıları qádirli nárseniń dálili alınıwı múmkin bolǵanǵa deyin kerek bolǵan «isenim sekiriwin» azaytıw ushın óz erkinen paydalanadı<ref name="Mitchell2016">{{Cite book|last=Mitchell|first=Ian|year=2016|title=Agile Development in Practice|publisher=Tamare House|isbn=978-1-908552-49-5|page=11}}</ref>. Talaplar hám dizayn payda bolıwshı dep esaplanadı. Úlken aldın-ala specifikaciyalar bunday jaǵdaylarda kóp ısıraptı keltirip shıǵarıwı múmkin, yaǵnıy ekonomikalıq jaqtan durıs emes. Bul tiykarǵı dáliller hám aldıńǵı sanaat tájiriybesi, tabıslardı hám sátsizliklerdi jıllar dawamında úyrenip, agile islep shıǵıwınıń beyimlesiwshi, iterativli hám evolyuciyalıq islep shıǵıwǵa táreptarlıǵınıń payda bolıwına járdem berdi<ref name="LarmanGuide"/>. === Beyimlesiwshi hám boljawshı === Islep shıǵıw usılları beyimlesiwshiden boljawshıǵa deyin dawam etetuǵın kontinuumda jaylasqan<ref name="boehm2004App">{{Cite book|last=Boehm|first=B.|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6}} Appendix A, pages&nbsp;165–194</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları bul kontinuumnıń beyimlesiwshi tárepinde jaylasqan. Beyimlesiwshi islep shıǵıw usıllarınıń bir tiykarǵı ózgesheligi - bul keste jobalawǵa tolqınlı kózqaras, ol belgilerdi anıqlaydı, biraq olarǵa jetiw jolında iykemlilik qaldıradı, sonday-aq belgilerdiń ózleriniń ózgeriwine imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|last=Larman|first=Craig|year=2004|page=253|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=9780131111554}}</ref>. Beyimlesiwshi usıllar tez ózgeriwshi reallıqqa tez beyimleniwge itibar beredi. Joba talapları ózgergende, beyimlesiwshi komanda da ózgeredi. Beyimlesiwshi komanda keleshekte ne bolatuǵının anıq súwretlewde qıyınshılıq kóredi. Sáne qanshelli alıs bolsa, beyimlesiwshi usıl sol sánede ne bolatuǵını haqqında sonshelli gúńgirt boladı. Beyimlesiwshi komanda kelesi háptede qanday tapsırmalardı orınlaytuǵının anıq bayanlay almaydı, tek kelesi ay ushın jobalastırılǵan ózgesheliklerdi ayta aladı. Altı aydan keyin bolatuǵın reliz haqqında soraǵanda, beyimlesiwshi komanda tek relizdiń missiya málimlemesin yamasa kútilgen qun hám qárejet haqqında málimlemeni xabarlay alıwı múmkin. Boljawshı usıllar, kerisinshe, keleshekti tolıǵı menen talqılaw hám jobalawǵa hám belgili qáwiplerge qarap baǵdarlanǵan. Eń shegaradan tıs, boljawshı komanda islep shıǵıw processiniń pútkil dawamında jobalanǵan ózgeshelikler hám tapsırmalardı anıq xabarlay aladı. Boljawshı usıllar dáslepki fazanı nátiyjeli talqılawǵa tiykarlanadı, hám eger bul qattı qáte ketse, joba baǵdarın ózgertiwde qıyınshılıq kóriwi múmkin. Boljawshı komandalar kóbinese tek eń qunlı ózgerislerdi qarastırıwın támiyinlew ushın ózgerislerdi baqlaw keńesin dúzedi. Beyimlesiwshi (agile yamasa qunǵa baǵdarlanǵan) hám boljawshı (jobaǵa baǵdarlanǵan) usıllar arasında tańlaw ushın qáwip analizi qollanılıwı múmkin. Barry Boehm hám Richard Turner kontinuumnıń hárbir tárepiniń óz tiykarı bar dep usınıs etedi, tómendegishe: {| class="wikitable" |+Hár túrli islep shıǵıw usıllarınıń tiykarları ! style="width: 33%" |Qunǵa baǵdarlanǵan usıllar (agile) ! style="width: 33%" |Jobaǵa baǵdarlanǵan usıllar (waterfall) !Formal usıllar |- |Tómen áhmiyetlik |Joqarı áhmiyetlik |Ekstremal áhmiyetlik |- |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |Kishi dárejeli baǵdarlamashılar(?) |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |- |Talaplar jiyi ózgeredi |Talaplar jiyi ózgermeydi |Sheklengen talaplar, sheklengen ózgeshelikler, Virt nızamın qarań |- |Baǵdarlamashılardıń az sanı |Baǵdarlamashılardıń kóp sanı |Modellestiriwge bolatuǵın talaplar |- |Ózgeriske juwap beretuǵın mádeniyat |Tártipti talap etetuǵın mádeniyat |Ekstremal sapa |} === Agile hám (sarqırama) waterfall salıstırması === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları menen waterfall arasındaǵı ayırmashılıqlardıń biri - bul sapa hám testlewge bolǵan usıl. Waterfall modelinde, jumıs programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik cikli (SDLC) fazaları arqalı júredi - bir faza basqası baslanıwdan aldın tamamlanıwı kerek - sonlıqtan testlew fazası bólek hám qurıw fazasınan keyin keledi. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwında, degen menen, testlew programmalastırıw menen birdey iteraciyada tamamlanadı. Testlew hár iteraciyada orınlanatuǵını sebepli - ol programmalıq támiynattıń kishi bólegin rawajlandıradı - paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń sol jańa bóleklerin jiyi qollana aladı hám qunın tastıyıqlay aladı. Paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń jańalanǵan bóleginiń haqıyqıy qunın bilgennen keyin, olar programmalıq támiynattıń keleshegi haqqında jaqsıraq sheshimler qabıl ete aladı. Hár iteraciyada qun retrospektivası hám programmalıq támiynattı qayta jobalaw sessiyasın ótkeriw - Scrum ádette tek eki háptelik iteraciyalarǵa iye - komandaǵa jetkerip atırǵan qunın maksimumǵa jetkeriw ushın óz jobaların úziliksiz beyimlewge járdem beredi. Bul jobalaw-orınlaw-tekseriw-háreket (PDCA) cikline uqsas úlgige ámel etedi, sebebi jumıs jobalanadı, orınlanadı, tekseriledi (sholıw hám retrospektivada) hám kelisilgen hár qanday ózgerisler ámelge asırıladı. Bul iterativ usıl proekt pikirlewine qaraǵanda ónimdi qollap-quwatlaydı. Bul islep shıǵıw processi dawamında úlken iykemlilik beredi; proektlerde talaplar basınan anıqlanadı hám belgilenedi, bul olardı keyin ózgertiwdi qıyınlastıradı. Iterativ ónimdi islep shıǵıw programmalıq támiynatqa biznes ortalıq yamasa bazar talaplarındaǵı ózgerislerge juwap beriw ushın rawajlanıwǵa múmkinshilik beredi. === Kod hám hújjetlestiriw === IEEE Computer jurnalına jazǵan xatında Stiven Rakitin Agile programmalıq támiynateı islep shıǵıw haqqında gúmanlanıw bildirip, onı «programmalıq injeneriya tártibin buzıwǵa jáne bir háreket» dep atadı hám «tolıq hújjetlestiriwge qaraǵanda isleytuǵın programmalıq támiynat áhmiyetlirek» degen principti «bizler barlıq waqtımızdı kod jazıwǵa jumsaǵımız keledi. Esińizde bolsın, haqıyqıy baǵdarlamashılar hújjetlestiriw jazbaydı» dep awdardı<ref name="rakitin2001">{{Cite journal| last=Rakitin| first=Steven R.| title= Manifesto Elicits Cynicism: Reader's letter to the editor by Steven R. Rakitin|journal=IEEE Computer| volume=34| number=12 | doi = 10.1109/MC.2001.10095 | year=2001| page=4| s2cid=221106984|quote=The article titled 'Agile Software Development: The Business of Innovation' ... is yet another attempt to undermine the discipline of software engineering ... We want to spend all our time coding. Remember, real programmers don't write documentation.}}</ref>. Bul pikir Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı qollap-quwatlawshılar tárepinen dawǵa aylandı. Olar baǵdarlamashılar, eger bul tiyisli maqsetlerge erisiwdiń eń jaqsı usılı bolsa, hújjetlestiriw jazıwı kerek, biraq kóbinese bul maqsetlerge erisiwdiń statikalıq hújjetlestiriw jazıwdan góre jaqsıraq usılları bar ekenin aytadı<ref name="agiledoc">{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/agileDocumentation.htm| avtor = Scott Ambler| bet = Agile/Lean Documentation: Strategies for Agile Software Development| sáne = 2023-jıl 16-aprel }}</ref>. Skot Ambler hújjetlestiriw «tek jetkilikli dárejede jaqsı» (TJDJ) bolıwı kerek dep aytadı, óytkeni júdá kóp yamasa tolıq hújjetlestiriw ádette ısırapgershilikke alıp keledi, al baǵdarlamashılar siyrek jaǵdaylarda tolıq hújjetlestiriwge isenedi, óytkeni ol ádette kod penen úylespeydi<ref>{{Web deregi | avtor = Scott Ambler| url = http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| bet = Just Barely Good Enough Models and Documents: An Agile Best Practice| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 8-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141008163437/http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| url-status = dead}}</ref>.<ref name="agiledoc"/> Sonıń menen birge, júdá az hújjetlestiriw de texnikalıq xızmet kórsetiw, baylanıs, úyreniw hám bilimlerdi bólisiw ushın mashqalalar keltirip shıǵarıwı múmkin. Alister Kokbern Crystal Clear usılı haqqında bılay jazdı: {{Blockquote|text=Crystal rawajlanıwdı birge islesiw oyınlarınıń qatarı dep esaplaydı hám hújjetlestiriwdiń keyingi oyında jeńiske erisiwge járdem beriwi ushın jetkilikli bolıwına itibar beredi. Crystal ushın jumıs ónimlerine qollanıw jaǵdayları, qáwip dizimi, iteraciya jobası, tiykarǵı domen modelleri hám tańlawlar haqqında maǵlıwmat beriw ushın dizayn jazbaları kiredi... Degen menen, bul hújjetler ushın úlgiler joq hám táriyipler anıq emes, biraq maqset anıq - keyingi oyın ushın jetkilikli hújjetlestiriw. Men bunı óz komandama bárhama bılay túsindiremen: eger siz erteń komandaǵa qosılsańız, neni bilgińiz keler edi.|sign=Alister Kokbern<ref>{{Web deregi | avtor = Geoffrey Wiseman| sáne = 2007-jıl 18-iyul | bet = Do Agile Methods Require Documentation?| url = http://www.infoq.com/news/2007/07/agile-methods-documentation| baspaxana = InfoQ}} quoting {{Web deregi | familiya = Cooper| at = Ian| sáne = 2007-jıl 6-iyul | url = https://ianhammondcooper.wordpress.com/2007/07/06/agile-and-documentation/| bet = Staccato Signals:Agile and Documentation| jumıs = WordPress.com}}</ref>}} == Metodlar == [[Fayl:SoftwareDevelopmentLifeCycle.jpg|thumb|right|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklin qollaw<ref name="Abrahamsson2002">{{cite tech report|first=Pekka|last=Abrahamson|first2=Outi|last2=Salo|first3=Jussi|last3=Ronkainen|first4=Juhani|last4=Warsta|name-list-style=vanc|title=Agile software development methods: Review and analysis|number=478|institution=[[VTT]]|year=2002|url=http://www.vtt.fi/inf/pdf/publications/2002/P478.pdf}}</ref>]] [[Fayl:Unified_Process_Model_for_Iterative_Development.svg|thumb|right|Agile birlesken process (AUP) birlesken processke tiykarlanǵan (iteraciyalıq hám inkremental programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi sheńberi).]] Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklınıń keń spektrin qollaydı.<ref name="Abrahamsson2002" /> Ayırım usıllar ámeliyatlarǵa itibar beredi (mısalı, XP, pragmatikalıq programmalastırıw, Agile modellestiriw), al ayırımları jumıs aǵımın basqarıwǵa itibar beredi (mısalı, Scrum, Kanban). Ayırımları talaplardı anıqlaw hám rawajlandırıw iskerliklerin qollaydı (mısalı, FDD), al ayırımları rawajlanıwdıń tolıq ómirlik ciklın qamtıwǵa umtıladı (mısalı, DSDM, RUP). Belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberlerine tómendegiler kiredi: {| class="wikitable" ! Sheńber ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- | Adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw (ASD) || Djim Xaysmit, Sem Bayer |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler, Robert Sesil Martin |- | Agile birlesken process (AUP) || Skott Ambler |- | Tártipli Agile jetkerip beriw || Skott Ambler |- | Dinamikalıq sistemalardı rawajlandırıw usılı (DSDM) ||Djennifer Steplton |- | Ekstremal programmalastırıw (XP) || Kent Bek, Robert Sesil Martin |- | Ózgeshelikke baǵdarlanǵan rawajlandırıw (FDD) || Djeff De Luka |- | Juqa programmalıq támiynattı islep shıǵıw || Meri Poppendik, Tom Poppendik |- | Juqa startap || Erik Ris |- | Kanban || Taichi Ono |- | Tez qollanba rawajlandırıw (RAD) || Djeyms Martin |- | Scrum || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Scrumban || |} === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw bir qatar anıq ámeliyatlar menen qollanıladı, olar talaplar, dizayn, modellestiriw, kodlaw, testlew, jobalaw, qáwiplerdi basqarıw, process, sapa hám taǵı basqa tarawlardı qamtıydı. Geypara belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatlarına tómendegiler kiredi<ref name="Agile Practices Guide">{{Web deregi | url = http://guide.agilealliance.org/| bet = Guide to Agile Practices| baspaxana = the Agile Alliance| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140209152034/http://guide.agilealliance.org/| arxivsáne = 2014-jıl 9-fevral }}</ref>: {| class="wikitable" ! Ámeliyat ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- |Qabıllaw testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) || Ken Pyu |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler |- | Agile testlew || Liza Krispin, Djanet Gregori |- |Bekloglar (Ónim hám Sprint) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- |Minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD) || Den Nort, Liz Keog |- |Úziliksiz integraciya (CI) || Greydi Buch |- |Kóp funkciyalı komanda || |- |Kúndelikli turıw / Kúndelikli Scrum |Djeyms O Koplin |- |Domenge baǵdarlanǵan dizayn (DDD) || Erik Evans |- | Iteraciyalı hám inkremental islep shıǵıw (IID) || |- |Jup programmalastırıw || Kent Bek |- |Jobalaw pokeri || Djeyms Grenning, Mayk Kon |- |Refaktoring || Martin Fauler |- |Retrospektiva || Ester Derbi, Diana Larsen, Ben Linders, Luis Gonsalves |- |Scrum waqıyaları (sprint jobalaw, sprint kórip shıǵıw hám retrospektiva) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Mısal arqalı specifikaciya || |- |Waqıyaǵa baǵdarlanǵan modellestiriw || Albert Cyundorf |- | Testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (TDD) || Kent Bek |- |Waqıt sheklew || |- | Paydalanıwshı waqıyası || Alister Kokbern |- | Tezlikti baqlaw || |} ==== Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) biznes klientleri, baǵdarlamashılar hám testlewshiler arasındaǵı baylanısqa tiykarlanǵan islep shıǵıw metodologiyası bolıp tabıladı. ATDD mısal arqalı specifikaciya (SBE), minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD), mısalǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (EDD), hám qollawǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw, sonday-aq waqıya testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (SDD) dep atalatuǵın kóp usıllardıń ózine kirgizedi. Bul processlerdiń barlıǵı baǵdarlamashılar menen testlewshilerge ámelge asırıwdan aldın klienttiń talapların túsiniwge járdem beredi hám klientlerge óz taraw tilinde sóylesiw imkaniyatın beredi. ==== Agile modellestiriw ==== Bul paragraf Agile modellestiriwden alınǵan úzindi. Agile modellestiriw (AM) eń jaqsı ámeliyatlarǵa tiykarlanǵan programmalıq támiynat sistemaların modellestiriw hám hújjetlestiriw metodologiyası bolıp tabıladı. Bul (agile) programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektinde qollanılıwı múmkin bolǵan qunlılıqlar hám principler toplamı. Bul metodologiya dástúrli modellestiriw usıllarına qaraǵanda kóbirek iykemli, sonlıqtan tez ózgeretuǵın ortalıqqa jaqsıraq sáykes keledi. Ol agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw qurallarınıń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Agile testlew ==== Bul paragraf Agile testlewden alınǵan úzindi. Agile testlew - bul agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw principlerine ámel etetuǵın programmalıq támiynat testlew ámeliyatı. Agile testlew funkcionallıq-aralıq agile komandasınıń barlıq aǵzaların qamtıydı, testlewshiler tárepinen ayrıqsha tájiriybe qosıladı, klient qálegen biznes qunlılıqtı jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew ushın turaqlı pátte isleydi. Mısal arqalı specifikaciya qálegen hám qálenbegen minez-qulıq mısalların qamtıw hám kodlawǵa baǵdar beriw ushın qollanıladı. ==== Bekloglar ==== Bul paragraf Ónim beklogınan alınǵan úzindi. Agile proektti basqarıw sheńberinde, ónim beklogi ónim qamtıwı kerek bolǵan funkcionallıqtıń ústemlik berilgen dizimin ańlatadı. Ol geyde islenetuǵın isler dizimi dep te ataladı, hám scrum programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberinde 'artefakt' (hújjetlestiriw forması) dep esaplanadı. Ónim beklogi hár túrli proekt basqarıw sheńberlerinde hár túrli atamalar menen ataladı, mısalı, scrum-da ónim beklogi, tártipli agile-de jumıs elementi dizimi, hám lean-de opciya basseyni. Scrum sheńberinde, ónim beklogin jaratıw hám úziliksiz saqlap turıw ónim iyesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) kodtıń minez-qulqın súwretlew ushın domen tilin qollanıp programmalıq támiynat testlerin atawdı óz ishine aladı. ==== Úziliksiz integraciya ==== Bul paragraf úziliksiz integraciyadan alınǵan úzindi. Úziliksiz integraciya (CI) derek kodı ózgerislerin jiyi birіktiriw hám birіktirilgen kod bazasınıń islew halatında ekenligin támiyinlew ámeliyatı bolıp tabıladı. ==== Kóp funkciyalı komanda ==== Bul paragraf Kóp funkciyalı komandadan alınǵan úzindi. Kóp funkciyalı komanda (XFN), sonday-aq kóp tarawlı komanda yamasa pánaralıq komanda dep te ataladı, bul ulıwma maqsetke qarap jumıs isleytuǵın hár túrli funkcionallıq tájiriybege iye adamlar toparı. Oǵan finans, marketing, operaciyalar hám adam resursları bólimlerinen adamlar kiriwi múmkin. Ádette, ol shólkemniń barlıq dárejelerindegi xızmetkerlerdi óz ishine aladı. Aǵzalar sonday-aq shólkemnen tısqarı (atap aytqanda, jetkerip beriwshiler, tiykarǵı klientler yamasa másláhátshilerden) keliwi múmkin. ==== Kúndelikli turıp jıynalısıw ==== Bul paragraf Turıp jıynalısıwdan alınǵan úzindi. Turıp jıynalısıw (stum) - bul qatnasıwshılar ádette turıp qatnasatuǵın jıynalıs. Uzaq waqıt turıwdıń qolaysızlıǵı jıynalıslardı qısqa qılıwǵa baǵdarlanǵan. === Metodtı beyimlestiriw === Ádebiyatta usıldı beyimlestiriw túsinigine hár túrli atamalar qollanıladı, sonıń ishinde 'usıldı beyimlestiriw', 'usıl bólegin beyimlestiriw' hám 'jaǵdaylıq usıl injenerligi'. Usıldı beyimlestiriw bılay anıqlanadı: {{Blockquote |text=Adam agentleri kontekstler, niyetler hám usıl bólekleri arasındaǵı juwap beriwshi ózgerisler hám dinamikalıq óz-ara tásirler arqalı belgili bir proekt jaǵdayı ushın sistema rawajlandırıw kózqarasın anıqlaytuǵın process yamasa qábilet. |author=Mehmet Nafiz Aydin hám basqalar, |source=Qollanıwdaǵı Agile informaciyalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı<ref name="Aydin2004">{{cite journal | last1 = Aydin | first1 = M.N. | last2 = Harmsen | first2 = F. | last3 = Slooten | last4 = Stagwee | first4 = R. A. | year = 2004 | title = An Agile Information Systems Development Method in use | journal = Turk J Elec Engin | volume = 12 | issue = 2| pages = 127–138 }}</ref>}} Jaǵdayǵa sáykeslik Agile metodları menen kóbirek proektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları arasındaǵı ayırmashılıq retinde qaralıwı kerek, bunda Agile usılları ónimdi islep shıǵıw toparlarına jeke ónimlerdiń talaplarına sáykes jumıs tájiriybelerin adaptaciyalawǵa múmkinshilik beredi<ref name="Aydin2004" /><ref>{{Cite book|title=The Paradox of Agile Transformation: Why trying too hard to be Agile stops organisations from becoming truly agile|last=Morris|first=David|publisher=University of Auckland|year=2015|location=NZ|doi=10.13140/RG.2.2.32698.08640}}</ref> Potencial túrde, kópshilik Agile metodları usıldı beyimlestiriw ushın qolaylı bolıwı múmkin,<ref name="Abrahamsson2002" /> mısalı, CMM kontekstinde beyimlestirilgen DSDM<ref name="Abrahamsson2003">Abrahamsson, P., Warsta, J., Siponen, M.T., & Ronkainen, J. (2003). New Directions on Agile Methods: A Comparative Analysis. ''Proceedings of ICSE'03'', 244-254</ref>. hám Qaǵıyda Sıpatlaw Tájiriybeleri (RDP) texnikası menen beyimlesken XP<ref>{{cite book|title=Proceedings of the 2008 international workshop on Scrutinizing agile practices or shoot-out at the agile corral (APOS '08)|last1=Mirakhorli|first1=M.|last2=Rad|first2=A.K.|last3=Shams|first3=F.|last4=Pazoki|first4=M.|last5=Mirakhorli|first5=A.|s2cid=9528636|publisher=ACM|year=2008|isbn=978-1-60558-021-0|pages=23–32|chapter=RDP technique: a practice to customize xp|doi=10.1145/1370143.1370149}}</ref>. Biraq, barlıq Agile tárepdarları oǵan kelispeydi, Shvaber bılay dep atap ótedi: «bul biziń dáslepki mashqalamızǵa qalay ushıraǵanımız, másele qıyın metodologiyanıń joqlıǵında dep oylaw edi. Kúsh-ǵayratlar kárxanadaǵı ózgerislerge baǵdarlanıwı»<ref>Schwaber, K (2006) Scrum is hard and disruptive.</ref>. Bas Vodde bul kóz-qarastı bekkemledi, dástúrli, úlken metodologiyalardan ayırmashılıǵı, sizden elementlerdi tańlap alıwdı talap etetuǵın Scrum qollanıwdı jergiliklestiriw hám kontekstlestiriw ushın qosımsha elementler qosatuǵın tiykarlardı beriwin usındı<ref>Vodde, B (2016) The Story of LeSS. Closing Keynote. Scrum Australia, Melbourne. April, 2016.</ref>. Ámeliyatshılar sistema rawajlandırıw usılların yamasa Agile usılların atap aytqanda, kitap boyınsha siyrek qollanadı, kóbinese ishki usıl jaratıw ushın usıldıń ayırım tájiriybelerin alıp taslawdı yamasa sáykeslestiriwdi tańlaydı<ref>Lagstedt, A., and Dahlberg, T. (2018). Understanding the Rarity of ISD Method Selection – Bounded Rationality and Functional Stupidity. PACIS 2018 Proceedings. 154. https://aisel.aisnet.org/pacis2018/154.</ref>. Ámeliyatta, usıllar hár túrli qurallar járdeminde beyimleniwi múmkin. Unified Modeling Language sıyaqlı ulıwma process modellestiriw tilleri programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların beyimlestiriw ushın qollanılıwı múmkin. Biraq, SEMAT tıń Programmalıq támiynat injeneriyasınıń Mánis teoriyası sıyaqlı usıl injeneriyası ushın arnawlı qurallar da bar<ref>Park, J. S., McMahon, P. E., and Myburgh, B. (2016). Scrum Powered by Essence. ACM SIGSOFT Software Engineering Notes, 41(1), pp. 1–8.</ref>. === Úlken kólemli, ofshor hám tarqatılǵan === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw belgili bir ortalıqlarǵa, sonıń ishinde jańa proektler ústinde isleytuǵın qánigelerdiń kishi toparlarına júdá qolaylı dep keń kólemde qabıl etilgen<ref name="boehm2004">{{cite book|last=Boehm|first=B.|author-link=Barry Boehm|author2=R. Turner|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6|pages=[https://archive.org/details/balancingagility0000boeh/page/55 55]–57|author2-link=Richard Turner (software)}}</ref><ref name="beck1999">{{cite book|last=Beck|first=K.|author-link=Kent Beck|title=Extreme Programming Explained: Embrace Change|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=1999|isbn=978-0-321-27865-4}}</ref>,hám úlken shólkemde miyras infrastruktura menen Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıllawda ushırasqan qıyınshılıqlar hám sheklewler jaqsı hújjetlestirilgen hám túsinikli<ref>{{Web deregi | familiya = Evans| at = Ian| bet = Agile Delivery at British Telecom| url = http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=43| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-fevral }}</ref>. Oǵan juwap retinde, úlken kólemli islep shıǵıw jumısları (>20 baǵdarlamashı)<ref name="ambler2006" /><ref name="sstc2007">Schaaf, R.J. (2007). Agility XL [http://www.sstc-online.org/Proceedings/2007/pdfs/RJS1722.pdf Systems and Software Technology Conference 2007] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160313105019/http://sstc-online.org/proceedings/2007/pdfs/rjs1722.pdf | sáne =13 March 2016 }}, Tampa, FL</ref> yamasa tarqatılǵan (bir jerde jaylaspaǵan) rawajlandırıw toparları<ref name="BridgingTheDistance">{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/184414899| bet = Bridging the Distance| baspaxana = Sdmagazine.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 1-fevral }}</ref><ref name="AgileOffshore">{{Web deregi | at = Martin| familiya = Fowler| url = http://www.martinfowler.com/articles/agileOffshore.html| bet = Using an Agile Software Process with Offshore Development| baspaxana = Martinfowler.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> menen baylanıslı qıyınshılıqlardı jeńiw ushın bir qatar strategiyalar hám úlgiler rawajlandı, basqa qıyınshılıqlar arasında; hám házirgi waqıtta bul qıyınshılıqlardı jumsartıwǵa yamasa aldın alıwǵa baǵdarlanǵan bir neshe tanılǵan qálipler bar. Bulardıń hámmesiniń nátiyjeli ekenligi yamasa haqıyqatında Agile islep shıǵıw anıqlamasına sáykes keletuǵını haqqında kóp qarama-qarsı kóz-qaraslar bar, hám bul izertlewdiń aktiv hám dawam etip atırǵan tarawı bolıp qalmaqta<ref name="ambler2006">W. Scott Ambler (2006) [http://www.drdobbs.com/184415491 Supersize Me] in Dr. Dobb's Journal, 15 February 2006.</ref><ref name="oopsla2002">Agile Processes Workshop II Managing Multiple Concurrent Agile Projects. Washington: OOPSLA 2002</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tarqatılǵan ortalıqta (toparlar bir neshe biznes orınlarına jaylastırılǵan) qollanılǵanda, ol ádette tarqatılǵan Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw dep ataladı. Maqset - hárbir usıldıń ózine tán artıqmashılıqlarınan paydalanıw. Tarqatılǵan (bólistirilgen) islep shıǵıw shólkemlerge dúnyanıń hár túrli bóleklerinde strategiyalıq jaqtan toparlar dúziw arqalı programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa, virtual túrde kúni-túni programmalıq támiynat dúziwge múmkinshilik beredi (ádette quyashtı baqlaw modeli dep ataladı). Ekinshi tárepten, Agile islep shıǵıw kóbirek ashıqlıqtı, úziliksiz keri baylanıstı hám ózgerislerge juwap bergende kóbirek iykemlilikti támiyinleydi. === Tártiplestirilgen tarawlar === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları dáslep áhmiyetsiz ónim rawajlandırıwları ushın eń qolaylı dep esaplanǵan, sonlıqtan medicinalıq ásbaplar, farmacevtika, finans, yadrolıq sistemalar, avtomobil hám aviaciya sektorları sıyaqlı tártiplestirilgen tarawlarda qollanıwdan shıǵarılǵan edi. Biraq, sońǵı bir neshe jıl ishinde bul tarawlar ushın Agile usılların beyimlestiriw boyınsha bir qansha baslamalar boldı<ref name="Cawley2010">{{Cite book| sáne = 2010|isbn = 978-3-642-16415-6|pages = 31–36|series = Lecture Notes in Business Information Processing|volume = 65|first1 = Oisín|last1 = Cawley|first2 = Xiaofeng|last2 = Wang|first3 = Ita|last3 = Richardson| title=Lean Enterprise Software and Systems | chapter=Lean/Agile Software Development Methodologies in Regulated Environments – State of the Art |editor-first = Pekka|editor-last = Abrahamsson|editor2-first = Nilay|editor2-last = Oza|doi=10.1007/978-3-642-16416-3_4|hdl = 10344/683}}</ref><ref name="McHugh2014">{{Cite book|date = 2014-11-04|isbn = 978-3-319-13035-4|pages = 190–201|series = Communications in Computer and Information Science|volume = 477|first1 = Martin|last1 = McHugh|first2 = Fergal|last2 = McCaffery|first3 = Garret|last3 = Coady| title=Software Process Improvement and Capability Determination | chapter=An Agile Implementation within a Medical Device Software Organisation |editor-first = Antanas|editor-last = Mitasiunas|editor2-first = Terry|editor2-last = Rout|editor3-first = Rory V.|editor3-last = O'Connor|editor4-first = Alec|editor4-last = Dorling| display-editors = 3|doi=10.1007/978-3-319-13036-1_17|url = https://arrow.dit.ie/cgi/viewcontent.cgi?article=1152&context=scschcomcon}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Wang|first1=Yang|last2=Ramadani|first2=Jasmin|last3=Wagner|first3=Stefan|title=Product-Focused Software Process Improvement |chapter=An Exploratory Study on Applying a Scrum Development Process for Safety-Critical Systems |date=2017-11-29|series=Lecture Notes in Computer Science| til =en|volume=10611|pages=324–340|arxiv=1703.05375|doi=10.1007/978-3-319-69926-4_23|isbn=9783319699257|bibcode=2017arXiv170305375W|s2cid=4585465}}</ref><ref name="SafeScrum">{{Web deregi | url = http://www.sintef.no/safescrum| bet = SafeScrum - SINTEF| baspaxana = Sintef.no| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-mart }}</ref><ref>Thor Myklebust, Tor Stålhane, Geir Kjetil Hanssen, Tormod Wien and Børge Haugset: Scrum, documentation and the IEC 61508-3:2010 software standard, https://web.archive.org/web/20220627235308/https://www.sintef.no/globalassets/ec-61508-documentation-and-safescrum-psam12.pdf</ref>. Tártiplestirilgen tarawlarda qollanılıwı múmkin bolǵan kóplegen standartlar bar, sonıń ishinde ISO 26262, ISO 9000, ISO 9001 hám ISO/IEC 15504. Tártiplestirilgen tarawlarda bir qatar tiykarǵı máseleler ayrıqsha áhmiyetke iye<ref name="Fitzgerald2013">{{Cite book| sáne = May 2013|pages = 863–872|doi = 10.1109/ICSE.2013.6606635|first1 = B.|last1 = Fitzgerald|first2 = K.-J.|last2 = Stol|first3 = R.|last3 = O'Sullivan|first4 = D.|last4 = O'Brien| title=2013 35th International Conference on Software Engineering (ICSE) | chapter=Scaling agile methods to regulated environments: An industry case study |isbn = 978-1-4673-3076-3|hdl = 10344/3055|s2cid = 192403}}</ref>: * Sapanı támiyinlew (QA): Qadaǵalanatuǵın kásiplik process hám ónimniń isenimliligi hám durıslıǵın tiykarlaytuǵın sistemalı hám ajıralmas sapa basqarıwı. * Qáwipsizlik hám qorǵanıw: Paydalanıwshılar ushın qáwipsizlik qáwiplerin azaytıw hám paydalanıwshılardı abaysızdan hám zıyanlı paydalanıwdan qorǵaw ushın rásmiy jobalastırıw hám qáwip-qáterlerdi basqarıw. *Izleniwshilik: Nızamlı talaplarǵa sáykesligin tekseriwge bolatuǵın dálillerdi támiyinleytuǵın hám máselelerdi izlew hám tekseriwdi ańsatlastıratuǵın hújjetlestiriw. * Tekseriw hám tastıyıqlaw (V&V): Programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń barlıq basqıshlarına engizilgen (mısalı, paydalanıwshı talapların anıqlaw, funkcionallıq specifikaciya, dizayn specifikaciyası, kod kórip shıǵıw, blok sınawları, integraciya sınawları, sistema testleri). == Tájiriybe hám qabıl etiw == Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları ámelde hár qanday programmalastırıw paradigması yamasa tili menen qollanılıwı múmkin bolsa da, olar dáslep Smalltalk, Lisp hám keyinirek Java, C# sıyaqlı obektke baǵdarlanǵan ortalıqlar menen tıǵız baylanıslı edi. Agile usılların dáslepki qabıl etiwshiler ádette talapları anıqlawı qıyın hám sistema rawajlanıp atırǵan waqıtta ózgeriwi itimal bolǵan burın bolmaǵan sistemalar ústinde isleytuǵın kishi hám orta kólemdegi toparlar edi. Bul bólimde shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıl etiwge háreket etkende ushırasatuǵın ulıwma máseleler, sonday-aq Agile toparlarınıń sapası hám ónimdarlıǵın ólshewdiń hár túrli usılları súwretlenedi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1 1–24]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1}}</ref>. === Agileni ólshew === ==== Ishki bahalawlar ==== Agility ólshew indeksi, basqalar qatarında, islep shıǵıwlardı ónim islep shıǵıwdıń bes ólshemi boyınsha bahalaydı (dawamlılıq, qáwip, jańalıq, kúsh-ǵayrat hám óz-ara tásir)<ref>{{cite conference |doi=10.1145/1185448.1185509|book-title=ACM-SE 44 Proceedings of the 44th annual Southeast regional conference |page=271 |year=2006 |last=Datta |first=Subhajit |isbn=1595933158 |title=Agility measurement index: a metric for the crossroads of software development methodologies}}</ref>. Basqa usıllar ólshenetuǵın maqsetlerge tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| bet = Assessing Agility| avtor = Peter Lappo| author2 = Henry C.T. Andrew| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090915040232/http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 15-sentyabr | url-status = dead}}</ref> hám bir izertlew tezliktiń agility ólshemi sıpatında qollanılıwı múmkinligin usınıs etedi. Sonday-aq, topardıń Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatların qollanıp atırǵanın anıqlaw ushın Agile ózin-ózi bahalaw usılları bar (Nokia testi<ref>{{Web deregi | url = http://agileconsortium.blogspot.com/2007/12/nokia-test.html| bet = Nokia test, A scrum-specific test| avtor = Joe Little| sáne = 2007-jıl 2-dekabr | baspaxana = Agileconsortium.blogspot.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref>, Karlskrona testi<ref>{{Web deregi | url = http://mayberg.se/learning/karlskrona-test| bet = Karlskrona test, A generic agile adoption test| avtor = Mark Seuffert| author2 = Mayberg, Sweden| baspaxana = Mayberg.se| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-aprel }}</ref>, 42 punkt testi)<ref>{{Web deregi | url = http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| bet = How Agile Are You? (Take This 42 Point Test)| baspaxana = allaboutagile.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140505223335/http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| arxivsáne = 2014-jıl 5-may | url-status = dead}}</ref>. ==== Jámiyetlik sorawnamalar ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qollanıw arqalı sapa, ónimdarlıq hám biznes qanaatlanıwında jetiskenlikler haqqında xabar bergen dáslepki izertlewlerdiń biri 2002-jıldıń noyabrinen 2003-jıldıń yanvarına shekem Shine Technologies tárepinen ótkerilgen sorawnama boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| bet = Agile Methodologies Survey Results| sáne = January 2003 | baspaxana = Shine Technologies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100821225423/http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = 95% stated that there was either no effect or a cost reduction&nbsp;... 93% stated that productivity was better or significantly better&nbsp;... 88% stated that quality was better or significantly better&nbsp;... 83% stated that business satisfaction was better or significantly better}}</ref>. Usıǵan uqsas sorawnama, Agile jaǵdayı, 2006-jıldan baslap hár jılı programmalıq támiynattı islep shıǵıw jámiyetiniń mıńlaǵan qatnasıwshıları menen ótkeriledi. Bul Agile-diń paydaları, úyrenilgen sabaqlar hám jaqsı ámeliyatlar haqqındaǵı pikirlerdiń tendenciyaların qadaǵalaydı. Hárbir sorawnama Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı olarǵa programmalıq támiynattı tezirek jetkerip beriwge járdem beretuǵının; tutınıwshılardıń ózgermeli itibarların basqarıw uqıplılıǵın jaqsılaytuǵının; hám ónimdarlıqtı arttıratuǵının aytqanlardıń sanınıń kóbeyip baratırǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi | url = http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| bet = 2013 State of Agile report: Why Agile?| sáne = 2014-jıl 27-yanvar | baspaxana = stateofagile.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140828012224/http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| arxivsáne = 2014-jıl 28-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-avgust }}</ref>. Sorawnamalar sonday-aq, Agile ónim islep shıǵıw usıllarınıń klassikalıq proektti basqarıwǵa salıstırǵanda jaqsıraq nátiyjeler kórsetkenin izbe-iz kórsetip kelmekte<ref>[https://web.archive.org/web/20180318095442/http://status-quo-agile.net/ Status Quo Agile], Second study on success and forms of usage of agile methods. Retrieved 1 July 2015</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/191800169;jsessionid=2QJ23QRYM3H4PQE1GHPCKH4ATMY32JVN?queryText=agile+survey| bet = Survey Says: Agile Works in Practice| familiya = Ambler| at = Scott| avtorsilteme = Scott Ambler| sáne = 2006-jıl 3-avgust | jumıs = Dr. Dobb's| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = Only 6% indicated that their productivity was lowered&nbsp;... No change in productivity was reported by 34% of respondents and 60% reported increased productivity&nbsp;... 66% [responded] that the quality is higher&nbsp;... 58% of organizations report improved satisfaction, whereas only 3% report reduced satisfaction.}}</ref>. Ulıwma alǵanda, ayırımlardıń Agile islep shıǵıw usıllarınıń olardıń tabıslılıǵın keń kólemli akademiyalıq izertlewge múmkinshilik beriw ushın ele jas ekenligin sezetuǵını haqqında esabatlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/proof.htm| bet = Answering the "Where is the Proof That Agile Methods Work" Question| sáne = 2007-jıl 19-yanvar | baspaxana = Agilemodeling.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-aprel }}</ref>. === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ulıwma qıyınshılıqları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı ámelge asırıwshı shólkemler hám toparlar kóbinese sarqırama islep shıǵıw sıyaqlı dástúrli usıllardan ótiwde qıyınshılıqlarǵa ushıraydı, mısalı, toparlarǵa Agile processi májbúriy túrde júklenedi<ref name="The Art of Agile Development">{{harvnb|Shore|Warden|2008|p=47}}</ref>. Bular kóbinese Agile qarsı úlgileri yamasa kóbirek tarqalǵan Agile iyisleri dep ataladı. Tómende ayırım keń tarqalǵan mısallar keltirilgen: ==== Ulıwma ónim dizaynınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqseti - isleytuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵarıwǵa kóbirek itibar beriw hám hújjetlestiriwge azıraq dıqqat awdarıw. Bul process kóbinese qatań qadaǵalanatuǵın hám sistemadaǵı kishkene ózgerisler qollap-quwatlawshı hújjetlerdi anaǵurlım qayta kórip shıǵıwdı talap etetuǵın sarqırama modellerine qarama-qarsı. Biraq, bul hesh qanday analiz yamasa dizayn ámelge asırmawdı aqlamaydı. Dizaynǵa itibar bermew topardıń dáslep tez alǵa ilgerilewine, biraq keyin sistemanı keńeytiwge urınǵanda ádewir qayta islewdi talap etiwine alıp keliwi múmkin. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri - onıń qaytalanıwshı ekenligi. Durıs islengende, Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı dizaynnıń sistema rawajlanǵanı sayın payda bolıwına múmkinshilik beredi hám toparǵa ulıwmalıqlardı hám qayta paydalanıw múmkinshiliklerin tabıwǵa járdem beredi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48 48–49]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48}}</ref>. ==== Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, waqıyalar (qollanıw jaǵdayı sıpatlamalarına uqsas) ádette talaplardı anıqlaw ushın qollanıladı, al iteraciya - topar belgili maqsetlerge arnalǵan qısqa waqıt aralıǵı<ref>{{Web deregi | last1 = Rouse| first1 = Margaret| bet = Sprint (software development) definition| url = http://searchsoftwarequality.techtarget.com/definition/Scrum-sprint| jumıs = searchsoftwarequality.techtarget.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw jumıstıń jaqsı aǵımına zıyanlı. Bular ónim beklogına qosılıwı hám keyingi iteraciya ushın basımlıq beriliwi kerek yamasa siyrek jaǵdaylarda iteraciya biykar etiliwi múmkin<ref name="axisagile.com.au">{{Web deregi| last1 = Goldstein| first1 = Ilan| bet = Sprint issues – when sprints turn into crawls| url = http://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| jumıs = www.axisagile.com.au| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 11-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20250212013517/https://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| arxivsáne = 2025-jıl 12-fevral }}</ref>. Bul waqıyanıń keńeye almaytuǵının ańlatpaydı. Toparlar jańa informaciya menen islesiwi kerek, bul waqıya ushın qosımsha wazıypalardı payda etiwi múmkin. Eger jańa informaciya waqıyanıń iteraciya dawamında tamamlanıwına kesent etse, onda ol keyingi iteraciyaǵa ótkeriliwi kerek. Biraq, ol qalǵan barlıq waqıyalarǵa qaraǵanda basımlıq beriliwi kerek, óytkeni jańa informaciya waqıyanıń dáslepki áhmiyetliligin ózgertken bolıwı múmkin. ==== Qáwender qollawınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw kóbinese shólkemlerde programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparları tárepinen ózleriniń islep shıǵıw processlerin optimallastırıw hám programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklindegi izbe-izlikti támiyinlew ushın tómennen joqarıǵa qarap ámelge asırıladı. Qáwender qollawı bolmaǵanlıqtan, toparlar biznes sherikleri, basqa rawajlandırıw toparları hám basqarıwdan qıyınshılıqlar hám qarsılıqqa ushırawı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, olar sáykes qarjılandırıw hám resurslar bolmasa qıynalıwı múmkin<ref>{{Web deregi| url = http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| bet = Project Roles and Responsibility Distribution| jumıs = agile-only.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150418122752/http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| arxivsáne = 2015-jıl 18-aprel }}</ref>. Bul sátsizlik itimallıǵın arttıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Bourne| first1 = Lynda| bet = What Does a Project Sponsor Really Do?| url = http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| jumıs = blogs.pmi.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140607221010/http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| url-status = dead}}</ref>. ==== Jetkiliksiz oqıtıw ==== VersionOne tárepinen ótkerilgen soraw-maǵlıwmat qatnasıwshılardıń sátsiz Agile ámelge asırıwlardıń eń áhmiyetli sebebi sıpatında jetkiliksiz oqıtıwdı kórsetkenin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| bet = 9th State of Agile Report| jumıs = Stage of Agile Survey| baspaxana = VersionOne| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150112225122/http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| arxivsáne = 2015-jıl 12-yanvar | url-status = dead}}</ref> Toparlar Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń basqa usıllar, mısalı sarqırama usılına salıstırǵanda azaytılǵan processleri Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın haqıyqıy qaǵıydalar joq degendi ańlatadı dep oylaw qaqpanına túsip qalǵan. ==== Ónim iyesi roli durıs toltırılmaǵan ==== Ónim iyesi islep shıǵıw iskerliginde biznesti wákillik etiwge juwapker hám kóbinese eń talapshań rol bolıp esaplanadı<ref>{{cite book|author1=Sims, Chris |author2=Johnson, Hillary Louise |title=The Elements of Scrum|year=2011 |url=https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims | sáne =2011-02-15|publisher=Dymaxicon|page=[https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims/page/73 73]|edition=Kindle}}</ref>. Keń tarqalǵan qáte - ónim iyesi rolin islep shıǵıw toparınan birew menen toltırıw. Bul topardıń biznesten haqıyqıy keri baylanıssız óz betinshe áhmiyetlilik boyınsha sheshim qabıl etiwin talap etedi. Olar biznes máselelerin ishki tárepten sheshiwge urınadı yamasa topardan tısqarı baǵdar izlep jumıstı keshiktiredi. Bul kóbinese dıqqattıń bóliniwine hám birge islesiwdiń buzılıwına alıp keledi<ref>{{Web deregi | last1 = Rothman| first1 = Johanna Rothman| bet = When You Have No Product Owner at All| url = http://www.jrothman.com/blog/mpd/2011/08/when-you-have-no-product-owner-at-all.html| jumıs = www.jrothman.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 25-avgust }}</ref>. ==== Komandalar itibarda emes ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparlardan ónim boyınsha minnetlemelerdi orınlawdı talap etedi, bul olardıń tek sol ónim boyınsha jumısqa dıqqat qaratıwı kerek degendi bildiredi. Biraq, bos waqtı bar bolıp kóringen topar aǵzalarınan kóbinese basqa jumıslardı da orınlawı kútiledi, bul olardıń óz toparı minnetlengen jumıstı tamamlawǵa járdem beriwin qıyınlastıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Fox| first1 = Alyssa| bet = Working on Multiple Agile Teams| url = http://techwhirl.com/working-multiple-agile-teams/| jumıs = techwhirl.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | sáne = 2014-jıl 8-aprel }}</ref>. ==== Artıqsha tayarlıq/jobalastırıw ==== Toparlar júdá kóp waqıttı tayarlıq yamasa jobalastırıwǵa jumsaw duzaǵına túsip qalıwı múmkin. Bul Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen az tanısqan toparlar ushın keń tarqalǵan duzaq bolıp, toparlar barlıq waqıyalardı tolıq túsiniw hám anıqlawǵa májbúr boladı. Toparlar tek isenimli bolǵan waqıyalar menen alǵa talpınıwǵa tayar bolıwı kerek, sońınan iteraciya dawamında keyingi iteraciyalar ushın jumıstı ashıw hám tayarlawdı dawam etiwi kerek (kóbinese bul beklogtı (artta qalıwdı) tazalaw yamasa tártipke keltiriw dep ataladı). ==== Kúndelikli turıp jıynalısta máseleni sheshiw ==== Kúndelikli turıp jıynalıs barlıq topar aǵzaları informaciya tarqatatuǵın maqsetli, óz waqtındaǵı jıynalıs bolıwı kerek. Eger másele sheshiw júz berse, bul kóbinese tek belgili topar aǵzaların qamtıwı múmkin hám potencial túrde pútkil topardıń waqtın eń jaqsı paydalanıw bolmawı múmkin. Eger kúndelikli turıp jıynalıs waqtında topar máseleni sheshiwge kirisip ketse, bul kishi topar talqılay alǵansha keyinge qaldırılıwı kerek, ádette bul turıp jıynalıs tamamlanǵannan keyin dárhal boladı<ref>{{Web deregi | bet = Daily Scrum Meeting| url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/daily-scrum| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. ==== Wazıypalardı bólistiriw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqsetli paydalarınıń biri - toparǵa tańlaw múmkinshiligin beriw, óytkeni olar máselege eń jaqın. Sonıń menen bir qatarda, olar sheshim qabıl etiwde eń sońǵı informaciyanı paydalanıw ushın ámelge asırıwǵa múmkin bolǵanınsha jaqın tańlaw etiwi kerek. Eger topar aǵzalarına wazıypalar basqalar tárepinen yamasa processtiń dáslepki basqıshlarında berilse, lokallasqan hám óz waqtındaǵı sheshim qabıl etiwdiń paydaları joǵalıwı múmkin<ref name="Effective Sprint Planning">{{Web deregi | last1 = May| first1 = Robert| bet = Effective Sprint Planning| url = http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| jumıs = www.agileexecutives.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140628102810/http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| arxivsáne = 2014-jıl 28-iyun }}</ref>. Jumıstı tapsırıw sonday-aq topar aǵzaların belgili rollerge shekleydi (mısalı, A topar aǵzası bárqulla maǵlıwmatlar bazası menen jumıs islewi kerek), bul kross-trening múmkinshiliklerin shekleydi.<ref name="Effective Sprint Planning" /> Topar aǵzaları ózleri óz qábiletlerin keńeytetuǵın hám kross-trening múmkinshiliklerin beretuǵın wazıypalardı tańlay aladı. ==== Skrum masteriniń qosqan úlesi retinde ==== Agile qunlılıqları hám principlerine sáykes keletuǵının tastıyıqlaytuǵın Scrum strukturasında, skrum masteri roli skrum processiniń orınlanıwın támiyinlew hám skrum toparın usı process boyınsha úyretiw ushın juwapker. Keń tarqalǵan qátelik - skrum masteriniń úles qosıwshı retinde háreket etiwi. Scrum strukturası tárepinen qadaǵan etilmegen bolsa da, skrum masteri birinshi gezekte skrum masteri rolinde háreket etiw imkaniyatına iye ekenligine hám rawajlandırıw wazıypaları ústinde islemewine isenim payda etiwi kerek. Skrum masteriniń roli ónimdi jaratıwdan góre processti jeńillestiriw bolıp tabıladı<ref name="agileconnection.com">{{Web deregi | last1 = Berczuk| first1 = Steve| bet = Mission Possible: ScrumMaster and Technical Contributor| url = http://www.agileconnection.com/article/mission-possible-scrummaster-and-technical-contributor?page=0%2C1| jumıs = www.agileconnection.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Skrum masteriniń kóp wazıypalardı bir waqıtta orınlawı ónimdarlıqqa keri tásir etetuǵın kóp kontekst almasıwlarına alıp keliwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, skrum masteri topardıń alǵa ilgerilewi ushın tosqınlıqlardı joq etiwge juwapker bolǵanlıqtan, ayırım tapsırmalardıń alǵa talpınıwınan alınǵan payda, potencialdıń jetispewshiligi sebepli keyinge qaldırılǵan tosqınlıqlardan ústin bolmawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/how-not-to-burn-your-budget-with-agile-scrum/| bet = How to Implement Agile Scrum| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar }}</ref>. ==== Test avtomatizaciyasınıń jetispewshiligi ==== Agile islep shıǵıwdıń iterativlik tábiyatı sebepli, kóp márte testten ótkeriw talap etiledi. Avtomatlastırılǵan testlew qaytalanıwshı blok, integraciya hám regressiya testleriniń tásirin azaytıwǵa járdem beredi hám baǵdarlamashılar menen testlewshilerge joqarı qunlı jumıslarǵa dıqqat awdarıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi| last1 = Namta| first1 = Rajneesh| bet = Thoughts on Test Automation in Agile| url = http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| jumıs = www.infoq.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140818062107/http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| arxivsáne = 2014-jıl 18-avgust }}</ref>. Test avtomatizaciyası sonday-aq iterativlik programmalıq támiynattı islep shıǵıw talap etetuǵın úziliksiz qayta qurıwdı qollaydı. Baǵdarlamashıǵa qayta qurıwdıń qollanbanıń funkcionallıǵın ózgertpegenin tastıyıqlaw ushın testlerdi tez ótkiziwge múmkinshilik beriw, jumıs kólemin azaytıwı hám tazalaw háreketleri jańa kemshiliklerdi kirgizbegenine isenimdi arttırıwı múmkin. ==== Texnikalıq qarızdıń jıynalıwına jol qoyıw ==== Jańa funkcionaldı jetkerip beriwge dıqqat awdarıw texnikalıq qarızdıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin. Topar kemshiliklerdi saplastırıw hám qayta qurıw ushın ózlerine waqıt ajıratıwı kerek. Texnikalıq qarız óndiristegi kemshilikler topardı alǵa ilgerilewden alańlatatuǵınlıqtan, jobalastırılmaǵan jumıslardıń kólemin arttırıw arqalı jobalaw qábiletlerine kesent etedi<ref name="Technical Debt + Red October">{{Web deregi| last1 = Band| first1 = Zvi| bet = Technical Debt + Red October| jumıs = Zvi Band| url = http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2014-jıl 22-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140714193439/http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| arxivsáne = 2014-jıl 14-iyul }}</ref>. Sistema rawajlanǵan sayın qayta qurıw áhmiyetli<ref>{{Web deregi | last1 = Shore| first1 = James| bet = The Art of Agile Development: Refactoring| url = http://www.jamesshore.com/Agile-Book/refactoring.html| jumıs = www.jamesshore.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Waqıt ótiwi menen turaqlı texnikalıq xızmettiń joqlıǵı kemshiliklerdiń hám rawajlandırıw qárejetleriniń artıwına alıp keledi.<ref name="Technical Debt + Red October" /> ==== Bir iteraciyada júdá kóp nárseni qamtıwǵa urınıw ==== Keń tarqalǵan qáte túsinik - Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw úziliksiz ózgerislerge jol qoyadı dep esaplaw, biraq iteraciya beklogı - bul iteraciya dawamında orınlanıwı múmkin bolǵan jumıslar haqqında kelisim<ref>{{Web deregi | bet = Step 4: Sprint Planning (Tasks)| url = http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| jumıs = www.allaboutagile.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140629145319/http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| arxivsáne = 2014-jıl 29-iyun | url-status = dead}}</ref>. Orınlanıwdaǵı jumıslardıń (WIP) júdá kóp bolıwı kontekst almasıw hám gezekke turıw sıyaqlı nátiyjesizliklerge alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = http://leankit.com/blog/2014/03/limiting-work-in-progress/| bet = Why Limiting Your Work-in-Progress Matters| jumıs = leankit.com| last1 = George| first1 = Claire| sáne = 2014-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Topar qosımsha jumıslardı qabıl etiwge májbúr bolıw sezimine berilmewi kerek<ref>{{Web deregi | url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/sprint-planning-meeting/| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | bet = Sprint Planning Meeting}}</ref>. ==== Belgilengen waqıt, resurslar, kólem hám sapa ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw waqıttı (iteraciya dawamlılıǵı), sapanı hám ideal jaǵdayda resurslardı aldın ala belgileydi (biraq baǵdarlamashılar kóbinese óndiris waqıyaların basqarıw ushın wazıypalardan shetletilse, turaqlı resurslardı saqlaw qıyın bolıwı múmkin), al kólem ózgermeli bolıp qaladı. Tutınıwshı yamasa ónim iyesi kóbinese iteraciya ushın turaqlı kólemdi talap etedi. Biraq, toparlar belgilengen waqıt, resurslar hám kólemge (ádette proektti basqarıw úshmúyeshi dep ataladı) minnetleme alıwǵa qarsılıq kórsetiwi kerek. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń belgilengen waqıtı hám resurslarına kólem qosıwǵa urınıwlar sapanıń tómenlewine alıp keliwi múmkin<ref name="adeptechllc.com">{{Web deregi | last1 = McMillan| first1 = Keith| bet = Time, Resources, Scope... and Quality.| url = http://www.adeptechllc.com/2010/05/13/time-resources-scope-and-quality/| jumıs = www.adeptechllc.com| sáne = 2010-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun }}</ref>. ==== Baǵdarlamashınıń sharshawı ==== Agile ámeliyatlarınıń maqsetli páti hám úziliksiz tábiyatı sebepli, jetkerip beriw toparı aǵzaları arasında sharshaw qáwpi joqarı<ref>{{cite journal|title=Current study on limitations of Agile|journal=Procedia Computer Science|volume=78|pages=291–297|date=January 2016|doi=10.1016/j.procs.2016.02.056|doi-access=free}}</ref>. == Agile basqarıwı == Agile proektti basqarıwı - bul iteraciyalıq islep shıǵıw processi bolıp, onda durıs paydalanıwshı tájiriybesin jaratıw ushın paydalanıwshılar hám mápli táreplerden úziliksiz keri baylanıs alınadı. Agile processin ámelge asırıw ushın hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, olardıń qatarına scrum, ekstremal programmalastırıw, lean hám kanban kiredi<ref name="europeanbusinessreview.com">{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 1-noyabr | bet = The Procurement Call for Agile, What does it mean?| url = https://www.europeanbusinessreview.com/the-procurement-call-for-agile-what-does-it-mean}}</ref>. Agile basqarıwı termini injenerlik, informaciyalıq texnologiyalar hám basqa biznes tarawlarında dizayn hám qurıw iskerliklerin basqarıwdıń iteraciyalıq, inkremental usılına qollanıladı. Bul usıl Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw manifestinde bayan etilgen principlerge tiykarlanıp, jańa ónim yamasa xızmetti rawajlandırıwdı júdá iykemli hám interaktiv túrde usınıwǵa itibar beredi<ref>{{Cite book |last=Moran |first=Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile proektti basqarıw kórsetkishleri aljasıwdı azaytıwǵa, hálsiz noqatlardı anıqlawǵa hám rawajlanıw cikli dawamında komandanıń jumısın bahalawǵa járdem beredi. Támiyinlew shınjırınıń iykemliligi - bul támiyinlew shınjırınıń usınıs hám talap boyınsha belgisizlik hám ózgermelilik penen gúresiw uqıplılıǵı. Iykemli támiyinlew shınjırı óz quwatın tez arada kóbeytip hám azayta aladı, sonlıqtan ol tez ózgeriwshi tutınıwshı talabına beyimlese aladı. Aqırında, strategiyalıq iykemlilik - bul shólkemniń óz ortalıǵı rawajlanıp atırǵan waqıtta óz háreket baǵdarın ózgertiw uqıplılıǵı. Strategiyalıq iykemlilik ushın sırtqı ózgerislerdi jetkilikli dárejede erte seziw hám bul ózgeriwshi ortalıqqa beyimlesiw ushın resurslardı bólistiriw áhmiyetli. Agile X texnikaları ekstremal proektti basqarıwı dep te atalıwı múmkin. Bul iteraciyalıq ómirlik cikliniń bir túri bolıp<ref>{{Web deregi | sáne = 2008-jıl 22-oktyabr | bet = Which Life Cycle Is Best for Your Project?| url = https://pmhut.com/which-life-cycle-is-best-for-your-project| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-oktyabr | jumıs = PMHut| til = en-US}}</ref>, onda jetkerip beriletuǵın nárseler basqıshlar boyınsha tapsırıladı. Agile hám iteraciyalıq rawajlanıw arasındaǵı tiykarǵı parıq - Agile usılları hárbir jetkeriw ciklinde (iteraciyada) jetkerip beriletuǵın nárselerdiń kishi bóleklerin tolıq tamamlaydı<ref>{{Web deregi| bet = Agile Project Management| url = http://www.versionone.com/agile-project-management/| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | jumıs = VersionOne| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150609232115/http://www.versionone.com/agile-project-management/| arxivsáne = 2015-jıl 9-iyun }}</ref>, al iteraciyalıq usıllar jetkerip beriletuǵın nárselerdiń pútkil toplamın waqıt ótiwi menen rawajlandırıp, olardı proekttiń aqırında tamamlaydı. Iteraciyalıq hám Agile usıllarınıń ekewi de proektti shólkemlestiriwdiń izbe-iz formalarında payda bolǵan hár túrli tosqınlıqlarǵa juwap retinde islep shıǵılǵan. Mısalı, texnologiyalıq proektler quramalasqan sayın, aqırǵı paydalanıwshılar progressiv prototiplerdi kóre almastan uzaq múddetli talaplardı anıqlawda qıyınshılıqqa ushıraydı. Iteraciyalar menen rawajlanatuǵın proektler bul talaplardı jetilistiriwge járdem beriw ushın úziliksiz keri baylanıs jıynay aladı. Agile basqarıwı komanda aǵzaları arasında ótken jumıs haqqında kommunikaciya hám oylanıwǵa túrtki bolatuǵın ápiwayı qurılmanı da usınadı<ref>{{Web deregi| bet = What is Agile Management?| url = http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | baspaxana = Project Laneways| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150602074558/http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| arxivsáne = 2015-jıl 2-iyun }}</ref>. Dástúrli sarqırama jobalastırıwdı qollanǵan hám Agile rawajlanıw usılın qabıl etken komandalar ádette transformaciya basqıshınan ótedi hám kóbinese komandalarǵa tegis transformaciyadan ótiwge járdem beretuǵın Agile trenerleriniń járdemine mútáj boladı. Ádette Agile trenerliginiń eki stili bar: iyteriw tiykarındaǵı hám tartıw tiykarındaǵı Agile trenerligi. Bul jerde «iyteriw sisteması» sprintke qanday wazıypalar sıyıwı múmkin ekenligin aldın ala bahalawdı (jumıstı iyteriwdi) ańlatıwı múmkin, mısalı, scrum menen; al «tartıw sisteması» wazıypalar tek imkaniyat bolǵanda ǵana orınlanatuǵın ortalıqtı ańlatıwı múmkin<ref>{{Cite book |last1=Benson |first1=Jim |title=Personal Kanban: mapping work, navigating life |year=2011 |url=https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens |last2=De Maria Barry |first2=Tonianne | sáne =2011 |publisher=Modus Cooperandi Press |isbn=978-1-4538-0226-7 |edition=1st |location=Seattle, WA |page=[https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens/page/38 38]}}</ref>. Agile basqarıw usılları biznes hám húkimet sektorlarında da qollanılǵan hám beyimlestirilgen. Mısalı, Amerika Qurama Shtatlarınıń federal húkimeti sheńberinde, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Xalıqaralıq Rawajlanıw Agentligi (USAID) baǵdarlamalastırıwdı iteraciyalaw hám beyimlestiriw ushın birge islesiw, úyreniw hám beyimlesiw (CLA) strategiyaların kirgiziwge qaratılǵan birlesken joybar basqarıw usılın qollanbaqta<ref>USAID. [https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf "ADS Chapter 201 Program Cycle Operational Policy«] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf |date=23 October 2019 }}. Retrieved 19 April 2017</ref>. Agile metodları Proektlerdi Basqarıw Bilimleri Jıynaǵına Qollanba (PMBOK Guide 6-shı Basılım) ishinde Ónimdi Islep shıǵıw Ómirlik Cikl anıqlaması astında aytıladı: {{blockquote|Proekttiń ómirlik ciklı ishinde, ádette ónim, xızmet yamasa nátiyjeniń rawajlanıwı menen baylanıslı bir yamasa bir neshe basqısh boladı. Bular islep shıǵıwdıń ómirlik ciklı dep ataladı (...) Adaptiv ómirlik cikllar - bul Agile, iteraciyalı yamasa inkremental. Tolıq kólemli tapsırma iteraciya baslanıwdan aldın anıqlanadı hám maqullanadı. Adaptiv ómirlik cikllar sonday-aq Agile yamasa ózgeriske baǵdarlanǵan ómirlik cikllar dep te ataladı<ref>[[Project Management Institute]], ''[[A Guide to the Project Management Body of Knowledge]]'' (PMBOK Guide), Sixth Edition</ref>.}} === Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan tısqarı qollanılıwı === [[Fayl:Agile Brazil 2014 conference entrance.jpg|Agile Braziliya 2014 konferenciyası|thumb|right]] Jan-Lup Richettiń (ESSEC Strategiyalıq Innovaciya hám Xızmetler Institutınıń ilimiy xızmetkeri) pikirinshe, »bul usıldı programmalıq emes ónimler ushın hám ulıwma proektlerdi basqarıw ushın, ásirese innovaciya hám belgisizlik tarawlarında nátiyjeli qollanıwǵa boladı." Nátiyje - házirgi tutınıwshılardıń talaplarına eń jaqsı juwap beretuǵın hám minimal shıǵın, ısıraplar hám waqıt jumsap jetkerip beriletuǵın ónim yamasa proekt bolıp, kompaniyalarǵa dástúrli usıllarǵa qaraǵanda erterek payda alıwǵa múmkinshilik beredi<ref>Richet, Jean-Loup (2013). ''Agile Innovation''. Cases and Applied Research, n°31. ESSEC-ISIS. {{ISBN|978-2-36456-091-8}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq ónimlerdi rawajlandırıw ushın keń qollanılǵan hám olardıń geyparaları programmalıq támiynattıń obekt texnologiyaları sıyaqlı ayırım qásiyetlerin paydalanadı<ref name="Smith2007">{{Cite book |last=Smith |first=Preston G |title=Flexible Product Development |url=https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit |publisher=Jossey-Bass |year=2007 |isbn=978-0-7879-9584-3 |page=[https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit/page/25 25]}}</ref>. Biraq, bul texnikalardı kompyuterler, medicinalıq ásbaplar, awqat, kiyim-kenshek hám muzıka sıyaqlı programmalıq emes ónimlerdi islep shıǵıwda da qollanıwǵa boladı<ref>{{Cite book |last=Newton Lee |title="Getting on the Billboard Charts: Music Production as Agile Software Development,« ''Digital Da Vinci: Computers in Music'' |publisher=Springer Science+Business Media |year=2014 |isbn=978-1-4939-0535-5}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları rawajlandırıwǵa tiyisli emes IT infrastrukturasın ornatıw hám kóshirip ótkeriwde de qollanılǵan. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ayırım keń principleri biznes iykemliligi yamasa Agile biznesti basqarıw atamaları astında ulıwma basqarıwda da (mısalı, strategiya, basqarıw, qáwip, qarjı) qollanılǵan<ref>{{Cite book |last=Moran, Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |publisher=Springer Verlag |year=2015 |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile programmalıq támiynat metodologiyaları sonday-aq oqıwdı injenerlik jobalaw procesinde de qollanılǵan, bul - oqıwshılardı hám olardıń rawajlanıwın qollap-quwatlaw ushın oqıtıw ilimlerin, adamǵa baǵdarlanǵan dizayndı hám maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sheshim qabıl etiwdi qollanatuǵın iteraciyalı, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan process<ref>{{Citation |last1=Barrett |first1=M. |title=Learning Engineering Toolkit |date=2022 |pages=269–278 |chapter=Lean-Agile Development Tools |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781003276579-16 |last2=Goodell |first2=J.|isbn=978-1-003-27657-9 }}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw paradigmaların ómirdiń basqa tarawlarında, mısalı, balalardı tárbiyalawda da qollanıwǵa boladı. Onıń bala rawajlanıwındaǵı tabısı ayırım tiykarǵı basqarıw principlerine tiykarlanǵan bolıwı múmkin; kommunikaciya, beyimlesiw hám xabardarlıq. TED Talk bayanatında Bruce Feiler úy xojalıǵın basqarıw hám balalardı tárbiyalawda tiykarǵı Agile paradigmaların qalay qollanǵanın bólisken<ref>[http://www.ted.com/talks/bruce_feiler_agile_programming_for_your_family.html »Agile programming – for your family"].</ref>. == Sın == Agile ámeliyatları iri shólkemlerde hám rawajlandırıwdıń ayırım túrlerinde nátiyjesiz bolıwı múmkin dep kórsetilgen<ref>{{cite book|url=http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1380615|first=Craig|last=Larman|author2=Bas Vodde|title=Top Ten Organizational Impediments to Large-Scale Agile Adoption |publisher=InformIT |date=2009-08-13}}</ref>. Kóplegen shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyalarınıń júdá ekstremal ekenine isenedi hám Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám jobaǵa baǵdarlanǵan usıllardı aralastırǵan gibrid usılın qabıl etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.binfire.com/blog/2016/07/hybrid-project-management-methodology//| bet = Introduction to Hybrid project management| jumıs = Collaboration Corner| sáne = 2016-jıl 20-iyul }}</ref><ref>{{cite journal|last=Barlow|first=Jordan B.|author2=Justin Scott Giboney|author3=Mark Jeffery Keith|author4=David W. Wilson|author5=Ryan M. Schuetzler|author6=Paul Benjamin Lowry|author7= Anthony Vance|title=Overview and Guidance on Agile Development in Large Organizations|journal=Communications of the Association for Information Systems|year=2011|volume=29|issue=1|pages=25–44|doi=10.17705/1CAIS.02902|doi-access=free}}</ref>. Dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw metodı (DSDM) sıyaqlı ayırım usıllar bunı tiykarǵı principlerden bas tartpastan, tártipli túrde ámelge asırıwǵa háreket etedi. Agile ámeliyatlarınıń keńnen qollanılıwı sonday-aq basqarıw modası sıpatında sınǵa alınǵan, óytkeni ol bar bolǵan jaqsı ámeliyatlardı jańa atamalar menen táriyipleydi, rawajlandırıw strategiyalarına qatnasta bir ólshem hámmege tuwrı keledi degen kóz-qarastı itibarǵa aladı hám usıldı nátiyjelerden joqarı qoyadı dep qáte bahalanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.batimes.com/kupe-kupersmith/agile-is-a-fad.html| bet = Agile is a Fad| familiya = Kupersmith| at = Kupe| sáne = 2011-jıl 4-iyul }}</ref>. Alister Kokburn 2011-jılı 12-fevralda Yuta shtatındaǵı Snoubirdte Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw Manifestiniń 10 jıllıǵın bayramlawdı shólkemlestirdi, dáslepki jıynalısqa qatnasqan hám sońınan qosılǵan 30 dan aslam adamdı jıynadı. Bólmedegi shama menen 20 pildiń dizimi ('talqılanbaytuǵın' Agile temaları/máseleleri) toplandı, oǵan tómendegi aspektler kiredi: Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları hám kontekstiniń awqamları, sátsizlikleri hám sheklewleri (múmkin sebepleri: kommerciyalıq mápler, kontekstsizlestiriw, sátsizlikke tiykarlanıp alǵa ilgerilewdiń anıq jolınıń joqlıǵı, obektiv dálillerdiń sheklengenligi, kognitiv kemshilikler hám pikirlew qáteleri), siyasat hám mádeniyat<ref name="TeenAgile">{{Web deregi | url = http://www.infoq.com/articles/agile-teenage-crisis| at = Philippe| familiya = Kruchten| bet = Agile's Teenage Crisis?| baspaxana = InfoQ| sáne = 2011-jıl 20-iyun }}</ref>. Filipp Kruxten bılay dep jazǵan: {{Blockquote |text=Agile háreketi ayırım jaǵdaylarda jasóspirimge uqsaydı: ózin júdá jaqsı ańlaydı, úziliksiz aynaǵa qarap sırtqı kórinisin tekseredi, sındı az qabıl etedi, tek óz teńlesleri menen bolıwǵa qızıǵadı, ótmishten kelgen barlıq danalıqtı tek ótmishten bolǵanı ushın daw menen biykarlaydı, jańa ádetler hám jańa jargonlardı qabıl etedi, geyde tákabbir hám menmen boladı. Biraq onıń onnan keyin de jetilisetuǵınına, sırtqı dúnyaǵa ashıq bolatuǵınına, kóbirek oylanatuǵınına hám sonlıqtan da nátiyjelirek bolatuǵınına gúmanım joq. |author=Filipp Kruxten<ref name="TeenAgile" />}} «Manifest» joqarı bilimlendiriw basqarıwı hám basshılıǵına unamsız tásir etiwi múmkin, óytkeni ol administratorlarǵa ásterek dástúrli hám oylanıp is tutıw processlerin «shaqqan» processler menen almastırıwdı usınıs etti. Bul koncepciya universitet oqıtıwshıları arasında siyrek qabıl etildi<ref>Richard Utz, «Against Adminspeak,» [https://www.chronicle.com/article/Against-Adminspeak/249047?key=hsZMErKIgGC276GPIxqHkSP5jbKbjZo7inN_XME_7x91_awBNokn0OtP-fqf8M6Ic0s4X016U01jTmlpaGVtSElwWjVONE9iRjI5UW9BdldZNVlTVEotMUVyVQ Chronicle of Higher Education], 24 June 2020.</ref>. Basqa bir sın - kóp jaǵdaylarda Agile basqarıw hám dástúrli basqarıw ámeliyatları bir-birine qarama-qarsı bolıp shıǵadı. Bul ámeliyattıń keń tarqalǵan sını - ámeliyattı úyreniw hám engiziwge jumsalǵan waqıt, potencial paydalarına qaramastan, júdá qımbatqa túsedi. Dástúrli basqarıwdan Agile basqarıwǵa ótiw Agile ge tolıq boysınıwdı hám shólkemniń barlıq aǵzalarınıń processti aqırına shekem alıp barıwǵa bekkem minnetlemesin talap etedi. Shólkem boyınsha teń emes nátiyjeler, xızmetkerlerdiń qábiletine salıstırǵanda ózgerislerdiń kópligi yamasa transformaciya aqırında kepilliklerdiń joqlıǵı sıyaqlı máseleler - olardıń tek bir neshe mısalları bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding With Agile|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Pearson|year=2015|isbn=978-0-321-57936-2|pages=[https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn/page/5 5]–10}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw| ]] ekny7peesid7mvxwiv6aezoxmnd3bqn 4 23879 275081 275016 2026-10-18T12:01:10Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 275081 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25234}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4715}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 5 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4412}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 6 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|<span style="color:gray">Doniyor Yóldoshev</span>]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 24 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|Begdullaman]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:330}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:286}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|AbzalM]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} 7drus5ybsguo28xuata58eveo8ck7m0 0 23892 275103 138515 2026-10-18T15:39:44Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Jasalma intellekt|Jasalma intellekt]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275103 wikitext text/x-wiki [[Informatika|Kompyuter iliminde]] '''instanciya''' (geypara kontekstlerde '''''dana; úlgi; mısal''''') ‒ bul tip anıqlamasına tiykarlanǵan [[programmalıq támiynat]] elementiniń payda bolıwı. Payda bolǵanda, ol instanciyalanǵan dep ataladı, hám payda bolıw processi de, payda bolıw nátiyjesi de instanciyalaw dep ataladı. == Mısallar == === Klass instanciyası === '''Klass instanciyası''' - bul klasstan jaratılǵan obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw (OBP) obekti. Klasstıń hárbir instanciyası maǵlıwmat dúzilisin bólisedi, biraq óziniń jeke yadta ornalasıwına iye boladı. === Kompyuter instanciyası === '''Kompyuter instanciyası''' - bul ádette saqlaw ornı, virtual [[Oraylıq processor|processordı]] óz ishine alatuǵın virtual mashinanıń payda bolıwı. === Poligonal model === Kompyuter grafikasınıń '''poligonal modeli''' saxnanıń túrli orınlarında bir neshe márte sızılıw ushın instanciyalanıwı múmkin, bul hárbir instanciyanı kórsetiw ushın kerek bolǵan jumıstıń bir bólegi qayta paydalanılǵanlıqtan, rendering ónimdarlıǵın jaqsılawı múmkin. === Programma instanciyası === POSIX-ke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemada '''programma instanciyası''' orınlanıp atırǵan processke tiykarlanadı. Ol fork() hám exec() sıyaqlı sistema shaqırıwları arqalı [[Kompyuter programması|programma]] ushın instanciyalanadı. Hárbir orınlanıp atırǵan process ózi instanciyalanǵan programmanıń instanciyası bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Bach|first=Maurice J.|title=The Design of the UNIX Operating System|publisher=Prentice Hall|year=1986|isbn=0-13-201799-7|url={{Google books|id=NrBQAAAAMAAJ |plainurl=yes}}|pages=10, 24}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] [[Kategoriya:Jasalma intellekt]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 0cx5qgn7h9s866t4zt8isykf7c5jhux 0 24303 275115 266286 2026-10-18T16:00:47Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275115 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynat dizaynı''' yamasa '''Programmalıq támiynattı proektlestiriw''' ‒ bul [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasınıń]] qalay isleytuǵının ámelge asırıwdan yamasa ózgertiwden aldın konceptuallastırıw procesi. [[Programmalıq támiynat]] dizaynı sonday-aq dizayn processiniń tiykarǵı nátiyjesine – programmanıń qalay isleytuǵını haqqındaǵı koncepciyalarǵa da tiyisli bolıp, ol dizayn hújjetlerin de, hújjetlestirilmegen koncepciyalardı da óz ishine aladı. Programmalıq támiynat dizaynı ádette nátiyjelik sistema ushın maqsetler menen basqarıladı hám máseleni sheshiw hám jobalawdı óz ishine aladı - oǵan joqarı dárejeli [[programmalıq támiynat arxitekturası]] hám tómengi dárejeli komponent hám [[Algoritm|algoritm dizaynı]] kiredi. Sarqırama rawajlanıw procesi kóz-qarasınan, programmalıq támiynat dizaynı - bul talaplardı anıqlawdan keyingi hám [[Programmalastırıw|kodlawdan]] aldınǵı iskerlik<ref>{{Cite journal|last=Freeman|first=Peter|author2=David Hart|title=A Science of design for software-intensive systems|journal=Communications of the ACM|year=2004|volume=47|issue=8|pages=19–21 [20]|doi=10.1145/1012037.1012054}}</ref>. == Ulıwma process == Dizayn procesi dizaynerge programmalıq támiynat sistemasınıń hár qıylı aspektlerin ol islenbesten aldın modellestiriwge múmkinshilik beredi. Dóretiwshilik, burınǵı tájiriybe, «jaqsı» programmalıq támiynattı ne quraytuǵını haqqındaǵı túsinik hám sapaǵa umtılıw kompetentli dizayn ushın tabıs faktorları bolıp tabıladı. Biraq, dizayn procesi bárqulla tikkeley procedura bolıp tabılmaydı. Programmalıq támiynat dizayn modeli úy ushın arxitekturalıq joba menen salıstırılıwı múmkin. Joqarı dárejeli jobalar úydiń ulıwma kórinisin kórsetedi (mısalı, úydiń úsh ólshemli kórinisi). Tómen dárejeli jobalar hárbir detaldı qurıw ushın kórsetpeler beredi (mısalı, suw qubırlarınıń jaylasıwı). Usıǵan uqsas, programmalıq támiynat dizayn modeli usınılǵan programmalıq támiynat sheshiminiń hár túrli kórinislerin beredi. == Programmalıq támiynat komponentleri ushın iteraciyalıq dizayn == Programmalıq támiynat sistemaları tiykarınan belgisizlikler menen islesedi, hám programmalıq támiynat komponentleriniń kólemi sistemanıń nátiyjelerine áhmiyetli dárejede unamlı hám unamsız tásir etiwi múmkin. Nil Ford hám Mark Richards komponentlerdi anıqlaw hám olarǵa tuwrı ólshem beriw mashqalasın sheshiw ushın iteraciyalıq tásildi usınadı. Bul usıl komandalar sistema háreketi hám talapları haqqında kóbirek túsinik rawajlandırǵan sayın úziliksiz jetilistiriwge itibar qaratadı<ref name="O'Reilly Media2">{{Cite book|title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach|publisher=O'Reilly Media|year=2020|isbn=978-1492043454}}</ref>. Bul tásil ádette bir neshe basqıshlardan ibarat cikl menen ámelge asırıladı: * Joqarı dárejeli bólistiriw strategiyası belgilenedi, kóbinese texnikalıq yamasa taraw tiykarında kategoriyalanadı. Eń kishi mánili ornalastırılatuǵın birlik, «kvant» dep atalatuǵın, kórsetpeler anıqlanadı. Bul tiykarǵı sheshimler dáslep qabıl etilse de, kerek bolǵan jaǵdayda cikldiń keyingi basqıshlarında qayta qaralıwı múmkin. * Dáslepki komponentler belgilengen strategiya tiykarında anıqlanadı. * Talaplar anıqlanǵan komponentlerge bólistiriledi. * Anıqlıqtı támiyinlew hám bir-birin qaytalawdı minimallastırıw ushın hárbir komponenttiń roli hám juwapkershiligi analizlenedi. * Masshtablanıw, qátelerge shıdamlılıq hám saqlap turıw múmkinshiligi sıyaqlı arxitekturalıq ózgeshelikler bahalanadı. * Rawajlandırıw komandalarınan alınǵan pikirler tiykarında komponentler qayta dúziliwi múmkin. Bul cikl ulıwma tiykar sıpatında xızmet etedi hám túrli tarawlarǵa iykemlestiriliwi múmkin. == Mánisi == Programmalıq támiynat dizayn hújjetleri [[Programmalastırıw|programmalastırıwdan]] aldın sheklewlerdi, specifikaciyalardı hám hátte talaplardı dúzetiw ushın kórip shıǵılıwı yamasa usınılıwı múmkin. Programmalastırılǵan simulyaciya yamasa prototipti kórip shıqqannan keyin qayta dizaynlaw júz beriwi múmkin. Programmalıq támiynattı joba yamasa talap analizisiz, kodlaw barısında dizaynlaw múmkin, biraq quramalı joybarlar ushın bul az bolıwı múmkin. Kodlawdan aldın ayrıqsha dizayn kóp tarawlı dizaynerler hám taraw qánigeleriniń (SMEs) paydalı hám texnikalıq jaqtan durıs programmalıq támiynat islep shıǵarıw ushın baǵdarlamashılar menen birge islesiwine múmkinshilik beredi. == Talaplardı analizlew == Programmalıq támiynat dizaynınıń bir komponenti - programmalıq támiynat talapların analizlew (SRA). SRA [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] qollanılatuǵın specifikaciyalardı dizimge alatuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń bir bólegi bolıp tabıladı. Analizdiń nátiyjesi - sheshiw kerek bolǵan kishirek máseleler. Kerisinshe, dizayn imkaniyatlarǵa itibar beredi, sonlıqtan bir másele ushın bir neshe dizayn bolıwı múmkin. Ortalıqqa baylanıslı, dizayn kóbinese ózgeredi, ol isenimli [[Freymvork|freymvorklerden]] dúzilgen yamasa sáykes dizayn úlgileri menen ámelge asırılǵan bolsın. == Artefaktlar == Dizayn procesi aǵım diagramması, qollanıw jaǵdayı, psevdokod, [[UML|Birgelki modellestiriw tili]] (UML) modeli hám basqa da tiykarǵı modellestiriw koncepciyaları sıyaqlı artefaktlardı islep shıǵarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan programmalıq támiynat ushın, dizayn usı specifikaciyalardı anıqlawǵa járdem beriw ushın scenariy taxtasın jaratıwǵa alıp keletuǵın paydalanıwshı tájiriybesin dizaynlawdı óz ishine alıwı múmkin. Geyde dizayn procesiniń nátiyjesi dizayn hújjeti boladı. == Dizayn principleri == Tiykarǵı dizayn principleri programmalıq támiynat injenerine dizayn procesinde jol tabıwǵa múmkinshilik beredi. Devis programmalıq támiynat dizaynı ushın principler toplamın usınıs etedi, olar tómendegi dizimde beyimlestirilgen hám keńeytilgen: * '''Dizayn procesi «tunnel kórinisi»nen zıyan kórmewi kerek.''' Jaqsı dizayner alternativ tásillerdi qarap shıǵıwı kerek, hárbirin máseleniń talapları, jumıstı islew ushın bar bolǵan resurslar tiykarında bahalawı kerek. * '''Dizayn analiz modeline izbe-iz bolıwı kerek.''' Dizayn modeliniń bir elementi kóbinese birneshe talaplarǵa qaytıp izbe-iz bolıwı múmkin bolǵanlıqtan, talaplardıń dizayn modeli tárepinen qalay qanaatlandırılǵanın qadaǵalaw ushın qural bolıwı zárúr. * '''Dizayn dóńgelekti qayta oylap tabıwı kerek emes.''' Sistemalar dizayn úlgileri toplamı menen qurıladı, olardıń kópshiligi burın ushırasqan bolıwı múmkin. Bul úlgiler bárhama qayta oylap tabıwǵa alternativa sıpatında tańlanıwı kerek. Waqıt qısqa hám resurslar sheklengen; dizayn waqtı (qollanılatuǵın jaǵdayda) álleqashan bar bolǵan úlgilerdi biriktiriw arqalı (haqıyqattan jańa) ideyalardı kórsetiwge jumsalıwı kerek. * '''Dizayn programmalıq támiynat penen haqıyqıy dúnyadaǵı másele arasındaǵı «intellektual aralıqtı» minimumǵa túsiriwi kerek.''' Yaǵnıy, programmalıq támiynat dizaynınıń strukturası ilajı bolǵanınsha másele tarawınıń strukturasına uqsas bolıwı kerek. * '''Dizayn bir tekli hám integraciyalanǵan bolıwı kerek.''' Eger dizayn tolıq baylanıslı kórinse, ol bir tekli boladı. Bul nátiyjege erisiw ushın, dizayn jumısı baslanbastan aldın dizayn komandası ushın stil hám format qaǵıydaları belgileniwi kerek. Eger dizayn komponentleri arasındaǵı interfeyslerdi anıqlawda itibar berilse, dizayn integraciyalanǵan boladı. * '''Dizayn ózgerislerdi qabıllaw ushın strukturalanıwı kerek.''' Kelesi bólimde talqılanatuǵın dizayn koncepciyaları dizaynnıń bul principke erisiwine múmkinshilik beredi. * '''Dizayn hátte anomal maǵlıwmatlar, waqıyalar yamasa operaciyalıq sharayatlar payda bolǵanda da áste-aqırın tómenlewge strukturalanıwı kerek.''' Jaqsı dizaynlanǵan programmalıq támiynat hesh qashan «qulap qalmawı» kerek; ol ádetten tıs jaǵdaylarǵa shıdamlı bolıwǵa dizaynlanıwı kerek, al eger ol processti toqtatıwı kerek bolsa, bunı mádeniyatlı túrde islewi kerek. * '''Dizayn - bul kodlaw emes, kodlaw - bul dizayn emes.''' Hátte programma komponentleri ushın tolıq proceduralıq dizaynlar jaratılǵanda da, dizayn modeli dárejesi derek kodınan joqarı boladı. Kodlaw dárejesinde qabıl etilgen jalǵız dizayn sheshimleri proceduralıq dizaynnıń kodlanıwına múmkinshilik beretuǵın kishi implementaciya detalların qamtıwı kerek. * '''Dizayn jaratılıp atırǵan waqıtta sapa ushın bahalanıwı kerek, keyin emes.''' Rawajlanıw processi dawamında sapanı bahalawda dizaynerge járdem beriw ushın hár túrli dizayn koncepciyaları hám dizayn ólshemleri bar. * '''Dizayn konceptual (semantikalıq) qátelerdi minimumǵa túsiriw ushın qayta kórip shıǵılıwı kerek.''' Dizayn qayta kórip shıǵılǵanda, geyde mayda-shúyde nárselerge dıqqat awdarıw tendenciyası boladı, bul ormandı aǵashlardan kóre almawǵa alıp keledi. Dizayn komandası dizayn modeli sintaksisi haqqında qáweterleniwden aldın dizaynnıń tiykarǵı konceptual elementleri (qaldırıp ketiwler, eki mánililik, qarama-qarsılıq) sheshilgenine isenim payda etiwi kerek. == Dizayn koncepciyaları: == Dizayn koncepciyaları dizaynerge quramalıraq usıllardı qollanıw ushın tiykar beredi. Dizayn koncepciyalarınıń bir qatarı rawajlandı, olar qatarına tómendegiler kiredi: * Abstrakciya - Abstrakciya bul koncepciya yamasa baqlanatuǵın qubılıstıń informaciya mazmunın azaytıw arqalı ulıwmalastırıw processi yamasa nátiyjesi bolıp, ádette tek belgili bir maqset ushın áhmiyetli bolǵan informaciyanı saqlap qalıw ushın islenedi. Bul fonlıq detallardı yamasa túsindirmelerdi kirgizbesten áhmiyetli ózgesheliklerdi kórsetiw háreketi. * Jetilistiriw - Bul tolıqtırıw processi. Funkciyanıń makroskopiyalıq málimlemesin programmalastırıw tili málimlemelerine jetkenshe basqıshpa-basqısh ajıratıw arqalı ierarxiya rawajlandırıladı. Hárbir basqıshta, berilgen programmanıń bir yamasa bir neshe kórsetpeleri kóbirek detallı kórsetpelerge ajıratıladı. Abstrakciya hám Jetilistiriw bir-birin tolıqtırıwshı koncepciyalar. * Modullik - Programmalıq támiynat arxitekturası moduller dep atalatuǵın komponentlerge bólinedi. * [[Programmalıq támiynat arxitekturası|Programmalıq támiynat Arxitekturası]] - Bul programmalıq támiynattıń ulıwma strukturasına hám sol strukturanıń sistema ushın konceptual pútinlikti qalay támiyinleytuǵınına qatnaslı. Jaqsı programmalıq támiynat arxitekturası joybardıń qálegen nátiyjesine qatnaslı jaqsı qaytıw beredi, mısalı, ónimdarlıq, sapa, keste hám qárejet kózqarasınan. * Basqarıw Ierarxiyası - Programma komponentiniń shólkemlestiriliwin kórsetetuǵın hám basqarıw ierarxiyasın bildiretuǵın programma strukturası. * Strukturalıq Bóliw - Programma strukturası gorizontal hám vertikal bóliniwi múmkin. Gorizontal bóliniwler hárbir tiykarǵı programma funkciyası ushın modullik ierarxiyanıń ayırım tarmaqların anıqlaydı. Vertikal bóliniw bolsa basqarıw hám jumıstıń programma strukturasında joqarıdan tómenge qaray bólistiriliwi kerekligin usınıs etedi. * [[Maǵlıwmatlar strukturası|Maǵlıwmatlar Strukturası]] - Bul maǵlıwmattıń ayırım elementleri arasındaǵı logikalıq baylanıstıń kórsetiliwi. * Programmalıq támiynat Procedurası - Bul hárbir moduldi ayırım qayta islewge itibar beredi. * Informaciyanı Jasırıw - Moduller sonday etip belgileniwi hám jobalanıwı kerek, modul ishindegi informaciya basqa moduller ushın ashıq emes bolıwı kerek, eger olar bul informaciyaǵa mútáj bolmasa. Óziniń obekt modelinde, Greydi Buch tiykarǵı programmalıq támiynat dizayn principleri sıpatında Abstrakciya, Inkapsulyaciya, Modullestiriw hám Ierarxiyanı atap ótedi<ref>{{Cite book|last1=Booch|first1=Grady|title=Object-Oriented Analysis and Design with Applications|date=2004|publisher=Addison Wesley|location=MA, US|isbn=0-201-89551-X|edition=3rd|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=975416}}</ref>. Bul tórt tiykarǵı principke qatnaslı PHAME (Ierarxiya, Abstrakciya, Modullestiriw hám Inkapsulyaciya Principleri) qısqartpası geyde qollanıladı<ref>{{Cite book|last1=Suryanarayana|first1=Girish|title=Refactoring for Software Design Smells|date=November 2014|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0128013977}}</ref>. == Dizayn máseleleri == Programmalıq támiynattıń bir bólegin dizaynlawda kóp aspektlerdi esapqa alıw kerek. Hárbir dodalawdıń áhmiyeti programmalıq támiynattıń jaratılıwındaǵı maqsetler hám kútiliwlerdi sáwlelendiriwi kerek. Bul aspektlerdiń geyparaları: * Úylesimlilik - Programmalıq támiynat basqa ónim menen birgelikte islew ushın dizaynlanǵan basqa ónimler menen isley aladı. Mısalı, programmalıq támiynattıń bir bólegi óziniń eski versiyası menen keri úylesimli bolıwı múmkin. * [[Keńeyiwshilik|Keńeytiliwshilik]] - Tiykarǵı arxitekturada úlken ózgerisler islemesten programmalıq támiynatqa jańa múmkinshilikler qosıla aladı. * Modullik - nátiyjede alınǵan programmalıq támiynat jaqsı anıqlanǵan, ǵárezsiz komponentlerden turadı, bul jaqsıraq saqlanıwǵa alıp keledi. Komponentler qálegen programmalıq támiynat sistemasın qurıw ushın integraciyalanıwdan aldın ayırım túrde ámelge asırılıwı hám testleniwi múmkin. Bul programmalıq támiynattı islep shıǵıw joybarında jumıstı bóliwge múmkinshilik beredi. * Qátelerge shıdamlılıq - Programmalıq támiynat komponent isten shıqqan jaǵdayda qarsılıq kórsete aladı hám onnan qayta tiklene aladı. * Saqlanıwshılıq - Qátelerdi dúzetiw yamasa funkcional ózgerislerdi qanshelli ańsat ámelge asırıw múmkinliginiń ólshemi. Joqarı saqlanıwshılıq modullik hám keńeytiliwshiliktiń nátiyjesi bolıwı múmkin. * Isenimlilik (Programmalıq támiynattıń bekkemligi) - Programmalıq támiynat belgilengen shártler astında belgili bir waqıt dawamında talap etilgen funkciyanı orınlay aladı. * Qayta qollanıwshılıq - Aldın bar bolǵan programmalıq támiynattıń geybir yamasa barlıq aspektlerin basqa joybarlarda az yamasa hesh qanday ózgerissiz qollanıw uqıplılıǵı. * Bekkemlik - Programmalıq támiynat stress astında isley aladı yamasa boljawǵa bolmaytuǵın ya nadurıs kiris maǵlıwmatlarına shıday aladı. Mısalı, ol tómen yad shárayatlarına shıdamlı etip dizaynlanıwı múmkin. * [[Kompyuter qáwipsizligi|Qáwipsizlik]] - Programmalıq támiynat dushpanlıq háreketler hám tásirlerge qarsı tura aladı hám olarǵa shıday aladı. * Qollanıwǵa qolaylılıq - Programmalıq támiynattıń [[paydalanıwshı interfeysi]] maqsetli paydalanıwshı/auditoriya ushın qollanıwǵa qolaylı bolıwı kerek. Parametrler ushın standart mánisler kópshilik paydalanıwshılar ushın jaqsı tańlaw bolatuǵınday etip tańlanıwı kerek<ref>{{Cite book|title=Scenario-Based Design: Envisioning Work and Technology in System Development|year=1995|url=https://archive.org/details/scenariobaseddes0000unse|publisher=John Wiley & Sons|location=New York|isbn=0471076597}}</ref>. * Ónimdarlıq - Programmalıq támiynat óz wazıypaların paydalanıwshı ushın qolaylı bolǵan waqıt sheńberinde orınlaydı hám oǵan kóp yad talap etilmeydi. * Kóshiriliwshilik - Programmalıq támiynat bir qatar hár túrli shárayatlar hám ortalıqlarda qollanıla alıwı kerek. * Masshtablanıwshılıq - Programmalıq támiynat maǵlıwmatlardıń kóbeyiwine yamasa qosımsha funkciyalar ya paydalanıwshılar sanınıń artıwına jaqsı beyimlesedi. Mark Brukerdiń aytıwınsha: «sistema qosımsha jumıs júklemesiniń shetki qunı derlik turaqlı bolǵan aralıqta masshtablanıwshı boladı.» Serversiz texnologiyalar bul anıqlamaǵa tuwrı keledi, biraq tek infrastruktura qunın emes, ulıwma iyelik qunın esapqa alıw kerek<ref>{{Cite book|title=Building Serverless Applications on Knative|publisher=O'Reilly Media|isbn=9781098142049}}</ref>. == Modellestiriw tili == Modellestiriw tili informaciyanı, bilimdi yamasa sistemalardı qáliplesken qaǵıydalar toplamı menen anıqlanǵan strukturada ańlatıw ushın qollanılıwı múmkin. Bul qaǵıydalar struktura ishindegi komponentlerdi interpretaciya qılıw ushın qollanıladı. Modellestiriw tili grafikalıq yamasa tekstlik bolıwı múmkin. Programmalıq támiynat dizaynı ushın grafikalıq modellestiriw tilleriniń mısallarına tómendegiler kiredi: * [[Arxitekturanı súwretlew tili|Arxitekturanı táriyiplew tili]] (ADL) [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasınıń]] [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturasın]] táriyiplew hám kórsetiw ushın qollanılatuǵın til. * Biznes processlerin modellestiriw belgisi (BPMN) processlerdi modellestiriw tiliniń mısalı bolıp tabıladı. * EXPRESS hám EXPRESS-G (ISO 10303-11) xalıqaralıq standart ulıwma maqsetli maǵlıwmatlardı modellestiriw tili. * Keńeytilgen kárxana modellestiriw tili (EEML) ádette bir qatar qatlamlar boyınsha biznes processlerin modellestiriw ushın qollanıladı. * Blok-sxemalar algoritmlerdiń yamasa basqa da basqıshlı processlerdiń sxemalıq kórinisi bolıp tabıladı. * Tiykarǵı modellestiriw koncepciyaları (FMC) programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan sistemalar ushın modellestiriw tili bolıp tabıladı. * IDEF - bul modellestiriw tilleriniń shańaraǵı bolıp, onıń eń belgili túrlerine funkcional modellestiriw ushın IDEF0, informaciyanı modellestiriw ushın IDEF1X hám ontologiyalardı modellestiriw ushın IDEF5 kiredi. * [[Djeksonnıń strukturalıq programmalastırıwı|Djekson Strukturalıq Programmalastırıw]] (JSP) - bul maǵlıwmat aǵımı strukturası menen programma strukturası arasındaǵı sáykesliklerge tiykarlanǵan [[strukturalıq programmalastırıw]] usılı. * LePUS3 - bul [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan]] vizual Dizayn Táriyiplew Tili hám tiykarınan úlken obektke baǵdarlanǵan ([[Java (programmalastırıw tili)|Java]], [[C++]], [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]]) programmalar hám dizayn úlgilerin modellestiriw ushın qolaylı formal specifikaciya tili. * [[UML|Birgelki Modellestiriw Tili]] (UML) - bul programmalıq támiynattı hám strukturalıq, hám funkcional jaqtan táriyiplew ushın ulıwma modellestiriw tili. Ol grafikalıq belgilewge iye hám Profil (UML) járdeminde keńeytiwge múmkinshilik beredi. * Alloy (specifikaciya tili) - bul programmalıq támiynat sistemasındaǵı quramalı strukturalıq sheklewler hám is-háreketlerdi ańlatıw ushın ulıwma maqsetli specifikaciya tili. Ol birinshi tártipli qatnasıq logikasına tiykarlanǵan qısqa til tiykarın usınadı. * Sistemalar Modellestiriw Tili (SysML) - bul sistemalıq injeneriya ushın jańa ulıwma maqsetli modellestiriw tili. * Xızmetke baǵdarlanǵan modellestiriw strukturası (SOMF)<ref name="Bell">{{Cite book|last1=Bell|first1=Michael|title=Service-Oriented Modeling: Service Analysis, Design, and Architecture|year=2008|url=https://archive.org/details/serviceorientedm0000bell|publisher=Wiley & Sons|isbn=978-0-470-14111-3}}</ref> == Dizayn úlgileri == Programmalıq támiynat dizayneri burın basqalar tárepinen qaralǵan hám bálkim sheshilgen dizayn aspektin anıqlawı múmkin. Ulıwma máselege sheshim sıpatında táriyiplengen shablon yamasa úlgi dizayn úlgisi dep ataladı. Bunday úlgilerdi qayta qollanıw programmalıq támiynattı islep shıǵıw tezligin arttırıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/vstudio/ff729657| bet = C# 3.0 Design Patterns: Use the Power of C# 3.0 to Solve Real-World Problems| avtor = Judith Bishop| baspaxana = C# Books from O'Reilly Media| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-may | citata = If you want to speed up the development of your .NET applications, you're ready for C# design patterns -- elegant, accepted and proven ways to tackle common programming problems.}}</ref>. == Kod dizayn sıpatında == Programmalıq támiynatqa baylanıslı «dizayn» terminin qollanıwdıń qıyınshılıǵı sonnan ibarat, geybir mániste, programmanıń derek kodı - bul ol payda etetuǵın programmanıń dizaynı bolıp tabıladı. Bul qanshelli durıs bolsa, «programmalıq támiynat dizaynı» dizaynnıń dizaynın bildiredi. Edsger V. Deykstra semantikalıq dárejelerdiń bunday qatlamlasıwın kompyuter programmalastırıwdıń «radikal jańalıǵı» dep ataǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.cs.utexas.edu/~EWD/transcriptions/EWD10xx/EWD1036.html| bet = On the cruelty of really teaching computing science| avtor = Dijkstra| avtorsilteme = Edsger_Dijkstra| at = E. W.| jıl = 1988| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-yanvar }}</ref>, al Donald Knut TeX jazıw tájiriybesin qollanıp, programmanı ámelge asırıwdan aldın onı dizaynlawǵa urınıwdıń paydasızlıǵın táriyiplegen: ''Eger men T_EX ti tek ǵana anıqlap, onıń dáslepki ámelge asırılıwına tolıq qatnaspaǵanımda, ol tolıq sátsizlikke ushıraǵan bolar edi. Ámelge asırıw processi úziliksiz meni kútilmegen sorawlarǵa hám dáslepki specifikaciyalardı qalay jaqsılaw múmkinligi haqqında jańa túsiniklerge alıp keldi''<ref>{{Web deregi | url = http://www.tug.org/TUGboat/tb10-4/tb26knut.pdf| bet = Notes on the Errors of TeX| familiya = Knuth| avtorsilteme = Donald_Knuth| at = Donald E.| jıl = 1989}}</ref>.   == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ kw2h2akqbhckryr3vzul99lx3sy1gm5 0 25051 275181 214655 2026-10-19T01:34:13Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275181 wikitext text/x-wiki '''PageSpeed''' – bul [[Google|Google, Inc.]] kompaniyasınıń veb-sayt ónimdarlıǵın optimallastırıwǵa járdem beriw ushın islep shıǵılǵan qurallar toparı<nowiki/>[[Google|.]]<ref>{{Web deregi | url = https://developers.google.com/speed/docs/insights/v5/about| bet = About PageSpeed Insights| til = en| jumıs = Google Developers| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://huffingtonpost.com/alex-ivanovs/pagespeed-module-improvin_b_5130698.html| bet = PageSpeed Module: Improving Your Websites' Performance| avtor = Ivanovs| at = Alex| sáne = 2014-jıl 16-aprel | jumıs = huffingtonpost.com/| baspaxana = The Huffington Post| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-mart }}</ref> It was introduced at a Developer Conference in 2010<ref>{{Web deregi| url = http://www.serverwatch.com/news/article.php/3911511/Google-Speeds-Up-the-Web-with-Apache-Web-Server-Module.htm| bet = Google Speeds Up the Web with Apache Web Server Module| avtor = Kerner| at = Sean Michael| sáne = 2010-jıl 4-noyabr| jumıs = serverwatch.com/news/| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-mart| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200920052358/https://www.serverwatch.com/news/article.php/3911511/Google-Speeds-Up-the-Web-with-Apache-Web-Server-Module.htm| arxivsáne = 2020-09-20 }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://googlecode.blogspot.com/2011/07/page-speed-service-web-performance.html| bet = Page Speed Service: Web performance, delivered| avtor = Ram| at = Ramani| sáne = 2011-jıl 29-iyul | jumıs = googlecode.blogspot.com/| qaralǵan sáne = 2015-jıl 17-mart }}</ref>. PageSpeed qurallar toparınıń tórt tiykarǵı komponenti bar: * PageSpeed Module (Apache HTTP serveri ushın mod_PageSpeed<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/apache/incubator-pagespeed-mod| bet = Github| jumıs = github.com| baspaxana = Google Inc| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-avgust }}</ref> hám [[Nginx]] ushın ngx_PageSpeed<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/apache/incubator-pagespeed-ngx| bet = Github| jumıs = github.com| baspaxana = Google Inc| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-avgust }}</ref> qurallarınan ibarat)<ref>{{Web deregi | url = https://www.modpagespeed.com/| bet = Apache Incubator| jumıs = modpagespeed.com/| baspaxana = Google Inc| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-avgust }}</ref> * PageSpeed Insights * PageSpeed Service * PageSpeed Chrome DevTools keńeytpesi. Bul komponentler Google kompaniyasınıń Veb-ónimdarlıq boyınsha eń jaqsı ámeliyatlarınan awıtqıwlardı anıqlawǵa hám avtomatlıq túrde dúzetiwge baǵdarlanǵan. == PageSpeed modulleri == PageSpeed modulleri – bul [[ashıq kodlı]] Apache HTTP Server yamasa [[Nginx]] [[veb-server]] modulleri bolıp, olar tańlanǵan filtrlerdi betlerge, baylanıslı aktivlerge ([[CSS|stiller kestesi]], [[JavaScript]] hám [[HTML]] faylları sıyaqlı), sonday-aq súwretlerge hám [[veb-sayt]] [[Kesh (esaplaw texnikası)|kesh]] talaplarına avtomatlı túrde qollanadı. Bul moduller ámeldegi kontentke yamasa jumıs procesine ózgerisler kirgiziwdi talap etpeydi<ref>{{Web deregi | url = https://benedfit.com/2014/07/authoring-critical-above-the-fold-css/| bet = Authoring critical above-the-fold CSS| avtor = Edwards| at = Ben| sáne = 2014-jıl 28-iyul | jumıs = benedfit.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-mart }}</ref>, yaǵnıy barlıq ishki optimallastırıwlar hám fayllarǵa kirgizilgen ózgerisler server tárepinde ámelge asırıladı hám ózgerilgen fayllardı tikkeley paydalanıwshıǵa usınadı. 40+ filtrlerdiń hárbiri Google kompaniyasınıń veb-ónimdarlıq boyınsha eń jaqsı ámeliyatlarınıń birine sáykes keledi. PageSpeed moduli [[ashıq kodlı]] kitapxana bolǵanlıqtan, ol dúnya júzindegi kóp sanlı baǵdarlamashılar tárepinen turaqlı túrde jańartılıp turadı. Onı hár qanday jeke sayt, xosting provayderleri yamasa CDNler ornata aladı<ref>{{Web deregi | url = https://code.google.com/p/page-speed/| bet = PageSpeed Insights SDK| jumıs = code.google.com| baspaxana = Google Inc| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-mart }}</ref>. Ornatıw eki túrli usılda ámelge asırılıwı múmkin: paketlerden yamasa tómendegi qollap-quwatlanatuǵın platformalarda derek kodınan qurıw arqalı: * Fedora/Rocky, 32-bitlik hám 64-bitlik * Debian/Ubuntu, 32-bitlik hám 64-bitlik === Portlar === Google Page Speed SDK tiykarında PageSpeed optimallastırıw modulin usınatuǵın basqa serverler: * Apache Traffic Server - ATS page speed<ref>{{Web deregi | url = https://www.iispeed.com/products/ats-pagespeed| bet = ats_pagespeed| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150525224139/https://www.iispeed.com/products/ats-pagespeed| arxivsáne = 2015-jıl 25-may | jumıs = iispeed.com/| baspaxana = IISpeed B.V.| qaralǵan sáne = 2015-jıl 25-may }}</ref> * Microsoft Internet Information Services - IIS WebSpeed<ref>{{Web deregi | url = https://www.iiswebspeed.com/products| bet = IIS WebSpeed| jumıs = iiswebspeed.com/| baspaxana = IISpeed B.V.}}</ref> == Filtrler == PageSpeed modul filtrleri – bul veb-betti optimallastırıw qaǵıydası qollanılatuǵın parametrler. Olardı bes tiykarǵı kategoriyaǵa bóliwge boladı: * Stiller kestesin optimallastırıw * Javascript faylların optimallastırıw * Súwretlerdi optimallastırıw * HTML optimallastırıw * Baqlaw belsendiligi filtrleri == Tezlikke tásiri == PageSpeed moduli basqa sanaat usınıslarına salıstırǵanda veb-betti júklew waqtın, júkleme ólshemin hám sorawlar sanın azaytıwda eń áhmiyetli tásir kórsetti. Bir neshe izertlewshilerdiń pikirine muwapıq, 'mod_pagespeed' júklew waqtın 80% ke shekem qısqartıwı múmkin, baylanıs liniyasındaǵı baytlar sanın 30% ke azaytıwı múmkin, al ulıwma sorawlar sanı 20% ten aslamǵa tómenlewi múmkin. Google sıyaqlı kópshilik izlew sistemaları bettiń júkleniw tezligine tásir etetuǵın reyting algoritmin qollanatuǵınlıqtan, bul optimallastırıwlar veb-sayttıń izlew nátiyjelerindegi ornına tásir etiwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://searchenginewatch.com/sew/study/2064113/case-study-impact-code-cleanup-site-traffic| bet = Case Study: Impact of Code Cleanup on Site Traffic| avtor = Enge| at = Eric| sáne = 2011-jıl 6-mart | jumıs = searchenginewatch.com/| baspaxana = Search Engine Watch| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.retailtouchpoints.com/cross-channel-strategies/885-the-growing-need-for-speed-how-site-performance-increasingly-influences-search-rankings| bet = The Growing Need For Speed: How Site Performance Increasingly Influences Search Rankings| avtor = Kuchler| at = Margaret| sáne = 2011-jıl 19-may | jumıs = retailtouchpoints.com/| baspaxana = Retail Touch Points| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-mart }}</ref>. 2015-jıl fevral ayınan baslap Google belgili bir júklew waqtınan asıp ketetuǵın veb-saytlar ushın mobil qurılmalarda «Áste aqırın» belgilerin sınaqtan ótkere basladı<ref>{{Web deregi | url = http://searchengineland.com/google-testing-red-slow-label-search-results-slower-sites-215483| bet = Google Testing A Red "Slow" Label In The Search Results For Slower Sites| avtor = Barry| at = Shwartz| sáne = 2015-jıl 25-fevral | jumıs = searchengineland.com/| qaralǵan sáne = 2015-jıl 17-mart }}</ref>, fbul baǵdarlamashılardı bettiń júkleniw tezligin arttırıw jolların úyreniwge túrtki boldı. Google kompaniyasınıń esap-sanaqlarına muwapıq, mobil bettiń júkleniw waqtındaǵı hárbir keshigiw ushın konversiya dárejesi 20% ke tómenleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.thinkwithgoogle.com/marketing-strategies/app-and-mobile/mobile-page-speed-conversion-data/| bet = Mobile Page Load Delay Causes Conversion Loss| til = en| jumıs = Think with Google| qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-may }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ bphtuxoyyd1up39lzljncpi36y7ivvq 0 25162 275113 214675 2026-10-18T16:00:05Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275113 wikitext text/x-wiki '''Sayt isenimliligin támiyinlew injeneriyası (SRE)''' – bul [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injeneriyası]] hám IT infrastrukturasın qollap-quwatlaw tarawındaǵı pán bolıp, ol ornatılǵan [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemaları]] hám úlken programmalıq xızmetlerdiń (jańa [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] ornatıw, apparatlıq támiynat buzılıwları hám [[Kompyuter qáwipsizligi|kiberqáwipsizlik]] hújimleri sıyaqlı waqıyalar dawamında isenimli juwap beriw waqtın támiyinlewi kútilgen) qoljetimliligi hám ónimdarlıǵın baqlaydı hám jaqsılaydı<ref>{{Web deregi | url = https://aws.amazon.com/what-is/sre/| bet = What is SRE? - Site Reliability Engineering Explained - AWS| til = en-US| jumıs = Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-dekabr }}</ref>. Ádette avtomatlastırıwǵa hám kod sıpatındaǵı infrastruktura metodologiyasına dıqqat qaratıladı. SRE isenimlilikke járdem beriw ushın programmalıq támiynat injeneriyası, IT infrastrukturası, [[veb-islep shıǵıw]] hám operaciyalar elementlerinen paydalanadı<ref name=":7">{{Web deregi | url = https://cloud.google.com/blog/products/devops-sre/evaluating-where-your-team-lies-on-the-sre-spectrum/| bet = Evaluating where your team lies on the SRE spectrum| til = en| jumıs = Google Cloud Blog| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-iyun }}</ref>. Ol DevOps qa uqsas, sebebi ekewi de ornatılǵan programmalıq támiynat sistemalarınıń isenimliligi hám qoljetimliligin jaqsılawdı maqset etedi. == Tariyxı == Sayt isenimliligin támiyinlew injeneriyası [[Google]] da Benjamin Treynor Sloss tárepinen payda bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.atlassian.com/incident-management/devops/sre| bet = Love DevOps? Wait until you meet SRE| avtor = Hill| at = Patrick| til = en| jumıs = [[Atlassian]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-iyun }}</ref><ref name=":3">{{Web deregi | url = https://www.redhat.com/en/topics/devops/what-is-sre| bet = What is SRE?| til = en| jumıs = [[Red Hat]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-iyun }}</ref>, ol 2003-jılı SRE komandasın dúzgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.usenix.org/conference/srecon14/technical-sessions/presentation/keys-sre| bet = Keys to SRE| avtor = Treynor| at = Ben| sáne = 2014 | jumıs = [[USENIX]] SREcon14| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-iyun }}</ref>. Bul túsinik [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] tarawında keńeyip, hár qıylı kompaniyalardı sayt isenimliligin támiyinlew injenerlerin jumısqa alıwǵa alıp keldi<ref name=":5">{{Web deregi | url = https://builtin.com/software-engineering-perspectives/site-reliability-engineer| bet = What Is a Site Reliability Engineer? What Does an SRE Do?| avtor = Gossett| at = Stephen| sáne = 2020-jıl 1-iyun | til = en| jumıs = Built In| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-iyun }}</ref>. 2016-jıl mart ayına shekem Google da 1000 nan aslam sayt isenimliligin támiyinlew injeneri jumıs islegen<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2016/03/02/are-site-reliability-engineers-the-next-data-scientists/| bet = Are site reliability engineers the next data scientists?| avtor = Fischer| at = Donald| sáne = 2016-jıl 2-mart | til = en-US| jumıs = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-iyun }}</ref>. Arnawlı SRE komandaları iri [[veb-islep shıǵıw]] kompaniyalarında keń tarqalǵan. Orta hám kishi kompaniyalarda geyde DevOps komandaları SRE nı da orınlaydı. Bul koncepciyanı qabıl etken shólkemler qatarına Airbnb, Dropbox, [[IBM]]<ref>{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/cloud/learn/site-reliability-engineering| bet = Site Reliability Engineering| sáne = 2020-jıl 12-noyabr | til = en| jumıs = IBM Cloud Education| baspaxana = [[IBM]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-iyun }}</ref>, LinkedIn<ref>{{Web deregi | url = https://engineering.linkedin.com/india-engineering/site-reliability-engineers| bet = Site Reliability Engineering (SRE)| jumıs = engineering.linkedin.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-mart }}</ref>, Netflix hám [[Wikimedia Fondı|Wikimedia]] kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://wikitech.wikimedia.org/wiki/SRE| bet = SRE - Wikitech| til = en| jumıs = wikitech.wikimedia.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-oktyabr }}</ref>. == Anıqlama == Sayt isenimliligin támiyinlew injenerleri (SRE ler) sistemanıń ashıqlıǵı, keshigiw waqtı, ónimdarlıǵı, nátiyjeliligi, ózgerislerdi basqarıw, baqlaw, apatlı jaǵdaylarǵa juwap beriw hám quwattı jobalastırıw kombinaciyası ushın juwapker. SRE ler kóbinese [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injeneriyası]], sistemalar injeneriyası hám/yamasa sistema administraciyası tarawlarında tájiriybege iye.<ref name=":4"> {{Jurnal deregi |last=Jones |first=Chris |last2=Underwood |first2=Todd |last3=Nukala |first3=Shylaja | sáne =June 2015 |title=Hiring Site Reliability Engineers |url=https://www.usenix.org/system/files/login/articles/login_june_07_jones.pdf |magazine=[[;login:]] |volume=40 |pages=35–39 |access-date=June 17, 2021}}</ref> SRE diń baslı baǵdarları avtomatlastırıw, sistema dizaynı hám sistemanıń turaqlılıǵın jaqsılawdı óz ishine aladı. SRE DevOps tıń anıq bir ámelge asırılıwı dep esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://driftboatdave.com/2018/10/09/interview-with-betsy-beyer-stephen-thorne-of-google/| bet = Interview with Betsy Beyer, Stephen Thorne of Google| avtor = Dave Harrison| sáne = 2018-jıl 9-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-iyul }}</ref>; ol ásirese isenimli sistemalar qurıwǵa baǵdarlanǵan, al DevOps operaciyalardıń keńirek kólemin qamtıydı<ref name=":2">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=uTEL8Ff1Zvk |title=What's the Difference Between DevOps and SRE? (class SRE implements DevOps) | sáne =March 1, 2018 |last=Vargo |first=Seth |type=Video |publisher=[[Google]]}}</ref><ref name=":6">{{Web deregi | url = https://aws.amazon.com/what-is/sre/| bet = What is SRE? - SRE Explained - AWS| til = en-US| jumıs = Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-noyabr }}</ref>. Hár qıylı baǵdarlarǵa iye bolıwına qaramastan, geypara kompaniyalar óz operaciyalıq komandaların SRE komandaları dep qayta ataǵan. == Principler hám ámeliyatlar == Principlerdiń ulıwma anıqlamaları tómendegilerdi óz ishine aladı (biraq olar menen sheklenbeydi): * Shıǵın nátiyjeliligi ushın qaytalanatuǵın tapsırmalardı avtomatlastırıw. * Sheksiz háreketlerdiń aldın alıw ushın isenimlilik maqsetlerin anıqlaw. * Qoljetimlilik, keshigiw hám nátiyjelilikke qáwip-qáterlerdi azaytıw maqsetinde sistemalardı dizaynlaw. * Baqlaw imkaniyatı - aldın ala ne soraw kerek ekenligin bilmey turıp, sistema haqqında qálegen sorawlardı beriw múmkinshiligi<ref>{{Web deregi | url = https://docs.honeycomb.io/getting-started/learning-about-observability/| bet = Learn about observability {{!}} Honeycomb| til = en| jumıs = docs.honeycomb.io| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-iyun }}</ref>. Ámeliyatlardıń ulıwma anıqlamaları tómendegilerdi óz ishine aladı (biraq bular menen sheklenbeydi)<ref>{{Web deregi | url = https://www.blameless.com//blog/sre-principles| bet = The 7 SRE Principles [And How to Put Them Into Practice]| til = en| jumıs = www.blameless.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-iyun }}</ref>: * Awır miynetti basqarıw, joqarıda kórsetilgen birinshi principti ámelge asırıw. * Isenimlilik maqsetlerin anıqlaw hám ólshew - SLI, SLO hám qáte byudjetleri. * Isenimlilikke baǵdarlanǵan Abstrakt emes úlken kólemli sistemalardı jobalastırıw (NALSD). * Baqlaw múmkinshiligin jobalastırıw hám ámelge asırıw. * Hádiyse basqarıw processin anıqlaw, sınaw hám júrgiziw. * Quwatlılıqtı jobalastırıw. * CI/CD qosqanda, ózgeris hám reliz basqarıwı. * Xaos injenerligi. == Ornalastırıw == SRE toparları shólkemler ishindegi basqa bólimler menen birge islesip, joqarıda aytılǵan principlerdi ámelge asırıwǵa jol kórsetedi. Tómende ulıwma ámeliyatlardıń ulıwma kórinisi berilgen<ref>{{Web deregi | url = https://cloud.google.com/blog/products/devops-sre/how-sre-teams-are-organized-and-how-to-get-started/| bet = SRE at Google: How to structure your SRE team| til = en| jumıs = Google Cloud Blog| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-iyun }}</ref>: === Kitchen Sink === Kitchen Sink SRE komandalarınıń qadaǵalaytuǵın xızmetler hám jumıs processleriniń keń hám kóbinese shegarasız kólemin ańlatadı. Anıq belgilengen shegaraları bar dástúrli rollerden ayırmashılıǵı, SRE lar sistema ónimdarlıǵın optimallastırıw, incidentlerdi basqarıw hám avtomatlastırıw sıyaqlı hár qıylı juwapkershilikler menen tapsırılǵan. Bul usıl SRE larǵa kóp sanlı qıyınshılıqlardı sheshiwge múmkinshilik beredi, sistemalardıń ónimli islewin hám ózgeriwshi talaplar hám quramalılıqlarǵa juwap retinde rawajlanıwın támiyinleydi. === Infrastruktura === Infrastruktura SRE komandaları basqa komandalardıń jumıs processlerin qollap-quwatlaytuǵın sistemalardıń isenimliligin saqlaw hám jaqsılawǵa dıqqat qaratadı. Olar geyde platforma injenerlik komandaları menen birge islese de, olardıń tiykarǵı juwapkershiligi jumıs waqtı, ónimdarlıq hám ónimlilikti támiyinlew bolıp tabıladı. Ekinshi tárepten, platforma komandaları tiykarınan shólkem boyınsha qollanılatuǵın programmalıq támiynat hám sistemalardı islep shıǵadı. Isenimlilik ekewi ushın da maqset bolsa da, platforma komandaları ishki mápli tárepler tárepinen qollanılatuǵın qurallar hám xızmetlerdi jaratıw hám saqlawdı birinshi orınǵa qoyadı, al Infrastruktura SRE komandaları sol sistemalardıń nemquraylı islewin hám isenimlilik standartlarına juwap beriwin támiyinlew menen tapsırılǵan. === Qurallar === SRE komandaları sistema isenimliligin ólshew, saqlaw hám jaqsılaw maqsetinde hár qıylı qurallardı paydalanadı. Bul qurallar ónimdarlıqtı baqlawda, máselelerdi anıqlawda hám aldın ala texnikalıq xızmet kórsetiwdi jeńillestiriwde rol oynaydı. Mısalı, Nagios Core kóbinese sistemanı baqlaw hám eskertiw ushın qollanıladı, al Prometheus (programmalıq támiynat) bultqa-tiykarlanǵan ortalıqlarda metrikalardı jıynaw hám soraw ushın jiyi paydalanıladı. === Ónim yamasa Qosımsha === Belgili ónimler yamasa qosımshalarǵa arnalǵan SRE komandaları úlken shólkemlerde keń tarqalǵan<ref>{{Web deregi | url = https://cloud.google.com/blog/products/devops-sre/how-sre-teams-are-organized-and-how-to-get-started| bet = SRE at Google: How to structure your SRE team| til = en-US| jumıs = Google Cloud Blog| qaralǵan sáne = 2024-jıl 11-noyabr }}</ref>. Bul komandalar tiykarǵı xızmetlerdiń isenimliligi, masshtablanıwshılıǵı hám ónimdarlıǵın támiyinlew ushın juwapker. Úlkenirek kompaniyalarda hárbiri hár túrli ónimler yamasa qosımshalarǵa dıqqat qaratıwshı birneshe SRE komandalarınıń bolıwı ádettegi jaǵday bolıp, bul hárbir tarawdıń ónimdarlıq hám qoljetimlilik maqsetlerine erisiw ushın arnawlı dıqqat qaratıwın támiyinleydi. === Ornatılǵan === Ornatılǵan modelde jeke SRE ler yamasa kishi SRE juplıqları programmalıq támiynat injenerlik komandalarına integraciyalanǵan. Bul SRE ler baǵdarlamashılar menen birge islep, avtomatlastırıw, baqlaw hám incidentlerge juwap beriw sıyaqlı tiykarǵı SRE principlerin programmalıq támiynattı islep shıǵıw cikline tuwrıdan-tuwrı qollanadı. Bul usıl isenimlilikti, ónimdarlıqtı hám SRE ler menen baǵdarlamashılar arasındaǵı birge islesiwdi jaqsılawdı maqset etedi. === Konsalting === Konsalting SRE komandaları shólkemlerge SRE principleri hám tájiriybelerin ámelge asırıw boyınsha keńes beriwge qánigelesken. Ádette hár qıylı ámelge asırıwlar boyınsha tariyxqa iye tájiriybeli SRE lerdan quralǵan bul komandalar belgili shólkemlik zárúrlikler ushın túsinikler hám jetekshilik beredi. Klientler menen tuwrıdan-tuwrı islegende, bul SRE ler kóbinese 'Klient Isenimliligi Injenerleri' dep ataladı. SRE ni qabıl etken úlken shólkemlerde gibrid model keń tarqalǵan. Bul model hár túrli ónimlerdiń belgili isenimlilik zárúrliklerin sheshiwge arnalǵan birneshe Ónim/Qollaw SRE komandaları sıyaqlı hár túrli ámelge asırıwlardı óz ishine aladı. Infrastruktura SRE komandası barlıq ónimler hám qollawlardı qollap-quwatlaytuǵın birlesken platforma ushın ulıwma isenimlilik maqsetlerine erisiw ushın Platforma injenerlik toparı menen birge islewi múmkin. == Sanaat == 2014-jıldan baslap USENIX shólkemi hár túrli tarawlardan sayt isenimliligi injenerlerin biriktiretuǵın hár jılǵı SREcon konferenciyasın ótkeredi. Bul konferenciya professionallar ushın bilimlerdi bólisiw, ónimli tájiriybelerdi izertlew hám sayt isenimliligi injeneriyasındaǵı trendlerdi talqılaw ushın platforma bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.usenix.org/srecon| bet = Usenix SREcon| avtor = <!--Not stated-->| sáne = 2021 | jumıs = [[USENIX]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 17-iyun }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Google]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ qk5keqnwxs3nx33ndiq9mqo8ffje1do 0 25173 275183 274233 2026-10-19T01:41:22Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275183 wikitext text/x-wiki {{Shólkem infoqutısı|image=|caption=|formation=|leader_title=Xosting korporaciyası|leader_name=[[Google]]|type=Bilimlendiriw, járiyalaw|membership=|region_served=Dúnya júzi|website=}} '''Google student elshisi baǵdarlaması''' ({{Lang-en|Google Student Ambassador Program}}) barlıq akademiyalıq tarawlardaǵı belsendi joqarı oqıw ornı studentlerine baǵdarlanǵan global baǵdarlama edi. Bul studentlerge [[Google]] menen óz [[Universitet|universitetleri]] arasında baylanıstırıwshı bolıw múmkinshiligi, sonday-aq Google ushın keleshektegi jetekshilerdiń bilim alıwına úles qosıw imkaniyatı boldı<ref>{{Web deregi| url = http://www.ashesi.edu.gh/stories-and-events/1563-meet-ashesis-new-google-student-ambassadors.html| bet = Meet Ashesi's 2012/2013 Google Student Ambassadors| til = en-gb| jumıs = www.ashesi.edu.gh| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171214182706/http://www.ashesi.edu.gh/stories-and-events/1563-meet-ashesis-new-google-student-ambassadors.html| arxivsáne = 2017-12-14 }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.univ-bba.dz/index.php/recherche-scientifique/manifestations-scientifiques-2/42-google-student-ambassador-program| bet = Google Student Ambassador Program| avtor = Utilisateur| at = Super| til = fr-fr| jumıs = www.univ-bba.dz| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi| url = http://mysrm.srmuniv.ac.in/ir/content/google-student-ambassadors-srm-university| bet = Google Student Ambassadors of SRM University {{!}} International Relations| til = en| jumıs = mysrm.srmuniv.ac.in| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160524104522/http://mysrm.srmuniv.ac.in/ir/content/google-student-ambassadors-srm-university| arxivsáne = 2016-jıl 24-may }}</ref>. == Tariyxı == Baǵdarlama bakalavr hám magistr dárejelerindegi kampus jetekshilerin tańladı, bul studentler ushın ózleriniń jumsaq kónlikpelerin jetilistiriw, kásiplik qábiletlerin rawajlandırıw hám kontinent boylap basqa qızıqlı hám aqıllı adamlar menen birge islesiw múmkinshiligi edi<ref>{{Cite news|url=https://students.googleblog.com/2011/12/google-student-ambassador-program-in.html|title=Google Student Ambassador Program in MENA|work=Google Student Blog|access-date=2017-12-14| til =en-US}}</ref>. Baǵdarlama 2016-jılı toqtatıldı, Google bunıń tásir nátiyjesi emes, al ózgerip atırǵan global bilimlendiriw talapların qanaatlandırıw zárúrligi ekenin ayttı. == Maqseti == Baǵdarlama Googledıń studentlerdi qollap-quwatlaw hám tańlanǵan studentlerge Google texnologiyalarınan eń jaqsı paydalanıwǵa hám keleshek kásiplerine jetkilikli tayarlanıwǵa járdem beriw boyınsha talpınısların kúsheytiw ushın islep shıǵılǵan<ref>{{Cite news|url=https://students.googleblog.com/2013/03/become-google-student-ambassador-at.html|title=Become a Google Student Ambassador at your university in the Middle East and North Africa|work=Google Student Blog|access-date=2017-12-14| til =en-US}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://sites.google.com/site/gstudentclubbzu/about-us/gsa-program| bet = The Google Student Ambassador Program - Google Student Club {{!}} BZU| jumıs = sites.google.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr }}</ref>. GSA jumısı tómendegilerdi óz ishine aldı: * Google hám universitet arasında baylanıstırıwshı xızmetin atqarıw. * Jergilikli Google komandaları menen birge islesiw. * Óz kampuslarında Google ónimleri hám brendi haqqında xabardarlıqtı arttırıw. * Google baǵdarlamaları, waqıyaları hám basqa múmkinshilikler (jarıslar, oqıw múmkinshilikleri, stipendiyalar hám t.b.) haqqında jańalıqlardı tarqatıw. * Google atınan kampusta oqıtıwshılar hám student toparları menen baylanıslar ornatıw. * Jańa Google ónimlerin hám funkciyaların sınap kóriw. * Googledıń jaqsı niyetin óz kampuslarındaǵı studentlerge en jaydırıw. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ s6mc8ltkc01cflp162pc5nykyyb2dqq 0 25174 275182 214677 2026-10-19T01:38:05Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275182 wikitext text/x-wiki '''Google Station''' – bul [[Google]] xızmeti bolıp, ol sheriklerge jámiyetlik orınlarda Wi-Fi noqatların ornatıwǵa múmkinshilik berdi. Bul xızmet talshıqlı baylanıslardı Wi-Fiǵa aylandırıw ushın programmalıq támiynat hám apparatlıq támiynat boyınsha másláhátler usındı<ref name="making">{{Cite news|last=Sengupta|title=Google for India: Making our products work better for everyone|url=https://india.googleblog.com/2016/09/google-for-india-making-our-products.html|access-date=19 February 2018|date=27 September 2016}}</ref>. Ol tek Hindstan hám Indoneziyada ámelge asırıldı, biraq 2018-jıldıń mart ayında xızmet Meksikada iske túsirildi<ref>{{Web deregi| url = https://www.celularactual.mx/2018/03/13/google-station-mexico/| bet = Llega Google Station, WiFi gratis para México| avtor = Mike| sáne = 2018-jıl 13-mart| til = es| jumıs = Celular Actual México| qaralǵan sáne = 2025-jıl 29-aprel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20250429093421/https://www.celularactual.mx/2018/03/13/google-station-mexico/| arxivsáne = 2025-04-29 }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://station.google.com/| bet = Google Station - About| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191008174953/https://station.google.com/| arxivsáne = 2019-jıl 8-oktyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 20-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.blog.google/topics/next-billion-users/google-station-brings-better-faster-wi-fi-more-people-mexico/| bet = Google Station brings better, faster Wi-Fi to more people in Mexico| sáne = 2018-jıl 13-mart }}</ref>. 2020-jıldıń fevral ayında Google bul xızmettiń toqtatılatuǵının járiyaladı<ref name="techcrunch.com">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2020/02/17/google-ends-its-free-wi-fi-program-station/| bet = Google ends its free Wi-Fi program Station| sáne = 2020-jıl 17-fevral | jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-oktyabr }}</ref>. Xızmet 2020-jıldıń 30-sentyabr kúni tolıq toqtatıldı<ref name="Google Station">{{Web deregi | url = https://station.google.com/| bet = Google Station| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191008174953/https://station.google.com/| arxivsáne = 2019-jıl 8-oktyabr | jumıs = Google Station| qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-oktyabr }}</ref>. RailTel Hindstanda bul xızmetti óz qolına aldı hám temir jol stanciyalarında biypul Wi-Fi usınıwdı dawam etpekte. == Sholıw == Google Station «hámme ushın tez Wi-Fi» usınıwdı maqset etedi. Sonday-aq, ol Google tarmaǵında maǵlıwmatlardıń «qáwipsiz hám qorǵalǵan» bolatuǵının atap ótedi. Usınıstı keńeytiwdi názerde tutıp, potencial sherikler qatarına «úlken orınlar hám shólkemler, tarmaq operatorları, talshıqlı baylanıs provayderleri, sistema integratorları hám infrastruktura kompaniyaları» kiredi<ref name="about">{{Web deregi | url = https://station.google.com/| bet = Google Station| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191008174953/https://station.google.com/| arxivsáne = 2019-jıl 8-oktyabr | jumıs = Google Station| qaralǵan sáne = 2018-jıl 20-fevral }}</ref>. Google Stationnıń artıqmashılıqları - bul ápiwayı, qollanıwǵa qolaylı sheshim (hám paydalanıwshılar, hám sherikler ushın) bolıp, reklama arqalı aqsha islep tabıw múmkinshiliklerin de usınadı (Google Station ózin «joqarı dárejeli reklama satıw komandası hám tarmaǵı tárepinen qollap-quwatlanatuǵın reklama platforması» dep ataydı)<ref name="partners">{{Web deregi | url = https://station.google.com/partners/| bet = Partners| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170106191815/https://station.google.com/partners/| arxivsáne = 2017-jıl 6-yanvar | jumıs = Google Station| qaralǵan sáne = 2018-jıl 20-fevral }}</ref>. == Tariyxı == === Hindstan === Baǵdarlama birinshi ret 2015-jıldıń sentyabr ayında, Hindstan Premer-Ministri Narendra Modi Googledıń Kaliforniyadaǵı Mauntin-Vyu qalasındaǵı bas keńsesine sapar etkende járiyalanǵan edi<ref>{{Cite news|last1=Guynn|first1=Jessica|title=Facebook, Silicon Valley like Indian Prime Minister Narendra Modi|url=https://www.usatoday.com/story/tech/2015/09/27/narendra-modi-india-facebook-mark-zuckerberg-google-sundar-pichai-silicon-valley/72936544|access-date=20 February 2018|work=USA Today| sáne =27 September 2015}}</ref>. Google bas direktorı Sundar Pichai rásmiy Google blogındaǵı jazbasında jobanı tolıǵıraq túsindirip, onıń «Hindstandaǵı eń úlken jámiyetlik Wi-Fi joybarı hám potencial paydalanıwshılar sanı boyınsha dúnyadaǵı eń iri joybarlardıń biri» bolatuǵının atap ótti<ref name="blog">{{Cite news|last1=Pichai|first1=Sundar|title=Bringing the Internet to more Indians—starting with 10 million rail passengers a day|url=https://googleblog.blogspot.com/2015/09/bringing-the-internet-to-more-indians.html|access-date=19 February 2018|work=Official Google Blog|date=27 September 2015}}</ref>. 2016-jıldıń yanvar ayında Google baǵdarlamanı [[Hindstan|Hindstandaǵı]] Mumbay Oraylıq temir jol vokzalında Hindstan temir jolları hám RailTel menen sheriklesip iske qostı<ref name="kulk">{{Cite news|last1=Kulkarni|first1=Nitish|title=Google's WiFi for Indian Train Stations Launches At Mumbai Central Railway Station Tomorrow|url=https://techcrunch.com/2016/01/21/googles-wifi-for-indian-train-stations-launches-tomorrow/|access-date=19 February 2018|work=TechCrunch|date=21 January 2016}}</ref>. Mámleketlik kárxana RailTel, usı temir jol baǵıtlarınıń kópshiliginiń boyında jaylasqan keń talshıqlı tarmaǵı arqalı RailWire sıpatında Internet xızmetlerin kórsetedi. 2016-jıldıń sentyabr ayında joybar «Google Station» dep ataldı. 2016-jıldıń dekabr ayında Google Hindstandaǵı 100-shi temir jol vokzalında Google Stationdı iske túsirgenin járiyaladı<ref name="azad">{{Cite news|last1=Azad|first1=Gulzar|title=High-speed Wi-Fi rolls into 100th railway station in India|url=https://blog.google/topics/google-asia/high-speed-wi-fi-rolls-100th-railway-station-india/|access-date=19 February 2018|work=Google Blog|date=22 December 2016}}</ref>. 2018-jıldıń yanvar ayında NDTV Google Stationnıń aqılı modelin sınaqtan ótkere baslaǵanın xabarladı, bul 2018-jılı 400-ge shamalas temir jol vokzalına jetiwi jobalastırılǵan<ref name="ndtv">{{Cite news|last=Singh|first=Jagmeet|title=Google Station Wi-Fi Goes Paid at Select Rail Stations With Free High-Speed Access Restricted to 30 Minutes|url=https://gadgets.ndtv.com/internet/news/google-station-public-wi-fi-railway-stations-india-paid-option-1796679|accessdate=19 February 2018|date=6 January 2018}}</ref>. Sol aydıń aqırında Google birinshi ret Google Station joybarınıń temir jol vokzallarınan tısqarı keńeygenin, Punada 150 qosılıw noqatın iske qosqanın járiyaladı. Ol Hindstannıń eń iri injenerlik hám qurılıs kompaniyası Larsen & Toubro menen birge islesti, hám joybar Hindstannıń Aqıllı qalalar missiyasınıń bir bólegi Aqıllı qala Puna joybarınıń bir bólegi boldı<ref name="n18">{{Cite news|title=Google Launches 150 Google Station WiFi Hotspots In Pune|url=http://www.news18.com/news/tech/google-wi-fi-150-google-station-hotspots-go-live-in-pune-1646823.html|accessdate=20 February 2018|date=31 January 2018}}</ref><ref name="abrar">{{Cite news|last=Abrar|first=Peerzada|title=Google Station expands Wi-Fi service to smart cities|url=http://www.thehindu.com/business/google-station-expands-wi-fi-service-to-smart-cities/article22609791.ece|accessdate=20 February 2018|date=31 January 2018}}</ref>. 2018-jıldıń iyun ayında Google Hindstan boylap 400 temir jol vokzalında WiFi ornatqanın, Dibrugarx temir jol vokzalı 400-shi vokzal bolǵanın járiyaladı. Kompaniya sonday-aq xızmetten ayına shama menen 8 million paydalanıwshı paydalanıp atırǵanın hám Google Stationdaǵı ortasha maǵlıwmat sessiyası 350 MB maǵlıwmat jumsaytuǵının bildirdi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.google/technology/next-billion-users/400-train-stations-india/| bet = 400 Wi-Fi enabled train stations in India and counting| sáne = 2018-jıl 7-iyun | til = en-us| jumıs = Google| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-iyun }}</ref>. === Hindstannan tısqarı iske qosılıwı === Google [[Indoneziya|Indoneziyada]] Google Stationdı FiberStar hám CBN menen sheriklesip iske qosatuǵının járiyaladı, bul eki Indoneziya telekommunikaciya kompaniyası 2018-jılı [[Yava]] hám Bali atawlarındaǵı júzlegen orınlarda Wi-Fi qosılıw noqatların ornatıwdı jobalastırǵan<ref name="tony">{{Cite news|last1=Keusgen|first1=Tony| sáne =24 August 2017|title=11 announcements from Google for Indonesia|work=Google Blog|url=https://blog.google/topics/google-asia/11-announcements-google-indonesia|access-date=19 February 2018}}</ref>. 2018-jıldıń mart ayında ol Meksikaǵa keńeyiwin járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.blog.google/topics/next-billion-users/google-station-brings-better-faster-wi-fi-more-people-mexico/| bet = Google Station brings better, faster Wi-Fi to more people in Mexico| sáne = 2018-jıl 13-mart | jumıs = Google| qaralǵan sáne = 2018-jıl 14-mart }}</ref>, bul bar bolǵan SitWifi tarmaǵı menen sheriklesiwde ámelge asırıldı. 2018-jıldıń iyul ayında «Google for Nigeria» waqıyasında Google Station Lagosta iske qosıldı, 2019-jılǵa shekem eldiń 5 qalasında 200 orınǵa keńeytiw wádesi menen<ref>{{Web deregi | url = https://digitalbarker.com/2019/05/google-plans-200-free-wifi-hotspot-locations-across-5-cities-in-nigeria.html| bet = Google plans 200 free WiFi hotspot locations across 5 cities in Nigeria| sáne = 2019-jıl 29-may | til = en-US| jumıs = Digital Barker| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-iyun }}</ref>. 2019-jıldıń fevral ayında Google Station Filippinde Smart penen sheriklesip iske qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.philstar.com/headlines/2019/02/15/1893840/google-smart-establish-free-wifi-stations| bet = Google, Smart establish free WiFi stations| sáne = 2019-jıl 15-fevral | jumıs = Philstar| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-aprel }}</ref>. 2019-jıldıń iyun ayında Google Station [[Braziliya|Braziliyanıń]] [[San Paulo|San-Paulu]] qalasında qoljetimli boldı, basqa Braziliya qalalarına keńeytiw jobalastırılǵan. Braziliyadaǵı baǵdarlama America Net hám Linkteldi sherikler sıpatında, al Itaúdı qáwender sıpatında qamtıydı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.google/technology/next-billion-users/google-for-brazil| bet = Google for Brazil: expanding access to technology and information| sáne = 2019-jıl 6-iyun | jumıs = Google Blog| qaralǵan sáne = 2019-jıl 7-iyun }}</ref>. 2019-jıldıń noyabr ayında Google Station [[Qubla Afrika Respublikası|Qubla Afrikadaǵı]] [[Keyptaun]] átirapındaǵı 125 orında Think Wi-Fi menen sheriklesip iske qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/tobyshapshak/2019/11/07/free-wi-fi-service-google-station-launched-in-cape-town| bet = Free Wi-Fi Service Google Station Launched In Cape Town| sáne = 2019-jıl 8-noyabr | jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2019-jıl 8-noyabr }}</ref> === Jabılıwı === 2020-jıldıń fevral ayında Google bul xızmettiń toqtatılatuǵının járiyaladı, onıń «endi zárúrligi joq» ekenin hám «Google ushın baǵdarlamanı keńeytiwdiń turaqlı biznes modelin tabıw qıyın bolıp qalǵanın» ayttı. Xızmet 2020-jıldıń 30-sentyabr kúni toqtatıldı. Hindstanda RailTel bul xızmetti óz qolına aldı hám Google brendisiz biypul Wi-Fi usınıwdı dawam etpekte. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Google xızmetleri]] 26uq8ixz9dy0bt9r8gy5gr3qdmhbub7 0 25181 275219 214682 2026-10-19T06:43:01Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275219 wikitext text/x-wiki '''VisBug''' – bul [[Google]] tárepinen jaratılǵan [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı]] chromium keńeytpe paneli. Ol 2018-jılı shıǵarılǵan hám aldıńǵı qatar veb-dizayn ushın FireBug sıpatında reklamalanǵan. Ol [[veb-bet]] maketlerin ózgertiw ushın qurallarǵa iye hám kishi [[CSS]] ózgertiwlerin ámelge asırıwǵa járdem beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/google-launches-visbug-a-chrome-extension-for-point-and-click-web-design/| bet = Google launches VisBug, a Chrome extension for point-and-click web design| avtor = Cimpanu| at = Catalin| til = en| jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.blogdumoderateur.com/visbug-google-edition-page-chrome/| bet = Le projet VisBug de Google permet l'édition de pages web depuis Chrome| sáne = 2018-jıl 13-noyabr | til = fr-FR| jumıs = BDM| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi| url = https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BA%D1%82:VisBug_(%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%87%D0%B8%D0%BA_%D0%B2%D0%B5%D0%B1-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9)| bet = Google выпустила инструмент для "чайников" в веб-дизайне.| jumıs = TAdviser.ru| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-dekabr| arxivurl = https://web.archive.org/web/20250714102200/https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BA%D1%82:VisBug_(%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%87%D0%B8%D0%BA_%D0%B2%D0%B5%D0%B1-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9)| arxivsáne = 2025-07-14 }}</ref>. == Ózgeshelikleri == # Kóshiriw quralı # Súwret almastırıw # Shetki qural<ref>{{Web deregi | url = https://portalzine.de/dev/html5/visbug-hover-inspect-in-the-browser/| bet = VisBug - Hover inspect in the browser| sáne = 2019-jıl 26-fevral | til = en-gb| jumıs = portalZINE NMN {{!}} Development meets Creativity| qaralǵan sáne = 2020-jıl 4-dekabr }}</ref> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ giee43zps3rcvq5tc9ldd80pgk3ul65 4 26380 275083 275018 2026-10-18T12:01:12Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 275083 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122944}}]] |- | 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5958}}]] |- | 3 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4270}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1422}}]] |- | 10 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 11 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|Maintenance script]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:15}}]] |- | 48 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} 3e2c1vus2srbqjxi889drk5md9rtgfh 4 27432 275082 275017 2026-10-18T12:01:11Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 275082 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122944}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25234}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5958}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 5 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4715}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 7 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4412}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 10 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4270}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 12 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|<span style="color:gray">Doniyor Yóldoshev</span>]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 15 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 16 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1422}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 21 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 22 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 44 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 45 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} oom3b9lcswsfbxpuznk5h6er2rekc94 0 30444 275107 268080 2026-10-18T15:44:09Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275107 wikitext text/x-wiki '''Prezenter birinshi''' — bul model–kórinis–prezenter (MVP) dizayn úlgisi, testke tiykarlanǵan islep shıǵıw hám ózgeshelikke tiykarlanǵan islep shıǵıw ideyaların biriktiretuǵın programmalıq támiynat islep shıǵıw usılı. == Usıl == Prezenter birinshi hárbir klient talabın ilajı bolǵanınsha tezirek hám klienttiń gúrriń tiline (talabına) ilajı bolǵanınsha kóbirek sáykeslik penen jaqsı testlengen, isleytuǵın ózgeshelikke transformaciyalawǵa itibar beredi. Gúrriń yamasa talap tili ózgeshelikti islep shıǵıwǵa tikkeley baǵdar beriw ushın paydalanıladı — hátte modullerdi hám funkciya shaqırıwların atawda da. Nátiyjede, ózgesheliktiń ámelge asırılıwı klienttiń qálewine az artıqmash yamasa kerek emes funkcional imkaniyatsız júdá jaqın sáwlelendiriwge beyim. [[Derek kodı|Derek kodınıń]] tili de klienttiń gúrrińlerine júdá jaqın sáykes keledi. Prezenter birinshi kóbinese [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] qosımshalarında qollanıladı. Ol komanda qatarı interfeyslerin islep shıǵıwǵa da sol dárejede jaqsı qollanıladı. Bunnan tısqarı, usıldıń biraz ózgertilgen túri ornatılǵan programmalıq támiynatta nátiyjeli qollanılǵan; bul jerde integral dizayn úlgisi model–ótkeriwshi–apparatlıq támiynat retinde belgili hám usıl ótkeriwshi birinshi dep ataladı. GUI qosımshalarında qollanılǵanda, bul usıl qosımshanıń usınıw logikasın hám biznes logikasın ekran vidjetlerinen ajıratılǵan test birinshi usılında islep shıǵıwǵa imkaniyat beredi. Solay etip, qosımsha programmalastırıwınıń úlken bólimi avtomatlastırılǵan test kompleksi ishinde birlik testleri arqalı testleniwi múmkin. Usılay etiw arqalı, keń kólemli sistema testlewin orınlaw ushın GUI testlew qurallarına súyeniwdi tiykarǵı GUI operaciyasın tekseriwge shekem azaytıwǵa yamasa tolıǵı menen joq etiwge boladı. == Ámelge asırıw == MVP dizayn úlgisi ekran vidjetlerin, usınıw logikasın hám biznes logikasın ajıratadı. Prezenter birinshi islep shıǵıw processin MVP kósheriniń prezenter komponentinen baslaydı. Testke tiykarlanǵan islep shıǵıw kórinis hám modeldi modellestiriw hám prezenter ushın birlik testlerin jazıw arqalı ámelge asırıladı. Prezenter ushın óndiris kodı sońınan jazıladı hám prezenter birlik testleri ótkenshe qayta kórip shıǵıladı. Cikl model ushın qaytalanadı. Kórinisti birlik testlew ádette ámelge asırıw múmkin emes yamasa múmkinshiliksiz; sonlıqtan, kórinis kodı ilajı bolǵanınsha «juqa» hám logikasız qaldırıladı (yaǵnıy, kórinis — vidjet kitapxanası shaqırıwlarınıń átirapındaǵı qaplama hám usınıw logikası prezenterde jaylasqan). MVP úlgisine qollanılǵan Prezenter birinshi usılı qosımsha logikasınıń úlken bólimin avtomatlastırıw astında testlewge imkaniyat beredi, tek kórinistiń hám onıń vidjetleriniń ápiwayı ekran tekseriwin qaldıradı. Prezenter ushın test jaǵdayları klient talaplarınan yamasa gúrrińlerinen (hádiyselerinen) anıqlanadı. Klient ádette ózgesheliklerdi «qashan» operatorları arqalı túsindiredi — mısalı, «Men 'saqlaw' túymesin basqanda, fayl saqlanıwı kerek hám saqlanbaǵan fayl eskertiwi joq bolıwı kerek». Birlik testleri hám prezenter kodı «qashan» operatorlarınıń aǵımına boysınadı. Prezenter kórinis waqıyalarınıń iske túsiriliwin kútedi (mısalı, saqlaw túymesiniń basılıwı) hám óz gezeginde oǵan juwap retinde kóriniske (mısalı, eskertiw xabarın jasırıw) hám modelge (mısalı, fayldı saqlaw operaciyasın baslaw) shaqırıwlar isleydi. Qosımshanıń kóp ózgeshelikleri bir monolit MVP kósherin qolaysız etip qoyıwı múmkin. Prezenter birinshi qosımshanı bir neshe MVP kósherlerine bóliwdi usınadı. GUI qosımshasında hárbir ekran, dialog aynası hám quramalı vidjet bir MVP kósheri menen kórsetiledi (onıń funkcional dizaynı klient gúrrińi menen belgilenedi). Jıynalǵan kósherler arasındaǵı baylanıs modeller arasındaǵı programmalıq baylanıslar arqalı ámelge asırıladı. == Derekler == {{Derekler}} * {{Cite journal|last1=Alles|first1=Micah|last2=Crosby|first2=David|last3=Erickson|first3=Carl|last4=Harleton|first4=Brian|last5=Marsiglia|first5=Michael|last6=Pattison|first6=Greg|last7=Stienstra|first7=Curt|date=2006|title=Presenter First: Organizing Complex GUI Applications for Test-Driven Development|url=https://web.archive.org/web/20070306091009/http://atomicobject.com/files/PresenterFirstAgile2006.pdf|journal=Agile|pages=276–288}} * {{Cite journal|last1=Crosby|first1=David|last2=Erickson|first2=Carl|title=Big, Complex, and Tested? Just Say 'When'|url=https://web.archive.org/web/20070723173300/http://atomicobject.com/files/BigComplexTested_Feb07.pdf|journal=Better Software Magazine}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ mx9s16px13jn0dad9xzp0p2t9dizv41 0 34514 275178 215538 2026-10-18T22:20:34Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275178 wikitext text/x-wiki {{2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınları}} [[Italiya]]daǵı [[2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınları|2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarında]] konkide júriwdiń hár túrli baǵdarları boyınsha 4 [[Olimpiada rekordı]] (OR) ornatıldı. == Short-trek == {{seealso|2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarında short-trek}} {| class="wikitable" !Jarıs !Sáne !Basqısh !Sportshı !Mámleket !Waqıt !Rekord !Derep |- |[[2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarında short-trek – aralas 2000 metrge estafeta|2000 m aralas estafeta]] |[[10-fevral]] |B finalı | align="left" |[[Xandra Velzeboer]] [[Michelle Velzeboer]] [[Teun Boer]] [[Jens van 't Wout|Jens van ´t Wout]] | align="left" |{{NLD}} |2:35.537 |[[Short-trektegi Olimpiada rekordları dizimi|OR]] |<ref>[https://web.archive.org/web/20260210141840/https://wmr-static-assets.scd.dgplatform.net/wmr/static/_PDF/OWG2026/STK/2026-02-10/STKXRELAY4------------FNL---------__C73B_1.0.pdf]</ref> |} == Konkide júriw sportı == {{seealso|2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarında konkide júriw sportı}} {| class="wikitable" |- ! Jarıs !! Sáne !! Basqısh !! Sportshı !! Mámleket !! Waqıt !! Rekord !! Derep |- |[[2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarında konkide júriw sportı – hayallar, 3000 metr|Hayallar arasında 3000 metr]] | [[7-fevral]] | 8-jup | align=left|[[Francesca Lollobrigida]] | align=left|{{FlagIOC|ITA|2026-jılǵı Qısqı}} | 3:54.28 | {{OlyR|speed skating}} |<ref>{{Web deregi | bet = Speed Skating – Women's 3000m – Results| url = https://wmr-static-assets.scd.dgplatform.net/wmr/static/_PDF/OWG2026/SSK/2026-02-07/SSKW3000M-------------FNL-000100--__C73A_1.0.pdf| jumıs = olympics.com/milano-cortina-2026| sáne = 2026-jıl 7-fevral | qaralǵan sáne = 2026-jıl 7-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Speed Skating – Women's 3000m – Results| url = https://media.isuresults.eu/downloads/results_20260207164323.pdf| jumıs = media.isuresults.eu| sáne = 2026-jıl 7-fevral | qaralǵan sáne = 2026-jıl 7-fevral }}</ref> |- | [[2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarında konkide júriw sportı – erler, 5000 metr|Erler arasında 5000 metr]] | [[8-fevral]] | 9-jup | align=left|[[Sander Eitrem]] | align=left|{{FlagIOC|NOR|2026-jılǵı Qısqı}} |6:03.95 |{{OlyR|speed skating}} |<ref>{{cite news |title=Speed skating-Norway's Eitrem wins men's 5,000m gold at Milano Cortina |url=https://www.reuters.com/sports/speed-skating-norways-eitrem-wins-mens-5000m-gold-milano-cortina-2026-02-08/ |access-date=8 February 2026 |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Speed Skating – Men's 5000m – Results| url = https://wmr-static-assets.scd.dgplatform.net/wmr/static/_PDF/OWG2026/SSK/2026-02-08/SSKM5000M-------------FNL-000100--__C73A_1.0.pdf| jumıs = olympics.com/milano-cortina-2026| sáne = 2026-jıl 8-fevral | qaralǵan sáne = 2026-jıl 8-fevral }}</ref> |- |[[2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarında konkide júriw sportı – hayallar, 1000 metr|Hayallar arasında 1000 metr]] |[[9-fevral]] | 15-jup | align="left" |[[Jutta Leerdam]] | align="left" |{{FlagIOC|NED|2026-jılǵı Qısqı}} |1:12.31 |{{OlyR|speed skating}} |<ref>{{Web deregi | sáne = 2026-jıl 9-fevral | bet = Speed skating-Netherlands' Leerdam channels expectations to win gold| url = https://www.reuters.com/sports/speed-skating-netherlands-leerdam-channels-expectations-win-gold-2026-02-09/| qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-fevral | jumıs = Reuters}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2026-jıl 9-fevral | bet = Speed Skating - Women's 1000m| url = https://media.isuresults.eu/downloads/results_20260209175355.pdf| qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-fevral }}</ref> |} == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/schedule Rásmiy sayt] {{Olimpiadada ornatılǵan rekordlar}} [[Kategoriya:2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınları]] [[Kategoriya:Olimpiada oyınlarında ornatılǵan jáhán hám Olimpiada rekordları|2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınları]] gvdg7cwopfdc7jkw24t2l3knv6cwzk4 0 34618 275216 215551 2026-10-19T05:48:40Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275216 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Сталинский дом со шпилем в Никополе.jpg|thumb|[[Nikopol (Ukraina)|Ukrainanıń Nikopol qalasındaǵı]] [[Stalin ampiri stili|Stalin ampiri stili]]]] '''Stalinka''', '''Stalinshe kóp qabatlı turaq-jaylar''' yamasa '''[[Stalin dáwiri|Stalin dáwiriniń]] imaratları''' — bul [[SSRA]]da [[1933-jılı Sovet Awqamında|1933]]-jıldan [[1961-jılı Sovet Awqamında|1961]]-jılǵa shekem, tiykarınan, [[Iosif Stalin]] hákimiyatı dáwirinde qurılǵan [[kóp qabatlı turaq-jaylar|kóp qabatlı turaq-jaylar]] ushın qollanılatuǵın ápiwayı sóylew tilindegi termin esaplanadı. Olar, tiykarınan, neoklassikalıq stilde ([[Stalin ampiri stili|Stalin klassicizmi]]) qurılǵan. Stalinkalar — bul janbaytuǵın materiallardan islengen, tolıq kommunallıq xızmetler menen támiynlengen hám, ádette, keminde eki qabatlı bolǵan bekkem qurılǵan kóp kvartiralı imaratlar. «Stalinka» termini Stalin dáwiriniń basqa túrdegi turaq-jay imaratların, mısalı [[barraklar|baraklar]], kommunallıq xızmetleri joq gerbish úyler yamasa bir qabatlı jeke yamasa [[eki shańaraqlı úy|eki shańaraqlı úyler]]di óz ishine almaydı<ref>{{Web deregi | bet = How did apartment blocks change under Stalin, Khrushchev & Brezhnev?| url = https://www.gw2ru.com/history/2970-stalinka-khrushchyovka-brezhnevka}}</ref><ref name=":0">{{Web deregi | bet = Stalinist Building Project| url = https://propertygeorgia.ge/en/media/news/504-stalinist-building-project| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | jumıs = Property Georgia}}</ref><ref name=":1">{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 15-fevral | bet = The World of Science Without Borders - Proceedings of the 6th International Scientific and Practical Conference for Young Researchers| url = https://www.tstu.ru/book/elib/pdf/2019/mnbg.pdf}}</ref>. [[Fayl:House on Khreschatyk, Kiev 02.jpg|thumb|[[Kiev]]diń [[Xreshchatik kóshesi]]ndegi úy]] «Stalinkalar» sapalı qurılǵan, keń hám abıroylı bolǵan. Ádette, oraylıq kóshelerde jaylasqan bul úyler 1933-jıldan 1961-jılǵa shekem, tiykarınan, [[sovet elitası|sovet elitası]] — partiya aǵzaları, sovet xızmetkerleri, [[intelligenciya|intelligenciya]], alımlar, áskeriy basshılar, jazıwshılar hám aktyorlar ushın qurılǵan. Qızıl gerbishlerden yamasa mineral panellerden islengen bolıp, ıssılıq saqlaw ushın diywalları qalıń (60–70 cm) bolǵan, potolokları biyik (4,3 metrge shekem), tereze aldı keń hám joybalanıwı jaqsı oylanǵan. Kvartiralardıń kópshiligi 3–5 xanalı (57–210 m²) bolıp, kishilew bir xanalı úyler (32–50 m²) siyrek ushırasqan hám kóbinese kiriw awızları qasında jaylastırılǵan. Waqıt ótiwi menen Stalin dáwiriniń turaq-jayları status hám sapasın nıshanına aylandı hám olardıń kópshiligi búgingi kúnde de [[Post-sovetlik mámleketler|post-sovetlik qalalarda]] ele de saqlanıp qalǵan<ref name=":0" /><ref>{{Web deregi | bet = Housing| url = https://www.globalsecurity.org/military/world/russia/housing-stalinki.htm| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | jumıs = www.globalsecurity.org}}</ref>. == Táriypleniwi == === Atamasınıń kelip shıǵıwı hám variantları === Bul túrdegi imaratları táriyplew ushın qollanılatuǵın terminlerge «Stalinshe úy» («сталинский дом»), «Stalinka» («сталинка») hám siyrekirek «Stalinshe imarat» («сталинское здание») kiredi. Bul atamalardıń barlıǵı imaratlar qurılǵan dáwirdegi basshı [[Iosif Stalin|Iosif Vissarionovich Djugashviliniń]] (Iosif Stalin) laqabınan kelip shıqqan. «Stalinshe úy» sóz dizbegi Moskva hám Sankt-Peterburgta bul qalalardıń turaq-jay fondında bunday imaratlardıń toplanıwı hám úlesi joqarı bolǵanlıǵı sebepli jiyirek qollanıladı. Sol waqıtta «Stalinka» termini burınǵı SSRAdıń basqa iri qalalarında, ásirese [[Smolensk]], [[Magnitogorsk]] hám [[Vladivostok]] sıyaqlı regional hám industrial oraylarda keń tarqalǵan. Bul imaratlardaǵı kvartiralar, ádette, «Stalinkalar» dep ataladı, al «Stalinshe kvartira» («сталинская квартира») sóz dizbegi siyregirek qollanıladı. «Stalinka» termininiń sinonimi retinde «tolıq ólshemli kvartira» («полногабаритная квартира») yamasa «tolıq metrajlı kvartira» («полнометражная квартира», geyde qısqasha «полнометражка») terminleri, kóbinese «1950-jıllardaǵı imaratta» degen túsindirme menen qollanılıwı múmkin. Atap ótiw kerek, «Stalinka» termini bul imaratlar qurılıp pitkennen, shama menen, otız jıl ótkennen keyin, [[Brejnev dáwiri|Brejnev dáwirinde]] 1970-jıllardıń ortalarında keń tarqalǵan «[[Xrushchevka|Xrushchevka]]» («хрущёвка») terminine juwap retinde payda bolǵan. === Tariyxı hám qurılıs dáwiri === [[Fayl:Sankt-Petěrburg 168.jpg|thumb|[[Leningrad]]taǵı Kuznecov kóshesindegi 44-úy. Onıń qurılısı arxitekturalıq artıqmashılıqlarǵa qarsı gúres haqqındaǵı qarar qabıllanǵannan keyin, túpnusqa joybarǵa hesh qanday ózgeris kirgizilmey juwmaqlanǵan.]] Búgingi kúnde «Stalinshe imaratlar» termini urısqa deyingi (Ekinshi [[Sovet Awqamınıń besjıllıq jobaları|Besjıllıq jobadan]] baslap, 1933–1937) «SSRAda turaq-jay hám kommunallıq xızmetlerdi túpkilikli jaqsılaw» prioriteti menen qurılǵan úylerdi de, urıstan keyingi tikleniw dáwirinde [[1955-jılı Sovet Awqamında|1955]]-jılǵa shekem qurılǵan úylerdi de bildiredi. Sol jılı húkimet «Joybarlaw hám qurılıstaǵı artıqmashılıqlardı saplastırıw haqqında» qarar shıǵardı, bul bolsa Stalin arxitekturasınıń rásmiy aqırı boldı. ==== Stalin qurılısınıń juwmaqlanıwı ==== Stalin imaratlarınıń qurılısı tiykarınan [[1961-jılı Sovet Awqamında|1961]]-jılı, tiykarǵı qalalardaǵı aqırǵı iri qalanı joybarlaw joybarları ózgerissiz juwmaqlanǵan waqıtta toqtatıldı. Bunıń kórnekli mısallarınıń biri — Leningradtaǵı Kuznecovskaya kóshesindegi 44-úy. Arxitekturalıq bezewlerge qarsı 1955-jılǵı qararǵa qaramastan, joybar ózgerissiz tamamlandı. [[1957-jılı Sovet Awqamında|1957]]-jılǵı «[[Old Khottabych|Starik Xottabıch]]» filminiń [[Moskva Jeńis parki|Moskva Jeńis parkinde]] (Leningrad) túsirilgen saxnasında bul imaratıń pitpegen 12 qabatlı bólimleri kórinedi, onıń silueti parktiń oraylıq meridianal alleyalarınan birin jabıw ushın joybarlastırılǵan edi. ==== Arxitekturalıq stiller ==== * [[Urıs aralıǵı dáwiri|Urıs aralıǵı dáwirindegi]] Stalin imaratları geyde [[Postkonstruktivizm|postkonstruktivizm]] retinde klassifikaciyalanadı (onıń eń jaqsı kórinisi [[Sovetler sarayı|Sovetler sarayı]] esaplanadı)<ref name=":2">{{Web deregi | bet = RUSSIA and USSR| url = http://architecture-history.org/schools/RUSSIA%20and%20USSR%C2%A0.html| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | jumıs = architecture-history.org}}</ref>. * [[Urıstan keyingi dáwir|Urıstan keyingi]] Stalin imaratları kóbinese [[Stalin ampiri stili|Stalinshe ampir]] («Stalin neoklassicizmi») dep ataladı<ref name=":2" />. Stalin 1953-jılı qaytıs boldı, al klassikalıq Stalin arxitektura dáwiri 1955-jıldan keyin, artıqsha bezewlerge qarsı qarardan soń juwmaqlandı. ==== Ótiw dáwiri (1955–1962): «Jalańashlanǵan Stalin» imaratları ==== 1955-jıldan 1962-jılǵa shekemgi ótiw dáwirindegi imaratlar Stalin dáwiriniń monumentallıǵın dekorativlik elementlerdiń derlik tolıq joqlıǵı menen birlestirdi. Bul imaratlarǵa 1-410 (SAKB), 1-418, 1-419, 1-420, 1-428, 1-460, 1-506 hám II-14 sıyaqlı seriyalar kiredi. Kóbinese «yarım stalinkalar, yarım xrushchevkalar» yamasa «jalańashlanǵan stalinkalar» dep atalatuǵın bul imaratlardı Moskva hám basqa sovet qalalarında ele de kóp muǵdarda tabıwǵa boladı. Bunıń kórnekli mısallarınıń biri — Moskvadaǵı [[Profsoyuznaya kóshesi (Moskva)|Profsoyuznaya kóshesi]]niń arqa bólimi bolıp, ol, tiykarınan, usı ótiw dáwiri imaratlarınan ibarat. Ápiwayılastırılıwına qaramastan, bul imaratlardaǵı kvartiralar ele de [[1954-jılı Sovet Awqamında|1954]]-jılǵı Sovet qurılıs normaları hám qaǵıydalarında (SNiP) kórsetilgen Stalin dáwiri standartlarına sáykes kelgen<ref>{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 7-dekabr | bet = Нормы строительного проектирования 1954г.| url = http://www.norm-load.ru/SNiP/old-snip/snip_54/226-230.htm| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191207201720/http://www.norm-load.ru/SNiP/old-snip/snip_54/226-230.htm| arxivsáne = 2019-jıl 7-dekabr }}</ref>. ==== Massalıq turaq-jay qurılısına ótiw ==== 1950-jıllardıń basına kelip sovet [[qalanı joybarlaw|qalanı joybarlaw]] xızmeti standartlastırılǵan turaq-jay qurılısına ótti. Tiykarǵı ózgerisler tómendegilerdi óz ishine aldı: * Qurılıstı tezletiw ushın tayın temir-beton elementlerin engiziw. * Órtke qáwipli bolǵan aǵash pollar hám tóbelerdi saplastırıp, olardı temir-beton plitalar menen almastırıw. * Standartlastırılǵan joybarlar boyınsha qurılǵan «Stalinkalardıń» payda bolıwı. Biraq, sovet siyasatı kishilew hám arzanlaw kvartiralardan ibarat industrial, massalıq islep shıǵarılatuǵın turaq-jaylarǵa baǵdarlanǵanlıǵı sebepli, Stalin dáwirindegi turaq-jay qurılısı [[1958-jılı Sovet Awqamında|1958]]-jıldan baslap keskin azaydı. Bul jaǵday Stalin stiliniń tuwrıdan-tuwrı miyrasxorı bolǵan dáslepki xrushchevkalar dáwiriniń baslanıwına alıp keldi. Ayırım Stalin imaratları 1961-jılǵa shekem inerciya menen qurılıp pitkerildi. == Jobalanıwı == Ádette, Stalin dáwiri kvartiraları áhmiyetli sandaǵı [[xana|xana]]larǵa iye — ádepki boyınsha úsh yamasa tórt, siyregirek eki yamasa tórtten kóp. Bir xanalı stalinkalar sheklengen muǵdarda qurılǵan. Xanalar bólek-bólek yamasa bir-birine tutas bolıwı múmkin (úsh xanalı stalinkalarda, ádette, eki xana birlestirilgen)<ref>{{Web deregi | familiya = Malaia| at = Kateryna L.| sáne = 2019-jıl 1-aprel | bet = Domestic Space in the Times of Change: the Collapse of the USSR, 1985-2000s| url = https://dc.uwm.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3102&context=etd| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | jumıs = University of Wisconsin Milwaukee| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240512134231/https://dc.uwm.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3102&context=etd| arxivsáne = 2024-jıl 12-may }}</ref>. Stalinkalardıń ulıwma maydanı, ádette, tómendegishe boladı<ref>{{Web deregi | bet = Агентство недвижимости — Красноярск| url = http://mgs.kras.ru/realty4/reference.php?item=plans&id_subj=94| url-status = dead}}</ref>: * 1 xanalı — 32–50 [[Kvadrat metr|m²]]; * 2 xanalı — 44–70 m²; * 3 xanalı — 57–85 m²; * 4 xanalı — 80–110 m². 1950-jıllarda, xrushchevkalar massalıq qurıla baslaǵanǵa deyin boy kótergen sońǵı stalinkalar [[Qurılıs normaları hám qaǵıydaları|SNiP]] boyınsha 1954-jılı joybarlastırılǵan edi<ref>{{Web deregi | bet = Нормы строительного проектирования 1954г.| url = http://www.norm-load.ru/SNiP/old-snip/snip_54/226-230.htm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220929213702/https://norm-load.ru/SNiP/old-snip/snip_54/226-230.htm| arxivsáne = 2022-jıl 29-sentyabr | qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | jumıs = www.norm-load.ru}}</ref>. SNiPke muwapıq, barlıq turaq-jay imaratları shıdamlılıǵına, órtke turaqlılıǵına, kommunallıq qolaylıqlar menen támiynleniwine hám xanalardıń bezetiliwine qaray 3 klassqa — I (eń joqarı), II, III — bólingen. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Kvartiradaǵı xanalar sanı ! rowspan="2" |Kvartiranıń jasaw maydanı, m² ! colspan="3" |Minimal maydan, m² |- !asxana !ulıwma (miyman) xanası !uyqılaw xanası |- |1 |18-22 |7 | - | - |- |2 |25-32 |7 |16 |9 |- |3 |36-50 |7 |16 |9 |- |4 |56-65 |8 |18 |9 |- |5 |80-95 |10 |24 |9 |- |6 |100-120 |12 |30 |9 |- |7 |130-160 |15 |30 |9 |} Sońǵı Stalin dáwiri imaratlarındaǵı kvartiralarda [[Miymanxana|miymanxanası]], [[asxana|asxana]], [[koridor|koridor]], vanna yamasa dush (III klass hám tómengi qabatlı II klass imaratlarınan tıs), tualet hám keminde 0.6 m² xojalıq xanası yamasa diywallı shkaflar bolıwı shárt bolǵan. Miymanxanalarında potolok biyikligi 3.0 metrden kem bolmawı talap etildi. Bul kvartiralar [[Oraylasqan suw támiynatı|oraylasqan suw támiynatı]], kanalizaciya hám ısıtıw sistemaların óz ishine alıwı kerek edi. Biraq, kommunallıq tarmaqlarǵa jalǵanıw imkaniyatı bolmaǵan tómen klasslı imaratlarda joybarlar pesh penen jılıtıwdı názerde tutıwı hám suw támiynatı menen kanalizaciyanı keleshekte ornatıw imkaniyatı menen qaldırıwı múmkin edi. Ayırım Stalin imaratlarınıń podvallarında jeke qazanxanalar bolǵan, olardı sırtqı gerbish morıdan tanıwǵa boladı. Ádette, qala infrastrukturası rawajlanǵan sayın bul qazanxanalar toqtatılıp, podval maydanları balalar sport klubları sıyaqlı hár túrli maqsetlerde paydalanılǵan, biraq morılar kóbinese saqlanıp qalǵan. Kóp jaǵdaylarda bir qazanxana tek óz imaratına emes, bálki jaqın aradaǵı birneshe imaratlara da xızmet kórseten. I-204 seriyasınıń ayırım variantları sıyaqlı ayırım Stalin imaratları pesh penen jıllıtıwǵa súyengen, bul tolıq kommunallıq baylanısları joq jańadan rawajlanıp atırǵan aymaqlarda waqtınsha ilaj retinde isletilgen. Bul imaratlardı shatır ústinen shıǵıp turǵan iri morılarınan hám podvallardaǵı kómir saqlaw xanalarınan ajıratıwǵa boladı. Keyinirek oraylıq jıllıtıw sistemaları ornatılǵanda, kvartiralardaǵı peshler alıp taslandı, biraq morılar ádette saqlanıp qaldı. Bul jaǵday házirgi turǵınlarǵa bul úylerde kamin sıyaqlı qolaylıqlardı ornatıw imkaniyatın beredi. == Imaratlardıń klassifikaciyası == Stalin imaratları hám kvartiraları, ádette, eki túrge bólinedi: * [[Nomenklatura]] (elita) imaratları * Standart (massalıq) Stalin úyleri<ref>{{Web deregi | bet = Сталинка — особенности планировки| url = http://redrealty.ru/modules/Articles/article.php?storyid=51| url-status = dead}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Сталинки / Статьи / Дома в Санкт-Петербурге| url = http://domavspb.narod.ru/stati/stalinki/| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110704070005/http://domavspb.narod.ru/stati/stalinki/| arxivsáne = 2011-07-04 <!-- 070005 --> | jumıs = domavspb.narod.ru}}</ref> === Nomenklatura (elita) turaq-jayları === ==== Lyuks Stalin imaratları ==== [[Fayl:Stalinka.jpg|thumb|[[Chelyabinsk]] qalasınıń orayındaǵı elita Stalin úyleri, 1970-jıllardıń ortası]] Bul joqarı dárejeli Stalin imaratları, sonday-aq «vedomstvo turaq-jayları» (ведомки) dep te atalǵan, olar sovet jámiyetiniń joqarı qatlamları — partiya xızmetkerleri, húkimet hám ekonomika basshıları, joqarı dárejeli áskeriy oficerler, huqıq qorǵaw uyımları xızmetkerleri hám de kórnekli alımlar menen kórkem ónerpazlar ushın qurılǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Mitalov| at = Illia| sáne = 2021 | bet = Kyiv residential upgrade: revitalisation of mass housing estate of 1960's| url = https://repositum.tuwien.at/bitstream/20.500.12708/17937/1/Mitalov%20Illia%20-%202021%20-%20Kyiv%20residential%20upgrade%20revitalisation%20of%20mass%20housing...pdf| jumıs = Technischen Universität Wien}}</ref><ref name=":1" />. Bul imaratlar keń joybarlanıwı menen ajıralıp turǵan, kóbinese hár qabatta tek ekiden tórtke shekem iri kvartira bolǵan, keń koridorları, úlken asxanaları, bólek vannaları hám 15–30 m² aralıǵındaǵı xanaları bolǵan. Ayırımları, hátte, skulptorlar hám súwretshiler ushın ustaxanalardı da óz ishine alǵan (mısalı, Joqarı Maslovka, 1 hám 3). Kvartiralar úydegi jumıs kabinetleri, kitapxanalar hám balalar xanaları ushın jetkilikli dárejede úlken bolǵan. Birinshi qabattaǵı kvartiralar geyde [[birgelikte jasaw|birgelikte jasaw]] (kommunallıq) ushın, mısalı qáwipsizlik xızmetkerleri, dvorlikler hám t.b. ushın bólingen. [[Fasat|Fasatlar]] [[tas qaplama|tas qaplamalar]] ([[granit|granit]], [[mramor|mramor]]) yamasa joqarı sapalı [[keramikalıq plita|keramikalıq plitalar]] menen bay bezetilgen hám kóbinese lepka, [[barelyef|barelyef]]ler hám hátte statuyalarǵa iye bolǵan. ==== Direktorlar úyleri ==== [[Fayl:1950s Elite Housing Moscow (Stalinka) RSA.jpg|thumb|Moskva, Vavilova kóshesi, 55/7 — 1950-jıllardıń ortasındaǵı [[Rossiya ilimler akademiyası|Rossiya ilimler akademiyası]]nıń direktorlar úyiniń mısallı]] Elita turaq-jaylarınıń bir túri bolǵan direktorlar úyleri iri industrial hám ilimiy menedjerler ushın qurılǵan. Bul imaratlar klassikalıq arxitektura elementlerine iye bolǵan, biraq bezewleri azıraq bolǵan. Olar úlken bolıp, kóbinese birinshi qabatları biyik hám lepka hám naǵıslar menen bezetilgen. Kópshiliginde temir-beton yamasa aralas materiallardan islengen tóbeler bolǵan hám bes qabattan biyik imaratlar [[lift|lift]]ler menen támiynlengen (sovet qurılıs kodeksi boyınsha shártli túrde talap edi)<ref name=":3">{{Web deregi | bet = 5 unexpected facts about Soviet panel buildings| url = https://www.gw2ru.com/lifestyle/3270-5-unexpected-facts-about-soviet-panel-buildings| arxivurl = https://web.archive.org/web/20250810190207/https://www.gw2ru.com/lifestyle/3270-5-unexpected-facts-about-soviet-panel-buildings| arxivsáne = 2025-jıl 10-avgust | qaralǵan sáne = 2025-jıl 21-dekabr | jumıs = www.gw2ru.com| til = en-US}}</ref>, ayırım jaǵdaylarda bolsa asxanada jeke musoroprovodlar da bolǵan. Potolok biyikligi 2,9 dan 3,2 metrge shekem yamasa onnan da biyik bolǵan<ref name=":1" />. Bul imaratlar, ádette, qala oraylarında, iri prospektler boyında hám maydanlar qasında jaylasıp, kóbinese arxitekturalıq dıqqatqa ılayıq orınlar retinde joybarlanǵan. Stalin dáwiri qurılısı tamamlanǵannan keyin, olardıń ornın {{ill|ru|Башня Вулыха|lt=Vulykh towers|Vulyx minarları}} hám keyinirek {{ill|ru|Цековский дом|lt=Tsekovsky buildings|Tsekovsky úyleri}} iyeledi. === Ápiwayı Stalin imaratları === Massalıq túrde qurılǵan «stalinkalar» ózleriniń elita túrlerine qaraǵanda ápiwayılaw bolǵan. Olardıń tek jumısshılar ushın qurılǵanı haqqındaǵı pikir — bul qáte túsinik; kóplegen tájiriybeli jumısshılar hám miynet aldınǵıları jaqsı joybarlanǵan Stalin imaratlarınan kvartiralar alǵan<ref name=":1" />. Biraq, kvartira ólshemleri menen gezekte turǵan turǵınlardıń haqıyqıy demografiyasınıń sáykes kelmewi sebepli, kóplegen úsh hám tórt xanalı kvartiralar kommunallıq turaq-jaylarǵa aylandırıldı. Ayırım Stalin imaratları koridor stilinde joybarlanǵan bolıp, bul olardıń dáslep jumısshılar hám studentler ushın jataqxana retinde móljellengenin kórsetedi. '''Standart Stalin turaq-jaylarınıń tiykarǵı belgileri:''' * Elita imaratlarına qaraǵanda kishirek xanalar, biraq ele de xrushchevkalarǵa qaraǵanda úlken. * Tiykarǵı xana ólshemi 10 m² den asqan (bul bir tárepten biyik 3 metrli potoloklar menen baylanıslı). * Ayırım úsh xanalı kvartiralarda eki tutas xana bolǵan, olardı aralıq esikti alıp taslaw arqalı bóliwge bolatuǵın bolǵan («yarım tutas xanalar»). * Fasatları ápiwayılaw bolǵan, kóbinese lepka bezewleriniń ornına [[Rustika (arxitektura)|rustika]] diywallar, [[karniz|karnizlar]] yamasa minimal barelyefler qollanılǵan. * Sırtqı diywallar gerbishli (qızıl yamasa silikat); ayırımları shtukaturkalanbay qaldırılǵan. * Beton ornına geyde aǵashlı shatır tóbeleri isletilgen. * Stalin dáwiri jataqxanalarında vanna xanaları bolmaǵan. '''Infrastruktura hám kommunallıq xızmetler''' * Issı suw ya oraylıq jılıtıw stanciyalarınan (TETS) yamasa kvartira ishindegi gazlı kolonkalar (suw jılıtıwshılar) arqalı jetkerip berilgen. * Musoroprovodlar hám liftler tek altı qabatlı yamasa onnan biyik imaratlarda ornatılǵan, bul sovet qurılıs kodeksi boyınsha shártli bolǵan<ref name=":3" />, bul qaǵıyda Xrushchev dáwirinde de dawam etti. Standart «stalinkalar» kóbinese [[jumısshı qonısı|jumısshı qonıslarında]], [[qala tipli qonıs|qala tipli qonıslarda]] yamasa zavod jumısshıları ushın arnalǵan máhállelerde qurılǵan. Ayırımları standartlastırılǵan elementlerden paydalansa da, olar Xrushchev dáwirindegi [[Cheryomushki rayonı|Cheryomushki]] sıyaqlı birdey massalıq turaq-jay rayonların payda etpedi. Hátte, Stalin dáwiri jataqxanaları da ápiwayı turaq-jay imaratlarına uqsas fasatlar menen joybarlanıp, arxitekturalıq birlikti saqlap qalǵan. <gallery mode="packed" heights="150"> Fayl:Проспект Ленина 146.jpg|6 qabatlı Stalin imaratı, Lenin prospekti 146, [[Rybinsk]] Fayl:Volgograd tractorniy.jpg|[[Volgograd]]taǵı Stalin imaratı — «standart» túri Fayl:Novosibirsk 1958.png|[[Novosibirsk]]tegi Stalin imaratı, 1958-jılı qurılǵan. 1956-jıldan keyin [[Novosibirsk raffinad zavodi|Siyrek metallar zavodınıń]] basshıları ushın Novosibirskte túpnusqa joybardaǵı bezew elementlerisiz qurılǵan klassikalıq Stalin stilindegi imarat. Fayl:Odesa Bogdana Khmalnytskogo 15-19.jpg|[[Odesa]]daǵı Stalin imaratı, Bogdan Xmelnitskiy kóshesi Fayl:Tallinn Gonsiori tn 3.jpg|[[Tallinn]]daǵı [[Gonsiori kóshesi]]ndegi Stalin imaratı (1951) Fayl:2022 Tallinn Koidu street 122 (mobil).jpg|Tallinndaǵı [[Koydu kóshesi (Tallinn)|Koydu kóshesi]]ndegi Stalin imaratı (1954) Fayl:Tallinn Kentmanni tänav.jpg|Tallinndaǵı [[Kentmanni kóshesi]]ndegi Stalin imaratı (1956) Fayl:Lenina Avenue in Yaroslavl 02.jpg|[[Yaroslavl]]daǵı Lenin prospektindegi Stalin imaratı </gallery> '''Tómen qabatlı Stalin imaratları''' Ápiwayı Stalin imaratlarınıń keń tarqalǵan túri — bul 1 den 3 qabatqa shekemgi [[tómen qabatlı imarat|tómen qabatlı úyler]]. Eń kóp tarqalǵanı 8 den 18 ge shekem kvartirası bar eki qabatlı imaratlar esaplanadı, degen menen áhmiyetli tórt qabatlı turaq-jaylar, [[mezonin|mezonin]]li úyler hám bir qabatlı jeke yamasa jup kottedjler de qurılǵan. Tómen qabatlı Stalin imaratları urıstan keyingi dáwirde [[1960-jıl Sovet Awqamında|1960]]-jılǵa shekem qurılǵan. Bul úyler [[turaq-jay imaratları seriyası|tayın standart seriyalar]] boyınsha qurılǵan bolıp<ref>{{Web deregi | sáne = 2017-jıl 10-yanvar | bet = Каталог серий типовых жилых и нежилых малоэтажных зданий - Непарадный сталианс| url = http://su-maloetazhki.livejournal.com/11841.html| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170110171628/http://su-maloetazhki.livejournal.com/11841.html| arxivsáne = 2017-jıl 10-yanvar }}</ref>, olar birneshe varianttı óz ishine alǵan: bir, eki yamasa úsh podyezdli imaratlar, múyeshli joybarlar, birinshi qabatında dúkanları bar úyler, sonday-aq jataqxanalar. Tómen qabatlı qurılıstan paydalanıw birneshe artıqmashılıqlardı usındı: ol qımbat qurılıs úskenelerin talap etpedi, oǵan tómen kvalifikaciyalı jumısshılardı — sonıń ishinde nemec áskeriy tutqınların hám tutqınlardı — ornalastırıwǵa bolatuǵın boldı hám úy qurılısı kóp waqıt almadı. Bul jaǵday bul imaratlarıń «Nemec úyleri» dep atalıwın túsindiredi, degen menen bul imaratlardıń barlıǵı da nemecler tárepinen qurılmaǵan. Sankt-Peterburgta «Nemec kottedjleri»<ref>{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 12-dekabr | bet = Дома в Санкт-Петербурге - Немецкие котеджи| url = http://domavspb.narod.ru/index/0-195| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161212154231/http://domavspb.narod.ru/index/0-195| arxivsáne = 2016-jıl 12-dekabr }}</ref> termini qalanıń tiykarǵı arxitekturası menen salıstırǵanda tómenligi (2–3 qabat) sebepli keń tarqalǵan. 1990 hám 2000-jıllarda bul úylerdiń ayırımlarındaǵı barlıq kvartiralar satıp alınıp, keyinirek olar «haqıyqıy» kottedjlerge (jeke turaq-jaylarǵa) aylandırıldı. Tómen qabatlı úylerdiń joybarı jeńillestirilgen edi: diywalları qawıs gerbishten yamasa shlakobloktan, tóbeleri aǵashtan islengen hám podvalsız bolǵan. Tómen qabatlı úyler ádette sanaat kárxanaları qasındaǵı jumısshı qonısları ushın móljellengen. Kárxananyń jaylasqan ornı hám kólemine qaray, bul qonıslarda suw támiynatı, kanalizaciya, oraylıq jıllıtyıw yamasa basqa kommunallıq xızmetler bolmawı múmkin edi. Nátiyjede, hár túrli joybarlar vanna xanası bar yamasa joq, oraylıq yamasa pesh penen jıllıtılatuǵın úylerdi óz ishine alǵan. Ayırım joybarlarda oraylıq suw támiynatı yamasa kanalizaciya sisteması bolmaǵan — onıń ornına shıǵındı shuqırlı tualetler isletilgen. Aqırǵıları «bekkem» Stalin úyleri menen waqtınsha barak tipli imaratlar arasındaǵı aralıq jaǵdaydı iyeleydi. Tómen qabatlı qurılıslar kvartallar boyınsha alıp barıldı, bunda 10–30 dana birdey eki qabatlı úyler perimetr boylap hám ishki bólimde jaylastırıldı. Bul birdey qurılıs Xrushchev dáwirindegi massalıq turaq-jay joybarlarınıń baslaması boldı. Biraq, birdey xrushchevka kvartallarınan parqlı túrde, standart tómen qabatlı Stalin imaratları bir seriya ishinde joybarlardıń hár túrliligi, lepka bezewleriniń, kolonalardıń, erkerlerdiń, hár túrli formalı balkonlardıń, quramalı kóp qıyalı shatırlardıń hám basqa da 1955-jılǵı qarar menen jazǵırılǵan «arxitekturalıq artıqmashılıqlardıń» bolıwı sebepli tartımlı kóriniske iye. <gallery mode="packed" heights="160px"> Школьная улица, дом 24. Санкт-Петербург. 2023.JPG|Sankt-Peterburgtaǵı Shkolnaya kóshesi, 24-úy Школьная улица, дом 46. Санкт-Петербург. 2023.JPG|Sankt-Peterburgtaǵı Shkolnaya kóshesi, 46-úy Улица Савушкина, дом 64. Санкт-Петербург. 2023.jpg|Sankt-Peterburgtaǵı Savushkin kóshesi, 64-úy </gallery> === Standartlastırılǵan Stalin imaratları === 1940-jıllardıń aqırında xalıqtı turaq-jay menen támiynlewdi tezletiw ushın [[turaq-jay imaratları seriyası|standart joybarlar]] tiykarında Stalin imaratlarınıń qurılısı baslandı. Jeke joybarlar boyınsha qurılǵan elita «nomenklatura» úyleri menen salıstırǵanda, standart Stalin imaratları ápiwayılaw belgilerge hám ápiwayılastırılǵan arxitekturaǵa iye. Bul dáwirde turaq-jay qurılısı kóleminiń artıwı sebepli standart Stalin imaratları júdá kóp muǵdarda qurıldı. [[Fayl:Улица Харченко, 12, СПб.jpg|thumb|Sankt-Peterburgtaǵı 1-506 [[Iri panelli imarat|iri panelli imarat]]]] Moskvada II-01, II-03 (I-410 (SAKB)), II-14, MG-1 seriyalı standart stalinkalar hám joqarı qolaylıqlı II-02, II-04 seriyalı úyler qurıldı<ref>{{Web deregi | sáne = 2017-jıl 5-sentyabr | bet = Рядовые сталинки: типы и серии {{!}} Жильё и жизнь| url = https://knowrealty.ru/ryadovye-stalinki-tipy-i-serii/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170905144655/https://knowrealty.ru/ryadovye-stalinki-tipy-i-serii/| arxivsáne = 2017-jıl 5-sentyabr }}</ref>. Leningradta bolsa 1-405, 1-415, 1-460 hám basqa seriyalı úyler boy kóterdi<ref>{{Web deregi | sáne = 2017-jıl 21-may | bet = Занимательное квартироведение: сталинские квартиры - Рынок жилья - газета BN.ru| jumıs = Бюллетень недвижимости| url = http://www.gazeta.bn.ru/articles/2013/01/08/98666.html| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170521082322/http://www.gazeta.bn.ru/articles/2013/01/08/98666.html| arxivsáne = 2017-jıl 21-may }}</ref>. 1950-jıllardıń ortalarında [[Iri panelli imarat|iri panelli qurılıs texnologiyası]] engizile baslandı. Kórnekli «panelli stalinkalarǵa» Leningradtıń {{ill|ru|1-506}} seriyası kiredi. == Qurılısı == === Imarat === Stalin imaratlarında isletiletuǵın tiykarǵı [[qurılıs materiali|qurılıs materiali]] — bul [[gerbish|gerbish]]. Urısqa deyingi qurılıslarda tiykarınan qızıl [[keramika|keramikalıq]] gerbish isletilse, keyingilerinde aq [[silikat gerbish|silikat gerbish]] qollanıldı. Sırtqı diywallardıń qalıńlıǵı, ádette, 2,5 gerbish (65 sm), al ishki júk kóteriwshi diywallar 1 den 1,5 gerbishke (25–38 sm) shekem boladı. Aǵash tóbeli Stalin imaratlarında ishki júk kóteriwshi diywallardıń aralıǵı, aǵashtıń [[temir-beton|temir-beton]]ǵa qaraǵanda júk kóteriw qábiletiniń tómenligi sebepli, 6 metrden az bolǵan. Turaq-jay imaratlarına tán bolǵan dástúriy diywallı strukturadan tıs, Stalin imaratlarında jartılay karkaslı aralas joybar qollanıldı. Bul jaǵdayda júk kóteriwshi sırtqı diywallar hám pod’ezd diywalları gerbishli bolǵan. Ishki hám kvartiralar aralıq júk kóteriwshi diywallar bolmaǵan — onıń ornına gerbishli, geyde bolsa temir-betonlı kolonalardan paydalanılǵan. Bul kolonalarda hám sırtqı júk kóteriwshi diywallarda bolat yamasa temir-betonlı gorizontal balkalar jatqızılıp, olar qabatlar aralıq tóbeni uslap turǵan<ref>{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 28-mart | bet = Дома сталинской эпохи| url = http://botista.ru/arrhetektura/145-doma-stalinskoy-epohi.html| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160328171258/http://botista.ru/arrhetektura/145-doma-stalinskoy-epohi.html| arxivsáne = 2016-jıl 28-mart }}</ref>. [[Fayl:Ободранная сталинка и хрущевка (Рыбинск).jpg|thumb|[[Rybinsk|Rybinsk (Rossiya)]] qalasınıń orayındaǵı 1957-jılı qurılǵan «jalanashlanǵan» Stalin úyi (oń jaqta) hám 1-447 seriyalı gerbishli [[Xrushchevka|xrushchevka]] (shep jaqta)]] Gerbishli úyler, ádette, joqarı qabatlılıǵı, názik bezetilgen fasatları, keń kvartiraları hám jaqsı dawıs izolyaciyası menen sıpatlanadı. Tómen qabatlı qurılısta [[shlakoblok|shlakobloklar]] isletildi — shlakobloklı úyler industrial bloklar hám panellerge tiykarlanǵan keleshektegi massalıq qurılıstıń baslaması boldı. Gerbishli qurılısta jeńil qatlamlı úy sızbası qollanılıp, ortadaǵı boslıqlar shlak penen toldırıldı. 1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardıń basında birinchi karkas-panelli úyler, keyinirek bolsa karkassız sızbalar qurıldı. [[Stalin kók-tirewleri]] polat karkas járdeminde qurılıp, sońınan polat konstrukciyalar jartılay betonlandı. Sırtqı tárepten Stalin imaratları shtukaturkalanǵan, al iri «nomenklatura» úylerine tas yamasa keramikalıq plitalar japsırılǵan bolıwı múmkin. Fasatlar, ádette, lepka bezewleri menen bezetilgen. «Artıqmashılıqlarǵa» qarsı kompaniya baslanǵannan keyin hám Xrushchev dáwiri imaratları massalıq qurıla baslaǵanǵa shekem, «jalańashlanǵan» Stalin úyleri lepka bezewlerisiz hám kóbinese shtukaturkasız qurıldı. Qurılıp atırǵan hám jartılay shtukaturkalanǵan úyler de shtukaturkasız qaldırıldı. Stalin imaratlarındaǵı ishki tosqın diywallar, ádette, aǵash taqtaylardan islenip, dranka (juqa aǵash torı) menen qaplanǵan hám shtukaturkalanǵan. Keyingi úylerde gips-beton tosqın diywalları da qollanıldı. Stalin imaratlarınıń fundamenti monolitli lentalı, kolonalı yamasa keyinirek svaylı bolǵan. Iri úyler ushın fundamentler temir-betonnan, al tómen qabatlı imaratlar ushın gerbish hám [[Butobetonlı fundament|butobetonlı fundamentler]] isletilgen. Stalin imaratlarındaǵı tóbeler kóbinese aǵashlı yamasa aralas bolǵan — beton vanna xanası aymaqlarında isletilgen. Aǵash tóbeler aǵash balkalar ústine rásmiylestirilip, geyde bolat balkalardan da paydalanılǵan. Aǵash tóbeli eki qabattan joqarı imaratlarda basqıshlar hám ploshchadkalar janbaytuǵın materiallardan islengen. Rekonstrukciya yamasa órtten keyingi remontlaw waqtında aǵash tóbeler kóbinese paneller yamasa polat konstrukciyalarǵa almastırılıp, keyinirek monolitli beton quyılǵan. Eń iri «nomenklatura» imaratlarında sonday-aq temir-beton tóbeler — tiykarınan, monolitli — isletildi. 1950-jıllardan baslap urıstan keyingi Stalin imaratlarında zavodta islep shıǵarılatuǵın temir-beton plitalar isletile basladı. [[Shlak|Shlak]] hám [[keramzit|keramzit]] dawıs hám ıssılıq izolyaciyası ushın isletildi. Stalin imaratlarınıń shatırı eki yamasa kóp qiyalı bolıp, úlken cherdak (shatır astı boslıǵı) payda etedi; stropil hám qaptaltaǵı qorǵawshı diywalları aǵashlı. Shatır qaplaması retinde shifer yamasa metall isletilgen. Eki qabatlı Stalin imaratları ádette podvalsız qurılǵan. Iri úylerde bolsa úlken podval maydanları bar. Ayırım Stalin imaratlarında (sonıń ishinde urıstan keyingilerinde) urıs jaǵdayları ushın bomba saqlaǵıshlar bar. Kóplegen Stalin imaratlarında balkonlar bar (ol waqıtta lodjiyalar siyrek qurılatuǵın edi). Balkonlar orında quyılǵan hám eki yamasa onnan kóp polat balkalar ústinde turatuǵın monolit plitalar retinde qurılǵan. 1950-jılları qurılǵan úylerde tayın plitalar ele de isletilgen. Stalin imaratlarında potolok biyikligi, ádette, úsh metrden kem emes. Jumısshı tipindegi stalinkalarda bul bir xanada birneshe adam jasawı ushın ([[Birge jasaw|birgelikte jasaw]]) zárúr bolǵan hawa kóleminiń esabı menen túsindirilgen. Imarattıń birinshi qabatı kóbinese biyigirek qurılǵan, onda dúkanlar, [[pochta|pochta]]lar hám basqa da sociallıq áhmiyetke iye obyektler jaylasqan. === Kommunallıq xızmetler === Stalin imaratları kommunallıq xızmetler menen támiynleniwi boyınsha bir-birinen áhmiyetli dárejede parqlanadı. Suwıq [[suw támiynatı|suw támiynatı]] hám [[kanalizaciya|kanalizaciya]] Stalin imaratlarında oraylasqan bolıp, vanna bar jaǵdayda vannaxanası bólek, al vanna joq jaǵdayda birlestirilgen boladı. Jumısshı tipindegi stalinkalarda vannaxanası bolmawı múmkin edi — sanuzel tek rakovina hám tualetten ibarat bolǵan. Bunday jaǵdaylarda ıssı suw támiynatı da bolmaǵan. Keyinirek asxanalarda vannalar yamasa dushlar ornatıldı yamasa vannaxanasın keńeytiw ushın qayta joybarlaw jumısları alıp barıldı. Ayırım eki qabatlı úy joybarlarında ya suw támiynatı, ya kanalizaciya bolmaǵan, al tualet retinde sırtqı [[shıǵındı shuqırı|shıǵındı shuqırı]] qollanılǵan. Biraq, ádette, keleshekte kanalizaciyaǵa jalǵanıw hám tualet ornatıw imkaniyatları esapqa alınǵan. Jılıtıw suwlı, tiykarınan, [[Oraylasqan jılıtıw|oraylasqan]] bolıp, kóbinese joqarıdan tómenge vertikal bólistiriw hám eki trubalı sızba isletilgen. Ayırım úylerde ornatılǵan [[qazanxana|qazanxanalar]] bolǵan, degen menen olardıń kópshiligi keyinirek oraylıq jıllıtyıwǵa jalǵanǵan. Tómen qabatlı Stalin imaratları, ádette, elektrostanciyaǵa yamasa qazanxanaga jalǵanıw imkaniyatına qaray — oraylıq jılıtıw yamasa pesh penen jılıtıw retinde eki variantta joybarlanǵan. Peshli úyler keyinirek oraylıq jılıtıwǵa jalǵanǵan yamasa [[gazlı qazan|gazlı qazanlar]] menen támiynlengen. Stalin qurılısı dáwirinde qalalarda gaz támiynatı jetispeytin edi ([[tábiyiy gaz|tábiyiy gaz]] Moskvada [[1946-jıl Sovet Awqamında|1946]]-jılı payda boldı<ref>{{Web deregi | sáne = 2017-jıl 24-aprel | bet = История газового хозяйства Москвы| url = http://www.mos-gaz.ru/history/moscow/| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170424012138/http://www.mos-gaz.ru/history/moscow/| arxivsáne = 2017-jıl 24-aprel }}</ref>). Awqat pisiriw ushın asxanalarda [[otınlı pesh|otınlı peshler]] ornatıldı. Stalin imaratları olardıń iskerligin qollap-quwatlaw ushın bekkem [[morı|morılar]] menen joybarlastırıldı. Issı suw támiynatı dáslep oraylasqan yamasa jergilikli bolıwı múmkin edi — suwdı jılıtıw ushın qattı janar-may isletiletuǵın suw jılıtıwshılar («titanlar») isletildi. Janar-may podvallarda yamasa awıllarda qurılǵan otınxanalarda saqlanǵan. Qalalarǵa gaz tartılǵan sayın Stalin imaratlarına gaz plitaları ornatıldı. Otınlı suw jılıtıwshılar, tiykarınan, gazlı kolonkalarǵa almastırıldı, ayırım úyler bolsa oraylasqan ıssı suw támiynatına jalǵandı. [[Ventilyaciya (arxitektura)|Ventilyaciya]] Stalin imaratlarında tábiyiy tartıwlı bolıp, asxana hám vannaxanasında jaylasqan. Urısqa deyingi Stalin imaratlarında ventilyaciya miymanxanaları hám koridorlarda da bolıwı múmkin edi. Ayırım Stalin imaratlarında vannaxanası hám asxana arasında, poldan 2–2,5 metr biyiklikte jaylasqan kishigine terezeler bolǵan. Bólek vannaxanalarda vanna hám tualet arasında qosımsha tereze bar edi. Bul terezelerdiń eń itimal maqseti qurılıs dáwirindegi turaqsız elektr támiynatı menen baylanıslı — bul [[svet óshiwi|svet óshken]] waqıtta da vannaxanadan paydalanıw imkaniyatın bergen. Keyinirek bul tereze belgisi xrushchevkalarǵa hám dáslepki brejnevkalarǵa da ótti. Elektr provodkaları Stalin imaratlarında jasırın yamasa ashıq, roliklerdegi elastik provodlar járdeminde isleniwi múmkin edi; hám [[Alyuminiy provod|alyuminiy]], hám [[mıs provod|mıs provodlar]] isletilgen. [[Elektr esaplaǵısh|Elektr esaplaǵıshlar]], ádette, kvartira ishindegi jaylastırıldı. Qurılıs waqtında provodkalar áhmiyetli quwat quwatlılıǵı menen ornatılǵan bolsa da, búgingi kúnde bul kóbinese jetkiliksiz esaplanadı. Bes qabattan biyik imaratlarda [[lift|lift]]ler hám musoroprovodlar bolǵan. Musoroprovod lyukları, ádette, asxanalarda jaylasatuǵın edi. Sonday-aq, asxanalarda kóbinese qısqı muzlatqısh — terezeniń astındaǵı sırtqa shıǵıp turatuǵın [[kladovka|kladovka]] shkapı bolǵan. Qurılıs waqtında elektrli [[muzlatqısh|muzlatqıshlar]] kópshilik ushın qoljetimli bolmaǵanlıǵı sebepli, bul qısta azıq-awqat saqlaw ushın paydalı bolǵan. === Xızmet kórsetiw múddeti === Urısqa deyingi Stalin imaratlarınıń xızmet kórsetiw múddeti 125 jıl bolıp, buzıw múddeti 2050–2070-jıllarǵa tuwra keledi. Urıstan keyingi Stalin imaratları ushın bul múddet 150 jıl bolıp, buzıw múddeti 2095–2105-jıllar dep belgilengen. «Nomenklatura» úyleri ushın uzaq múddetlik paydalanıw rezervi, ortasha qosımsha 40–50 jıl esaplanıwı kerek. Eger shatırdı almastırıwdı da óz ishine alǵan kapital remont ótkerilgen bolsa hám BTI bahalawı hám texnikalıq pasport boyınsha eskiriw procenti 5% ten tómen bolsa, bul imaratıń túpnusqa xızmet kórsetiw múddetin ortasha 60–80 jılǵa (ayırım esap-kitaplarǵa qaray, imaratıń jaǵdayına hám temir-beton tóbelerine qaray 100 jılǵa shekem) uzaytıradı. == Artıqmashılıqları hám kemshilikleri == === Artıqmashılıqları === Stalin imaratlarınıń joqarı [[ıssılıq izolyaciyası|ıssılıq izolyaciyası]] aq silikat yamasa qızıl keramikalıq gerbishten islengen qalıń sırtqı diywallar arqalı támiynlenedi. Gerbish diywallar sonday-aq, úy ishindegi ájayıp [[dawıs izolyaciyası|dawıs izolyaciyası]]n da támiynleydi. Usınıń arqasında Stalin imaratları «jıllı paneller» engizilgenge shekem qurılǵan barlıq sovet hám post-sovetlik panelli úylerden ıssılıq izolyaciyası boyınsha ústemlik etedi, al ishki dawıs izolyaciyası boyınsha hám panelli, hám monolitli úylerden artıq esaplanadı. Kvartira ishindegi kóplegen diywallar [[júk kóteriwshi diywallar|júk kóteriwshi]] emes, ásirese ishki konstrukciyalıq diywallar ornına kolona hám balkalar isletilgen bolsa. Bul bolsa qayta joybarlaw ushın keń imkaniyatlar jaratadı. Potolok biyikligi 3 metr yamasa onnan da biyik bolǵan Stalin imaratları barlıq keyingi sovet turaq-jaylarınan, sonday-aq zamanagóy ekonom- hám komfort-klasslı úylerden ústem turadı. Stalin imaratlarınıń [[shifer|shifer]] yamasa [[metal qaplama|metall]] menen qaplanǵan qatań shatırlarınıń xızmet kórsetiw múddeti uzaq — 30–50 jıl — bolıp, bul xrushchevkalar hám keyingi qurılıslardaǵı tegis jumsaq shatırlardıń 10–15 jıllıq múddetinen áhmiyetli dárejede kóp. Ádette, Stalin imaratıń [[pod’ezd|pod’ezd]] maydanı 2, 3 yamasa 4 kvartiraǵa xızmet kórsetedi. Stalin imaratlarınıń kópshiliginiń biyikligi 12 qabattan aspaydı, kóbinese 6–10 qabat aralıǵında boladı, al jumısshı tipindegi stalinkalar hám regional qalalardaǵı úyler kóbinese 2–5 qabatlı. Nátiyjede, hár bir kiriw awızında kvartiralar sanı salıstırmalı túrde az, bul imaratıń «qumırsqa iylewi» (anthill) sıyaqlı seziliwiniń aldın aladı hám turǵınlarǵa óz pod’ezdindegi barlıq adamlardı júzinen tanıw imkaniyatın beredi. Stalin imaratları kóbinese oraylıq yamasa orayǵa jaqın rayonlarda jaylasqan bolıp, jaqsı transport baylanısı hám rawajlanǵan infrastrukturaǵa iye. Stalin qurılısı kvartalları jasıl ot-shóplerge tolı keń [[háwli]] aymaqları menen ajıralıp turadı. 1990-jılları Stalin imaratlarına bolǵan talap júdá joqarı boldı — olar sovet dáwiriniń eń jaqsı turaq-jayları dep esaplanǵan. Keyinirek, biznes- hám premium-klasslı turaq-jay qurılısınıń artıwı menen olardıń ataqlılıǵı azmaz tómewledi. Biraq, búgingi kúnde de hám elita «nomenklatura», hám ápiwayı Stalin imaratları, ásirese remontlanǵannan keyin, salıstırmalı túrde qımbat hám abıroylı bolıp qala bermekte<ref>{{Web deregi | sáne = 2015-jıl 17-mart | bet = Высота потолков в хрущевке и сталинке: что нужно учитывать при монтаже своими руками в таких домах, видео-инструкция, фото| url = http://potolokspec.ru/remont-i-operacii/otdelyvaem/vysota-potolkov-v-hrushhevke-50| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150317031131/http://potolokspec.ru/remont-i-operacii/otdelyvaem/vysota-potolkov-v-hrushhevke-50| arxivsáne = 2015-jıl 17-mart }}</ref>. === Kemshilikleri === [[Fayl:5 дом. Проспект Ленина, Северодвинск. Обрушившаяся сталинка. Фото А. Щекинова.jpg|thumb|Wayran bolǵan Stalin dáwiri imaratı (5-úy, Lenin prospekti, [[Severodvinsk]]). Qasındaǵı 3-úy de wayran bolıw qáwpi sebepli evakuaciya etilgen.<ref>{{Web deregi | sáne = 2017-jıl 22-fevral | bet = ЖКХ » А сталинки виноваты... » «Cеверный рабочий| url = http://2008.nworker.ru/2013/02/08/a-stalinki-vinovaty.html| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170222053315/http://2008.nworker.ru/2013/02/08/a-stalinki-vinovaty.html| arxivsáne = 2017-jıl 22-fevral }}</ref> Úy 2012-jıl 24-avgust kúni tünde qulap túsken.]] Jılıtıw sistemaları, sonday-aq az dárejede suw támiynatı hám kanalizaciya sistemaları kópshilik Stalin imaratlarında qurılıs waqtından beri saqlanıp qalǵanlıǵı sebepli, bul kommunallıq tarmaqlar júdá eskirgen. Bunday imaratlardaǵı elektr tarmaqları zamanagóy turmıslıq texnikalar ushın arnalmaǵan. Ayırım Stalin imaratlarında shatır uzaq waqıt dawamında remontlanbaǵan hám suw ótkizedi. [[Aǵash pollar|Aǵash pollar]] hám tóbeler órtke qáwipli esaplanadı<ref>{{Web deregi | sáne = 2018-jıl 5-iyul | bet = Сталинки Минска - электронный каталог квартир в центре Минска {{!}} STALINKI.COM| url = http://www.stalinki.com/index.html?disadvantages| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180705151828/http://www.stalinki.com/index.html?disadvantages| arxivsáne = 2018-jıl 5-iyul }}</ref> hám turaqlı suw tamshılaǵan jaǵdayda shirip ketiwge beyim. Ádette, bul úylerdiń fasatları buzılǵan, shtukaturka hám [[lepka bezewi|lepka bezewleri]] túsip qalǵan. Stalin imaratlarınıń sırtqı [[suw aǵarıw trubasi|suw aǵarıw trubaları]] zıyanlanǵan jaǵdayda diywallar ızǵarlanadı, bul bolsa dáslep [[shtukaturka|shtukaturka]]nıń, keyinirek bolsa [[gerbish qurılısı|gerbishniń]] buzılıwına alıp keledi. Eki qabatlı Stalin imaratlarında [[podval|podval]] joq. Suw támiynatı, jılıtıw hám kanalizaciya tarmaqları birinshi qabat kvartiralarınıń polı astınan ótedi, bul bolsa remont jumısları ushın usı kvartiralara kiriwdi hám poldı buzıwdı talap etedi. Podvaldıń joqlıǵı sebepli birinshi qabat kvartiraları suwıq hám ızǵar bolıwı múmkin, al aǵash pollar tezirek shirip ketiwi múmkin. Biyik potoloklar xanalardıń jılıtılatuǵın kólemin arttıradı, bul bolsa remont jumısların qıyınlastırıwı múmkin. 6 qabatqa shekemgi kóplegen Stalin imaratları ushın tán bolǵan [[lift|lift]]tiń joqlıǵı, ásirese qabat biyikliginiń úlkenligin esapqa alǵanda, áhmiyetli kemshilik esaplanadı. Ayırım kóp qabatlı Stalin imaratlarında ele de eskirgen, kóp elektr energiyasın tutınatuǵın hám imaratıń elektr sistemasınıń kúshsizleniwin arttıratuǵın eski liftler isletilmekte. «Jumısshı» Stalin imaratlarında, ásirese urısqa deyingi hám ápiwayılastırılǵan urıstan keyingi joybarlarda [[vanna xanası|vannaxanası]] dáslepki joybarda bolmaǵan. Bunday jaǵdaylarda asxanada [[vanna|vanna]] yamasa [[dush|dush]] ornatılıwı múmkin, al «normal» vannaxanasın jaratıw qayta joybarlawdı talap etedi, bul bolsa maydan, qarjı talap etedi hám hár qashan múmkin bola bermeydi. Kóp xanalı Stalin imaratlarında (3 yamasa onnan kóp xana), sonıń ishinde «nomenklatura» úylerinde bir xana [[ótpeli xana|ótpeli]] bolıwı múmkin. Ádette, bul eń úlken xana ([[Miymanxana|miymanxanası]]) boladı. Bul jámáatlik maydan retinde isletilgende, másele tuwdırmasa da, uyqılaw bólmesi retinde isletilgende qolaysızlıqlar payda etedi. Bunnan basqa, kóplegen Stalin imaratlarında asxanalar salıstırmalı túrde kishirek. Ayırım Stalin imaratlarında asxanada jaylasqan [[musoroprovod|musoroprovod]] [[tarakanlar|tarakanlar]], [[tıshqanlar|tıshqanlar]] hám unamsız iyislerdi tartıwı múmkin. Stalin dáwiri imaratlarınıń kvartallarında, ádette, avtoturaqlar hám jer astı garajları sıyaqlı zamanagóy infrastruktura jetispeydi. Sońǵı waqıtları iri qalalarda kóshe tárepindegi fasatqa sırtqı [[kondicioner|kondicioner]] blokların ornatıwǵa kóbinese qadaǵan etilgen, bul bolsa háwli tárepten talap etiletuǵın júdá uzaq [[trubalar|trubalar]] sebepli úy kondicionerin ornatıwdı imkansız qılıwı múmkin. == Jaylasqan orınları == Sankt-Peterburgta Stalin imaratları [[Moskva prospekti|Moskva prospekti]], Stachek prospekti boyında, [[Oxta|Oxta dáryası]] boyında hám Ivanovskaya kóshesinde jaylasqan. Stalin imaratlarınıń toparları Svetlanov maydanı hám Kalinin maydanında bar. Ayırım imaratlar basqa aymaqlardan da tabılıwı múmkin. Shlakobloklı «stalinkalar» Frunze kóshesi, Yu. Gagarin prospekti, Altayskaya kóshesi hám [[Avtovo (Sankt-Peterburg metrosı)|Avtovo metro stanciyası]] átrapında kóp muǵdarda ushırasadı. Gerbishli «stalinkalardaǵı» kvartiralar shlakobloktan islengen imaratlardaǵına qaraǵanda áhmiyetli dárejede qımbatıraq esaplanadı. Moskvada Stalin imaratları pútkil qala boylap tarqalǵan. «Stalinkalardıń» eń kóp toplanǵan jerleri — [[Lenin prospekti (Moskva)|Lenin prospekti]] hám Entuziastlar shossesi. Ádette, bul imaratlarda házirgi waqıtta keńseler hám ilimiy-izertlew institutları jaylasqan, biraq residential turaq-jay imaratları da tabılıwı múmkin. == Qosımsha qarań == * [[Xrushchevka]] * [[Stalin arxitekturası]] * [[Kotelnich jaǵalawındaǵı imarat]] == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [https://web.archive.org/web/20251001182406/https://bashny.net/t/en/87300 Sovet filmlerinde kórsetilgen hár túrli sovet úyleri] [[Kategoriya:Stalin arxitekturası]] [[Kategoriya:Rossiya arxitekturası]] [[Kategoriya:Sovet Awqamı arxitekturası]] [[Kategoriya:Sovet frazeologiyası]] [[Kategoriya:Sovet Awqamı ekonomikası]] [[Kategoriya:Sovet Awqamında qurılǵan binalar hám imaratlar]] rbuagr9h68qg4v7r2eg9dz1nnvvp0b3 0 41515 275230 230166 2026-10-19T10:23:40Z R3V3NG3 16792 275230 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Homa Mirafshar | negizgi atı = هما میرافشار | súwret = Homa MirAfshar.jpg | súwret táriypi = Homa Mirafshar 2006-jılǵı «WAALM» sıylıǵın alıw waqtında | tuwılǵan waqtındaǵı atı = Homa Homayoun | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Tegeran]], [[Iran]] | kásibi = [[shayır]], qosıq tekstleri avtorı | ómirlik joldası = Ali Mirafshar | sıylıqları = «WAALM» xalıqaralıq kórkem óner, ádebiyat hám media akademiyası sıylıǵı (2006) }} '''Homa Mirafshar''' ([[1936|1936-jıl]] [[23-fevral]]da tuwılǵan) — Amerika Qurama Shtatlarında jasaytuǵın [[Iran poeziyası|iranlı shayır]] hám qosıqshı<ref name=":0">{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.2458/azu_acku_risalah_ds371_2_meem29_1368|title=متن مصاحبه دوکتور فضل الله مجددی با مجله میثاق خون / [مصاحبه فضل الله مجددی].|date=1989|publisher=University of Arizona Libraries|doi=10.2458/azu_acku_risalah_ds371_2_meem29_1368 }}</ref><ref name=":1">{{web deregi | bet =قسمت اول مصاحبه اختصاصی فریدون توفیقی با حمیرا ، هما میرافشار ، محمد حیدری و جهانبخش پازوکی | url =https://www.youtube.com/watch?v=pPmAuozoblw |website=YouTube | qaralǵan sáne = 2021-jıl 30-iyun | til =en}}</ref>. Ol iran pop hám dástúriy muzıkasındaǵı eń jaqsı parsı lirik shayırlarınan biri dep esaplanadı<ref>{{web deregi | bet =رادیو زمانه {{!}} آهنگ زمانه {{!}} ویژه برنامه ها {{!}} "نوبهار" و سهمی از زیبایی‌های ایران| url =https://zamaaneh.com/music/2010/04/post_316.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 30-iyun |website=zamaaneh.com}}</ref>. [[Manoucher Cheshmazar]] hám [[Mohammad Heydari]] sıyaqlı iranlı ataqlı muzıkantlarlar onıń qosıqları ritm hám melodiyalar menen qalay jaqsı úylesetuǵının atap ótken hám tıńlawshılar onıń dóretpelerinde usı ózgeshe elementlerdi tanıp alǵan<ref>{{Citation|title=سرچشمه الهام - قسمت دوم: هما میرافشار| date=12 July 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=aKEXhcJhbGk|language=en|access-date=2021-06-30}}</ref>. == Balalıǵı hám shańaraǵı == Mirafshar [[Tehran]]da kórkem ónerge jaqın Xomayun shańaraǵında tuwılǵan. Homa óziniń keyingi jetiskenlikleri ushın baslı motivaciyanı ákesi bergenin aytqan. Ol baslawısh mektepte oqıp júrgen gezleri qosıqlar jazıwdı baslaǵan. Ol iranlı qosıqshı [[Homeyra]]nıń jiyeni Ali Mirafsharǵa turmısqa shıqqan, Homa menen Homeyra birge birqansha qosıqlar jaratqan. Mirafshardıń Keyvan hám Katayun atlı eki perzenti bar<ref name=":1" /><ref name=":0" />. == Parsı «Altın arıslan» sıylıqları == Dúnyalıq kórkem óner, ádebiyat hám media akademiyası — WAALM AWARDS 2006 — Eń jaqsı lirik shayır<ref>{{web deregi | bet =Persian Golden Lioness Awards| url =http://www.waalm.com/awardees/awardees_of_2006.pdf}}</ref><ref>{{Citation|title=WAALM Awards 2006 Homa Mirafshar| date=20 November 2008 |url=https://www.youtube.com/watch?v=4iV9AeIOUk8|language=en|access-date=1 July 2021}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [https://www.youtube.com/watch?v=Szm4UAOnscY Hayedeh commemorates Ali Tajvidi] * [https://www.youtube.com/watch?v=JT6ZpKM0WTs مصاحبه هما میرافشار با الهه] * [https://www.youtube.com/watch?v=4iV9AeIOUk8 WAALM Awards 2006 Homa Mirafshar] {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Mirafshar, Homa}} [[Kategoriya:Iranlı shayırlar]] [[Kategoriya:1936-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:2026-jılı qaytıs bolǵanlar]] jpfk2prd9dw940dqroqhpi9ia4iokjq 0 42062 275212 233925 2026-10-19T02:56:25Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275212 wikitext text/x-wiki '''Kalpurniya Elizabet «Kelli» Xarper Yuing''' — ataqlı amerikalı «<nowiki/>[[Dallas (teleserial)|Dallas]]<nowiki/>» teleserialındaǵı oydan shıǵarılǵan qaharman. Bul roldi 1988-jıldan 1991-jılǵa shekem [[Keti Podevell]] oynaǵan<ref>Cathy Podewell - Chicago Tribune</ref>. Kelli [[J. R. Yuing|Dj.R. Yuingtiń]] ekinshi hayalı bolǵan<ref>MICHAEL WILDING JOINS CAST OF CBS' 'DALLAS'</ref>. Podevell 2013-jılı jańa «Dallas» serialınıń ekinshi máwsimindegi Dj.R.-nıń jerlew ilajına arnalǵan bólimde Kelli Xarper rolin qayta oynadı<ref>{{Web deregi| url =http://www.tvguide.com/News/Kecks-Exclusives-Dallas-Mandy-Winger-Cally-Harper-1059155.aspx|bet=Keck's Exclusives: Dallas Welcomes Back Mandy Winger and Cally Harper|avtor=William Keck|sáne= 2013-jıl 15-yanvar |jumıs=[[TV Guide]]|qaralǵan sáne= 2013-jıl 10-mart }}</ref><ref>{{Cite news|title=ซีรี่ย์เกาหลี ซับไทย|url=https://www.baan-series.org/category/ซีรี่ย์เกาหลี/ซีรี่ย์เกาหลี-ซับไทย|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231203135122/https://www.baan-series.org/category/%E0%B8%8B%E0%B8%B5%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0%B8%A2%E0%B9%8C%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%B5/%E0%B8%8B%E0%B8%B5%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0%B8%A2%E0%B9%8C%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%B5-%E0%B8%8B%E0%B8%B1%E0%B8%9A%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2|archivedate=2023-12-03|access-date=2026-06-22}}</ref>. == Waqıya barısı == Kelli — Arkanzas shtatınıń Xeylivill qalasındaǵı miymanxanada oficiant bolıp jumıs isleydi. Dj.R. onıń menen inisi [[Bobbi Yuing|Bobbi]] ([[Patrik Daffi]]) hám olardıń ulları menen birge ańshılıq saparında júrgen waqıtta tanısadı. Dj.R. Kelli menen jaqın qarım-qatnas ornatadı, biraq Kellidiń qatal ájaǵaları Dj.R.-nı onıń menen birge uslap alǵanda, ol tutqınlanıp, zorlaw ayıbı menen sudlanadı. Kellidiń ájaǵaları Dj.R.-nı túrmeden bosatıp alǵannan keyin, Kelli júkli bolıwı múmkin ekenin aytıp ótirik sóyleydi, al ájaǵaları Dj.R.-nı májbúrli nekeden ótkizedi. Aqırında Dj.R. Xeylivillden qashıp shıǵıp, [[Dallas|Dallasqa]] qaytadı, biraq Kelli onıń izinen baradı. Ol nekelerin saqlap qalıwǵa háreket etedi, biraq Dj.R.-nıń onıń menen heshqanday baylanısta bolǵısı kelmeytuǵının túsinedi. Dj.R.-nıń birinshi hayalı [[Syu Ellen Yuing|Syu Ellenniń]] ([[Linda Grey]]) járdemine súyengen Kelli júkli ekenin aytıp, Dj.R.-nı neke antın qayta jańartıwǵa aldap kóndiredi. Dj.R. onıń hiylesin bilip qoyadı, biraq ulı Djon Ross (Omri Kac) Kellige bawır basıp qalǵanlıqtan, onıń menen nekede qalıwǵa sheshim qabıllaydı. Bul neke uzaqqa sozılmaydı. Kelli Dj.R.menen ajırasqanda, ol shın mánisinde onıń balasına júkli boladı. Dj.R.-dan ketiw ushın Kelli balanıń ákesi onıń ulı [[Djeyms Bomont|Djeyms]] ([[Sasha Mitchell]]) dep ótirik aytadı, al Dj.R. Kellidiń Dallastan ketiwine ruqsat beredi. Keyin balanıń haqıyqıy ákesi kim ekeni belgili bolǵan soń, Dj.R. Kellidi izlep tabıwǵa sheshim qabıllaydı hám onıń Floridada balaları hám de jańa jigiti menen jańa ómir baslaǵanın kóredi. Kellidiń baxıtlı ekenin túsingen Dj.R. onı tınısh qaldırıwǵa sheshim qabıllaydı. Serialdıń sońǵı bólimi «Jumbaq»-ta Dj.R. ózi ómirde bolmaǵan jaǵdayda hámmesi qalay bolar edi dep qıyal etedi. Sol túsinde Kelli júdá qatal kúyewiniń mudamı qorlıǵına ushıraydı, aqırında onı atıp taslap, túrmege túsiwge májbúr boladı. == [[Dallas (2012-jılǵı teleserial)]] == 2013-jılı Dj.R. qaytıs boladı (keyin onıń raktan ólgeni hám adam óltiriw retinde qabıllanatuǵın waqıyanı ózi shólkemlestirgeni belgili boladı), al Kelli eske alıw ilajına qatnasıw ushın Dallasqa qaytadı. Syu Ellen, Mendi hám Kelli Dj.R.-menen baylanıslı esteliklerin hám olardıń barlıǵınıń oǵan qanshelli qattı tartılǵanın eske aladı. Túpnusqa serialda Dj.R.-dan tuwılǵan ulı tuwralı ulıwma sóz etilmeydi. == Qabıllanıwı == «Dallas: Tolıq on ekinshi máwsim» DVD jıynaǵınıń shıǵıwın sholıp shıqqan DVD Talk basılımınıń sınshısı Pol Mevis qaharman menen aktrisa tuwralı bılay dep jazdı: «Sulıw Keti Podevell — miyrimli, tartımlı hám de súykimli Kelli Xarper Yuing rolindegi haqıyqıy olja (usınday talantlı aktrisa házirgi waqıtta qayerde eken?). Ol uzaq jıllarǵa sozılǵan túngi teleserialdıń on ekinshi máwsimindegi sharshatqan syujetler menen qaharmanlıq qaytalawlarǵa jańa dem beredi.  Podevell Larri Hegmen menen ájayıp úylesedi (onıń qasında júrgenine Hegmenniń ózi de kewilli bolıp kórinedi), al olardıń birge túsken kórinislerinde haqıyqıy komediyalıq pát bar»<ref>www.dvdtalk.com</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dallas (teleserial)]] [[Kategoriya:Dallas (teleserial) qaharmanları]] [[Kategoriya:Amerikalı sabın operası hayal qaharmanları]] 9kl1cyqq2uc1750j7b4wcmbnwj4gj04 0 46503 275215 264950 2026-10-19T05:35:15Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275215 wikitext text/x-wiki = Shet el grantları = '''Shet el grantları''' – basqa mámleketlerdıń húkimetleri, xalıqaralıq shólkemler, universitetler, ilimiy fondlar yamasa qayırqomlıq qorları tárepinen ilim, bilim, innovaciya, mádeniyat, ekologiya hám sociallıq rawajlanıw joybarların qarjılandıriw ushın beriletuǵın qaytarıw talap etilmeytuǵın qarjılay járdem. Ádette bunday grantlar ashıq konkurs tiykarında beriledi hám qarjı ilimiy izertlewlerdi, akademiyalıq almastırıw baǵdarlamaların, texnologiyalıq innovaciyalardı hám jámiyetlik áhmiyetke iye joybarlardı qollap-quwatlawǵa baǵdarlanadı.<ref>{{web deregi | url =https://en.wikipedia.org/wiki/Grant_(money)|bet=Grant (money)}}</ref> == Maqseti == Shet el grantlarınıń tiykarǵı maqsetleri: * ilimiy izertlewlerdi qollap-quwatlaw; * xalıqaralıq ilimiy birge islesiwdi rawajlandırıw; * innovaciyalıq texnologiyalardı eńgiziw; * joqarı bilim sapasın arttırıw; * jas ilimpazlar hám izertlewshilerdi qollap-quwatlaw; * turaqlı rawajlanıw maqsetlerine erisiw. == Grant túrleri == Shet el grantları tómendegi túrlerge bólinedi: * ilimiy izertlew grantları; * akademiyalıq almasıw grantları; * magistratura hám doktorantura grantları; * postdoktorantura grantları; * innovaciyalıq hám startap grantları; * ekologiyalıq hám sociallıq joybarlar grantları; * mádeniy miyrastı saqlaw grantları. == Tiykarǵı grant beriwshi shólkemler == Dúnyadaǵı eń iri xalıqaralıq grant beriwshi shólkemler qatarına mınalar kiredi: * [https://erc.europa.eu/homepage European Research Council (ERC)]; * [[:en:Horizon_Europe|Horizon Europe]]; * [https://us.fulbrightonline.org/ Fulbright Program]; * [https://web.archive.org/web/20260715070413/https://www.daad.de/en/ DAAD]; * [https://erasmus-plus.ec.europa.eu/ Erasmus+]; * [https://www.jsps.go.jp/english/ Japan Society for the Promotion of Science]; * [https://www.nih.gov/ National Institutes of Health (NIH)]; * [https://www.hfsp.org/ Human Frontier Science Program (HFSP)]. Bul baǵdarlamalar dúnyanıń túrli mámleketlerinen ilimpazlar, studentler hám ilimiy mekemelerdiń qatnasıwına múmkinshilik beredi. == Grant alıw tártibi == Kópshilik shet el grantlarında tómendegi basqıshlar qollanıladı: # Konkurs járiyalanıwı. # Arza hám joybarlardı tapsırıw. # Ilimiy ekspertiza hám bahalaw. # Jeńimpazlardı anıqlaw. # Qarjılandırıw haqqında kelisim dúziw. # Joybarlardı ámelge asırıw hám esabat tapsırıw. Grantlar ádette ilimiy jańalıǵı, praktikalıq áhmiyeti, joybarlardıń sapası hám orınlawshılardıń tájiriybesi tiykarında bahalanadı. == Áhmiyeti == Shet el grantları ilim hám joqarı bilimdiń xalıqaralıq integraciyasın kúsheytedi. Olar jańa ilimiy bilimlerdi jaratıwǵa, ilimpazlar arasında tájiriybe almasıwǵa, innovaciyalıq jobalardı iske asırıwǵa hám ilimiy infrastrukturanı rawajlandırıwǵa úlken úles qosadı. Bunday grantlar arqalı universitetler hám ilimiy oraylar xalıqaralıq konsorciumlar menen birgelikte iri izertlew joybarların orınlay aladı. == Qarańız == * [[Grant]] * [[Ilimiy izertlew]] * [[Akademiyalıq almasıw]] * [[Stipendiya]] * [[Innovaciya]] == Derekler == # Grant (money). ''Wikipedia''. # European Research Council. ''ERC Grants for Non-European Researchers''. # National Institutes of Health. ''Information for Foreign Grants''. # Human Frontier Science Program. ''Research Grants and Fellowships''. cxgoejtttikxco0fneb0rgzo3fve9so 0 46844 275213 274439 2026-10-19T03:19:34Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275213 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Langenhahn | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Bahnhof Langenhahn 01.JPG|300px]] | gerb = DEU Langenhahn COA.svg | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | rayon túri = Rayon | rayon = Westerwaldkreis | jer maydanı = 5,75 | xalıq sanı = 1351 | sanalǵan jıl = 2014 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 02663 | pochta indeksi = 56459 | avtomobil kodı = WW }} '''Langenhahn''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Westerwaldkreis]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2014-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 1351 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 5,75&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Langenhahn}} * {{OSM baylanıs|535015}} * [https://web.archive.org/web/20250407112325/https://langenhahn.org/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Westerwaldkreis rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Westerwaldkreis]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] o3nj5n5t6v04ytp1plzzafnxsvxun7w 0 47865 275214 271520 2026-10-19T04:14:01Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275214 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı |atı=Nursultan Nazarbaev |negizgi atı=Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев |súwret=Назарбаев ЕАЭС (cropped).jpg |uzınlıq=230px |súwret atı=Nursultan Nazarbaev 2021-jılda |bayraq=Flag of the President of Kazakhstan.svg |bayraq2=Symbol of the President of Kazakhstan.png |lawazımı=Qazaqstan Prezidenti |wákillik baslanıwı=[[1991|1991-jıl]] [[10-dekabr]] |wákillik tamamlanıwı=[[2019|2019-jıl]] [[20-mart]] |premyer=[[Sergey Tereshchenko]]<br>[[Akejan Kajegeldin]]<br>[[Nurlan Balgimbayev]]<br>[[Qosim-Joʻmart Toqayev]]<br>[[Imangali Tasmagambetov]]<br>[[Daniyal Axmetov]]<br>[[Karim Masimov]]<br>[[Serik Axmetov]]<br>[[Karim Masimov]]<br>[[Bakitjan Sagintayev]] |bayraq_2=Flag of the Kazakh SSR.svg |bayraq2_2=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg |lawazımı_2=Qazaq SSR Prezidenti |wákillik baslanıwı_2=[[1990|1990-jıl]] [[24-aprel]] |wákillik tamamlanıwı_2=[[1991|1991-jıl]] [[10-dekabr]] |aldınǵı isker_2=Lawazım qabıl qılındı |keyingi isker_2=Lawazım biykar etildi; onıń ózi Qazaqstan Prezidenti sıpatında |bayraq_3=Symbol-hammer-and-sickle.svg|qatarlıq sanı_3=13 |lawazımı_3=Qazaqstan Kompartiyası OK basshıları(1920-1991) Qazaqstan KP OK birinshi sekretarı |wákillik baslanıwı_3=[[1989|1989-jıl]] [[22-iyun]] |wákillik tamamlanıwı_3=[[1991|1991-jıl]] [[28-avgust]] |aldınǵı isker_3=[[Gennadiy Kolbin]] |keyingi isker_3=Lawazım biykar etildi |bayraq_4=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg |qatarlıq sanı_4=13 |lawazımı_4=Qazaq SSR Joqarı Keńesi baslıǵı |wákillik baslanıwı_4=[[1990|1990-jıl]] [[22-fevral]] |wákillik tamamlanıwı_4=[[1990|1990-jıl]] [[24-aprel]] |aldınǵı isker_4=Kiylibay Medeubekov |keyingi isker_4=Erik Asanbayev |bayraq_5=Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg |qatarlıq sanı_5=10 |lawazımı_5=Qazaqstan Bas Ministrleri(1920-1991) Qazaq SSR Ministrler Keńesi Baslıǵı |wákillik baslanıwı_5=[[1984|1984-jıl]] [[22-mart]]|wákillik tamamlanıwı_5=[[1989|1989-jıl]] [[27-iyul]] |aldınǵı isker_5=Bayken Ashimov |keyingi isker_5=Uzaqbay Qaramanov |tuwılǵan sánesi=06.07.1940 |tuwılǵan jeri=Chemolǵan awılı, Qarasay rayonı(Qaskelen), Almatı wálayatı, Qazaq SSR |partiyası=SIKP (1962—1991) <br />[[Nur Otan]] |ómirlik joldası=[[Sara Nazarbaeva]]<br/>Asel Isabayeva<ref>{{veb manbasi |url=https://top-antropos.com/history/item/653-miss-kazakhstan |sarlavha=Мисс Казахстан. Все победительницы конкурса (1989-2022). 27 фото</ref>|balaları=[[Darigʻa Nazarbaeva]]<br />[[Dinara Qulibayeva]]<br />[[Aliya Nazarbaeva]]<br/>[[Tauman]] |mother=Aljan Nazarbaeva |father=Abish Nazarbaev |dini=[[Islam]] [[Sunniylik]]<ref>{{Citation |year= |title=К. Назарбаев: Ислам необходим как воздух |url=http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ |access-date=2013-11-26 |archivedate=2009-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605210042/http://www.islam.ru/pressclub/gost/nazarbaev/ }}</ref> |qolı=Signature of Nursultan Nazarbayev.png |sayt={{URL|http://www.akorda.kz/}} }} '''Nursultan Ábishulı Nazarbaev''' ([[1940|1940-jıl]] [[6-iyul]], [[Chemolǵan awılı]], [[Almatı wálayatı]]) — [[Qazaqstan Respublikası]]nıń birinshi prezidenti, bul lawazımda [[1990-jıl]]dan [[2019-jıl]]ǵa shekem bolǵan. Nazarbaev [[1984]]-[[1989]]-jıllarda Qazaq SSR Ministrler Keńesi baslıǵı, [[1989]]-[[1991]]-jıllarda Qazaqstan Kompartiyası OK birinshi sekretarı bolıp islegen. Ol «Millet Lideri» húrmetli ataǵı iyesi.<ref>{{Citation |year= |title=Вступил в силу закон, наделяющий Назарбаева статусом «лидер нации»/ День за днем / Интернет-газета. Казахстан |url=http://www.zonakz.net/articles/29829 |access-date=2013-11-29 |archivedate=2013-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023060807/http://www.zonakz.net/articles/29829 }}</ref><ref>{{Citation |year= |title=Казахстанская правда |url=http://www.kazpravda.kz/index.php?uin=1152520370&chapter=1276557850 |access-date=2013-11-29 |archivedate=2011-10-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020215414/http://www.kazpravda.kz/index.php?uin=1152520370&chapter=1276557850 }}</ref><ref>[http://www.kazpravda.kz/?uin=1152520370&chapter=1276558396 Казахстанская правда]</ref> ({{lang-kz|Елбасы}}, ''Elbası'') == Ómiri == === Balalıq dáwiri === Nursultan Nazarbaev [[1940-jıl]] [[6-iyul]]da [[Almatı wálayatı]]nıń [[Qaskelen rayonı]]ndaǵı Chemolǵan awılında Ábish hám Áljan Nazarbaevlardıń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Nursultan Nazarbaev Úlken júzdiń shaprashtı urıwına kiredi.<ref>{{Citation |year= |title=Казахстанская правда |url=http://www.kazpravda.kz/c/1278113868 |access-date=2013-11-27 |archivedate=2013-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521001818/http://www.kazpravda.kz/c/1278113868 }}</ref> Oǵan ata-anası Nursultan dep at qoyǵan. Nárestege at tańlawdıń ózi bir hikayaǵa aylanǵan. Toyǵa kelgen tuwısqan-urıwlar hár qıylı atlardı usınıs etken. Eń sońında jańa tuwılǵan ulbalanıń ájesi Mirzabola bılay degen: «Meniń súyikli aqlıǵım eki attı alıp júrsin, onıń atı Nursultan bolsın». Mirzabola aqlıǵının tabıslı insan bolıp kámalǵa jetiwine úlken úles qosqan. Nazarbaevtıń atası — Ábish [[1903]]-jıl Alataw tawınıń eteklerinde, Nazarbay biy shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. [[Ábish Nazarbaev]] kewilli, húrmetli kisi bolǵan. Ol tek qana [[qazaq tili]] emes, al [[Rus tili|rus]] hám [[Bolgar tili|bolgar]] tillerin de bilgen. Ábish Nazarbaev qazaq hám rus qosıqların ıqlas penen aytqan. Ol [[1971]]-jıl qaytıs bolǵan. Nazarbaevtıń anası — Áljan [[1910]]-jıl [[Jambul wálayatı]] [[Qorday rayonı]] Qasıq awılında dúnyaǵa kelgen. Áljan Nazarbaeva [[1977]]-jıl dúnyadan ótken.<ref>{{Citation |year= |title=Персональная страница Биография и семья |url=http://personal.akorda.kz/ru/category/biografiya |access-date=2013-11-28 |archivedate=2013-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130515133058/http://personal.akorda.kz/ru/category/biografiya |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515133058/http://personal.akorda.kz/ru/category/biografiya |archive-date=2013-05-15 }}</ref> Mektepte Nursultan Nazarbaev jaqsı oqıǵan. Ol tek óz klasında ǵana emes, al mekteptegi eń úlgili oqıwshılardan biri bolǵan. === Xızmet jolı hám siyasiy xızmeti === 1960-jıl Dneprodzerjinsk texnikumın, 1967-jıl Qaraǵandı metallurgiya kombinatına qaraslı joqarı texnikalıq oqıw ornın, 1976-jıl Sovet Avqamı Kommunistlik Partiyası Oraylıq komitetine qaraslı Joqarı partiya mektebin bitirgen. Xızmet jolın 1960-jıl Temirtaw qalasındaǵı Qaraǵandı metallurgiya kombinatında ápiwayı jumısshı bolıp basladı hám domna cexiniń úlken gazshisı lawazımına deyin kóterildi. * 1960—1969 j. — Qaraǵandı metallurgiya zavodında isledi. * 1969—1973 j. — [[Qaraǵandı wálayatı]] [[Temirtaw qalası]]ndaǵı partiya-komsomol jumıslarında juwapkerli xızmetler атqardı. * 1973—1977 j. — Qaraǵandı metallurgiya kombinatınıń partkom xatkeri.<ref>По некоторым утверждениям Нуртас Ундасынов «через свои связи в аппарате ЦК КПСС рекомендовал работавшего в то время в г. Темиртау Н. А. Назарбаева своему ученику, тогдашнему Первому секретарю ЦК КП Казахстана, члену Политбюро ЦК КПСС Д. А. Кунаеву, а в 1977 году организовал для секретаря ЦК КП Казахстана Н. А. Назарбаева аудиенцию второго секретаря ЦК КПСС М. А. Суслова, который на прощание сказал Н. А. Назарбаеву: „Ты в безопасности. Я буду тебя защищать“» [https://web.archive.org/web/20111001005701/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1281263820] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111001005701/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1281263820|date=2011-10-01}}.</ref> * 1977—1979 j. — Qaraǵandı wálayatlıq partiya komitetiniń xatkeri, 2-xatkeri. * 1979—1984 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń xatkeri. * 1984—1989 j. — Qazaq SSR Ministrler Keńesiniń baslıǵı. * 1989—1991 j. — Qazaqstan Kompartiyası Oraylıq Komitetiniń birinshi xatkeri, * 1990-jıl fevral—aprel aralıǵında Qazaq SSR Joqarı Sovetiniń baslıǵı boldı. * == Prezidentlik == 1990-jıldıń aprelinen — [[Qazaq SSR]] Prezidenti. 1991-jıl 1-dekabrde birinshi márte Qazaqstan Respublikası Prezidentiniń ulıwma xalıqlıq saylawı bolıp ótti. Saylaw nátiyjesinde Nursultan Ábishevich Nazarbaev (98,7 %) dawıs penen jeńiske eristi. 1995-jıl 29-aprelde ulıwma xalıqlıq referendum nátiyjesinde Qazaqstan Respublikası Prezidenti Nursultan Ábishevich Nazarbaevtıń wákilligi 2000-jılǵa shekem uzaytırıldı. 1999-jıl 10-yanvarda ótken ulıwma xalıqlıq saylaw nátiyjesinde N.A.Nazarbaev 79,78 % dawıs jıynap, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qayta saylandı. 2005-jıl 4-dekabrde saylawda 91,5 % dawısqa iye bolıp, Qazaqstan Respublikası Prezidenti bolıp qaytadan saylandı.<ref>Qaragʻandi. Qaragʻandi viloyati: Ensiklopediya. - Almati: Atamura, 2006. SBN 9965-34-515-5</ref> Oppoziciya Nazarbaevtı kelispewshiliklerde ayıpladı. Ol jeńimpaz bolǵan prezidentlik saylawı, qazaq oppoziciyası hám batıs baqlawshılarınıń sınına ushırap, olardıń pikirinshе saylaw demokratik standartlarǵa say túrde ótpedi dep bahalandı.<ref> http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15479889 http://www.nytimes.com/2012/01/17/world/asia/observers-criticize-kazakhstans-election.html?_r=0 http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/kazakhstan/9118565/European-election-monitors-are-biased-against-ex-Soviet-states-says-Kazakh-president.html http://www.guardian.co.uk/world/2011/apr/04/kazakhstan-election-officials-accused-intimidation</ref> [[2011-jıl]] [[3-aprel]]de belgilengen múddetinen burın bolǵan prezident saylawında tórtinshi márte 95,5 % dawıs penen Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıp, 2016-jılǵa shekem Nursultan Nazarbaev saylandı.<ref>{{Citation |year= |title=Победивший на президентских выборах кандидат, будет управлять страной до декабря 2016 года |url=http://24news.kz/other_news/54882.html |access-date=2013-11-28 |archivedate=2013-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203005119/http://24news.kz/other_news/54882.html }}</ref> Qazaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına kóre, tap bir shaxs qatarınan eki múddetten artıq Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti bolıwı múmkin emes. Qazaqstan Respublikasınıń Prezidenti Qazaqstan Respublikasınıń puqaraları tárepinen ulıwma, teń hám tuwrıdan-tuwrı saylaw huquqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı penen bes jıl múddetke saylanadı. Al esapqa alǵanda, Qazaqstan Respublikasınıń birinshi prezidenti bolsa, nızamda buǵan sheklew qoyılmaǵan. [[2011-jıl]] dekabr ayında [[Mańǵıstaw wálayatı|Manǵıstaw wálayatı]]nda qatań narazılıqlar uyımlastırıldı. BBCde jazılıwınsha N.A.Nazarbaev basqarıw waqtındaǵı eń úlken qatań narazılıqlar akciyası usı edi.<ref name="Abuse">{{yangiliklar manbasi|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18055249|title=Abuse claims swamp Kazakh oil riot trial|publisher=BBC|accessdate=16-may 2012-yil|date=15-may 2012-yil}}</ref> == Shańaraǵı == Hayalı – [[Sara Nazarbaeva]] – Xalıqaralıq «Bóbek» balalar qayırqomlıq fondın basqaradı. Prezidenttiń úsh qızı bar: Dariǵa – siyasiy ilimler doktorı, «Xabar» Axborot agentliginiń direktorlar Keńesiniń baslıǵı, Qazaqstan Respublikası Parlamenti majilisiniń deputatı. Dinara – N. A. Nazarbaev atındaǵı bilim beriw fondına basshılıq etedi. Forbes jurnalınıń maǵlıwmatı boyınsha 2011-jılda 1,3 milliard AQSH dolların quraytuǵın baylıǵı penen Qazaqstandıń eń bay hayalı esaplanadı (dúnyada № 938 hám Qazaqstanda № 4 orında).<ref>[http://www.forbes.com/profile/dinara-kulibaeva World’s Billionaires 2011]</ref> Timur Qulibaevtıń hayalı. Aliya – biznes penen shuǵullanadı, «Elitstroy» qurılıs kompaniyasın basqaradı. N. A. Nazarbaevtıń altı aqlıǵı hám eki shawlıǵı bar. Ekinshi shańaraǵı Nazarbaev óziniń «Moya jizn» atlı eslewler kitabında Asel Isabaeva atlı ekinshi ómirlik joldası hám Taumen ham Bayken atlı ulları bar ekenligin málim etedi.<ref name="m7">{{veb manbasi |url=https://orda.kz/nursultan-nazarbaev-vpervye-priznal-nalichie-vtoroj-semi-ljubimoj-zhenschiny-asel-isabaevoj-i-dvoih-synovej-379704/ |sarlavha=Нурсултан Назарбаев впервые признал наличие второй семьи, любимой женщины Асель Исабаевой и двоих сыновей |familiya= Улитин |ism=Игорь |sana= |vebsayt=orda.kz |til=ru |qaralgan sana=29.11.23 |iqtibos=}}</ref><ref name="m8">{{veb manbasi |url=https://kun.uz/uz/news/2023/11/29/nursulton-nazarboyev-birinchi-marta-ikkinchi-oilasi-borligini-tan-oldi |sarlavha=Nursulton Nazarboyev birinchi marta ikkinchi oilasi borligini tan oldi |familiya= |ism= |sana= |vebsayt=[[kun.uz]] |til=uz |qaralgan sana=29.11.23 |iqtibos=}}</ref> == Kitapları == N.A.Nazarbaev bir qqatar ilimiy miynetlerdiń, ekonomikalıq-siyasıy rawajlanıw máseleleri hám jámáatlik-siyasıy tema boyınsha kıtaplardıń avtorı: * «Казахстанский путь» * «Стальной профиль Казахстана» * «Без правых и левых» * «Стратегия ресурсосбережения и переход к рынку» * «Кремлёвский тупик» * «Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства» * «Рынок и социально-экономическое развитие» * «На пороге XXI века» * «Н. А. Назарбаев. Евразийский союз: идеи, практика, перспективы. 1994—1997» * «Ғасырлар тоғысында» (А., 1996), * «В потоке истории» * «Эпицентр мира» == Ilimiy maqalaları == [[Fayl:Kazakhstan stamp N.Nazarbaev 1993 50t.jpg|thumb|right|200px|[[Qazaqstan]] pochta markası,<br /> [[1993-jıl]], 50 tenge (Mixel 28)]] [[Fayl:Stamp of Kazakhstan 028.jpg|thumb|right|200px|[[Qazaqstan]] pochta markası, <br /> [[1993-jıl]], 100 tenge]] [[Fayl:Stamp of Kazakhstan 358-360.jpg|thumb|right|200px|[[Qazaqstan]] pochta markası, <br /> [[2001-jıl]] ]] * «Хозяйская расчетливость» * «Экономика Казахстана: реальность и перспективы обновления» * «Проблемы разделения труда» * «Эффект объединений: опыт и проблемы» * «Условия новые, „тормоза“ старые» * «Проблемы Приаралья и пути их решения» * «Terra incognita посттоталитарной демократии» * «От имперского союза к содружеству независимых государств» * «Экономическая интеграция — разумной альтернативы нет» * «Межнациональное единство и экономический суверенитет — главная и надежная опора нашего продвижения вперед» * «Наши ориентиры — консолидация, общественный прогресс, социальное партнерство» * «Критическое десятилетие» * «Об ускорении рыночных преобразований и мерах выхода из экономического кризиса» * «Евразийское пространство: интеграционный потенциал и его реализация» == Citataları == * ''«Qazaqstan keleshegi — qazaq tilinde.»'' * ''«Keshe bolmaǵannıń búgin bolıwı múmkin, búgin bolǵannıń erteń bolıwı múmkin, biraq ana tiline itibar bermewdiń, onı húrmet etpewdiń ornı tolmaytuǵın shuqırlıqlarǵa alıp keliwi anıq.»'' * ''«Qazaq qazaq penen qazaqsha sóylessin».''<ref>{{veb manbasi |url = http://personal.akorda.kz/kz/category/rodnoi_yizik_zerkalo_natsii |title = Nazarboyev aytgan soʻzlari |author = |date = |work = |publisher = Qozogʻiston Respublikasining Prezidenti rasmiy saytidagi N.Nazarboyevning shaxsiy sahifasi |accessdate = 2012-09-08 |lang = |archivedate = 2012-12-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121203052424/http://personal.akorda.kz/kz/category/rodnoi_yizik_zerkalo_natsii }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20121203052424/http://personal.akorda.kz/kz/category/rodnoi_yizik_zerkalo_natsii |date=2012-12-03 }}</ref> == Nursultan Nazarbaev atında == Nursultan Nazarbaev atın hár túrli obyektlerge beriw haqqındaǵı usınıslar qazaq jámiyetshiliginiń geyde narazılıǵına sebep boladı. Biraq Nursultan Nazarbaev barlıq usınıslarǵa razı da bolmadı. Óz atın bilimlendiriw hám ilim tarawına baylanıstırıwdı qálegen N. Nazarbaev óz atındaǵı universiteti hám intellektual mektepleriniń ashılıwına razılıq bildirdi.<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Главная — АОО «Назарбаев Интеллектуальные школы» |url=http://nis.edu.kz/ru/ |qaralgan sana=2013-11-30 |arxivsana=2013-05-12 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20130512065623/http://nis.edu.kz/ru/ }}</ref> N. Nazarbaev atındaǵı bilimlendiriw orayların óziniń baqlawında uslawǵa hareket etedi. Nazarbaev atındaǵı bilimlendiriw mákemeleri Nazarbaev fondı hám Nazarbaev Orayı arqalı muwapıqlastırıladı. [[Fayl:Shanghai Cooperation Organisation Bishkek 2007.jpg|left|thumb|alt=A.Nursultan Abishevich Nazarbaev Shanxay konferenciyasında.]] [[Fayl:Vladimir Putin in Kazakhstan 4-iyun 2002-yil-3.jpg|thumb|left| alt=A.|Nursultan Abishevich Nazarbaev va [[Vladimir Putin]]]] [[Fayl:Lula-Nazarbayev (2009).jpg|thumb|alt=A.|Nursultan Abishevich Nazarbaev va Lula Da Silva]] [[Fayl:Shanghai Five Leaders 2.jpg|thumb|alt=A.|Mámleket basshıları Shanxay birge iselesiw shólkeminde]] [[Fayl:LeadersNuclearSummit.JPG|left|thumb|alt=A.Yadrolıq quralǵa qarsı sammiti]] [[Fayl:Bush and Nazarbayev.jpg|thumb| alt=A.|Nursultan Abishevich Nazarbaev va [[George Bush|Djordj Bush]]]] == Reformaları == Jańa ǵárezsiz mamleket — Qazaqstan Respublikasınıń (16.12.1991) — rawajlanıwı, barlıq atributları — milliy qáwipsizlik, mámleketlik basqarıw hám hákimiyat barlıq tarmaqlarınıń ózara háreketlesiw sisteması — milliy mámlekettiń qáliplesiwi Nazarbaev atı menen tıǵız baylanıslı. Nazarbaev basshılıǵında konstituciyalıq rawajlanıw procesi júzege keldi, [[1995]]-jıldıń avgust ayında Qazaqstan Respublikasınıń tiykarǵı Nızamın qabıllaǵan ulıwmaxalıqlıq referendum tiykarında juwmaqlandı. Qazaqstanda demokratiyalıq institutlardı shólkemlestiriw Nazarbaevtıń eń jaqsı miynetlerinen biri esaplanadı. Baspasóz erkinligi, saylaw hám saylanıw huquqı, partiyalar menen birgeislesiwdi shólkemlestiriw huquqı, din erkinligi sıyaqlı puqaralıq jámiyettiń turaqlı qádiriyatları N. Nazarbaev dáwirindegi konstituciyalıq normalarǵa aylandı. Ekonomikalıq siyasattı, demokratiyalıq ózgerislerdi rejelestirilgendey júzege shıǵarıwǵa mámleketlik dúzilislerdiń, prezidentlik respublika sıpatında xalıq saylaǵan úlgisi óz nátiyjesin berdi.<ref name="source1">"Oqmoʻla viloyati" ensiklopediyasi</ref> 1992-jıldıń basında N. Nazarbaev „Qazaqstannıń ǵárezsiz mámleket sıpatında qáliplesiwi hám rawajlanıw strategiyası“n tayarlap, mámlekettiń ishki hám sırtqı siyasatınıń tolıq baǵdarın belgiledi. Sonıń nátiyjesinde 1997-jıldıń baslarında mámlekette makroekonomikalıq turaqlılıq ornadı, inflaciya тоqtatıldı, sanaat rawajlanıp, finans-byudjet, salıq sisteması payda boldı, menshiklestiriw alıp barıldı, pensiya ulıwmalastırıw sisteması jolǵa qoyıldı, úy-jay kommunal xojalıǵın reformalaw júzege keldi. N. Nazarbaevtıń „Qazaqstan-2030“ strategiyası mámleket rawajlanıwınıń tiykarǵı baǵdarların ashıp berdi. 2006-jılǵı xalıqqa Múrájaatında Qazaqstannıń básekige qábilletli 50 mámlekettiń qatarına kiriw strategiyası belgilengen. N. Nazarbaevtıń ekonomist hám siyasatshı sıpatındaǵı jeke abıroyı, mámlekette qolaylı investiciyalıq jaǵdaydıń qáliplesiwine, kóplegen mámleketler hám xalıqaralıq finans institutları menen kerekli dárejede ekonomikalıq birge islesiwi óz nátiyjesin berdi. Respublikada awıldı rawajlandırıwǵa, gedeylik penen gúresiwge, úy-jay qurılısın rawajlandırıwǵa hám basqalarǵa baǵdarlanǵan iri sociallıq baǵdarlamalardı ámelge asırıw baslandı. N. Nazarbaev industrial-innovaciyalı rawajlandırıw strategiyasın tayarladı, investiciyalıq hám innovaciyalıq fondlar dúzildi. Dúnya kólemindegi ekspertler arasında «Qazaqstan úlgisi» degen termin payda boldı. Qısqa waqıt ishinde xalıqaralıq birge islesiw principlerin qáliplestirdi. Onıń kóplegen baslamaları keń xalıqaralıq dárejede óz ornın taptı. Mısalı, [[Semey yadro poligonı]]n jabıwı, yadro mámleketi huquqıy statusınan bas tartıwı, dúnya hám aymaqlıq qáwipsizlikti táminlew baǵdarındaǵı izshil iskereligi h.b. N. Nazarbaev TMD, Bajıxana awqamı, [[Shanxay Birge Islesiw Shólkemi]] (SBSH), [[Evraziya awqamı]] sıyaqlı xalıqaralıq dúzilislerdi ámelge asırıwdıń baslamashısı. Ol [[BMSh|BMSH]] Bas Assambleyasınıń 47-sessiyasında shólkemlestiriw usınısı menen shıqqan, Aziyadadaǵı ózara dárejesi hám isenim sharaları haqqındaǵı keńes óz jumısın basladı. == Nazarbaevtıń baslaması menen ashılǵan bilimlendiriw mákemeleri == * Xalıqaralıq informaciya texnologiyaları universiteti * Qazaqstan menedjment institutı * Ekonomika institutı * Xoja Ahmad Yassawiy atındagı Xalıqaralıq Qazaq-Túrk universiteti * N. Gumilev atındagı Evraziya milliy universiteti * Milliy mámleketlik huquqtanıw universiteti * Nazarbaev universiteti * Nazarbaev Intellektual Mektebi * liceyler hám kolledjler * Prezidentlik «Bolashaq» baǵdarlaması ámelge asırılmaqta, ol baǵdarlama boyınsha jaslar dúnya kólemindegi iri oqıw orınlarında bilim almaqta. * Qábiletli balalar ushın prezidenttiń «Daryn» sawǵası tayınlanǵan. * == Basqa lawazımları hám mártebeleri == * Ekonomika ilimleri doktorı (1993) * QR MFA-nıń (1995) hám bunnan basqa ilimiy mákemeler hámde sırt el bilimlendiriw mákemeleriniń akademigi * Qazaqstan xalqı Assambleyasınıń baslıǵı * Qazaqstan Qurallı Kúshleriniń Bas Komandiri * Dúnya qazaqları awqamınıń baslıǵı * Nur Otan Xalıq-demokratiyalıq partiyasınıń baslıǵı * Orta Aziya mámleketleri Doslıq fondınıń húrmetli baslıǵı * YXHT-nıń baslıǵı * Bir neshe jıl [[Xalıqaralıq Araldı qutqarıw fondı]]n basqardı Qazaqstan Respublikası Milliy ilimler akademiyasınıń, Xalıqaralıq injenerlik akademiyanıń hám [[Rossiya Federaciyası]] sociallıq ilimler akademiyasınıń akademigi. Al-Farabi atındagı Qazaq mámleketlik milliy universitetiniń húrmetli professorı. Belarus Ilimler akademiyasınıń húrmetli aǵzası. [[M. V. Lomonosov atındagı Moskva mámleketlik universiteti]]niń húrmetli professorı. N. A. Nazarbaev – Qazaqstannıń eń joqarı ayrıqsha úlgidegi «Altın Qıran» (Altın Búrgit) ordeni menen, sonıń menen birge dúnyanıń kóplegen mámleketleriniń, xalıqaralıq hám sociallıq shólkemleriniń joqarı sıylıqları menen sıylıqlanǵan. == Partiyalılıǵı == N. Nazarbaev SSRI ıdıraǵanǵa shekem [[KPSS]] aǵzası bolǵan. Qazaqstan Respublikasınıń Konstituciyasında prezident bir de bir partiya aǵzası bolıp islewge ham onı basqarıwǵa qadaǵan etiledi. Biraq ol «Nur Otan» siyasiy partiyasın qollap-quwatladı. 2007-jılı Konstituciyaǵa ózgeris kirgizdi hám N. A. Nazarbaev «Nur Otan» partiyasınıń rámiy bas lawazımına kirdi.<ref name="nurotan-nazarbay">{{Citation |year= |title=Глава государства Нурсултан Назарбаев возглавил партию «Нур Отан» / День за днем / Интернет-газета. Казахстан |url=http://www.zonakz.net/articles/18362 |access-date=2013-11-29 |archivedate=2016-04-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160422042308/http://www.zonakz.net/articles/18362 }}</ref>. == Faktler == N. A. Nazarbaev 1989-jıldan baslap mámleket basına keldi. Burınǵı [[SSSR]] mámleketleri arasında eń jası úlken basshılardın` biri. Tek [[Islam Karimov]]tıń jası onnan úlkenirek. a N. A. Nazarbaev dúnyadaǵı eń bay hám qúdiretli mámleket basshıları reytinginde 10-orındı iyeleydi.<ref>{{Citation |year= |title=Utro.UA - Фото - Топ-10 богатейших правителей современности<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://www.utro.ua/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865 |access-date=2013-11-30 |archivedate=2013-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202234531/http://www.utro.ua/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202234531/http://www.utro.ua/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865 |archive-date=2013-12-02 }}</ref> Prezidenttiń shańaraǵında eki milliarder bar, olar: (ekinshi qızı [[Dinara Kulibayeva]] — 1,258 million dollar hám ekinshi kúyewi [[Kulibayev Timur]] — 1,258 million dollar) hám bir neshe millionerleri (birinshi qızı [[Dariǵa Nazarbaeva]] — 593 million dollar, aqlıǵı [[Nuralı Aliyev]] — 200 million dollar)<ref>{{Citation |year= |title=Топ-50 богатейших людей Казахстана — Экономика и бизнес, 10 мая 2012 |url=http://news.nur.kz/217391.html |access-date=2013-11-30 |archivedate=2012-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120517002741/http://news.nur.kz/217391.html }}</ref>, sobiq kuyovi [[Raxat Aliyev]]<ref>{{veb manbasi|url=http://www.zakon.kz/4499393-rakhat-aliev-planiruet-perebratsja-s.html|title=Рахат Алиев планирует перебраться с Мальты в США|accessdate=2013-01-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E77Kj7Y4?url=http://www.zakon.kz/4499393-rakhat-aliev-planiruet-perebratsja-s.html|archivedate=2013-02-01}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=http://news.ivest.kz/29152468-opalnyy-kaz-zyat-rahat-aliev-stal-predmetom-interesa-nemeckoy-federalnoy-razvedyvatelnoy-sluzhby|title=Опальный каз-зять Рахат Алиев стал предметом интереса немецкой федеральной разведывательной службы|accessdate=2013-01-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E77Ok4NL?url=http://news.ivest.kz/29152468-opalnyy-kaz-zyat-rahat-aliev-stal-predmetom-interesa-nemeckoy-federalnoy-razvedyvatelnoy-sluzhby|archivedate=2013-02-01}}</ref> <ref>{{veb manbasi|url=http://rospres.com/politics/10219/|title=Новости - Руспрес|accessdate=2013-01-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E77Rm08I?url=http://rospres.com/politics/10219/|archivedate=2013-02-01}} {{Webarxiv|url=https://www.webcitation.org/6E77Rm08I?url=http://rospres.com/politics/10219/ |date=2013-02-01 }}</ref>, burınǵı kúyewi Rakhat Aliyev hám ákesiniń inisi Bolat Nazarbaevlar. Nazarbaev aǵyın-tuwısqanlarınıń baylıǵı $7 mlrd bahalanadı. Prezidenttiń tuwılǵan kúni, mámleketlik bayram esaplanǵan Paytaxt kúni menen birge belgilenedi. 7-may — Prezident úlken qızınıń tuwılǵan kúni hám Watan Qorǵawshıları Kúni. Eki kún de dem alıs kúni esaplanadı.<ref>{{veb manbasi|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-utverdil-7-maya-v-kazahstane-gosudarstvennyim-prazdnikom-222108/|title=Назарбаев утвердил 7 мая в Казахстане государственным праздником. Новости Казахстана. Tengrinews.kz|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8yskvQA?url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-utverdil-7-maya-v-kazahstane-gosudarstvennyim-prazdnikom-222108/|archivedate=2013-03-15}}</ref> 1-dekabr Birinshi Prezident Kúni sıpatında belgilenedi hám mámleketlik bayram hám dem alıs kúni esaplanadı.<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/12/121201_kazakhstan_first_president_day.shtml Казахстан: День первого президента или культ Назарбаева. Русская служба Би-би-си]</ref> Nursultan Nazarbaevqa arnap [[Almatı]]daǵı Prezident parkinde<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=В Алматы поставили памятник Назарбаеву с крыльями беркута — Росбалт.ру |url=http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/11/11/911238.html |qaralgan sana=2013-11-30 |arxivsana=2013-10-23 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20131023060411/http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/11/11/911238.html }}</ref>,<ref name=ReferenceA>{{veb manbasi|url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE|title=Мнения политологов: Культ без личности / Политика / Baursak.kz - социальная сеть Казахстана|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8ypf7Jc?url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE|archivedate=2013-03-15}} {{Webarxiv|url=https://www.webcitation.org/6F8ypf7Jc?url=http://baursak.kz/blog/politic/552.html#.UT8GTTfdeXE |date=2013-03-15 }}</ref>, [[Astana]]da<ref>[http://rus.azattyq.org/content/article/1645512.html В Астане снесли один памятник и строят другой – Нурсултану Назарбаеву]</ref>, [[Ukraina]]da<ref>[https://web.archive.org/web/20131023055522/http://liva.com.ua/youth-revenge.html Город юности мстит Назарбаеву<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> [[Ankara]]da<ref>{{Citation |year= |title=В столице Турции открыт памятник Назарбаеву — Gazeta.kz |url=http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 |access-date=2013-11-30 |archivedate=2013-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728074327/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728074327/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 |archive-date=2013-07-28 }}</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20190323092835/http://turk-media.info/?p=1729 Улица Назарбаева в Турции | TURK-MEDIA]{{Deadlink|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> eskertkishler qoyılǵan,<ref>{{Citation |year= |title=В столице Турции открыт памятник Назарбаеву — Gazeta.kz |url=http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 |access-date=2013-11-30 |archivedate=2013-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728074327/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728074327/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=310219 |archive-date=2013-07-28 }}</ref> [[Iordaniya]]da, [[Túrkiya]]da hám [[Chechenistan]]da Nursultan Nazarbaev atı menen atalıwshı kósheler bar.<ref>{{veb manbasi|url=http://www.newsfactory.kz/30681.html|title=Улица Назарбаева в Грозном - Общество - Фабрика Новостей. Казахстан|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8yzCjRj?url=http://www.newsfactory.kz/30681.html|archivedate=2013-03-15}}</ref> Sonıń menen birge Chechenistanda Nursultan Nazarbaev atındaǵı licey de bar.<ref name=ReferenceA /> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ Qazaqstan Respublikası Sırtqı Isler Ministrligi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} * [http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 Qazaqstan Respublikası Prezidentiniń rásmiy saytı] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070418015528/http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 |date=2007-04-18 }} * [http://www.nazarbayev.kz «MenińPrezidentim» atlı jaslar joybarı] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190912171456/http://nazarbayev.kz/ |date=2019-09-12 }} {{Sırtqı siltemeler}} fholjvb4bh7me9o98ob9ckssjt1eimi 0 48272 275117 272336 2026-10-18T16:01:38Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275117 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq támiynat|Programmalıq támiynatta]] '''abstrakciya''' qoljetimlilikti támiyinlep, onı quramalastırıwı múmkin bolǵan detallardı jasıradı<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Colburn|first1=Timothy|date=5 June 2007|title=Abstraction in Computer Science|journal=Minds and Machines|volume=17|pages=169–184|doi=10.1007/s11023-007-9061-7}}</ref>. Ol úlkenirek áhmiyetke iye bolǵan detallarga itibardı baǵdarlaydı<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Kramer|first1=Jeff|date=1 April 2007|title=Is abstraction the key to computing?|journal=Communications of the ACM|volume=50|pages=36–42|doi=10.1145/1232743.1232745}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ben-Ari|first1=Mordechai|date=1 March 1998|title=Constructivism in computer science education|journal=ACM SIGCSE Bulletin|volume=30|pages=257, 257–261|doi=10.1145/274790.274308}}</ref>. Mısallarǵa maǵlıwmatlardıń qollanılıwın olardıń kórsetiliwinen ajıratatuǵın abstrakt [[Cifrlı maǵlıwmatlar|maǵlıwmat]] tipi<ref>{{Cite book|last1=Liskov|first1=Barbara|chapter=Keynote address - data abstraction and hierarchy|date=1 May 1988|title=Addendum to the proceedings on Object-oriented programming systems, languages and applications (Addendum) - OOPSLA '87|publisher=ACM|pages=17–34|doi=10.1145/62138.62141|isbn=0897912667}}</ref> hám tiykarında ulıwma, al japıraqlarına qaray anıǵıraq bolǵan shaqalanıw teregin qáliplestiretuǵın funkciyalar kiredi. == Tiykarlaw == Esaplaw texnikası kóbinese konkret dúnyadan ǵárezsiz túrde isleydi. Apparatlıq támiynat basqa modeller menen almastırıla alatuǵın esaplaw modelin ámelge asıradı<ref>{{Cite journal|last1=Floridi|first1=Luciano|date=September 2008|title=The Method of Levels of Abstraction|url=http://link.springer.com/10.1007/s11023-008-9113-7|journal=Minds and Machines|language=en|volume=18|issue=3|pages=303–329|doi=10.1007/s11023-008-9113-7|issn=0924-6495}}</ref>. Programmalıq támiynat [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturalar]] túrinde dúzilgen bolıp, bul adamlardıń bir waqıtta tek birneshe máselege itibar beriw arqalı úlken sistemalardı jaratıwına múmkinshilik beredi. Bul arxitekturalar abstrakciyanıń anıq tańlawlarınan qurıladı. Grinspunıń onınshı qaǵıydası bunday arxitekturanıń ne ushın sózsiz hám quramalı ekeni haqqındaǵı aforizm bolıp tabıladı. Til abstrakciyası — [[Esaplaw texnikası|esaplaw texnikasındaǵı]] abstrakciyanıń tiykarǵı túrleriniń biri: sistemanıń belgili bir táreplerin bildiriw ushın jańa jasalma tiller islep shıǵıladı. Modellestiriw tilleri jobalastırıwǵa járdemlesedi. Kompyuter tilleri kompyuter járdeminde qayta isleniwi múmkin. Bul abstrakciya procesiniń bir mısalı — [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tiliniń]] birinshi áwlad programmalastırıw tilinen ([[Mashina kodı|mashina tili]]) ekinshi áwlad programmalastırıw tiline (assambler tili) hám úshinshi áwlad programmalastırıw tiline ([[joqarı dárejeli programmalastırıw tili]]) qaray áwladlıq rawajlanıwı. Hárbir basqısh keyingi basqıshqa ótiw ushın basqısh tası retinde qollanılıwı múmkin. Til abstrakciyanı, mısalı, [[Skriptlew tili|skriptlew tillerinde]] hám domenge baǵdarlanǵan tillerde dawam etedi. Programmalastırıw tiliniń ishinde baǵdarlamashıǵa jańa abstrakciyalardı jaratıwǵa múmkinshilik beretuǵın ayırım funkciyalar bar. Olarǵa ishki baǵdarlamalar, [[Modulli programmalastırıw|moduller]], polimorfizm hám [[Programmalıq támiynat komponenti|programmalıq támiynat komponentleri]] kiredi. Programmalıq támiynat dizaynı úlgileri hám [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturalıq stiller]] sıyaqlı ayırım abstrakciyalar [[translyator]] ushın kórinbeydi hám tek sistema dizaynında isleydi. Ayırım abstrakciyalar baǵdarlamashı biletuǵın túsinikler sheńberin sheklewge háreket etedi, bunı olar súyengen abstrakciyalardı tolıq jasırıw arqalı ámelge asıradı. Programmalıq támiynat injeneri hám jazıwshı Djoel Spolskiy bul háreketlerdi sınap, barlıq abstrakciyalar «sańlaq» dep aytqan — yaǵnıy olar tómendegi detallardı heshqashan tolıq jasıra almaydı;<ref>{{Web deregi| url =http://www.joelonsoftware.com/articles/LeakyAbstractions.html|bet=The Law of Leaky Abstractions|avtor=Spolsky|avtorsilteme=Joel Spolsky|at=Joel|sáne= 2002-jıl 11-noyabr }}</ref> biraq bul abstrakciyanıń paydalılıǵın biykarlamaydı. Ayırım abstrakciyalar basqa abstrakciyalar menen birge islew ushın arnalǵan. Mısalı, programmalastırıw tilinde tómen dárejeli tilge shaqırıwlardı ámelge asırıw ushın sırtqı funkciyalar interfeysi bolıwı múmkin. == Abstrakciya funkciyaları == === Programmalastırıw tilleri === Hár túrli programmalastırıw tilleri til úshin gózlengen qollanılıw tarawlarına baylanıslı túrli abstrakciya túrlerin usınadı. Mısalı: * [[C++]], Object Pascal yamasa [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] sıyaqlı [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obekke baǵdarlanǵan programmalastırıw tillerinde]] abstrakciya túsinigi deklarativ ańlatpaǵa aylandı — `function(parameters) = 0;` [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisin]] (C++ tilinde) yamasa <code>abstract</code><ref name="Oracle Java abstract">{{Web deregi| url =http://docs.oracle.com/javase/tutorial/java/IandI/abstract.html|bet=Abstract Methods and Classes|jumıs=The Java Tutorials|baspaxana=Oracle|qaralǵan sáne= 2014-jıl 4-sentyabr }}</ref> hám ''<code>interface</code>''<ref name="Oracle Java interface">{{Web deregi| url =http://docs.oracle.com/javase/tutorial/java/IandI/interfaceAsType.html|bet=Using an Interface as a Type|jumıs=The Java Tutorials|baspaxana=Oracle|qaralǵan sáne= 2014-jıl 4-sentyabr }}</ref> rezervtegi sózlerin (Java tilinde) qollanıw arqalı. Bunday deklaraciyadan keyin deklaraciyadaǵı obekttiń nusqasın jaratıw ushın klasstı ámelge asırıw baǵdarlamashınıń wazıypası boladı. * [[Funkcional programmalastırıw]] tilleri ádette funkciyalar menen baylanıslı abstrakciyalardı, mısalı, lambda-abstrakciyalardı (termin qanday da bir ózgeriwshiniń funkciyasına aylandırıw) hám joqarı dárejeli funkciyalardı (parametrler funkciyalar boladı) kórsetedi. * Lisp programmalastırıw tilleri shańaraǵınıń [[Clojure]], Scheme hám Common Lisp sıyaqlı zamanagóy wákilleri sintaksislik abstrakciyaǵa múmkinshilik beretuǵın makro sistemaların qollaydı. Scala sıyaqlı basqa programmalastırıw tillerinde de makrolar yamasa oǵan júdá uqsas [[metaprogrammalastırıw]] funkciyaları bar (mısalı, Haskell tilinde Template Haskell, OCaml tilinde MetaOCaml bar). Olar baǵdarlamalarǵa úlgi retinde qaytalanatuǵın kodlardı jazbawǵa, zeriktiretuǵın funkciya shaqırıw izbe-izligin abstrakciyaǵa, basqarıw aǵımınıń jańa strukturaların ámelge asırıwǵa hám domenge arnawlı tillerdi (DSL) islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi. DSL domenge arnawlı túsiniklerdi qısqa hám kórkem túrde ańlatıwǵa múmkinshilik beredi. Bular hámmesi durıs qollanılǵanda, gózlengen maqsetti anıǵıraq kórsetiw arqalı baǵdarlamashınıń ónimliligin de, [[Derek kodı|derek kodınıń]] túsinikliligin de jaqsılaydı. Sintaksislik abstrakciyanıń bir nátiyjesi sonda, hár qanday Lisp dialekti hám derlik hár qanday programmalastırıw tili, teoriyalıq jaqtan, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], [[C]] yamasa [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] sıyaqlı «dástúrli» programmalastırıw tillerine salıstırǵanda biraz az (biraq kópshilik jaǵdaylarda ele de ádewir) kúsh jumsap, hár qanday zamanagóy Lisp tilinde ámelge asırılıwı múmkin. === Specifikaciyalaw metodları === Analitikler programmalıq támiynat sistemaların formal túrde spetsifikaciyalaw ushın túrli metodlardı islep shıqqan. Belgili metodlardıń ayırımları mınalar: * Abstrakt modelge tiykarlanǵan metod (VDM, Z); * Algebralıq texnikalar (Larch, CLEAR, OBJ, ACT ONE, CASL); * Proceske tiykarlanǵan texnikalar (LOTOS, SDL, Estelle); * Izge tiykarlanǵan texnikalar (SPECIAL, TAM); * Bilimge tiykarlanǵan texnikalar (Refine, Gist). === Specifikaciyalaw tilleri === Specifikaciyalaw tilleri, ádette, qanday da bir túrdegi abstrakciyaǵa súyenedi, óytkeni specifikaciyalar, ádette, proekt basında, yaǵnıy keyingi ámelge asırıwǵa qaraǵanda erterek (hám abstrakciyanıń joqarıraq dárejesinde) belgilenedi. Mısalı, [[UML|Birlesken modellestiriw tili]] (UML) specifikaciyalaw tili abstrakt klasslardı anıqlawǵa múmkinshilik beredi. «sarqırama» (waterfall) proektinde bunday klasslar proekttiń arxitektura hám spesifikaciyalaw basqıshında abstrakt túrde qala beredi. == Basqarıw abstrakciyası == Programmalastırıw tilleri basqarıwdı abstrakciyalaydı olardı qollanıwdıń tiykarǵı maqsetleriniń biri retinde usınadı. Kompyuter mashinaları bir orınnan ekinshi orınǵa yadtaǵı birneshe bitlerdi jıljıtıw hám eki bitler izbe-izliginiń qosındısın esaplaw sıyaqlı júdá tómen dárejeli operaciyalardı túsinedi. Programmalastırıw tilleri bulardı joqarı dárejede orınlawǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, Pascalǵa uqsas usılda jazılǵan mına ańlatpanı qarap shıǵayıq: : <code>a := (1 + 2) * 5</code> Adam ushın bul birneshe ápiwayı hám anıq esaplaw sıyaqlı kórinedi («birge ekini qosqanda úsh boladı, beske kóbeytkende on bes boladı»). Biraq bul esaplawdı orınlaw hám «15» mánisin qaytarıw, sonıń menen birge bul mánisti «a» ózgeriwshisine tayınlaw ushın kerek bolatuǵın tómen dárejeli basqıshlar shınında júdá quramalı hám názik. Mánisler ekilik kóriniske ózgertiliwi kerek (bul kóbinese adam oylaǵannan biraz quramalıraq másele) hám esaplawlar (kompilyator yamasa interpretator tárepinen) assembler kórsetpelerine bólinip shıǵıwı kerek (bul da baǵdarlamashı ushın aytarlıqtay intuitiv emes: ekilik registrdi shepke jıljıtıw yamasa bir registr mazmunınıń ekilik tolıqlawıshın basqa registrge qosıw sıyaqlı operaciyalar adamnıń qosıw yamasa kóbeytiw sıyaqlı abstrakt arifmetikalıq operaciyalar haqqındaǵı oylaw usılına sáykes kelmeydi). Aqırında, alınǵan «15» mánisin «a» dep atalǵan ózgeriwshige tayınlaw, «a» ózgeriwshisin keyinirek qollanıw múmkin bolıwı ushın, ózgeriwshiniń atamasın hám fizikalıq yamasa virtual yadtaǵı oǵan sáykes orındı izlew, «15» sanınıń ekilik kórinisin sol yad ornına saqlaw hám taǵı basqa «kórinis artındaǵı» basqıshlardı orınlawdı talap etedi. Basqarıwdı abstrakciyasız, baǵdarlamashı hár sapar bir-eki sanǵa ápiwayı qosıw yamasa kóbeytiwdi orınlap, nátiyjesin ózgeriwshige menshiklegisi kelgende, registr/ekilik dárejedegi barlıq basqıshlardı ózi kórsetiwi kerek bolar edi. Bunday miynet qaytalanıwınıń eki qatań unamsız nátiyjesi bar: # ol baǵdarlamashını uqsas operaciya kerek bolǵan hárbir jaǵdayda birneshe keń tarqalǵan wazıypalardı úziliksiz qaytalawǵa májbúrleydi; # ol baǵdarlamashını belgili bir apparat hám kórsetpeler jıynaǵı ushın programma jazıwǵa májbúrleydi. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] rkjfa91bmr6du3eucdzg0lbbvhkkroh 0 48274 275104 270090 2026-10-18T15:40:05Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Jasalma intellekt|Jasalma intellekt]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275104 wikitext text/x-wiki [[File:Ai_observability_diagram.png|nobaý|Telemetriya JI sistemasınıń úsh qatlamınan (infrastruktura, model hám shıǵıw) jıynaladı hám baqlaw múmkinshiligi qatlamı tárepinen birlestiriledi.]] '''JI baqlaw múmkinshiligi''' — óndiriske engizilgen [[jasalma intellekt]] sistemalarınan telemetriyanı, yaǵnıy sistema islep turǵan waqıtta avtomat túrde jazıp alatuǵın jurnallar, metrikalar hám izler sıyaqlı maǵlıwmatlardı jıynaw hám analizlew ámeliyatı. Onıń maqseti — sistemalardıń ózlerin qalay tutatuǵının hám anıqlıq, baha hám qáwipsizlik jaǵınan qanshelli jaqsı islewin túsiniw. Bul basqarıw teoriyası hám [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injeneriyasınan]] kelip shıqqan baqlaw múmkinshiligi ideyasın mashinalıq oqıtıw modellerine, ásirese [[Úlken til modeli|úlken til modellerine]] (LLM) hám avtonom agentlerge tiykarlanǵan sistemalarǵa qollanadı. Basqarıw teoriyasında baqlaw múmkinshiligi sistemanıń ishki jaǵdayın onıń sırtqı nátiyjelerinen qanshelli jaqsı anıqlaw múmkinshiligin ólshewshi kórsetkish bolıp tabıladı<ref>Kálmán, Rudolf E. (1960). "On the General Theory of Control Systems". IFAC Proceedings Volumes. 1 (1): 491–502. doi:10.1016/S1474-6670(17)70094-8.</ref>. JI baqlaw múmkinshiligi kóbinese dástúrli monitoringten ajıratıladı. Monitoring másele payda bolǵanın bildiriw ushın aldın ala belgilengen metrikalarǵa, sheklerge hám eskertiwlerge súyense, baqlaw múmkinshiligi onıń ne ushın payda bolǵanın túsiniw ushın jetkilikli kontekst beriwdi maqset etedi. Bul ayırmashılıq JI sistemaları ushın ayrıqsha áhmiyetli, sebebi sistema keshigiw yamasa qáteler dárejesi sıyaqlı standart infrastrukturalıq ólshemler boyınsha salamat kóriniwi múmkin, biraq sonıń menen birge qáte, sáykes emes yamasa qáwipli juwaplardı beriwi múmkin<ref>Majors, Charity; Fong-Jones, Liz; Miranda, George (2022). Observability Engineering. O'Reilly Media. <nowiki>ISBN 978-1-4920-7644-5</nowiki>.</ref>. JI baqlaw múmkinshiligi baqlaytuǵın signallardıń biri — model minez-qulqınıń waqıt ótiwi menen ózgeriwi. Bul qubılıs mashinalıq oqıtıwda concept drift ataması menen úyreniledi<ref>Lu, Jie; Liu, Anjin; Dong, Fan; Gu, Feng; Gama, João; Zhang, Guangquan (2019). "Learning under Concept Drift: A Review". IEEE Transactions on Knowledge and Data Engineering. 31 (12): 2346–2363. arXiv:2004.05785. Bibcode:2019ITKDE..31.2346L. doi:10.1109/TKDE.2018.2876857.</ref>. JI baqlaw múmkinshiligi MLOps (mashinalıq oqıtıw operaciyaları) menen tıǵız baylanıslı hám geyde onıń bir bólegi retinde qaraladı. Ol arnawlı túrde til modellerine yamasa agentlerge tiykarlanǵan sistemalarǵa qollanılǵanda, LLM baqlaw múmkinshiligi yamasa agent baqlaw múmkinshiligi dep te ataladı<ref>Mohammadi, Mahmoud; et al. (2025). "Evaluation and Benchmarking of LLM Agents: A Survey". Proceedings of the 31st ACM SIGKDD Conference on Knowledge Discovery and Data Mining. arXiv:2507.21504. doi:10.1145/3711896.3736570.</ref>. == Alǵı sóz == Baqlaw múmkinshiligi termini basqarıw teoriyasınan kelip shıqqan. Ol 1960-jılı Rudolf E. Kalman tárepinen dinamikalıq sistemanıń ishki jaǵdayların onıń nátiyjelerin ólshew arqalı qanshelli jaqsı anıqlaw múmkinshiligin túsindiriw ushın kirgizilgen. Programmalıq támiynat injeneriyasında bul atama 2010-jıllardıń ortalarınan baslap keń tarqalǵan hám quramalı ortaq sistemalardıń ishki jaǵdayın olar islep shıǵaratuǵın telemetriya arqalı túsiniw múmkinshiligin bildiriw ushın qollanılǵan. Ádette, bul telemetriya jurnallar, metrikalar hám izler dep atalatuǵın «úsh tiykarǵı baǵana»ǵa bólinip shólkemlestiriledi. Baqlaw múmkinshiligin JI sistemalarına qollanıw dástúrli programmalıq támiynatta ushıraspaytuǵın máselelerdi payda etedi. Dástúrli sistemalarda birdey kirgiziwler hám jaǵdaylar, ádette, birdey shıǵıslardı payda etedi dep kútilse, qáteler kóbinese kodtıń belgili bir bólimlerine shekem baǵdarlanıwı múmkin. Biraq mashinalıq oqıtıw modelleri onıń ornına itimallıq bólistiriwlerinen úlgi aladı. Sonlıqtan sistema ádettegi operaciyalıq ózgesheliklerdi kórsetip turǵan bolsa da, gallyucinaciyalar sıyaqlı qálegen emes shıǵıslardı payda etiwi múmkin. Mine usı ayırmashılıq dástúrli programmalıq támiynat monitoringiniń signallarına qosımsha túrde minez-qulıq hám semantikalıq telemetriyanı engiziwge sebep boldı. Bunday telemetriya prompt hám juwap mazmunın, shıǵıs sapasın hám model driftin qamtıydı. == Baqlaw múmkinshiligi hám monitoring == Bul eki termin geyde sinonim retinde qollanılǵanına qaramastan, ádebiyatta olar, ádette, bir-birinen ózgeshelenedi. Monitoring aldın ala belgilenǵen ólshewlerdi belgili shekler menen salıstırıp jıynaw hám sol shekler asıp ketkende eskertiwlerdi payda etiw dep anıqlanadı; ol operatorlar aldın ala juwap beriwdi bilgen sorawlarǵa juwap beredi. Baqlaw múmkinshiligi bolsa keńirek múmkinshilik bolıp, operatorlarǵa tek belgili eskertiw jaǵdaylarına juwap beriw menen sheklenbey, sistema boyınsha túrli signallardı óz-ara baylanıstırıw arqalı kútilmegen minez-qulıqtı izertlewge múmkinshilik beredi. Sonlıqtan tek monitoringke súyengen tásil tájiriybeli injenerler neni izlew kerek ekenin aldın ala biliwine baylanıslı, al baqlaw múmkinshiligi hár qanday anomaliyanı ashıq túrde izertlewdi qollaydı. JI sistemaları kontekstinde bul ayırmashılıq kóbinese telemetriyanıń dástúrli baǵanalarına qosılǵan qosımsha, minez-qulıq ólshemi túrinde túsindiriledi. Infrastruktura dárejesindegi signallar modeldiń tez hám qátesiz juwap berip atırǵanın kórsetiwi múmkin, biraq onıń nátiyjeleriniń anıq, sáykes, qaǵıydalarǵa sáykes hám qáwipsiz mazmunnan azat ekenin bahalaw ushın bólek signallar kerek boladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Úlken til modelleri]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]] [[Kategoriya:Jasalma intellekt]] jjwfiuzcj5y2veuxwpv1ijob2dmvvs5 0 48275 275093 272335 2026-10-18T12:48:07Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlew]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275093 wikitext text/x-wiki '''Qosımsha qáwipsizligi (AppSec)''' islep shıǵıw komandalarına qáwipsiz programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik ciklin engiziwge baǵdarlanǵan barlıq wazıypalardı qamtıydı. Onıń tiykarǵı maqseti — qáwipsizlik ámeliyatların jaqsılaw hám sol arqalı qosımshalardaǵı qáwipsizlik máselelerin anıqlaw, dúzetiw hám múmkin bolǵansha olardıń aldın alıw. Ol talaplar analizinen, dizayn, ámelge asırıw, tekseriwden baslap, qosımshanı saqlawǵa shekemgi pútkil qosımsha ómirlik ciklin qamtıydı<ref>{{Web deregi| url =https://snikt.net/blog/2021/06/03/what-is-appsec-anyways/|bet=What is AppSec anyways?|avtor=Happe|at=Andreas|sáne= 2021-jıl 3-iyun |jumıs=snikt.net}}</ref>. '''Veb-qosımsha qáwipsizligi''' — [[Veb-sayt|veb-saytlar]], [[Veb-qosımsha|veb-qosımshalar]] hám veb-xızmetlerdiń qáwipsizligi menen arnawlı túrde shuǵıllanatuǵın [[Informaсiya qáwipsizligi|informaciya qáwipsizliginiń]] bir tarawı. Joqarı dárejede, veb-qosımsha qáwipsizligi qosımsha qáwipsizligi principlerine súyenedi, biraq olardı arnawlı túrde internetke hám veb-sistemalarǵa qollanadı<ref>{{Web deregi| url =https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ff648636.aspx|bet=Web Application Security Overview|sáne= 2015-jıl 23-oktyabr }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Shuaibu|first=Bala Musa|date=2013-01-17|title=Systematic review of web application security development model}}</ref>. Qosımsha qáwipsizligi mobil qosımshalarǵa hám olardıń qáwipsizligine de itibar beredi, olarǵa [[iOS]] hám [[Android]] qosımshaları kiredi. Veb-qosımsha qáwipsizlik quralları — HTTP trafigi menen islew ushın arnawlı túrde islep shıǵılǵan qurallar, mısalı, veb-qosımsha firewall'ları. == Tásiller == Hár túrli tásiller qosımshadaǵı jasırınǵan qáwipsizlik hálsizlikleriniń túrli bólimlerin anıqlaydı hám programmalıq támiynattıń ómirlik cikliniń túrli basqıshlarında hárqaysısı ózine tán nátiyjelilikke iye. Olardıń hár biri waqıt, kúsh, baha hám anıqlanǵan hálsizlikler arasındaǵı túrli tańlawlardı bildiredi. * Dizayndı qayta kóriw. Kod jazılıwdan aldın qosımshanıń arxitekturası hám dizaynı qáwipsizlik máseleleri boyınsha qayta kórilip shıǵılıwı múmkin. Bul basqıshtaǵı keń tarqalǵan usıllardıń biri — qáwip modelin dúziw. * Aq qutı testlew yamasa kodtı qayta kóriw. Ishki strukturanı, arxitekturanı, dizayndı (proektti) hám basqalardı sın kózqarastan tekseriw. * Qara qutı testlew. Ishki strukturanı emes, al funkcionallıqtı testleydi. * Avtomatlastırılǵan qurallar. Kóp qáwipsizlik quralların islep shıǵıw yamasa testlew ortalıǵına qosıw arqalı avtomatlastırıwǵa boladı. Bularǵa kod redaktorına yamasa CI/CD platformalarına integraciyalanǵan avtomatlastırılǵan DAST/SAST quralları mısal bola aladı. * Kelisimli hálsizlik platformaları. Bular kóp veb-saytlar hám baǵdarlamashılar tárepinen usınılatuǵın xakerler járdeminde islewshi qosımsha qáwipsizligi sheshimleri bolıp, olar arqalı jeke adamlar qáteler tuwralı xabar bergeni ushın moyınlanıwı hám sıylıq alıwı múmkin. == Qáwipsizlik qáwipleri == Open Worldwide Application Security Project (OWASP) biypul hám ashıq resurslardı usınadı. Onı kommerciyalıq emes OWASP Foundation basqaradı. OWASP Top 10 – 2017 40-tan aslam sherik shólkemnen jıynalǵan keń kólemli maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sońǵı izertlew nátiyjelerin bildiredi. Bul maǵlıwmat 50 000-nan aslam qosımshada shama menen 2,3 million qáwipsizlik hálsizliginiń bar ekenin kórsetti<ref>{{Cite journal|date=Apr 27, 2017|title=Latest OWASP Top 10 looks at APIs, web apps: The new OWASP Top 10 list is out, and while most of it remains the same, there are new additions focusing on web applications and APIs}}</ref>. OWASP Top 10 – 2021 maǵlıwmatlarına sáykes, veb-qosımsha qáwipsizligindegi eń áhmiyetli on qáwipke tómendegiler kiredi:<ref>{{Web deregi| url =https://owasp.org/Top10/|bet=OWASP Top 10 - 2021: The Ten Most Critical Web Application Security Risks|sáne=2021|jumıs=Open Web Application Security Project|qaralǵan sáne= 2022-jıl 11-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://www.imperva.com/learn/application-security/application-security/|bet=What is Application Security {{!}} Types, Tools & Best Practices {{!}} Imperva|til=en-US|jumıs=Learning Center|qaralǵan sáne= 2025-jıl 17-iyul }}</ref> # Buzılǵan kirisiwdi basqarıw # Kriptografiyalıq qáteler # Inekciya # Qáwipsiz emes dizayn # Qáwipsizliktiń qáte konfiguraciyası # Hálsiz hám eskirgen komponentler # Identifikaciyalaw hám autentifikaciyalaw qáteleri # Programmalıq támiynat hám maǵlıwmat pútinligindegi qáteler # Qáwipsizlik jurnalları hám monitoringindegi qáteler* # Server tárepinen sorawlardı jasalma túrde jiberiw (SSRF)* == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 3fwng6swpv3hl7d486q99cocjse6g6q 275159 275093 2026-10-18T19:46:29Z Bekan88 11311 275159 wikitext text/x-wiki '''Qosımsha qáwipsizligi (AppSec)''' islep shıǵıw komandalarına qáwipsiz programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik ciklin engiziwge baǵdarlanǵan barlıq wazıypalardı qamtıydı. Onıń tiykarǵı maqseti — qáwipsizlik ámeliyatların jaqsılaw hám sol arqalı qosımshalardaǵı qáwipsizlik máselelerin anıqlaw, dúzetiw hám múmkin bolǵansha olardıń aldın alıw. Ol talaplar analizinen, dizayn, ámelge asırıw, tekseriwden baslap, qosımshanı saqlawǵa shekemgi pútkil qosımsha ómirlik ciklin qamtıydı<ref>{{Web deregi| url =https://snikt.net/blog/2021/06/03/what-is-appsec-anyways/|bet=What is AppSec anyways?|avtor=Happe|at=Andreas|sáne= 2021-jıl 3-iyun |jumıs=snikt.net}}</ref>. '''Veb-qosımsha qáwipsizligi''' — [[Veb-sayt|veb-saytlar]], [[Veb-qosımsha|veb-qosımshalar]] hám veb-xızmetlerdiń qáwipsizligi menen arnawlı túrde shuǵıllanatuǵın [[Informaсiya qáwipsizligi|informaciya qáwipsizliginiń]] bir tarawı. Joqarı dárejede, veb-qosımsha qáwipsizligi qosımsha qáwipsizligi principlerine súyenedi, biraq olardı arnawlı túrde internetke hám veb-sistemalarǵa qollanadı<ref>{{Web deregi| url =https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ff648636.aspx|bet=Web Application Security Overview|sáne= 2015-jıl 23-oktyabr }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Shuaibu|first=Bala Musa|date=2013-01-17|title=Systematic review of web application security development model}}</ref>. Qosımsha qáwipsizligi mobil qosımshalarǵa hám olardıń qáwipsizligine de itibar beredi, olarǵa [[iOS]] hám [[Android]] qosımshaları kiredi. Veb-qosımsha qáwipsizlik quralları — HTTP trafigi menen islew ushın arnawlı túrde islep shıǵılǵan qurallar, mısalı, veb-qosımsha firewall'ları. == Tásiller == Hár túrli tásiller qosımshadaǵı jasırınǵan qáwipsizlik hálsizlikleriniń túrli bólimlerin anıqlaydı hám programmalıq támiynattıń ómirlik cikliniń túrli basqıshlarında hárqaysısı ózine tán nátiyjelilikke iye. Olardıń hár biri waqıt, kúsh, baha hám anıqlanǵan hálsizlikler arasındaǵı túrli tańlawlardı bildiredi. * Dizayndı qayta kóriw. Kod jazılıwdan aldın qosımshanıń arxitekturası hám dizaynı qáwipsizlik máseleleri boyınsha qayta kórilip shıǵılıwı múmkin. Bul basqıshtaǵı keń tarqalǵan usıllardıń biri — qáwip modelin dúziw. * Aq qutı testlew yamasa kodtı qayta kóriw. Ishki strukturanı, arxitekturanı, dizayndı (proektti) hám basqalardı sın kózqarastan tekseriw. * Qara qutı testlew. Ishki strukturanı emes, al funkcionallıqtı testleydi. * Avtomatlastırılǵan qurallar. Kóp qáwipsizlik quralların islep shıǵıw yamasa testlew ortalıǵına qosıw arqalı avtomatlastırıwǵa boladı. Bularǵa kod redaktorına yamasa CI/CD platformalarına integraciyalanǵan avtomatlastırılǵan DAST/SAST quralları mısal bola aladı. * Kelisimli hálsizlik platformaları. Bular kóp veb-saytlar hám baǵdarlamashılar tárepinen usınılatuǵın xakerler járdeminde islewshi qosımsha qáwipsizligi sheshimleri bolıp, olar arqalı jeke adamlar qáteler tuwralı xabar bergeni ushın moyınlanıwı hám sıylıq alıwı múmkin. == Qáwipsizlik qáwipleri == Open Worldwide Application Security Project (OWASP) biypul hám ashıq resurslardı usınadı. Onı kommerciyalıq emes OWASP Foundation basqaradı. OWASP Top 10 – 2017 40-tan aslam sherik shólkemnen jıynalǵan keń kólemli maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sońǵı izertlew nátiyjelerin bildiredi. Bul maǵlıwmat 50 000-nan aslam qosımshada shama menen 2,3 million qáwipsizlik hálsizliginiń bar ekenin kórsetti<ref>{{Cite journal|date=Apr 27, 2017|title=Latest OWASP Top 10 looks at APIs, web apps: The new OWASP Top 10 list is out, and while most of it remains the same, there are new additions focusing on web applications and APIs}}</ref>. OWASP Top 10 – 2021 maǵlıwmatlarına sáykes, veb-qosımsha qáwipsizligindegi eń áhmiyetli on qáwipke tómendegiler kiredi:<ref>{{Web deregi| url =https://owasp.org/Top10/|bet=OWASP Top 10 - 2021: The Ten Most Critical Web Application Security Risks|sáne=2021|jumıs=Open Web Application Security Project|qaralǵan sáne= 2022-jıl 11-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://www.imperva.com/learn/application-security/application-security/|bet=What is Application Security {{!}} Types, Tools & Best Practices {{!}} Imperva|til=en-US|jumıs=Learning Center|qaralǵan sáne= 2025-jıl 17-iyul }}</ref> # Buzılǵan kirisiwdi basqarıw # Kriptografiyalıq qáteler # Inekciya # Qáwipsiz emes dizayn # Qáwipsizliktiń qáte konfiguraciyası # Hálsiz hám eskirgen komponentler # Identifikaciyalaw hám autentifikaciyalaw qáteleri # Programmalıq támiynat hám maǵlıwmat pútinligindegi qáteler # Qáwipsizlik jurnalları hám monitoringindegi qáteler* # Server tárepinen sorawlardı jasalma túrde jiberiw (SSRF)* == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 1rkqlfp0m9fonl6r4rzq3y5xeu92872 0 48405 275127 274698 2026-10-18T16:05:40Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275127 wikitext text/x-wiki '''Serviske baǵdarlanǵan programmalıq injeneriya''' ('''SOSE''') yamasa '''servis injeneriyası'''<ref>''[https://study.com/academy/lesson/service-engineering-definition-process.html Service Engineering: Definition & Process],'' Study.com (accessed November 10, 2021).</ref> — qayta paydalanılatuǵın servislerdi biriktiriw (servislerge baǵdarlanıw) arqalı programmalıq sistemalardı islep shıǵıwǵa baǵdarlanǵan [[programmalıq injiniring]] metodologiyası. Bunday servisler kóbinese basqa servis jetkerip beriwshiler tárepinen usınıladı. Bul metodologiya servislerdi biriktiriwdi óz ishine alǵanlıqtan, komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injeneriya menen kóp ulıwmalıqqa iye. Komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injeneriya programmalıq sistemalardı qayta paydalanılatuǵın komponentlerden dúziwdi bildiredi. Biraq servislerge baǵdarlanǵan programmalıq injeneriya oǵan orınlanıw waqtında (run-time) kerekli servislerdi dinamikalıq túrde tabıw múmkinshiligin qosadı. Bul servisler basqa tárepler tárepinen veb-servisler retinde usınılıwı múmkin. Degen menen, tiykarǵı element — servis paydalanıwshıları menen servis jetkerip beriwshileri arasındaǵı baylanıstıń dinamikalıq tábiyatı<ref name=Cervantes>Cervantes, Humberto and Hall, Richard S., [https://www.igi-online.com/downloads/excerpts/01%20Stojanovic.pdf "Technical Concepts of Service Orientation."] Chapter 1, pp. 1-26 in Stojanović, Zoran and Dahanayake, Ajanthap. [https://books.google.com/books?id=v6Q-UTlW7eAC ''Service-oriented software system engineering: challenges and practices'']. Idea Group Inc. (IGI), 2004. {{ISBN|978-1-59140-428-6}}.</ref>. ==Serviske baǵdarlanǵan óz-ara tásir úlgisi== Serviske baǵdarlanǵan óz-ara tásirde qatnasıwshılardıń úsh túri bar: servis jetkerip beriwshiler, servis paydalanıwshılar hám servis reestrleri. Olar waqıt ótiwi menen ózgerip turatuǵın dinamikalıq birge islesiwge qatnasadı. Servis jetkerip beriwshiler — óz múmkinshilikleri hám qoljetimliligi tuwralı maǵlıwmatlardı servis reestrlerinde járiyalaytuǵın programmalıq servisler. Servis paydalanıwshılar — servis jetkerip beriwshiler usınǵan servisler járdeminde belgili bir wazıypanı orınlaytuǵın programmalıq sistemalar (olardıń ózleri de servis bolıwı múmkin). Servis paydalanıwshılar ózleri paydalana alatuǵın servis jetkerip beriwshilerdi tabıw hám olardıń ornın anıqlaw ushın servis reestrlerin qollanadı. Bul tabıw hám orın anıqlaw servis paydalanıwshı olardı servis reestrinen soraǵan waqıtta dinamikalıq túrde ámelge asadı<ref name=Cervantes/>. ==Derekler== {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] m7sbb9pux9squkyir453iv2t3tj36fy 0 48406 275114 274945 2026-10-18T16:00:29Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275114 wikitext text/x-wiki '''Sociallıq programmalıq injiniring''' ('''SSE''') — [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] hám islep shıǵılǵan programmalıq támiynattıń sociallıq aspektleri menen shuǵıllanatuǵın [[programmalıq injiniring]] tarmaǵı. SSE programmalıq injeneriyanıń da, islep shıǵılǵan programmalıq támiynattıń da sociallıq tábiyatına baǵdarlanǵan. Bir tárepten, programmalıq injeneriya jumıslarında, processlerinde hám CASE qurallarında sociallıq faktorlardı esapqa alıw paydalı dep esaplanadı. Bul islep shıǵıw procesiniń de, jaratılǵan programmalıq támiynattıń da sapasın jaqsılawǵa járdem beredi. Mısal retinde birgelikte programmalıq támiynat islep shıǵıwda jaǵdaydı ańlawdıń hám kóp mádeniyatlı faktorlardıń rolin keltiriwge boladı. Ekinshi tárepten, programmalıq támiynat isleytuǵın sociallıq kontekstler (mısalı, bultlı ortalıq) dinamikalıq tábiyatqa iye. Sonlıqtan sociallıq beyimlesiwshilikti orınlanıw waqtında (runtime) qaytalanıp turatuǵın jumıs retinde injenerlik jaqtan támiyinlew talap etiledi. Mısal retinde programmalıq támiynatqa paydalanıwshılardan sapa boyınsha keri baylanıs jıynap, onı avtonom yamasa yarım avtonom túrde beyimlesiw ushın paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın tásillerdi keltiriwge boladı. SSE programmalıq injeneriyada birge islesiwdi hám bilim almasıwdı qollaw ushın sociallıqqa baǵdarlanǵan qurallardı izertleydi hám dúzedi. Sonday-aq SSE programmalıq támiynattıń ol isleytuǵın dinamikalıq sociallıq kontekstlerge beyimlesiwshiligin izertleydi. Bunnan basqa, ol klientler menen sońǵı paydalanıwshılardıń orınlanıw waqtında programmalıq támiynattı beyimlestiriw boyınsha sheshimlerdi qáliplestiriwge qatnasıwın da úyrenedi. Sociallıq kontekst normalardı, mádeniyattı, rol hám juwapkershiliklerdi, mápli tárepler (stakeholder) maqsetleri menen olardıń óz-ara gárezliligin, sońǵı paydalanıwshılardıń programmalıq támiynattıń hár bir minez-qulqınıń sapası hám orınlılıǵı tuwralı qabıl etiwin hám t.b. óz ishine aladı. Social Software Engineering and Applications boyınsha 1-Xalıqaralıq seminar (SoSEA 2008)<ref>[https://web.archive.org/web/20200805200402/http://www.cs.tut.fi/sosea08/ 1st International Workshop on Social Software Engineering and Applications (SoSEA 2008)]</ref> qatnasıwshıları tómendegi sıpatlamanı usındı: * Jámiyetke baǵdarlanǵanlıq: programmalıq támiynat jeke adamlarǵa emes, al jámiyet tárepinen hám/yamasa jámiyet ushın jaratıladı hám paydalanıladı * Birge islesiw/kollektivlik: adamlardıń birge islesiw hám kollektiv múmkinshilikleri paydalanıladı * Doslıq/qarım-qatnas: adamlar arasındaǵı hár túrli baylanıslar anıq kórsetiledi * Adam/sociallıq is-háreketler: programmalıq támiynat adam is-háreketlerin qollaw hám sociallıq mashqalalardı sheshiw ushın sanalı túrde joybarlanadı * Sociallıq inklyuziya: programmalıq támiynat jámiyetlerdegi baylanıslardı hám isenimdi bekkemlew arqalı sociallıq inklyuziyaǵa múmkinshilik beriwi kerek Solay etip, SSE-ni «onlayn ortalıqlarda programmalıq támiynattı jámiyet tárepinen jaratıwǵa, basqarıwǵa, engiziwge hám paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın processlerdi, usıllardı hám qurallardı qollanıw» dep anıqlawǵa boladı<ref>Imed Hammouda, Jan Bosch, Mehdi Jazayeri, Tommi Mikkonen: First International Workshop on Social Software Engineering and Applications (SoSEA 2008). In: Proceedings of the 23rd IEEE/ACM International Conference on Automated Software Engineering (ASE 2008). IEEE, 2008, pp. 531-532.</ref>. SSE tarawındaǵı tiykarǵı baqlawlardıń biri mınaǵan baylanıslı: sociallıq programmalıq támiynat qosımshaları ushın jaratılǵan túsinikler, principler hám texnologiyalar programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ózine de qollanılıwı múmkin. Sebebi programmalıq injeneriya tábiyatınan sociallıq is-háreket bolıp tabıladı. SSE programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń belgili bir jumısları menen sheklenbeydi. Sonlıqtan SSE-niń hár túrli bólimlerin, mısalı, sociallıq sistemalardı joybarlawdı yamasa sociallıq talaplar injeneriyasın qollaytuǵın qurallar usınılǵan<ref>Steffen Lohmann, Sebastian Dietzold, Philipp Heim, Norman Heino: [https://web.archive.org/web/20170809023201/http://www.vis.uni-stuttgart.de/uploads/tx_vispublications/22244.pdf A Web Platform for Social Requirements Engineering]. In: Software Engineering 2009 (Workshops). GI, 2009, pp. 309-315.</ref>. Nátiyjede vertikal bazar programmalıq támiynatı sociallıq komponentlerden payda kóre aladı. Bunday programmalıq támiynatqa programmalıq támiynat islep shıǵıw quralları, injenerlik quralları, marketing quralları yamasa paydalanıwshılarǵa sheshim qabıl etiwde járdem beretuǵın programmalıq támiynat kiredi<ref>Technische Universität München, sebis: [https://wwwmatthes.in.tum.de/pages/cj4uz8ibxk08/Completed-Social-Software-Projects Completed research projects on (vertical) social software]</ref><ref>{{web deregi | url =http://www.ducttapemarketing.com/blog/2010/07/05/the-future-of-social-networks-is-vertical/ | bet =The Future of Social Networks is Vertical | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr | arxivsáne = 2015-jıl 17-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150517003324/http://www.ducttapemarketing.com/blog/2010/07/05/the-future-of-social-networks-is-vertical/ |url-status=dead }}</ref>. Bunday vertikal sociallıq programmalıq támiynat óziniń paydalanıwshılar bazası boyınsha Yammer sıyaqlı dástúrli sociallıq programmalıq támiynattan kúshli ajıralıp turadı. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 6nll4q8bq1hi9rur0g1xn1v5ki2flpw 0 48410 275122 274705 2026-10-18T16:03:33Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275122 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynat konfiguraciyasın basqarıw''' ('''SCM''') yamasa '''programmalıq támiynattaǵı ózgerislerdi hám konfiguraciyanı basqarıw''' ('''SCCM''')<ref>Gartner and Forrester Research</ref> — programmalıq sistemaǵa kirgizilgen ózgerislerdi baqlaw hám qadaǵalaw boyınsha [[programmalıq injiniring]] ámeliyatı. Ol keń kólemli tarawlar aralıq [[konfiguraciyanı basqarıw]] (CM) tarawınıń bir bólegi bolıp tabıladı<ref>{{cite book | title = Software Engineering: A Practitioner's Approach | edition = 7th International | author = Roger S. Pressman | year = 2009 | publisher = McGraw-Hill | location = New York}}</ref>. SCM versiyalardı basqarıwdı hám bazalıq versiyalardı (baseline) belgilewdi óz ishine aladı. ==Maqsetleri== SCM-niń maqsetlerine tómendegiler kiredi<ref>{{cite journal |title= IEEE Standard for Configuration Management in Systems and Software Engineering |journal= IEEE Std 828-2012 (Revision of IEEE Std 828-2005) |url= https://ieeexplore.ieee.org/document/6170935/ |access-date= 2026-05-26 |doi= 10.1109/ieeestd.2012.6170935|url-access= subscription }}</ref>: * Konfiguraciyanı identifikaciyalaw – konfiguraciyalardı, konfiguraciya elementlerin hám bazalıq versiyalardı anıqlaw. * Konfiguraciyanı qadaǵalaw – ózgerislerdi qadaǵalaw procesin ámelge asırıw. Bul ádette ózgerislerdi qadaǵalaw keńesin dúziw arqalı ámelge asırıladı. Onıń tiykarǵı funkciyası — qálegen bazalıq versiyaǵa baylanıslı jiberilgen barlıq ózgeris sorawların tastıyıqlaw yamasa biykarlaw. * Konfiguraciya jaǵdayın esapqa alıw – islep shıǵıw procesiniń jaǵdayı tuwralı barlıq zárúr maǵlıwmatlardı jazıp barıw hám esabat beriw. * Konfiguraciyanı auditlew – konfiguraciyalardıń ózlerine tiyisli barlıq bólimlerdi óz ishine alıwın támiyinlew. Sonday-aq olardıń talaplar, arxitekturalıq specifikaciyalar hám paydalanıwshı qollanbaları sıyaqlı hújjetlerge sáykes keliwin tekseriw. * Jıynawdı basqarıw (build management) – jıynaw (build) ushın qollanılatuǵın processti hám qurallardı basqarıw. * Processti basqarıw – shólkemniń islep shıǵıw procesine ámel etiliwin támiyinlew. * Ortalıqtı basqarıw – sistema jaylasqan programmalıq hám apparatlıq támiynattı basqarıw. * Komandalıq jumıs – processke baylanıslı topar aǵzalarınıń óz-ara islesiwin jeńillestiriw. * Kemshiliklerdi baqlaw – hárbir kemshiliktiń kelip shıǵıw dereginiń anıqlanıwın támiyinlew. Bultlı esaplaw hám DevOps engizilgennen keyin geypara jaǵdaylarda SCM qurallarınıń maqsetleri birigip ketti. SCM qurallarınıń ózleri virtual qurılmalarǵa aylandı: olardı virtual mashina retinde iske qosıwǵa hám jaǵdayı menen versiyasın saqlawǵa boladı. Bul qurallar bultqa tiykarlanǵan virtual resurslardı modellestirip, basqara aladı. Bunday resurslarǵa virtual qurılmalar, saqlaw birlikleri hám programmalıq paketler kiredi. Qatnasıwshılardıń rolleri hám juwapkershilikleri de birigip ketti: endi islep shıǵıwshılar virtual serverlerdi hám olarǵa baylanıslı resurslardı dinamikalıq túrde iske qosa aladı<ref>{{cite journal | last=Amies | first=A |author2=Peddle S |author3=Pan T M |author4=Zou P X | title = Develop cloud applications with Rational tools | journal = IBM DeveloperWorks | publisher = IBM | date = June 5, 2012 | url = https://www.ibm.com/developerworks/community/blogs/iaas_cloud/entry/develop_cloud_applications_with_rational_tools3}}</ref>. ==Derekler== {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 19xr3n9b7bd6bwo9zzlj2qslswcekjc 0 48412 275123 275047 2026-10-18T16:03:52Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275123 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi''' — [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıw]] tártibin belgileytuǵın process. Ádette ol ulıwma jumıstı kishirek basqıshlarǵa yamasa kishi processlerge bóledi, bul basqıshlar joqarı sapalı nátiyjelerdi támiyinlewge arnalǵan. Process jaratılıwı hám tamamlanıwı kerek bolǵan anıq nátiyjelerdi (deliverables), yaǵnıy artefaktlardı táriyiplewi múmkin<ref name="CMS08">{{web deregi |website=Centers for Medicare & Medicaid Services (CMS) Office of Information Service | url =http://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf | bet =Selecting a development approach | baspaxana =United States Department of Health and Human Services (HHS) |orig-date=Original Issuance: February 17, 2005 | sáne = 2008-jıl 27-mart | qaralǵan sáne = 2008-jıl 27-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120620212919/http://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf | arxivsáne = 2012-jıl 20-iyun |url-status=dead}}</ref>. Tek usınıń menen qatań sheklenbese de, programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi kóbinese joqarı dárejeli processti bildiredi. Bul process programmalıq sistemanı baslanıwınan baslap xızmet múddeti tawsılǵanǵa shekem islep shıǵıwdı basqaradı hám metodologiya, model yamasa freymvork dep ataladı. Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli (SDLC) sistemanı islep shıǵıw jumısı ótetuǵın ádettegi basqıshlardı táriyipleydi. Bul basqıshlar baslanıwdan baslap sistemanıń, sonıń ishinde programmalıq sistemanıń xızmet múddeti tamamlanǵanǵa shekemgi aralıqtı qamtıydı. Metodologiya sistemanı onıń ómirlik cikli boyınsha alıp barıw ushın injenerlerdiń óz jumısın qalay orınlawı kerek ekenin belgileydi. Metodologiya — SDLC ushın dúzilgen processlerdiń klassifikaciyası yamasa process ushın joba. Mısalı, kóplegen processlerdi spiral model retinde klassifikaciyalawǵa boladı. Programmalıq támiynat procesi hám programmalıq támiynat sapası bir-biri menen tıǵız baylanıslı. Ámeliyatta olardıń geypara kútilmegen tárepleri hám tásirleri baqlanǵan<ref name="ieeesw">{{Cite journal | doi = 10.1109/MS.2015.87 | title = Software Process versus Design Quality: Tug of War? | journal = IEEE Software | volume = 32 | issue = 4 | pages = 7–11 | year = 2015 | last1 = Suryanarayana | first1 = Girish | doi-access = free | bibcode = 2015ISoft..32d...7S }}</ref>. ==Metodologiya== SDLC metodologiyanıń anıqlamasın belgileydi, sebebi metodologiya SDLC basqıshların qamtıwı kerek. Kompyuter sistemaları quramalı bolıwı hám hár túrli komponentlerdi biriktiriwi múmkin. Soǵan qaramastan, ulıwma alǵanda metodologiya joqarı sapalı sistemanı jaratıwǵa arnalǵan: bunday sistema kútiwlerge (talaplarǵa) juwap beredi yamasa olardan da asıp túsedi, sonday-aq waqtında hám byudjet sheńberinde tapsırıladı<ref>{{web deregi | url =http://foldoc.org/Systems+Development+Life+Cycle | bet =Systems Development Life Cycle from | baspaxana =FOLDOC | qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-iyun }}</ref>. Hár túrli metodologiyalar islep shıǵılǵan. Olardıń ishinde sharshara, spiral, agile (iykemli), tez prototiplew, inkrementallıq hám «sinxronlaw hám turaqlastırıw» (synchronize and stabilize) metodologiyaları bar<ref>{{web deregi | sáne = May 2012 | bet =Software Development Life Cycle (SDLC) | url =http://softwarelifecyclepros.com/wp-content/uploads/2012/05/Tutorial-Software-Development-LifeCycle-SDLC.pdf | qaralǵan sáne = 2025-jıl 26-iyun |website=softwarelifecyclepros.com }}</ref>. Metodologiyalar arasındaǵı tiykarǵı ayırmashılıq — basqıshlardıń izbe-iz yamasa iteraciyalıq bolıw dárejesi. XP hám scrum sıyaqlı agile metodologiyaları tez ózgerislerge múmkinshilik beretuǵın jeńil processlerge baǵdarlanǵan<ref>{{web deregi | url =https://aristeksystems.com/blog/sdlc-overview/| bet =SDLC Overview: Models & Methodologies| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-dekabr }}</ref>. Rational Unified Process hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM) sıyaqlı iteraciyalıq metodologiyalar proekttiń kólemin turaqlastırıwǵa hám ónimlerdi iteraciyalıq túrde keńeytiwge yamasa jetilistiriwge baǵdarlanǵan. Sharshara sıyaqlı izbe-iz yamasa «aldın ala úlken joybarlaw» (big-design-up-front, BDUF) modelleri tolıq hám durıs jobalastırıwǵa baǵdarlanǵan. Bunday jobalastırıw iri proektlerdi basqarıwǵa hám táwekellerdi sheklewge járdem berip, tabıslı hám boljawǵa bolatuǵın nátiyjelerge alıp keledi<ref>{{Cite book |last=Arden |first=Trevor |title=Information technology applications |date=1991 |publisher=Pitman |isbn=978-0-273-03470-4 |location=London}}</ref>. Anamorflıq islep shıǵıw proekt kólemi hám beyimlesiwshi iteraciyalar arqalı basqarıladı. Mısalı, scrum metodologiyasında<ref>{{web deregi | url =https://www.scrum.org/resources/what-is-scrum | bet =What is Scrum? | sáne = 2019-jıl 24-dekabr }}</ref> bir paydalanıwshı tariyxı (user story) eki háptelik sprint dawamında SDLC-niń barlıq basqıshlarınan ótedi dep aytıwǵa boladı. Al sharshara metodologiyasında, kerisinshe, hárbir biznes talap funkcional táriyiplerge aylandırıladı. Keyin olardıń barlıǵı ádette bir neshe ay yamasa onnan da uzaq waqıt dawamında ámelge asırıladı<ref>{{cite journal |last1= Ralph |first1= Paul |title= The Sensemaking-Coevolution-Implementation Theory of software design |journal= Science of Computer Programming |date= April 2015 |volume= 101 |pages= 21–41 |url= https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167642314005395 |access-date= 2026-05-06 |doi= 10.1016/j.scico.2014.11.007 |arxiv= 1302.4061 |issn= 0167-6423}}</ref>. Proekt óz ishine proekttiń ómirlik ciklin (PLC) de, SDLC-ni de alıwı múmkin. Olar hár túrli jumıslardı táriyipleydi. Teylordıń (2004) pikirinshe, «proekttiń ómirlik cikli proekttiń barlıq jumısların qamtıydı, al sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli ónim talapların ámelge asırıwǵa baǵdarlanǵan»<ref>{{cite book |first=James |last=Taylor |year=2004 |title=Managing Information Technology Projects |url=https://archive.org/details/managinginformat0000tayl |page=[https://archive.org/details/managinginformat0000tayl/page/39 39]}}</ref>. ==Derekler== {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 6byeu5dn2vpdrae9x4fyqfr0lbxmca9 0 48423 275111 275045 2026-10-18T15:59:12Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275111 wikitext text/x-wiki Sistemaǵa qoyılatuǵın '''programmalıq támiynat talapları'''<ref name=":0" /> — sistemanıń neni orınlawı kerek ekenin, ol usınatuǵın xızmet yamasa xızmetlerdi hám onıń islewine qoyılatuǵın sheklewlerdi táriyiplew. IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology (Programmalıq injeneriya terminleriniń IEEE standart sózligi) talaptı tómendegishe anıqlaydı<ref>{{cite journal|last=IEEE Computer Society|title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology|journal=IEEE Standard|year=1990|url=http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|access-date=2013-01-11|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615075325/http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|url-status=dead}}</ref>: # Paydalanıwshıǵa mashqalanı sheshiw yamasa maqsetke erisiw ushın kerek bolatuǵın shárt yamasa múmkinshilik # Kelisimdi, standarttı, specifikaciyanı yamasa basqa rásmiy túrde belgilengen hújjetti qanaatlandırıw ushın sistema yamasa sistema komponenti orınlawı yamasa iye bolıwı kerek bolǵan shárt yamasa múmkinshilik # 1 yamasa 2-punktte kórsetilgen shárttiń yamasa múmkinshiliktiń hújjetlestirilgen kórinisi Programmalıq támiynat talapları menen islewge baylanıslı jumıslardı ulıwma alǵanda tórt toparǵa bóliwge boladı: talaplardı jıynaw, analizlew, specifikaciyalaw hám basqarıw<ref>{{web deregi | bet =Guide to the Software Engineering Body of Knowledge| url =http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents| baspaxana =IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 7-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141207144550/http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents|url-status=dead}}</ref>. Sonı da atap ótiw kerek, ''programmalıq támiynat talapları'' sóz dizbegi programmalıq támiynattıń shıǵarılıw jazbalarında (release notes) da qollanıladı. Bunda ol belgili bir programmalıq támiynattı jıynaw, ornatıw yamasa paydalanıw ushın qaysı programmalıq paketler kerek ekenin túsindiredi<ref name=":0">{{web deregi | bet =Linux kernel release 5.x — The Linux Kernel documentation| url =https://www.kernel.org/doc/html/latest/admin-guide/README.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-mart |website=www.kernel.org}}</ref>. ==Talaplardı jıynaw== {{main|Talaplardı jıynaw}} Talaplardı jıynaw — mápli tárepler hám basqa dereklerden talaplardı jıynaw hám anıqlaw. Bunda hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, mısalı, qosımshanı birgelikte joybarlaw (joint application design, JAD) sessiyaları, intervyular, hújjetlerdi analizlew, fokus-toparlar hám t.b.<ref>{{cite journal |last1= Dar |first1= Hafsa |last2= Lali |first2= M. Ikramullah |last3= Ashraf |first3= Humaira |last4= Ramzan |first4= Muhammad |last5= Amjad |first5= Tehmina |last6= Shahzad |first6= Basit |title= A Systematic Study on Software Requirements Elicitation Techniques and its Challenges in Mobile Application Development |journal= IEEE Access |date= 2018 |volume= 6 |pages= 63859–63867 |doi= 10.1109/access.2018.2874981 |issn= 2169-3536|doi-access= free |bibcode= 2018IEEEA...663859D }}</ref> Talaplardı jıynaw — talaplardı islep shıǵıwdıń birinshi basqıshı. ==Analiz== {{main|Talaplardı analizlew}} Analiz — talaplardı jıynawdan keyin keletuǵın logikalıq bólshekleniw basqıshı. Tallaw hárbir talaptı tereńirek hám anıǵıraq túsiniwdi hám talaplar jıynaqların bir-birin tolıqtıratuǵın bir neshe usıl menen kórsetiwdi óz ishine aladı. Talaplardı saralaw (requirements triage) yamasa talaplardıń birinshi náwbetliligin belgilew — ádette analizden keyin orınlanatuǵın jáne bir jumıs<ref>{{Cite book|last=Davis, Alan Mark.|title=Just enough requirements management : where software development meets marketing|url=https://archive.org/details/justenoughrequir0000davi|date=2005|publisher=Dorset House Pub|isbn=0-932633-64-1|location=New York|oclc=57211148}}</ref>. Bul jobalastırıw basqıshında [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynat islep shıǵıw]] menen baylanıslı, mısalı, «jobalastırıw pokeri» (planning poker) arqalı. Biraq proekttiń, talaplardıń yamasa dúzilip atırǵan ónim yamasa xızmettiń kontekstine hám tábiyatına qarap bul process basqasha bolıwı múmkin. ==Specifikaciya== {{main|Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası}} Specifikaciya jıynalǵan talaplar tuwralı bilimlerdi turaqlı hám jaqsı shólkemlestirilgen túrde kórsetiwdi hám saqlawdı óz ishine aladı. Bul nátiyjeli baylanıstı hám ózgerislerdi basqarıwdı jeńillestiredi. Qollanıw jaǵdayları (use cases), paydalanıwshı tariyxları (user stories), funkcional talaplar hám vizual analiz modelleri talaplardı specifikaciyalawdıń keń tarqalǵan usılları bolıp tabıladı. ==Validaciya== Validaciya durıs talaplar jıynaǵı specifikaciyalanǵanın tastıyıqlaw usılların óz ishine aladı. Bunday talaplar jıynaǵı proekttiń biznes maqsetlerine juwap beretuǵın sheshimdi dúziw ushın kerek. Sonday-aq validaciya ámelge asırıwdan aldın talaplardaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwdi óz ishine aladı<ref>{{cite journal |last1=Atoum |first1=Issa |last2=Baklizi |first2=Mahmoud Khalid |last3=Alsmadi |first3=Izzat |last4=Otoom |first4=Ahmed Ali |last5=Alhersh |first5=Taha |last6=Ababneh |first6=Jafar |last7=Almalki |first7=Jameel |last8=Alshahrani |first8=Saeed Masoud |title=Challenges of Software Requirements Quality Assurance and Validation: A Systematic Literature Review |journal=IEEE Access |date=2021 |volume=9 |pages=137613–137634 |doi=10.1109/ACCESS.2021.3117989|doi-access=free |bibcode=2021IEEEA...9m7613A }}</ref>. ==Basqarıw== {{main|Talaplardı basqarıw}} Proektler barısında talaplar ózgeredi hám olardıń sanı kóbinese kóp boladı<ref>{{cite book |last1= Davis |first1= Alan M. |last2= Nurmuliani |first2= Nur |last3= Park |first3= Sooyong |last4= Zowghi |first4= Didar |chapter= Requirements Change: What's the Alternative? |title= 2008 32nd Annual IEEE International Computer Software and Applications Conference |date= 2008 |pages= 635–638 |doi= 10.1109/COMPSAC.2008.216|bibcode= 2008cmps.conf..134D |hdl= 10453/10742 |hdl-access= free |isbn= 978-0-7695-3262-2 }}</ref>. Mápli tárepler ushın durıs programmalıq támiynattıń dúziliwin támiyinlewde usı ózgerislerdi basqarıw júdá áhmiyetli boladı. ==Talaplar injeneriyası ushın qurallar== ===Talaplardı jıynaw, analizlew hám validaciyalaw quralları=== Bul jumıslar hár túrli artefaktlardı óz ishine alıwı múmkin. Olarǵa baqlaw esabatları (paydalanıwshılardı baqlaw), sorawnamalar (intervyular, sorawlar hám pikir sorawları), qollanıw jaǵdayları hám paydalanıwshı tariyxları kiredi. Sonday-aq talaplar boyınsha seminarlar (charrette), aqıl hújimi (brainstorming), aqıl kartaları (mind mapping), rollik oyınlar hám hátte prototiplew sıyaqlı jumıslar da qollanıladı<ref>{{web deregi | url =https://www.liquidplanner.com/blog/7-tools-to-gather-better-software-requirements/| bet = 7 Tools to Gather Better Software Requirements| sáne = 2015-jıl 22-iyul }}</ref>. Bul wazıypalardı orınlawǵa járdem beriw ushın usı múmkinshiliklerdiń bir bólegin yamasa barlıǵın usınatuǵın programmalıq ónimlerdi paydalanıwǵa boladı. Keminde bir avtor FreeMind sıyaqlı aqıl kartaları quralların, al alternativ retinde Concordion sıyaqlı mısal arqalı specifikaciyalaw (specification by example) quralların qollanıwdı ashıq usınadı. Bunnan basqa, usı jumıslardıń nátiyjesinde payda bolǵan ideyalar menen pikirlerdi vikiler hám Trello sıyaqlı basqa birge islesiw qurallarınıń járdeminde jıynap, shólkemlestiriwge boladı. Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı. ===Talaplardı specifikaciyalaw quralları=== Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası (SRS) hújjetin tekst redaktorı sıyaqlı ulıwma maqsetli programmalıq támiynat yamasa bir neshe arnawlı qurallardıń biri járdeminde dúziwge boladı. Bul qurallardıń geyparaları SRS hújjetlerin import etiw, redaktorlaw, eksport etiw hám járiyalaw múmkinshiligine iye. SRS hújjetlerin ISO/IEC/IEEE 29148:2018 sıyaqlı standartlastırılǵan struktura hám metodologiyaǵa ámel etip dúziw paydalı bolıwı múmkin. Sonday-aq programmalıq támiynat talaplardı import yamasa eksport etiw ushın qanday da bir standarttı (mısalı, ReqIF) qollanıwı yamasa qollanbawı, ya bolmasa bunday almasıwlarǵa pútkilley ruqsat bermewi múmkin. ===Talaplar hújjetin verifikaciyalaw quralları=== Bunday qurallar talaplar hújjetinde kútilip atırǵan qanday da bir struktura yamasa standart boyınsha qáteler bar-joqlıǵın tekseredi. ===Talaplardı salıstırıw quralları=== Bunday qurallar eki talaplar jıynaǵın kútilip atırǵan hújjet strukturası hám standart boyınsha salıstıradı. ===Talaplardı biriktiriw hám jańalaw quralları=== Bunday qurallar talaplar hújjetlerin biriktiriwge hám jańalawǵa múmkinshilik beredi. ===Talaplardıń izin baqlaw quralları=== Bunday qurallar talaplardı modeller hám [[Derek kodı|derek kod]] sıyaqlı keyingi artefaktlar menen (aldınǵa qaray iz baqlaw) yamasa biznes qaǵıydaları hám sheklewler sıyaqlı aldınǵı artefaktlar menen (artqa qaray iz baqlaw) baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi. ===Modelge tiykarlanǵan programmalıq támiynat yamasa sistemalar talapları injeneriyası quralları=== Modelge tiykarlanǵan sistemalar injeneriyası (model-based systems engineering, MBSE) — modellestiriwdi sistema talapların, joybarlawdı, analizlewdi, verifikaciyalaw hám validaciyalaw jumısların qollaw ushın rásmiy túrde qollanıw. Ol konceptual joybarlaw basqıshınan baslanıp, islep shıǵıw hám keyingi ómirlik cikl basqıshları dawamında dawam etedi. Sonday-aq talaplar injeneriyasınıń geypara basqıshlarında modelge tiykarlanǵan tásildi, al basqa basqıshlarında dástúrli tásildi qollanıwǵa boladı. Júdá kóp kombinaciyalar bolıwı múmkin. Rásmiylik hám quramalılıq dárejesi qollanılatuǵın metodologiyaǵa baylanıslı (mısalı, i* SysML-ge qaraǵanda ádewir rásmiyirek, al UML-ge qaraǵanda jáne de rásmiyirek). ===Ulıwma talaplar injeneriyası quralları=== Bul kategoriyadaǵı qurallar joqarıda atalǵan múmkinshiliklerdiń qanday da bir kombinaciyasın hám talaplar konfiguraciyasın basqarıw hám birge islesiw sıyaqlı basqa múmkinshiliklerdi usınıwı múmkin. Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı. Basqa basqıshlar menen jumıslardı qollaytuǵın jáne de múmkinshiligi keń yamasa ulıwma qurallar da bar. Olar qosımshalardıń ómirlik ciklin basqarıw (ALM) quralları dep klassifikaciyalanadı. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat talapları| ]] ne2afsz199j01dz1p8unandc2o3efam 0 48431 275126 274966 2026-10-18T16:05:22Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275126 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Systems development life cycle.svg|thumb|120px|Tiykarǵı basqıshları kórsetilgen sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli<ref>Image by Mikael Häggström, MD. Reference: {{cite book | last=Mohapatra | first=Dr. Hitesh | last2=Rath | first2=Dr. Amiya Kumar | title=Fundamentals of Software Engineering | publisher=BPB Publications | date=2025-04-24 | isbn=978-93-6589-338-0}}</ref>]] '''Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli''' ('''SDLC''') [[Kompyuter|kompyuterge]] tiykarlanǵan sistemanı islep shıǵıw barısındaǵı ádettegi basqıshlardı hám olar arasındaǵı ótiwdi táriyipleydi. Bul basqıshlar sistemanıń payda bolıwınan baslap onıń paydalanıwdan shıǵarılıwına shekem dawam etedi. Tiykarınan ómirlik cikl birew ǵana, biraq onı táriyiplew ushın qollanılatuǵın klassifikaciya hár túrli bolıwı múmkin. Cikl hár qıylı sandaǵı basqıshlarǵa bóliniwi hám bul basqıshlar hár túrli atlar menen atalıwı múmkin. SDLC tiri organizmniń tuwılıwınan baslap ólimine shekemgi ómirlik ciklne uqsas. Atap aytqanda, hárbir tiri organizmniń ómir jolı ózgeshe bolǵanı sıyaqlı, SDLC de hár qıylı sistemalarda hár túrli boladı<ref>[https://web.archive.org/web/20190828154643/https://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf SELECTING A DEVELOPMENT APPROACH]. Retrieved 17 July 2014.</ref><ref>{{cite journal |author1=Parag C. Pendharkara |author2=James A. Rodgerb |author3=Girish H. Subramanian | date=November 2008 |title=An empirical study of the Cobb–Douglas production function properties of software development effort |url=https://archive.org/details/sim_information-and-software-technology_2008-11_50_12/page/1181 |journal=Information and Software Technology |volume=50 |issue=12 | pages= 1181–1188 | doi=10.1016/j.infsof.2007.10.019}}</ref>. SDLC sistemanı onıń ómirlik cikli boyınsha alıp barıw ushın injenerlerdiń óz jumısın qalay orınlawı kerek ekenin ''belgilemeydi''. Bunday belgilewshi usıllar metodologiya, model, freymvork hám rásmiy process sıyaqlı hár túrli terminler menen ataladı. SDLC menen bir túsinik ushın basqa terminler de qollanıladı. Olarǵa '''programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli''' (bul da SDLC), '''qosımshalardı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli''' (ADLC) hám '''sistemanı joybarlawdıń ómirlik cikli''' (bul da SDLC) kiredi. Bul terminler islep shıǵıwdıń hár túrli kólemine baǵdarlanǵan hám hár qıylı belgilewshi usıllar menen baylanıslı. Degen menen, olardıń barlıǵı mánisi boyınsha bir ómirlik cikl tuwralı. Inglis tilinde «life cycle» (ómirlik cikl) termini kóbinese bos orınsız, «lifecycle» dep jazıladı. Birinshi forma ótmishte hám injenerlik emes kontekstlerde keń tarqalǵan edi. SDLC qısqartpası uzın forma keń tarqalǵan waqıtta payda bolǵan hám injeneriyada qısqa forma keń tarqalǵan bolsa da, usı tolıq atı menen baylanıslı bolıp qalǵan. Sonday-aq SDLC qısqartpası salıstırmalı túrde ózgeshe, al úsh háripli SDL qısqartpası bolsa júdá kóp mánisli. ==Basqıshları== Derekke qarap, SDLC hár túrli basqıshlardan turatuǵın hám hár túrli terminlerdi qollanatuǵın etip táriyiplenedi. Soǵan qaramastan, olardıń ulıwma tárepleri bar. Tómende belgili terminologiya járdeminde áhmiyetli basqıshlardı táriyiplewge háreket etilgen. Basqıshlar islep shıǵıwdıń tábiyiy izbe-izligine sáykes tártiplengen, biraq olar bir-biri menen qabatlasıwı hám iteraciyalıq bolıwı múmkin. ===Konceptuallastırıw=== Konceptuallastırıw (basqasha konceptual joybarlaw, sistemanı izertlew, orınlanıwshılıqtı bahalaw) basqıshında variantlar hám birinshi náwbettegi máseleler qarap shıǵıladı. Orınlanıwshılıqtı izertlew islep shıǵıw jumısınıń ózin aqlay ma, joq pa, sonı anıqlawı múmkin. Bunıń ushın paydalanıwshılardıń mútajliklerin túsiniw, qárejetlerdi bahalaw, paydanı analizlew hám resurslardı analizlew sıyaqlı jumıslar orınlanadı. Izertlew operaciyalıq, finanslıq, texnikalıq, adam faktorları hám huqıqıy/siyasiy máselelerdi qamtıwı kerek. ===Talaplardı analizlew=== Talaplardı analizlew (basqasha dáslepki joybarlaw) mashqalanı túsiniwdi hám neniń kerek ekenin anıqlawdı óz ishine aladı. Kóbinese bul talaplardı anıqlaw ushın paydalanıwshılardı tartıwdı hám talaplardı talaplar specifikaciyası dep atalatuǵın hújjette jazıp barıwdı óz ishine aladı. ===Joybarlaw=== Joybarlaw basqıshında (basqasha tolıq joybarlaw) sheshim jobalastırıladı. Joba salıstırmalı túrde joqarı dárejeli maǵlıwmatlardı, mısalı, sistemanıń tiykarǵı komponentleriniń táriypin óz ishine alıwı múmkin. Sonday-aq joba salıstırmalı túrde tómen dárejeli maǵlıwmatlardı, mısalı, funkciyalardıń, ekran kórinisiniń, biznes qaǵıydalarınıń hám process aǵımınıń táriypin de óz ishine alıwı múmkin. Joybarlaw basqıshı sistemanıń talaplarına tiykarlanadı. Joybar hárbir talaptı qanaatlandırıwı kerek. Joybar tekstlik hújjetlerde, sonday-aq funkcional ierarxiya diagrammalarında, mısal ekran súwretlerinde, biznes qaǵıydalarında, process diagrammalarında, psevdokodta hám maǵlıwmatlar modellerinde jazıp barılıwı múmkin. ===Dúziw=== Dúziw (basqasha ámelge asırıw, óndiris) basqıshında sistema ámelge asırıladı. Joybarǵa tiykarlanıp, apparatlıq hám programmalıq komponentler jaratıladı hám integraciyalanadı. Bul basqısh kishi komponentlerdi, komponentlerdi hám geypara komponentlerdiń integraciyasın testlewdi óz ishine aladı, biraq ádette tolıq sistema dárejesindegi testlewdi óz ishine almaydı. Bul basqısh oqıw materialların, sonıń ishinde paydalanıwshı qollanbaların hám járdem fayllarınıń islep shıǵılıwın da óz ishine alıwı múmkin. ===Qabıl etiw=== Qabıl etiw basqıshı (basqasha sistemalıq testlew) tolıq sistemanıń klienttiń kútiwlerine (talaplarına) juwap beretuǵının támiyinlew ushın onı testlewge baǵdarlanǵan. ===Engiziw=== Engiziw basqıshı (basqasha ámelge asırıw) klientke jetkerip beriw logistikasın óz ishine aladı. Geypara sistemalar bir nusqa túrinde (mısalı, bultta) engiziledi, hám engiziw arnawlı túrde hám qolda orınlanıwı múmkin. Geypara sistemalar kóp muǵdarda dúziledi hám óndiris procesi menen iske túsiriw jumısları menen baylanıslı boladı. Bul basqısh paydalanıwshılardı sistemadan paydalanıwǵa úyretiwdi óz ishine alıwı múmkin. Sonday-aq ol keleshektegi islep shıǵıw jumısların qollaw xızmetkerlerine ótkeriwdi de óz ishine alıwı múmkin. ===Xızmet kórsetiw=== Xızmet kórsetiw (basqasha paydalanıw, qollanıw, qollaw) basqıshında islep shıǵıw jumısları tiykarınan toqtatıladı. Biraq bul basqısh paydalanıwshılardıń mashqalaların sheshiw hám jaqsılaw boyınsha usınıslardı jazıp barıw ushın klientlerdi qollawdı óz ishine aladı. Dúzetiwler hám jaqsılawlar birinshi basqıshqa, yaǵnıy konceptuallastırıwǵa qaytıw arqalı ámelge asırıladı. Kishi ózgerisler ushın cikl dáslepki islep shıǵıwǵa qaraǵanda ádewir qısqartılıwı múmkin. ===Paydalanıwdan shıǵarıw=== Paydalanıwdan shıǵarıw (basqasha jabıw, isten shıǵarıw, biraz-biraz toqtatıw) — sistemanıń paydalanıwdan alınıwı, yaǵnıy onıń xızmet múddeti tamamlanǵan waqıt. ==Ámeliyatlar== ===Basqarıw hám qadaǵalaw=== [[Fayl:SDLC Phases Related to Management Controls.jpg|thumb|Basqarıwdı qadaǵalaw menen baylanıslı SDLC basqıshları<ref name="USHR99">U.S. House of Representatives (1999). [http://www.house.gov/content/cao/procurement/ref-docs/SDLCPOL.pdf ''Systems Development Life-Cycle Policy'']. p.13. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019091833/http://www.house.gov/content/cao/procurement/ref-docs/SDLCPOL.pdf |date=2013-10-19 }}</ref>]] Bul bólimde SDLC basqıshlarınıń maqsetleri tiykarǵı nátiyjeler, usınılatuǵın wazıypalardıń táriypi hám nátiyjeli basqarıw ushın baylanıslı qadaǵalaw maqsetleriniń qısqasha mazmunı menen birge táriyiplenedi. Proektlerdi orınlaw barısında proekt basshısı ushın qadaǵalaw maqsetlerin belgilew hám baqlaw júdá áhmiyetli. Qadaǵalaw maqsetleri — kútilgen nátiyjeniń yamasa maqsettiń anıq táriypi. Olar pútkil proekt dawamında anıqlanıwı hám baqlanıwı kerek. Qadaǵalaw maqsetlerin tiykarǵı kategoriyalarǵa (domenlerge) toparlawǵa boladı, olar súwrette kórsetilgendey SDLC basqıshları menen baylanıslı<ref name="USHR99"/>. Iri SDLC baslamasın basqarıw hám qadaǵalaw ushın jumıslardıń ierarxiyalıq strukturası (work breakdown structure, WBS) jumıslardı belgileydi hám olardıń kestesin dúzedi. WBS hám barlıq baǵdarlamalıq materiallar proekt dápteriniń «proekt táriypi» bóliminde saqlanıwı kerek. Proekt basshısı proektti eń jaqsı táriyipleytuǵın WBS formatın tańlaydı. Diagramma qamtıw SDLC-niń kóplegen basqıshların óz ishine alatuǵının kórsetedi, biraq baylanıslı basqarıwdı qadaǵalaw domenleri (Management Control Domains, MCD) SDLC basqıshlarına sáykesligin kórsetedi. Mısalı, analiz hám joybarlaw tiykarınan satıp alıw hám engiziw domeniniń bir bólegi retinde orınlanadı, al sistemanı dúziw hám prototiplew tiykarınan jetkerip beriw hám qollaw domeniniń bir bólegi retinde orınlanadı<ref name="USHR99" />. ===Jumıslardıń ierarxiyalıq strukturası boyınsha shólkemlestiriw=== [[Fayl:SDLC Work Breakdown Structure.jpg|thumb|Jumıslardıń ierarxiyalıq strukturası<ref name="USHR99"/>]] WBS-tiń joqarǵı bólimi proekttiń kólemi hám waqıt kestesi tuwralı ulıwma túsinik beredi. Sonday-aq onda tiykarǵı basqıshlar hám baqlaw noqatları (milestones) qısqasha kórsetiliwi kerek. Ortańǵı bólimi SDLC basqıshlarına tiykarlanadı. WBS elementleri orınlanatuǵın is-háreketlerden emes, al tamamlanıwı kerek bolǵan baqlaw noqatları menen wazıypalardan turadı hám olardıń múddeti boladı. Hárbir wazıypanıń ólshewge bolatuǵın nátiyjesi boladı (mısalı, analiz hújjeti). WBS wazıypası bir yamasa bir neshe is-háreketke (mısalı, kod jazıwǵa) súyeniwi múmkin. Proekttiń jumıstı bólip alıp islewshilerdiń járdemin talap etetuǵın bólimleri ushın jumıslar kólemi tuwralı hújjet (statement of work, SOW) bolıwı kerek. SOW SDLC-niń belgili bir basqıshında islep shıǵılmaydı. Ol SDLC procesindegi jumıstı bólip alıp islewshiler orınlawı múmkin bolǵan jumıslardı óz ishine alatuǵın etip dúziledi<ref name="USHR99"/>. ===Bazalıq versiyalar=== Bazalıq versiyalar SDLC-niń bes basqıshınıń tórtewinen keyin belgilenedi hám modeldiń iteraciyalıq tábiyatı ushın júdá áhmiyetli<ref>Blanchard, B. S., & Fabrycky, W. J.(2006) ''Systems engineering and analysis'' (4th ed.) New Jersey: Prentice Hall. p.31</ref>. Bazalıq versiyalar baqlaw noqatlarına aylanadı. * funkcional bazalıq versiya: konceptual joybarlaw basqıshınan keyin belgilenedi. * bólistirilgen bazalıq versiya: dáslepki joybarlaw basqıshınan keyin belgilenedi. * ónimniń bazalıq versiyası: tolıq joybarlaw hám islep shıǵıw basqıshınan keyin belgilenedi. * ónimniń jańalanǵan bazalıq versiyası: óndiris hám dúziw basqıshınan keyin belgilenedi. Tómendegi diagrammada bul basqıshlar anıqlawdan baslap IT jumıs ónimlerin jaratıw hám ózgertiwge shekemgi on adımǵa bólingen: [[Fayl:Systems Development Life Cycle.gif|center|upright=2.2|Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń on basqıshlı versiyası<ref name="US DJ03">US Department of Justice (2003). [https://www.justice.gov/archive/jmd/irm/lifecycle/table.htm INFORMATION RESOURCES MANAGEMENT] Chapter 1. Introduction.</ref>]] == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] rskj5637tv748y71cede1tz6rrr6qs4 0 48436 275129 274939 2026-10-18T16:06:17Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275129 wikitext text/x-wiki [[Fayl:TEAF Matrix of Views and Perspectives.svg|thumb|304px|TEAF kórinisleri hám perspektivalarınıń matricası]] Sistemalıq injeneriyada, [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] hám kárxana injeneriyasında '''kórinis modeli''' yamasa '''kózqaraslar freymvorkı''' — sistema arxitekturasın, [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasın]] yamasa kárxana arxitekturasın dúziwde qollanılatuǵın óz-ara kelisilgen ''kórinisler'' jıynaǵın anıqlaytuǵın freymvork. ''Kórinis'' — pútkil sistemanı óz-ara baylanıslı máseleler jıynaǵınıń kózqarasınan kórsetiw<ref name="ISO42010">ISO/IEC/IEEE 42010:2011, Systems and so— Architecture description</ref><ref>ISO/IEC 10746-1, Information technology — Open Distributed Processing — Reference model: Overview</ref>. 1990-jıllardıń basınan baslap sistema arxitekturaların táriyiplew hám analizlew tásillerin belgilew boyınsha bir qatar háreketler alıp barıldı. Bul háreketlerdiń nátiyjesinde kórinisler (yamasa kózqaraslar) jıynaǵı anıqlandı. Olar geyde arxitekturalıq freymvorklar yamasa kárxana arxitekturası freymvorkları dep ataladı, biraq kóbinese «kórinis modelleri» dep ataladı. Ádette ''kórinis'' — berilgen sistema ushın belgili bir arxitekturalıq maǵlıwmatlardı kórsetetuǵın jumıs nátiyjesi. Degen menen, bul termin geyde kórinistiń ''anıqlamasın'' bildiriw ushın da qollanıladı. Bul anıqlama belgili bir kózqarastı hám hárbir anıq kórinisti anıqlaytuǵın sáykes kórsetpelerdi óz ishine aladı. ''Kórinis modeli'' termini kórinis anıqlamalarına baylanıslı. == Sholıw == Kórinisler hám kózqaraslardıń maqseti — adamlarǵa júdá quramalı sistemalardı túsiniwge, mashqala hám sheshim elementlerin qánigelik tarawları átirapında shólkemlestiriwge hám máselelerdi ajıratıwǵa múmkinshilik beriw. Fizikalıq jaqtan kóp resurs talap etetuǵın sistemalardı injenerlik jaqtan dúziwde kózqaraslar kóbinese injenerlik shólkem ishindegi múmkinshiliklerge hám juwapkershiliklerge sáykes keledi<ref name="NIST2003">Edward J. Barkmeyer ea (2003). [http://www.mel.nist.gov/msidlibrary/doc/AMIS-Concepts.pdf ''Concepts for Automating Systems Integration''] NIST 2003.</ref>. Kópshilik quramalı sistemalardıń specifikaciyaları sonshelli kólemli, hesh bir adam specifikaciyalardıń barlıq aspektlerin tolıq túsine almaydı. Bunnan basqa, hárbirimizdiń berilgen sistemaǵa qızıǵıwshılıǵımız hám [[Sistema|sistemanıń]] specifikaciyaların úyreniw sebeplerimiz hár qıylı. Biznes basshısı sistemanıń dúzilisi tuwralı sistemanı ámelge asırıwshıǵa qaraǵanda basqasha sorawlar beredi. Sonlıqtan kózqaraslar freymvorkı túsiniginiń maqseti — mápli tárepler menen baylanıstı jeńillestiriw ushın berilgen quramalı sistemanıń specifikaciyasına bólek kózqaraslar usınıw. Hárbir kózqaras sistemanıń belgili bir aspektlerine qızıǵatuǵın auditoriyanı qanaatlandıradı. Hárbir kózqaras sol kózqarastıń auditoriyası ushın sózlikti hám kórsetiw usılın optimallastıratuǵın arnawlı ''kózqaras tilin'' qollanıwı múmkin. Kózqaraslardı modellestiriw iri bólistirilgen sistemalardıń ishki quramalılıǵın sheshiwdiń nátiyjeli tásiline aylandı. IEEE Std 1471-2000 standartında táriyiplengen arxitekturanı táriyiplew ámeliyatları bir neshe máseleler tarawın qamtıw ushın bir neshe kórinisti qollanadı, olardıń hárbiri sistemanıń belgili bir aspektine baǵdarlanǵan. Bir neshe kórinisti qollanatuǵın arxitekturalıq freymvorklarǵa mısal retinde Kruxtenniń «4+1» kórinis modeli, Zakman freymvorkı, TOGAF, DoDAF hám RM-ODP kiredi. == Tariyxı == 1970-jıllarda programmalıq injeneriyada bir neshe kórinis járdeminde modellestiriw usılları payda bola basladı. 1977-jılı Duglas T. Ross hám K. E. Shoman sistema talapların anıqlawda modellestiriw procesin shólkemlestiriw ushın kontekst, kózqaras hám baqlaw noqatı konstrukciyaların usındı<ref name="Ross-Schoman1977">Douglas T. Ross and K.E. Schoman, Jr. "Structured analysis for requirements definition." ''IEEE Transactions on Software Engineering,'' SE-3(1), January 1977.</ref>. Ross hám Shomannıń pikirinshe, kózqaras «[modeldiń] ulıwma maqsetine erisiw ushın ... qanday aspektlerdiń áhmiyetli dep esaplanatuǵının anıqlaydı» hám ''[modellestirilip atırǵan obektke] qalay qaraymız?'' degen sorawdı belgileydi. Maqala kózqaraslarǵa mısal retinde texnikalıq, operaciyalıq hám ekonomikalıq kózqaraslardı keltiredi. 1992-jılı Entoni Finkelshteyn hám basqalar kózqaraslar boyınsha júdá áhmiyetli maqala járiyaladı<ref name="Finkelstein+1992">A. Finkelstein, J. Kramer, B. Nuseibeh, L. Finkelstein, and M. Goedicke. "[http://www0.cs.ucl.ac.uk/staff/A.Finkelstein/papers/ijseke92.pdf Viewpoints: A framework for integrating multiple perspectives in system development]." ''International Journal of Software Engineering and Knowledge Engineering,'' 2(1):31-58, 1992.</ref>. Bul jumısta bılay delingen: «Kózqarastı islep shıǵıw procesindegi «aktyor», «bilim deregi», «rol» yamasa «agent» ideyası menen aktyor ustanatuǵın «kórinis» yamasa «perspektiva» ideyasınıń birlesiwi dep qarawǵa boladı». Bul maqaladaǵı áhmiyetli ideya — «kózqarastıń óz kórgenin bildiretuǵın sxeması hám belgilewleri bolǵan ''kórsetiw stilin''» hám «belgili bir tarawlardı táriyipleytuǵın, kózqaras stilinde bildirilgen pikirler bolǵan ''specifikaciyanı''» ajıratıw. Keyingi jumıslar, mısalı, IEEE 1471 standartı, bul ayırmashılıqtı sáykes túrde eki bólek termin — kózqaras hám kórinis — arqalı saqlap qaldı. 1990-jıllardıń basınan baslap sistema arxitekturaların táriyiplew hám analizlew tásillerin rásmiylestiriw boyınsha bir qatar háreketler júrgizildi. Olar kóbinese arxitekturalıq freymvorklar yamasa geyde ''kózqaraslar jıynaqları'' dep ataladı. Olardıń kópshiligin AQSH Qorǵanıw ministrligi qarjılandırdı, biraq geyparaları ISO yamasa IEEE sheńberindegi xalıqaralıq yamasa milliy háreketlerden payda boldı. Olardıń ishinde IEEE Recommended Practice for Architectural Description of Software-Intensive Systems (IEEE Std 1471-2000) kórinis, kózqaras, mápli tárep hám másele túsinikleriniń paydalı anıqlamaların belgiledi. Sonday-aq ol mápli tárepler máselelerin sheshiw ushın kózqaraslardı qollanıp, bir neshe kórinis arqalı sistema arxitekturasın hújjetlestiriw boyınsha kórsetpelerdi belgiledi<ref name="ShSk"/>. Bir neshe kórinistiń artıqmashılıǵı sonda, jasırın talaplar hám mápli tárepler arasındaǵı kelispewshilikler ańsatıraq anıqlanadı. Biraq izertlewler ámeliyatta bir neshe kórinisti óz-ara sáykeslestiriwdiń qosımsha quramalılıǵı bul artıqmashılıqtı ázzilewi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{cite book |doi=10.1109/RE.2005.23|isbn=978-0-7695-2425-2|citeseerx=10.1.1.78.4594|chapter=Do viewpoints lead to better conceptual models? An exploratory case study|title=13th IEEE International Conference on Requirements Engineering (RE'05)|pages=199–208|year=2005|last1=Easterbrook|first1=S.|last2=Yu|first2=E.|last3=Aranda|first3=J.|last4=Yuntian Fan|last5=Horkoff|first5=J.|last6=Leica|first6=M.|last7=Qadir|first7=R.A.}}</ref>. IEEE 1471 (házir ISO/IEC/IEEE 42010:2011, ''Systems and software engineering — Architecture description'') arxitekturalıq táriyiplerdiń mazmunın belgileydi. Sonday-aq ol olardıń bir qatar scenariylerde dúziliwi hám qollanılıwın táriyipleydi. Bunday scenariylerge aldınnan úlgisi bar hám úlgisi joq joybarlaw, evolyuciyalıq joybarlaw hám bar sistemalardıń joybarın jazıp alıw kiredi. Bul scenariylerdiń barlıǵında ulıwma process birdey: mápli táreplerdi anıqlaw, máselelerdi jıynaw, qollanılatuǵın kózqaraslar jıynaǵın anıqlaw, keyin bul kózqaraslar specifikaciyaların qollanıp, qarap atırılǵan sistemaǵa tiyisli kórinisler jıynaǵın islep shıǵıw. Standart belgili bir kózqaraslar jıynaǵın anıqlamaydı. Onıń ornına ol arxitektorlar hám shólkemler óz kózqarasların anıqlawı ushın birdey mexanizmler hám talaplardı usınadı. 1996-jılı ISO-nıń Ashıq bólistirilgen qayta islewdiń etalon modeli (RM-ODP) járiyalandı. Ol iri kólemli bólistirilgen sistemalardıń arxitekturasın hám joybarın táriyiplew ushın paydalı freymvork usınadı. == Kórinis modeli temaları == === Kórinis === Sistemanıń kórinisi — sistemanı belgili bir kózqarastan kórsetiw. Sistemaǵa bul kózqaras sistemaǵa baylanıslı belgili bir máselelerge baǵdarlanǵan perspektivanı óz ishine aladı. Ol detallardı jasırıp, tek kózqaras máselelerine baylanıslı elementlerden turatuǵın ápiwayılastırılǵan modeldi beredi. Mısalı, qáwipsizlik kózqarası qáwipsizlik máselelerine baǵdarlanǵan. Qáwipsizlik kózqarasınıń modeli sistemanıń ulıwmalıraq modelinen tek qáwipsizlikke baylanıslı elementlerdi óz ishine aladı<ref>Sinan Si Alhir (2003). "[http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=5 Understanding the Model Driven Architecture (MDA)]". In: ''Methods & Tools''. Fall 2003.</ref>. Kórinis paydalanıwshıǵa belgili bir qızıǵıwshılıq tarawınıń bir bólegin tekseriwge múmkinshilik beredi. Mısalı, informaciya kórinisi belgili bir maǵlıwmattı qollanatuǵın barlıq funkciyalardı, shólkemlerdi, texnologiyalardı hám t.b. kórsetiwi múmkin. Al shólkemlik kórinis belgili bir shólkemge tiyisli barlıq funkciyalardı, texnologiyalardı hám maǵlıwmatlardı kórsetiwi múmkin. Zakman freymvorkında kórinisler jumıs nátiyjeleriniń toparınan turadı. Olardı islep shıǵıw belgili bir analitikalıq hám texnikalıq tájiriybeni talap etedi, sebebi olar kárxananıń «ne», «qalay», «kim», «qayerde», «qashan» yamasa «ne ushın» degen tárepine baǵdarlanǵan. Mısalı, funkcional kórinistiń jumıs nátiyjeleri «missiya qalay orınlanadı?» degen sorawǵa juwap beredi. Olardı process hám jumıslardı modellestiriw arqalı funkcional dekompoziciya boyınsha qánigeler ańsat islep shıǵa aladı. Olar kárxananı funkciyalar kózqarasınan kórsetedi. Olar shólkemlik hám informaciyalıq komponentlerdi de kórsetiwi múmkin, biraq tek olardıń funkciyalarǵa baylanıslı bólegin<ref name="TEAF00">US Department of the Treasury Chief Information Officer Council (2000). [https://web.archive.org/web/20090318003653/http://www.eaframeworks.com/TEAF/teaf.doc Treasury Enterprise Architecture Framework]. Version 1, July 2000. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090318003653/http://www.eaframeworks.com/TEAF/teaf.doc |date=18 March 2009 }}</ref>. === Kózqaraslar === Sistemalıq injeneriyada kózqaras — sistemadaǵı máselelerdi bóliw yamasa sheklew. Kózqarastı qabıl etiw usı aspektlerdegi máselelerdi bólek sheshiwge múmkinshilik beredi. Kózqaraslardı jaqsı tańlaw sistemanıń joybarın belgili qánigelik tarawlarına da bóledi<ref name="NIST2003"/>. Kózqaraslar kórinislerdi dúziw, kórsetiw hám analizlew ushın kelisimlerdi, qaǵıydalardı hám tillerdi usınadı. ISO/IEC 42010:2007 (IEEE-Std-1471-2000) standartında kózqaras — jeke kórinistiń specifikaciyası. Kórinis — pútkil sistemanı belgili bir kózqarastan kórsetiw. Kórinis bir yamasa bir neshe arxitekturalıq modelden turıwı múmkin<ref>IEEE-1471-2000</ref>. Hárbir bunday arxitekturalıq model óziniń baylanıslı arxitekturalıq sisteması belgilegen usıllar járdeminde, sonday-aq pútkil sistema ushın islep shıǵıladı<ref name="ShSk"/>. === Modellestiriw perspektivaları === Modellestiriw perspektivaları — sistemanıń aldın ala tańlanǵan aspektlerin kórsetiwdiń hár túrli usılları jıynaǵı. Hárbir perspektivanıń model kórsetetuǵın nárse boyınsha óz baǵdarı, konceptuallastırıwı, arnalıwı hám vizuallastırıwı boladı. [[Informaciyalıq sistema|Informaciyalıq sistemalarda]] modellestiriw perspektivaların bóliwdiń dástúrli usılı — strukturalıq, funkcional hám minez-qulıq/processlik perspektivalardı ajıratıw. Bul qaǵıyda, obekt, kommunikaciya hám aktyor hám rol perspektivaları menen birge modellestiriw tásillerin klassifikaciyalawdıń bir usılı bolıp tabıladı<ref>John Krogstie, (2003). [https://web.archive.org/web/20070316203713/http://www.idi.ntnu.no/~krogstie/publications/2003/quality-book/b2-languages.pdf Conceptual modeling], {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070316203713/http://www.idi.ntnu.no/~krogstie/publications/2003/quality-book/b2-languages.pdf |date=March 16, 2007 }}</ref>. === Kózqaras modeli === Qálegen kózqarasta sistemanıń tek sol kózqarastan kórinetuǵın obektlerdi óz ishine alatuǵın modelin dúziwge boladı. Biraq bul model sistemada bar bolǵan hám sol kózqarasqa tiyisli barlıq obektlerdi, baylanıslardı hám sheklewlerdi de qamtıydı. Bunday model kózqaras modeli yamasa sistemanıń sol kózqarastan kórinisi dep ataladı<ref name="NIST2003"/>. Berilgen kórinis — sistemanıń belgili bir kózqarastan belgili bir abstrakciya dárejesindegi specifikaciyası. Hár túrli abstrakciya dárejeleri hár túrli detallıq dárejesin óz ishine aladı. Joqarı dárejeli kórinisler injenerge pútkil joybardı qáliplestiriwge hám túsiniwge, sonday-aq mashqalalardı ulıwma kólemde anıqlaw hám sheshiwge múmkinshilik beredi. Tómen dárejeli kórinisler injenerge joybardıń bir bólegine itibar qaratıwǵa hám tolıq specifikaciyalardı islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="NIST2003"/>. [[Fayl:ArchitectureFrameworkStructure.png|thumb|200px|Arxitekturalıq freymvorktaǵı kórinisler, ónimler hám maǵlıwmatlar]] Biraq sistemanıń ózinde hár túrli kózqaras modellerinde payda bolatuǵın barlıq specifikaciyalar sistemanıń ámelge asırılǵan komponentlerinde sheshiliwi kerek. Al qálegen berilgen komponenttiń specifikaciyaları kóplegen hár túrli kózqaraslardan alınıwı múmkin. Ekinshi tárepten, funkciyalardıń belgili komponentler hám komponentlerdiń óz-ara tásiri boyınsha bólistiriliwinen kelip shıǵatuǵın specifikaciyalar ádette dáslepki kózqaraslarda sáwlelengen bóliwden basqasha máseleler bóliniwin sáwlelendiredi. Sonlıqtan ayırım komponentlerdiń máselelerin hám sistemanıń tómennen joqarıǵa qaray sintezin qamtıytuǵın qosımsha kózqaraslar da paydalı bolıwı múmkin<ref name="NIST2003"/>. === Arxitektura táriypi === Arxitektura táriypi — qálegen waqıttaǵı sistema arxitekturasınıń kórinisi. Ol sistemanı onıń quram bólimleri, bul bólimlerdiń qalay isleytuǵını, olardıń islewi ushın qaǵıydalar hám sheklewler, sonday-aq bul bólimlerdiń bir-biri menen hám ortalıq penen qalay baylanıslı ekeni arqalı kórsetedi. Arxitektura táriypinde ''arxitekturalıq maǵlıwmatlar'' bir neshe kórinis hám ónimler arasında ulıwma paydalanıladı. Maǵlıwmatlar qatlamında arxitekturalıq maǵlıwmatlar elementleri hám olardı anıqlaytuǵın atributlar menen baylanıslar jaylasadı. Kórsetiw qatlamında arxitekturanıń maqsetin, onıń neni táriyipleytuǵının hám orınlanǵan hár túrli arxitekturalıq analizlerdi jetkeriw hám túsiniw ushın vizual quraldı qollaytuǵın ónimler hám kórinisler jaylasadı. Ónimler arxitekturalıq maǵlıwmatlardı grafikalıq, keste yamasa tekst túrinde vizuallastırıw usılın usınadı. Kórinisler arxitekturanıń belgili bir yamasa ulıwma perspektivası ushın maǵlıwmatlardı logikalıq túrde shólkemlestirip, ónimler arasında tarqalǵan arxitekturalıq maǵlıwmatlardı vizuallastırıw múmkinshiligin beredi. == Sistemalıq kórinis modelleriniń túrleri == === Úsh sxemalı tásil === [[Fayl:4-2 ANSI-SPARC three level architecture.svg|thumb|320px|Úsh sxemalı model túsinigi dáslep 1977-jılı ANSI/X3/SPARC úsh dárejeli arxitekturası arqalı usınıldı. Ol maǵlıwmatlardı modellestiriwdiń úsh dárejesin belgiledi<ref name="MW99">Matthew West and Julian Fowler (1999). [http://www.matthew-west.org.uk/documents/princ03.pdf Developing High Quality Data Models] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081221084613/http://www.matthew-west.org.uk/documents/princ03.pdf |date=December 21, 2008 }}. The European Process Industries STEP Technical Liaison Executive (EPISTLE).</ref>.]] 1977-jılı usınılǵan maǵlıwmatlardı modellestiriwdiń úsh sxemalı tásilin birinshi kórinis modelleriniń biri dep esaplawǵa boladı. Bul informaciyalıq sistemalardı dúziw hám sistemalardıń maǵlıwmatların basqarıw tásili bolıp, ol konceptual modeldi maǵlıwmatlar integraciyasına erisiwdiń tiykarǵı quralı retinde qollaydı<ref name="STRAP08">[https://web.archive.org/web/20201022043031/http://www.fas.org/irp/doddir/army/strap/strpsec2.htm STRAP SECTION 2 APPROACH]. Retrieved 30 September 2008.</ref>. Úsh sxemalı tásil úsh sxema hám kórinisti anıqlaydı: * Paydalanıwshı kórinisleri ushın sırtqı sxema * Sırtqı sxemalardı biriktiretuǵın konceptual sxema * Fizikalıq saqlaw strukturaların anıqlaytuǵın ishki sxema Orayda konceptual sxema paydalanıwshılar túsinikler tuwralı qalay oylaytuǵın hám sóylesetuǵın bolsa, sol túsiniklerdiń ontologiyasın anıqlaydı. Fizikalıq sxema maǵlıwmatlar bazasında saqlanatuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardıń]] ishki formatların táriyipleydi, al sırtqı sxema qosımsha programmalarǵa usınılatuǵın maǵlıwmatlar kórinisin anıqlaydı<ref name ="JFS04">John F. Sowa (2004). [ "The Challenge of Knowledge Soup"]. published in: ''Research Trends in Science, Technology and Mathematics Education''. Edited by J. Ramadas & S. Chunawala, Homi Bhabha Centre, Mumbai, 2006.</ref>. Freymvork sırtqı sxemalar ushın bir neshe maǵlıwmatlar modelin qollanıwǵa múmkinshilik beriwge háreket etti<ref>Gad Ariav & James Clifford (1986). ''New Directions for Database Systems: Revised Versions of the Papers''. New York University Graduate School of Business Administration. Center for Research on Information Systems, 1986.</ref>. Jıllar dawamında informaciyalıq sistemalardı dúziw boyınsha kónlikpeler hám oǵan qızıǵıwshılıq anaǵurlım ósti. Biraq kóbinese sistemalardı dúziwdiń dástúrli tásili maǵlıwmatlardı tek eki bólek kórinisten anıqlawǵa baǵdarlanǵan edi: «paydalanıwshı kórinisi» hám «kompyuter kórinisi». «Sırtqı sxema» dep atalatuǵın paydalanıwshı kórinisinde maǵlıwmatlar adamlarǵa óz jumısların orınlawǵa járdem beriw ushın arnalǵan esabatlar hám ekranlar kontekstinde anıqlanadı. Paydalanıw kózqarasınan maǵlıwmatlardıń talap etiletuǵın strukturası biznes ortalıǵına hám paydalanıwshınıń jeke qálewlerine qarap ózgeredi. «Ishki sxema» dep atalatuǵın kompyuter kórinisinde maǵlıwmatlar saqlaw hám alıw ushın fayl strukturaları arqalı anıqlanadı. Kompyuterde saqlaw ushın maǵlıwmatlardıń talap etiletuǵın strukturası qollanılatuǵın anıq kompyuter texnologiyasına hám maǵlıwmatlardı nátiyjeli qayta islew zárúrligine baylanıslı<ref name="ITL93">itl.nist.gov (1993) [http://www.itl.nist.gov/fipspubs/idef1x.doc ''Integration Definition for Information Modeling (IDEFIX)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203223034/http://www.itl.nist.gov/fipspubs/idef1x.doc |date=2013-12-03 }}. 21 Dec 1993.</ref>. === Arxitekturanıń 4+1 kórinis modeli === [[Fayl:4+1 Architectural View Model.svg|thumb|354px|Arxitekturanıń 4+1 kórinis modeli]] 4+1 — programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan sistemalardıń arxitekturasın táriyiplew ushın 1995-jılı Filipp Kruxten islep shıqqan kórinis modeli. Ol bir neshe parallel kórinisti qollanıwǵa tiykarlanǵan<ref name="Kru95">Kruchten, Philippe (1995, November). [http://www.cs.ubc.ca/~gregor/teaching/papers/4+1view-architecture.pdf Architectural Blueprints — The “4+1” View Model of Software Architecture.] IEEE Software 12 (6), pp. 42-50. </ref>. Kórinisler sistemanı sońǵı paydalanıwshılar, islep shıǵıwshılar hám proekt basshıları sıyaqlı hár túrli mápli tárepler kózqarasınan táriyiplew ushın qollanıladı. Modeldiń tórt kórinisi — logikalıq, islep shıǵıw, process hám fizikalıq kórinisler: Modeldiń tórt kórinisi tómendegiler menen baylanıslı: * ''Logikalıq kórinis'': sistemanıń sońǵı paydalanıwshılarǵa usınatuǵın funkcionallıǵı menen baylanıslı. * ''Islep shıǵıw kórinisi'': sistemanı baǵdarlamashınıń kózqarasınan kórsetedi hám programmalıq támiynattı basqarıw menen baylanıslı. * ''Process kórinisi'': sistemanıń dinamikalıq aspekti menen shuǵıllanadı, sistema processlerin hám olardıń óz-ara baylanısın túsindiredi hám sistemanıń orınlanıw waqtındaǵı minez-qulqına baǵdarlanǵan. * ''Fizikalıq kórinis'': sistemanı sistema injeneriniń kózqarasınan kórsetedi. Ol fizikalıq qatlamdaǵı programmalıq komponentlerdiń topologiyası hám bul komponentler arasındaǵı baylanıs penen baylanıslı. Bunnan basqa, arxitekturanı kórsetiw ushın tańlanǵan qollanıw jaǵdayları (use cases) yamasa scenariyler qollanıladı. Sonlıqtan model 4+1 kóriniske iye<ref name="Kru95"/>. == Kárxana arxitekturası kórinisleriniń túrleri == Kárxana arxitekturası freymvorkı kárxana arxitekturası menen baylanıslı struktura hám kórinislerdi qalay shólkemlestiriw kerek ekenin anıqlaydı. Kárxana arxitekturası hám injeneriyası disciplinası júdá keń bolǵanlıqtan hám kárxanalar iri hám quramalı bolıwı múmkin bolǵanlıqtan, bul disciplina menen baylanıslı modeller de iri hám quramalı bolıwǵa beyim. Bul kólem hám quramalılıqtı basqarıw ushın arxitekturalıq freymvork wazıypaǵa itibar qaratıwǵa hám qımbatlı artefaktlardı eń kerekli waqıtta jaratıwǵa múmkinshilik beretuǵın qurallar hám usıllardı usınadı. Arxitekturalıq freymvorklar ádette [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalardı]] hám [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalardı]] basqarıwda qollanıladı. Shólkem sistemanıń joybarı tastıyıqlanbastan burın belgili bir modellerdi dúziwdi májbúriy etiwi múmkin. Sol sıyaqlı, olar satıp alınatuǵın sistemalardı hújjetlestiriwde belgili bir kórinislerdiń qollanılıwın talap etiwi múmkin. Mısalı, AQSH Qorǵanıw ministrligi belgili bir qunnan joqarı kapital proektleri ushın úskene jetkerip beriwshilerden belgili DoDAF kórinislerin usınıwdı talap etedi. === Zakman freymvorkı === [[Fayl:Simplification Zachman Enterprise Framework.jpg|thumb|480px|Zakman freymvorkınıń qatarlar túsindirmesi menen ápiwayılastırılǵan kórinisi<ref>US Department of Veterans Affairs (2008) [http://www.va.gov/oirm/architecture/EA/theory/tutorial.ppt A Tutorial on the Zachman Architecture Framework] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070713072901/http://www.va.gov/oirm/architecture/EA/theory/tutorial.ppt |date=July 13, 2007 }}. Accessed 06 Dec 2008.</ref>. Dáslepki freymvork bunnan da quramalıraq, mısal ushın [https://web.archive.org/web/20081228040137/http://www.zachmaninternational.com/index.php/ea-articles/26-articles/13-the-zachman-framework-a-concise-definition ''bul jerdi''] qarańız.]] Zakman freymvorkı — dáslep 1987-jılı IBM kompaniyasında Djon Zakman oylap tapqan kárxana arxitekturası freymvorkı. Ol kárxanaǵa qarawdıń hám onı anıqlawdıń rásmiy hám joqarı dárejede strukturalanǵan usılın usınadı. Freymvork arxitekturalıq «artefaktlardı» shólkemlestiriw ushın qollanıladı. Bunda artefakttıń kimge arnalǵanı (mısalı, biznes iyesi hám dúziwshi) hám qanday máseleni (mısalı, maǵlıwmatlar hám funkcionallıq) sheshetuǵını esapqa alınadı. Bul artefaktlarǵa joybar hújjetleri, specifikaciyalar hám modeller kiriwi múmkin<ref>[http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/bb466232.aspx ''A Comparison of the Top Four Enterprise Architecture Methodologies''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409195426/http://msdn2.microsoft.com/en-us/library/bb466232.aspx |date=2008-04-09 }}, Roger Sessions, Microsoft Developer Network Architecture Center,</ref>. Zakman freymvorkı kóbinese kárxana arxitekturasınıń tiykarǵı elementlerin bildiriwdiń standart tásili retinde tilge alınadı. AQSH Federal húkimeti Zakman freymvorkın «...&nbsp;kárxanalardaǵı hám olardı qollaytuǵın sistemalardaǵı ózgerislerdi basqarıw ushın integraciyalanǵan freymvork retinde pútkil dúnyada tán alınǵan» dep moyınlaǵan<ref>[http://www.cio.gov/Documents/fedarch1.pdf Federal Enterprise Architecture Framework] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080916153405/http://www.cio.gov/Documents/fedarch1.pdf |date=September 16, 2008 }}</ref>. === RM-ODP kórinisleri === [[Fayl:RM-ODP viewpoints.jpg|thumb|320px|Sistema hám onıń ortalıǵına bes ulıwma hám bir-birin tolıqtıratuǵın kózqarastı usınatuǵın RM-ODP kórinis modeli]] Xalıqaralıq standartlastırıw shólkeminiń (ISO) Ashıq bólistirilgen qayta islewdiń etalon modeli (RM-ODP)<ref>ISO/IEC 10746-1:1998 Information technology – Open Distributed Processing: Reference Model – Part 1: Overview, International Organization for Standardization, Geneva, Switzerland, 1998.</ref> bólistirilgen programmalıq/apparatlıq sistemanıń joybarın bóliw ushın kózqaraslar jıynaǵın belgileydi. Integraciya mashqalalarınıń kópshiligi usınday sistemalardı joybarlawda yamasa júdá uqsas jaǵdaylarda payda bolatuǵınlıqtan, bul kózqaraslar integraciya máselelerin ajıratıwda paydalı bolıwı múmkin. RM-ODP kózqarasları tómendegiler<ref name="NIST2003"/>: * ''kárxana kózqarası'' — sistemanıń shólkemniń biznes maqsetine hám biznes processlerine baylanıslı maqseti hám minez-qulqı menen baylanıslı * ''informaciya kózqarası'' — sistema qayta isleytuǵın maǵlıwmatlardıń tábiyatı hám bul maǵlıwmatlardı paydalanıw hám talqılawǵa qoyılatuǵın sheklewler menen baylanıslı * ''esaplaw kózqarası'' — sistemanıń belgili bir minez-qulıqtı kórsetetuǵın hám interfeysler arqalı óz-ara tásir etetuǵın komponentler jıynaǵına funkcional dekompoziciyası menen baylanıslı * ''injenerlik kózqarası'' — esaplaw komponentleriniń óz-ara tásirin qollaw ushın kerek bolatuǵın mexanizmler hám funkciyalar menen baylanıslı * ''texnologiya kózqarası'' — sistemanı ámelge asırıw ushın, ásirese komponentler arasındaǵı baylanıs ushın texnologiyalardı anıq tańlaw menen baylanıslı Sonday-aq RM-ODP joybardıń kózqaraslar arasındaǵı sáykeslik specifikaciyaların óz ishine alıwı kerek ekenin belgileydi, olarǵa tómendegiler kiredi<ref name="NIST2003"/>: * informaciya birliklerin anıqlawda kárxana obektleri menen processlerin qollanıw * esaplaw komponentleriniń minez-qulqın anıqlawda kárxana obektleri menen minez-qulıqların qollanıw, sonday-aq esaplaw interfeyslerin anıqlawda informaciya birliklerin qollanıw * injenerlik tańlawlardı esaplaw interfeysleri hám minez-qulıq talapları menen baylanıstırıw * tańlanǵan texnologiyalarda informaciyalıq, esaplaw hám injenerlik talaplarınıń qanaatlandırılıwı === DoDAF kórinisleri === Qorǵanıw ministrliginiń arxitekturalıq freymvorkı (Department of Defense Architecture Framework, DoDAF) kárxana arxitekturasın (EA) yamasa sistemalar arxitekturasın bir-birin tolıqtıratuǵın hám kelisilgen kórinislerge shólkemlestiriwdiń standart usılın belgileydi. Ol ásirese integraciya hám óz-ara islesiw boyınsha quramalı máseleleri bar iri sistemalar ushın qolaylı. Sonday-aq ol «operaciyalıq kórinislerdi» qollanıwı menen ayrıqsha. Bul kórinisler islep shıǵılıp atırǵan sistema isleytuǵın sırtqı klienttiń jumıs tarawın tolıq kórsetedi. [[Fayl:DoDAF Linkages Among Views.jpg|thumb|360px|DoDAF kórinisleri arasındaǵı baylanıslar<ref name="DoD07">DoD (2007) [http://jitc.fhu.disa.mil/jitc_dri/pdfs/dodaf_v1v1.pdf DoD Architecture Framework Version 1.5] . 23 April 2007 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050311061225/http://jitc.fhu.disa.mil/jitc_dri/pdfs/dodaf_v1v1.pdf |date=March 11, 2005 }}</ref>]] DoDAF bir qatar ónimlerdi belgileydi. Olar arxitektura táriypiniń keń kólemin hám quramalılıǵın grafikalıq, keste yamasa tekst quralları arqalı vizuallastırıw, túsiniw hám ózlestiriw mexanizmleri retinde xızmet etedi. Bul ónimler tórt kórinis boyınsha shólkemlestirilgen: * Ulıwma kórinis (All View, AV), * Operaciyalıq kórinis (Operational View, OV), * Sistemalar kórinisi (Systems View, SV) hám * Texnikalıq standartlar kórinisi (Technical Standards View, TV). Hárbir kórinis arxitekturanıń tómende táriyiplengen belgili bir perspektivaların kórsetedi. Ádette hárbir sistemanı islep shıǵıw ushın DoDAF kórinisleriniń tolıq jıynaǵınıń tek bir bólegi dúziledi. Súwrette operaciyalıq kórinisti, sistemalar hám xızmetler kórinisin hám texnikalıq standartlar kórinisin baylanıstıratuǵın maǵlıwmatlar kórsetilgen. Ulıwma arxitekturalıq maǵlıwmatlar elementleri arqalı baylanısqan úsh kórinis hám olardıń óz-ara baylanısları óz-ara islesiw yamasa ónimlilik sıyaqlı kórsetkishlerdi alıw ushın tiykar boladı. Sonday-aq olar bul kórsetkishlerdiń mánisleriniń operaciyalıq missiya hám wazıypalardıń nátiyjeliligine tásirin ólshewge tiykar boladı<ref name="DoD07"/>. === Federal kárxana arxitekturası kórinisleri === AQSH-tıń Federal kárxana arxitekturasında kárxana, segment hám sheshim arxitekturaları hár túrli detallıq dárejesin qollanıp hám baylanıslı, biraq ayrıqsha máselelerdi qamtıp, hár túrli biznes perspektivaların usınadı. Kárxanalardıń ózleri ierarxiyalıq túrde shólkemlestirilgendey, hárbir arxitektura túri usınatuǵın hár túrli kórinisler de solay shólkemlestirilgen. Federal Enterprise Architecture Practice Guidance (2006) hújjeti arxitekturanıń úsh túrin belgilegen<ref name="FEAPMO06"/>: [[Fayl:Architectural Levels and Attributes.jpg|thumb|420px|Federal kárxana arxitekturasınıń dárejeleri hám atributları<ref name="FEAPMO06">Federal Enterprise Architecture Program Management Office (2006). [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/omb/egov/documents/FEA_Practice_Guidance.pdf FEA Practice Guidance].</ref>]] * Kárxana arxitekturası, * Segment arxitekturası hám * Sheshim arxitekturası. Anıqlama boyınsha, kárxana arxitekturası (EA) tiykarınan ulıwma yamasa birgelikte paydalanılatuǵın aktivlerdi anıqlaw menen shuǵıllanadı. Bunday aktivler strategiyalar, biznes processler, investiciyalar, maǵlıwmatlar, sistemalar yamasa texnologiyalar bolıwı múmkin. EA strategiyaǵa tiykarlanadı. Ol mekemege óz resurslarınıń mekeme missiyası hám strategiyalıq maqsetleri menen durıs sáykeslestirilgen yamasa sáykeslestirilmegenin anıqlawǵa járdem beredi. Investiciya kózqarasınan EA pútkil IT investiciya portfeli boyınsha sheshimler qabıl etiw ushın qollanıladı. Sonlıqtan EA-nıń tiykarǵı mápli tárepleri mekemeniń óz missiyasın múmkinshiligi barınsha nátiyjeli hám ónimli orınlawın támiyinlew wazıypası júklengen joqarı basshıları menen atqarıwshı basshıları bolıp tabıladı<ref name="FEAPMO06"/>. Al segment arxitekturası tiykarǵı missiya tarawı, biznes xızmeti yamasa kárxana xızmeti ushın ápiwayı jol kartasın belgileydi. Segment arxitekturası biznesti basqarıwǵa tiykarlanadı hám puqaralarǵa hám mekeme xızmetkerlerine xızmet kórsetiwdi jaqsılaytuǵın ónimlerdi usınadı. Investiciya kózqarasınan segment arxitekturası tiykarǵı missiya tarawın yamasa ulıwma xızmetti qollaytuǵın biznes jaǵday yamasa biznes jaǵdaylar toparı boyınsha sheshimlerdi belgileydi. Segment arxitekturasınıń tiykarǵı mápli tárepleri — biznes iyeleri hám basshılar. Segment arxitekturası EA menen úsh princip arqalı baylanıslı: struktura, qayta paydalanıw hám sáykeslestiriw. Birinshiden, segment arxitekturası EA qollanatuǵın freymvorktı miyras etip aladı, biraq ol tiykarǵı missiya tarawınıń yamasa ulıwma xızmettiń arnawlı mútajliklerine juwap beriw ushın keńeytiliwi hám arnawlılastırılıwı múmkin. Ekinshiden, segment arxitekturası kárxana dárejesinde anıqlanǵan áhmiyetli aktivlerdi qayta paydalanadı: maǵlıwmatlar; ulıwma biznes processler hám investiciyalar; qosımshalar hám texnologiyalar. Úshinshiden, segment arxitekturası biznes strategiyaları, mandatlar, standartlar hám nátiyjelilik kórsetkishleri sıyaqlı kárxana dárejesinde anıqlanǵan elementler menen sáykeslestiriledi<ref name="FEAPMO06"/>. === Kórinislerdiń nominal jıynaǵı === «Framework for Modeling Space Systems Architectures» (Kosmoslıq sistemalar arxitekturaların modellestiriw freymvorkı) izlewinde Piter Sheyms hám Djozef Skipper (2006) «kórinislerdiń nominal jıynaǵın» anıqladı<ref name="ShSk">Peter Shames, Joseph Skipper. [https://web.archive.org/web/20090227132305/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39851/1/06-0876.pdf "Toward a Framework for Modeling Space Systems Architectures"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227132305/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39851/1/06-0876.pdf |date=2009-02-27 }}. NASA, JPL.</ref>. Ol CCSDS RASDS, RM-ODP, ISO 10746 tiykarında alınǵan hám IEEE 1471 standartına sáykes keledi. [[Fayl:Nominal set of views.jpg|thumb|360px|«Kórinislerdiń nominal jıynaǵı»<ref name="ShSk06">Peter Shames & Joseph Skipper (2006). [http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39798/1/06-1543.pdf Towards a Framework for Modeling Space Systems Architectures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527225452/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/39798/1/06-1543.pdf |date=2010-05-27 }}. 25 May 2006.</ref>]] Tómende táriyiplengen bul «kórinisler jıynaǵı» itimal modellestiriw kózqaraslarınıń dizimi. Bul kórinislerdiń barlıǵı hárbir proektte qollanılmawı múmkin, al zárúr bolsa basqa kórinisler anıqlanıwı múmkin. Geypara analizler ushın bir neshe kózqarastıń elementleri, múmkin, qatlamlı kórsetiwdi qollanıp, jańa kóriniske biriktiriliwi múmkin ekenin atap ótiw kerek. Keyingi bir prezentaciyada bul nominal kórinisler jıynaǵı RASDS keńeytilgen semantikalıq informaciya modeliniń tuwındısı retinde usınıldı<ref name="ShSk06"/>. Bunda RASDS — Reference Architecture for Space Data Systems (Kosmoslıq maǵlıwmatlar sistemalarınıń etalon arxitekturası). Ekinshi súwretti qarańız. ;Kárxana kózqarası<ref name="ShSk"/> * Shólkem kórinisi – shólkemlik elementlerdi hám olardıń strukturaları menen baylanısların óz ishine aladı. Kelisimler, shártnamalar, siyasatlar hám shólkemlik óz-ara tásirlerdi óz ishine alıwı múmkin. * Talaplar kórinisi – sistemanı basqaratuǵın talaplardı, maqsetlerdi hám wazıypalardı táriyipleydi. Sistemanıń neni orınlay alıwı kerek ekenin kórsetedi. * Scenariy kórinisi – sistemanıń qalay qollanılıwı kerek ekenin táriyipleydi. Paydalanıwshı kórinislerin hám sistemanıń qalay háreket etiwi kútiletuǵını tuwralı táriyiplerdi óz ishine aladı. ;Informaciya kózqarası<ref name="ShSk"/> *Metamodel kórinisi – informaciyalıq model elementlerin hám olardıń strukturaları menen baylanısların anıqlaytuǵın abstrakt kórinis. Sistema jaratatuǵın hám basqaratuǵın maǵlıwmatlar klassların hám maǵlıwmatlar arxitekturasın anıqlaydı. *Informaciya kórinisi – sistemada ámelge asırılatuǵın hám qayta islenetuǵın haqıyqıy maǵlıwmatlar menen informaciyanı táriyipleydi. Maǵlıwmatlar elementleri metamodel kórinisinde anıqlanadı, al basqa kórinislerdegi funkcional obektler olarǵa silteme beredi. [[Fayl:Reference Architecture for Space Data Systems.jpg|thumb|360px|Kosmoslıq maǵlıwmatlar sistemalarınıń etalon arxitekturası<ref name="ShSk06"/>]] ;Funkcional kózqaras<ref name="ShSk"/> *Funkcional maǵlıwmatlar aǵımı kórinisi – sistemadaǵı funkcional elementlerdi, olardıń óz-ara tásirin, minez-qulqın, usınatuǵın xızmetlerin, sheklewlerin hám olar arasındaǵı maǵlıwmatlar aǵımın táriyipleytuǵın abstrakt kórinis. Bul funkciyalardıń is júzinde qalay ámelge asırılatuǵınına qaramastan, sistemanıń qanday funkciyalardı orınlay alatuǵının anıqlaydı. *Funkcional basqarıw kórinisi – sistemadaǵı funkcional elementler arasındaǵı basqarıw aǵımların hám óz-ara tásirlerdi táriyipleydi. Sistemanı ulıwma basqarıw óz-ara tásirlerin, basqarıw elementleri menen sensor/effektor elementleri arasındaǵı óz-ara tásirlerdi hám basqarıw óz-ara tásirlerin óz ishine aladı. ;Fizikalıq kózqaras<ref name="ShSk"/> *Maǵlıwmatlar sisteması kórinisi – sistemada qollanılatuǵın ásbaplardı, kompyuterlerdi hám maǵlıwmatlardı saqlaw komponentlerin, olardıń maǵlıwmatlar sisteması atributların hám baylanıs jalǵaǵıshların (shinalar, tarmaqlar, noqattan noqatqa baylanıslar) táriyipleydi. *Telekommunikaciya kórinisi – telekommunikaciya komponentlerin (antenna, qabıllaǵısh-uzatqısh), olardıń atributların hám jalǵaǵıshların (RF yamasa optikalıq baylanıslar) táriyipleydi. *Navigaciya kórinisi – sistemadaǵı tiykarǵı elementlerdiń háreketin (traektoriya, jol, orbita) táriyipleydi. Bunıń ishine olardıń sistema qadaǵalawınan tıs, biraq sistemanıń minez-qulqın túsiniw ushın onıń menen birge modellestiriliwi kerek bolǵan sırtqı elementler hám kúshler (planetalar, asteroidlar, quyash basımı, gravitaciya) menen óz-ara tásiri kiredi *Strukturalıq kórinis – sistemadaǵı strukturalıq komponentlerdi (kosmoslıq apparattıń korpusı, tirewler, panelller, sharnirler), olardıń fizikalıq atributların hám jalǵaǵıshların, sonday-aq basqa komponentlerdiń tiyisli strukturalıq aspektlerin (massa, qattılıq, bekitiw) táriyipleydi *Jıllılıq kórinisi – sistemadaǵı aktiv hám passiv jıllılıq komponentlerin (radiatorlar, salqınlatqıshlar, ventilyaciya), olardıń jalǵaǵıshların (fizikalıq hám erkin keńisliktegi nurlanıw) hám atributların, sonday-aq basqa komponentlerdiń jıllılıq qásiyetlerin (mısalı, quyashtan qorǵawshı retindegi antenna) táriyipleydi *Energiya kórinisi – sistemadaǵı aktiv hám passiv energiya komponentlerin (quyash panelleri, batareyalar, RTG) hám olardıń jalǵaǵıshların, sonday-aq basqa komponentlerdiń energiya qásiyetlerin (energiya tutınıwshılar retindegi maǵlıwmatlar sisteması hám dvigatel elementleri, jerge tutastırıw tegisligi retindegi strukturalıq paneller) táriyipleydi *Qozǵalısqa keltiriw kórinisi – sistemadaǵı aktiv hám passiv qozǵaltqısh komponentlerin (dvigateller, giroskoplar, motorlar, dóńgelekler) hám olardıń jalǵaǵıshların, sonday-aq basqa komponentlerdiń qozǵaltıw qásiyetlerin táriyipleydi [[Fayl:MBED Top Level Ontology.jpg|thumb|360px|Kórinislerdiń nominal jıynaǵına tiykarlanǵan MBED joqarı dárejeli ontologiyası<ref name="ShSk"/>]] ;Injenerlik kózqarası<ref name="ShSk"/> *Bólistiriw kórinisi – funkcional obektlerdiń sistemadaǵı injenerlik fizikalıq hám esaplaw komponentlerine bólistiriliwin táriyipleydi. Ónimlilikti analizlewge múmkinshilik beredi hám talaplardıń qanaatlandırılıwın tekseriw ushın qollanıladı *Programmalıq támiynat kórinisi – sistemanıń programmalıq injeneriya aspektlerin, programmalıq támiynattı joybarlawdı hám programmalıq komponentlerdegi funkcionallıqtı ámelge asırıwdı táriyipleydi. Qollanılatuǵın tiller menen kitapxanalardı tańlaydı, API-lerdi anıqlaydı hám abstrakt funkcional obektlerdi anıq programmalıq elementlerge aylandıradı. Programmalıq til arqalı táriyiplengen geypara funkcional elementler is júzinde apparatlıq támiynat (FPGA, ASIC) retinde ámelge asırılıwı múmkin *Apparatlıq támiynat kórinisleri – sistemanıń apparatlıq injeneriya aspektlerin, apparatlıq támiynattı joybarlawdı hám sistemaǵa jıynalatuǵın barlıq fizikalıq komponentlerdi tańlaw hám ámelge asırıwdı táriyipleydi. Bunday kórinisler kóp bolıwı múmkin, hárbiri belgili bir injenerlik tarawı arnalǵan. *Baylanıs protokolı kórinisi – baylanıs protokolların hám olarǵa baylanıslı maǵlıwmatlardı tasıw hám maǵlıwmatlardı basqarıw xızmetlerin basınan aqırına shekem joybarlawdı táriyipleydi. Sistemanıń hárbir fizikalıq komponentinde ámelge asırılǵan protokol steklerin kórsetedi. *Táwekel kórinisi – sistemanıń joybarı, processleri hám texnologiyaları menen baylanıslı táwekellerdi táriyipleydi. Arxitekturada táriyiplengen basqa elementlerge qosımsha táwekel bahalaw atributların beredi *Basqarıw injeneriyası kórinisi – sistemanı onıń basqarılıwshılıǵı kózqarasınan analizleydi hám elementlerdi basqarılatuǵın sistema hám basqarıw sistemasına bóledi *Integraciya hám test kórinisi – sistemaǵa sistemanı, kishi sistemalardı hám jıynamalardı jıynaw, integraciyalaw hám testlew ushın ne islew kerek degen kózqarastan qaraydı. Talaplardıń qanaatlandırılıwı ushın scenariylerge tiykarlanǵan durıs funkcionallıqtı tekseriwdi óz ishine aladı. *IV&V kórinisi – talaplardıń qanaatlandırılıwı ushın sistemanıń funkcionallıǵın hám durıs islewin ǵárezsiz validaciyalaw hám verifikaciyalaw. Joybarlanǵan hám islep shıǵılǵan sistema maqsetler menen wazıypalarǵa juwap bere me, sonı tekseredi. ;Texnologiya kózqarası<ref name="ShSk"/> *Standartlar kórinisi – sistemanı joybarlaw barısında qabıl etiletuǵın standartlardı (mısalı, baylanıs protokolları, nurlanıwǵa shıdamlılıq, kepserlew) anıqlaydı. Bular tiykarınan joybarlaw hám ámelge asırıw processlerine qoyılatuǵın sheklewler bolıp tabıladı. *Infrastruktura kórinisi – injeneriya, joybarlaw hám islep shıǵarıw processin qollaytuǵın infrastruktura elementlerin anıqlaydı. Ol maǵlıwmatlar sisteması elementlerin (joybarlaw repozitoriyleri, freymvorklar, qurallar, tarmaqlar) hám apparatlıq elementlerdi (chip islep shıǵarıw, jıllılıq-vakuum qurılması, mexanikalıq ustaxana, RF testlew laboratoriyası) óz ishine alıwı múmkin *Texnologiyalardı islep shıǵıw hám bahalaw kórinisi – sistemanı islep shıǵıw proektine kiriwi múmkin bolǵan algoritmlerdi yamasa komponentlerdi jaratıwǵa arnalǵan texnologiyalardı islep shıǵıw baǵdarlamalarınıń táriypin óz ishine aladı. Sonday-aq ol tańlanǵan apparatlıq hám programmalıq komponentlerdiń qásiyetlerin bahalawdı óz ishine aladı. Bul olardıń joybarlanıp atırǵan missiya ushın qabıl etiliwge jetkilikli jetiklik dárejesinde ekenin anıqlaw ushın kerek. Joqarıda keltirilgen kórinis modellerinen ayırmashılıǵı, bul «kórinislerdiń nominal jıynaǵı» kórinislerdiń pútin bir dizimin usınadı. Olar programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan sistemalar arxitekturalarınıń ulıwma klassın táriyiplew ushın kúshli hám keńeytiletuǵın tásillerdi islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="ShSk"/>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 74er80o9ezecjc5noinasi6h8t6apz3 0 48539 275177 275039 2026-10-18T21:52:14Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275177 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#5E5E5E; color:white; font-size:125%;" |Tesla, Inc. |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Tesla_Motors.svg|120px|sürmesiz]] |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Gigafactory_Texas_Building_1_June_2022.jpg|220px|sürmesiz]] <div class="infobox-caption">Tesla kompaniyasınıń bas keńsesi — Texas shtatınıń Ostin qalasınıń qasındaǵı Gigafactory Texas</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Burınǵı atı | class="infobox-data" |Tesla Motors, Inc. (2003–2017) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Ashıq akcionerlik jámiyet |- ! class="infobox-label" scope="row" |Birjadaǵı belgisi | class="infobox-data" |Nasdaq: TSLA<br>Nasdaq-100 indeksiniń quramında<br>S&P 100 indeksiniń quramında<br>S&P 500 indeksiniń quramında |- ! class="infobox-label" scope="row" |ISIN | class="infobox-data" |US88160R1014 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tarawı | class="infobox-data" |Avtomobil sanaatı<br>Qayta tiklenetuǵın energiya |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiykar salınǵan kúni | class="infobox-data" |1-iyul, 2003-j.<br>San-Karlos, Kaliforniya, AQSH |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiykarshıları | class="infobox-data" |Martin Eberxard<br>Mark Tarpenning |- ! class="infobox-label" scope="row" |Bas keńsesi | class="infobox-data" |Gigafactory Texas, Ostin, Texas, AQSH |- ! class="infobox-label" scope="row" |Orınlar sanı | class="infobox-data" |{{profit}}1359 satıw, xızmet kórsetiw hám jetkerip beriw orayı<br>{{profit}}7791 Supercharger stanciyası |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmet kórsetiw aymaǵı | class="infobox-data" |Shıǵıs Aziya<br>Evropa<br>Jaqın Shıǵıs<br>Arqa Amerika<br>Okeaniya<br>Qubla-Shıǵıs Aziya<br>Hindstan yarım atawı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Basqarıwshılar | class="infobox-data" |Ilon Mask — bas direktor (CEO)<br>Robin Denxolm — direktorlar keńesiniń baslıǵı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ónimleri | class="infobox-data" |Cybercab<br>Cybertruck<br>Megapack<br>Model 3<br>Model Y<br>Powerwall<br>Semi<br>Quyash panelleri<br>Solar Roof |- ! class="infobox-label" scope="row" |Óndiris kólemi | class="infobox-data" |{{loss}}1,66 million avtomobil (2025)<br>{{profit}}46,7 GVt·s batareyalı energiya saqlaw sistemaları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmetleri | class="infobox-data" |Zaryadlaw<br>Qamsızlandırıw<br>Texnikalıq xızmet kórsetiw |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#F2F2F2;" |Finanslıq kórsetkishleri |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tabısı | class="infobox-data" |{{loss}}94,83 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Operaciyalıq paydası | class="infobox-data" |{{loss}}4,36 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Taza paydası | class="infobox-data" |{{loss}}3,79 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ulıwma aktivleri | class="infobox-data" |{{profit}}137,8 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ulıwma kapitalı | class="infobox-data" |{{profit}}82,14 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Iyesi | class="infobox-data" |[[Ilon Mask]] (20%) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmetkerler sanı | class="infobox-data" |{{profit}}134 785 (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyaları]] | class="infobox-data" |Tesla Automation<br>Tesla Energy |- ! class="infobox-label" scope="row" |ASN | class="infobox-data" |394161 |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://www.tesla.com tesla.com] |} '''Tesla, Inc.''' — amerikalı kóp milletli avtomobil hám taza energiya kompaniyası. Onıń bas keńsesi [[Texas]] shtatınıń Ostin qalasında jaylasqan. Kompaniya batareyalı elektr avtomobillerin (BEV), úyden baslap elektr tarmaǵı kólemine shekemgi turaqlı batareyalı energiya saqlaw qurılmaların, quyash panelleri menen quyash plitkaların hám olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi joybarlaydı, islep shıǵaradı hám satadı. Kompaniyanı 2003-jıl iyul ayında Martin Eberxard hám Mark Tarpenning '''Tesla Motors''' atı menen dúzdi. Onıń atı oylap tabıwshı hám elektr injeneri Nikola Teslanıń húrmetine qoyılǵan. 2004-jılı fevral ayında [[Ilon Mask]] Tesla kompaniyasınıń birinshi qarjılandırıw basqıshın basqardı hám kompaniyanıń direktorlar keńesiniń baslıǵı boldı. Keyin ol ózin kompaniyanıń birge tiykarshısı dep járiyaladı. 2008-jılı ol bas direktor (CEO) bolıp tayınlandı. Kompaniya 2008-jılı óziniń birinshi avtomobil modeli — Roadster sport avtomobilin, 2012-jılı Model S sedanın, 2015-jılı Model X jol tańlamas avtomobilin (SUV), 2017-jılı Model 3 sedanın, 2020-jılı Model Y krossoverin, 2022-jılı Tesla Semi júk mashinasın hám 2023-jılı Cybertruck pikapın islep shıǵara basladı. Tesla — bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı eń qımbat kompaniyalardıń biri. 2020-jıl iyul ayınan baslap ol dúnyadaǵı eń qımbat avtomobil islep shıǵarıwshı bolıp tabıladı. 2021-jıl oktyabr ayınan 2022-jıl mart ayına shekem Tesla 1 trillion AQSH dollarlıq kompaniya boldı. Ol usı bahaǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası edi. 2023-jılı kompaniya ''Forbes'' Global 2000 diziminde 69-orındı iyeledi<ref>{{web deregi |last1=Schifrin |first1=Matt |last2=Murphy |first2=Andrea | sáne = 2024-jıl 6-iyun | bet =The Global 2000 2023 | url =https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0 | arxivsáne = 2024-jıl 29-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-fevral |website=Forbes | til =en-US}}</ref>. 2024-jılı kompaniya 17,6% úles penen batareyalı elektr avtomobilleri bazarında jetekshi orında boldı. Tesla kompaniyasınıń bazar kapitalizaciyası 2024-jıl noyabr ayınan<ref>{{web deregi | familiya =Cunningham | at =Doug | sáne = 2024-jıl 8-noyabr | bet =Tesla regains $1 trillion in market capitalization in post-election surge | url =https://www.upi.com/Top_News/US/2024/11/08/Tesla-trillion-dollar-Musk-Trump/6721731085202/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 8-noyabr |website=UPI | til =en}}</ref> 2025-jıl fevral ayına shekem<ref>{{web deregi | familiya =Dey | at =Esha | sáne = 2025-jıl 26-fevral | bet =Tesla Market Value Slips Below $1 Trillion as Europe Sales Sink | url =https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-25/tesla-market-value-slips-below-1-trillion-as-europe-sales-sink | qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-fevral |website=Bloomberg | til =en}}</ref> hám 2025-jıl may ayınan 2026-jıl iyul ayına shekem jáne 1 trillion dollardan asıp ketti<ref>{{cite news|last=Denning|first=Liam|date=May 12, 2025|title=Tesla's Trillion-Dollar Market Value Is Fueled by Amnesia|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2025-05-12/tesla-s-trillion-dollar-market-value-is-fueled-by-amnesia|work=Bloomberg|access-date=September 23, 2025}}</ref>. 2025-jılı noyabr ayında Tesla Mask ushın 1 trillion dollarlıq miynet haqı paketin tastıyıqladı. Eger Mask belgili bir maqsetlerge erisse, ol bul paketti 10 jıl ishinde aladı<ref name="$1 trillion package approved">{{cite news |last=Isidore |first=Chris |date=November 6, 2025 |title=Tesla approves Elon Musk's $1 trillion pay package |work=CNN |url=https://us.cnn.com/2025/11/06/business/musk-trillion-dollar-pay-package-vote |access-date=November 6, 2025}}</ref>. 2025-jıldıń aqırına shekem kompaniya dúnyadaǵı eń iri elektr avtomobilleri islep shıǵarıwshı statusın joǵalttı<ref>{{cite news|url=https://people.com/tesla-dethroned-as-worlds-biggest-electric-car-maker-following-elon-musk-backlash-11878573|title=Tesla Dethroned as World's Biggest Electric Car Maker Following Elon Musk Backlash|first=Rachel|last=Raposas|website=People|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}</ref>. Tesla sud talaplarına, boykotlarǵa, húkimettiń tekseriwlerine hám jurnalistlerdiń sınına ushıradı. Olardıń sebepleri — xabar beriwshilerge (whistleblower) qarsı basım kórsetiwdiń bir neshe jaǵdayı haqqındaǵı ayıplawlar, jınıslıq basım kórsetiw hám kásiplik awqamlarǵa qarsı háreketler sıyaqlı jumısshılar huqıqların buzıwlar, onlaǵan keri shaqırıwlarǵa alıp kelgen qáwipsizlik kemshilikleri, jámiyetshilik penen baylanıs bóliminiń joqlıǵı hám Masktıń qarama-qarsılıqlı málimlemeleri. Bunday málimlemelerge kompaniyanıń transport basqarıwshıǵa járdem beriw texnologiyası hám ónimlerdi shıǵarıw múddetleri boyınsha artıqsha wádeler beriw kiredi. == Tariyxı == {{Main|Tesla, Inc. tariyxı}} === Dúziliwi (2003–2004) === Kompaniyanı 2003-jılı 1-iyulda Martin Eberxard hám Mark Tarpenning Tesla Motors, Inc. atı menen dúzdi{{sfn|Vance|2015|p=152}}<ref>{{web deregi | familiya =Kay | at =Grace | bet =Ousted Tesla cofounder Martin Eberhard sounds off on Elon Musk, how the company has changed, and the EV wars | url =https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-iyul |website=Business Insider | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 28-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230728202545/https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |url-status=live }}</ref>. Olar sáykes túrde bas direktor hám bas finans direktorı boldı<ref name=timelinefacts />. Eberxard «texnologiya kompaniyası da bolıp tabılatuǵın avtomobil islep shıǵarıwshını» dúziwdi qálegenin aytqan. Onıń tiykarǵı texnologiyaları «batareya, kompyuter programmalıq támiynatı hám menshikli dvigatel» bolıwı kerek edi<ref>{{Cite news |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |access-date=August 31, 2020 }}</ref>. Bir neshe aydan keyin Eberxard penen Tarpenningke Ayan Rayt qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=152}}. 2004-jılı fevral ayında kompaniya A seriyalı qarjılandırıw basqıshında 7,5&nbsp;million AQSH dolların jıynadı. Onıń 6,5&nbsp;million dolları Ilon Maskqa tiyisli edi. Mask eki jıl aldın PayPal kompaniyasındaǵı úlesin satıwdan 176&nbsp;million dollar alǵan edi{{sfn|Vance|2015|p=116}}. Mask Tesla kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı hám eń iri akcioneri boldı{{sfn|Vance|2015|p=154}}<ref name="TC_history_2014">{{Cite news | last=Burns | first=Matt |date=October 8, 2014 | title=A Brief History of Tesla | url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717064829/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/#/slide2 | archive-date=July 17, 2015 |access-date=June 11, 2015 |website=TechCrunch | quote="Tesla was founded not by Elon Musk, but rather by Martin Eberhard and Marc Tarpenning in July 2003. The two bootstrapped the fledgling auto company until Elon Musk led the company's US$7.5&nbsp;million Series A financing round in February 2004."}}</ref><ref name=timelinefacts>{{cite news |last1=Reed |first1=Eric |title=History of Tesla: Timeline and Facts |url=https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |work=TheStreet.com |date=February 4, 2020 |access-date=January 27, 2021 |archive-date=December 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220161321/https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |url-status=live }}</ref>. 2004-jılı may ayında Dj. B. Straubel Tesla kompaniyasına bas texnikalıq direktor bolıp qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=155}}. 2009-jılı sentyabr ayında Eberxard penen Tesla kelisken sud kelisimi barlıq bes adamǵa — Eberxard, Tarpenning, Rayt, Mask hám Straubelge — ózlerin birge tiykar salıwshılar dep ataw huqıqın berdi<ref>{{Cite news |last=LaMonica |first=Martin |title=Tesla Motors founders: Now there are five |url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |publisher=CNET |date=September 21, 2009 |access-date=October 6, 2016 |archive-date=November 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115134134/https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |url-status=live }}</ref>. === Roadster (2005–2009) === {{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}} Ilon Mask kompaniyada belsendi rol atqardı, biraq kúndelikli biznes operaciyalarına tereń aralaspadı<ref>{{Cite news|last=Mitchell|first=Russ|title=Review: A deep new history of Tesla takes the shine off Elon Musk|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|date=July 30, 2021|website=Los Angeles Times|url-access=limited|access-date=July 30, 2021|archive-date=August 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802080819/https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|url-status=live}}</ref>. Kompaniyanıń strategiyası jańalıqtı erte qabıl etiwshilerge arnalǵan premium sport avtomobilinen baslap, keyin sedanlar hám arzan kompakt avtomobiller sıyaqlı keń tarqalǵan avtomobillerge ótiw edi<ref name="MasterPlan">{{web deregi | familiya =Musk | at =Elon | bet =The Secret Tesla Motors Master Plan (just between you and me) No. 124 | url =https://www.tesla.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100802142703/http://www.teslamotors.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me | arxivsáne = 2010-jıl 2-avgust | sáne = 2006-jıl 2-avgust |website=tesla.com | baspaxana =Tesla Motors}}</ref>. 2005-jılı fevral ayında Mask Tesla kompaniyasınıń 13&nbsp;million dollarlıq B seriyalı venchur kapital qarjılandırıw basqıshın basqardı. Bul basqısh qarjılandırıwshılar toparına Valor Equity Partners kompaniyasın qostı<ref>{{web deregi | familiya =Weinstock | at =Suzanne | bet =Venture-backed Tesla cuts costs | url =https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |website=Private Equity International | sáne = 2013-jıl 5-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 16-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 16-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210816094912/https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |url-status=live }}</ref><ref name="TC_history_2014" />. 2006-jılı may ayında Mask 40&nbsp;million dollarlıq úshinshi basqıshtı birgelikte basqardı. Bul basqıshqa belgili isbilermenler, sonıń ishinde [[Google]] kompaniyasınıń birge tiykarshıları Sergey Brin hám Larri Peydj, sonday-aq eBay kompaniyasınıń burınǵı prezidenti Djeff Skoll investiciya saldı<ref name="GreenGiants">{{cite book |last=Williams |first=E. Freya |title=Green Giants: How Smart Companies Turn Sustainability into Billion-Dollar Businesses |date=2015 |publisher=Amacom |location=New York |isbn=978-0-8144-3614-1 |oclc=911179554}}</ref>. 2007-jılı may ayında 45&nbsp;million dollarlıq tórtinshi basqısh jeke qarjılandırıwdıń ulıwma kólemin 105&nbsp;million dollardan asırdı<ref name="GreenGiants" />. 2007-jılı avgust ayında Mask basqarǵan direktorlar keńesi Eberxardtan bas direktor lawazımınan ketiwdi soradı<ref>{{Cite news | url=https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | title=Tesla CEO steps down as possible delays loom | first=Michael | last=Kanellos | publisher=CNET | date=August 13, 2007 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142628/https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | url-status=live }}</ref>. Keyin Eberxard «texnologiyalar boyınsha prezident» lawazımın iyeledi, al 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan tolıǵı menen ketti. Kompaniyanıń elektr injeneriyası boyınsha vice-prezidenti bolǵan birge tiykar salıwshı Mark Tarpenning te 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan ketti<ref>{{web deregi | bet =Martin Eberhard and Marc Tarpenning {{!}} American entrepreneurs | url =https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |website=Encyclopædia Britannica | sáne = 2023-jıl 18-sentyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-aprel | arxivsáne = 2019-jıl 18-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190218075931/https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |url-status=live }}</ref>. 2007-jılı avgust ayında Maykl Marks waqıtsha bas direktor etip tayınlandı, al 2007-jılı dekabr ayında Zeev Drori bas direktor hám prezident boldı<ref name="the-origin" />. 2008-jılı oktyabr ayında Mask Drorinıń ornına bas direktor boldı<ref name="the-origin">{{cite news|url=https://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|title=The Making Of Tesla: Invention, Betrayal, And The Birth Of The Roadster|last=Baer|first=Drake|work=Business Insider|date=November 11, 2014|access-date=October 3, 2018|archive-date=July 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711152847/http://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|url-status=live}}</ref>. 2009-jılı iyun ayında Eberxard ózin májbúrlep shıǵarǵanı ushın Maskqa qarsı sudqa arza berdi<ref>{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/06/eberhard/ | title=Tesla's Founder Sues Tesla's CEO | first=Chuck | last=Squatriglia | magazine=Wired | date=June 11, 2009}}</ref>. Is 2009-jılı avgust ayında toqtatıldı<ref>{{web deregi | bet =Case CIV484400; Martin Eberhard vs. Elon Musk | url =https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/Portal-External/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-mart |website=Superior Court of California, County of San Mateo | arxivsáne = 2024-jıl 3-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240103174133/https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/portal-external |url-status=live }}</ref>. Tesla 2008-jılı Menlo-Park qalasındaǵı burınǵı Chevrolet dilerlik orayınıń xızmet kórsetiw bólmelerinde Roadster avtomobilin islep shıǵara basladı<ref>{{web deregi | familiya =Ramey | at =Jay | bet =The first Tesla Roadster: A look back at the early adopter's electric car | url =https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |website=Autoweek | sáne = 2017-jıl 27-noyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 6-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210806001336/https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |url-status=live }}</ref><ref name="inmenlo-Gulker">{{web deregi | familiya =Gulker | at =Chris | sáne = 2010-jıl 28-sentyabr | bet =Menlo Park's only auto factory assembles $100,000 cars | url =https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-avgust |website=InMenlo | til =en-US | arxivsáne = 2021-jıl 2-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210802184111/https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |url-status=live }}</ref>. 2009-jılı yanvar ayına shekem Tesla 187&nbsp;million dollar jıynap, 147 avtomobil jetkerip berdi. Mask kompaniyaǵa óziniń 70&nbsp;million dollar qarjısın salǵan edi<ref>{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | title=Elon Musk's Life Story: Tesla CEO's Early Years, Career | work=Business Insider | date=June 28, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=March 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323155539/https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | url-status=live }}</ref>. [[Fayl:Tesla Model S first deliveries.jpg|thumb|2012-jılı iyun ayında Kaliforniyadaǵı Tesla Fremont zavodında Model S avtomobilleriniń birinshi jetkerip beriliwi]] === AQSH Energetika ministrliginiń qarızı, IPO, Model S, Autopilot hám Model X (2010–2015) === 2010-jılı yanvar ayında Tesla AQSH Energetika ministrliginiń Qarız baǵdarlamaları basqarmasınan (LPO) AQSH-ta islep shıǵarılǵan jetilisken taza energiya texnologiyaların kommerciyalastırıw hám islep shıǵarıw ushın 465 million dollarlıq mámleketlik qarız aldı<ref>{{web deregi | bet =TESLA | url =https://www.energy.gov/edf/tesla | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-aprel |website=Energy.gov | til =en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wolfe |date=2021-09-21 |title=Energy Department’s loan program helped Tesla; now it needs to help low-income communities |url=https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601095208/https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-date=2023-06-01 |access-date=2026-04-10 |work=The Hill |language=en-US|first=Mark|last2=O’Neill|first2=Kerry}}</ref>. Bul strategiyalıq qarjılandırıw Model S avtomobilin jaratıw ushın sheshiwshi áhmiyetke iye boldı hám tolıq qaytarıldı<ref>{{web deregi | sáne = 2013-jıl 31-may | bet =Tesla Motors pays off its government loan…nine years early | url =https://www.nbcnews.com/id/wbna52053219 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-aprel |website=NBC News | til =en}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Garden | at =Leah | sáne = 2024-jıl 9-dekabr | bet =Elon Musk's Tesla got a crucial loan from this federal clean energy finance program: Now he may DOGE it | url =https://trellis.net/article/elon-musks-tesla-got-a-bailout-from-this-federal-clean-energy-finance-program-now-he-may-doge-it/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-aprel |website=Trellis | til =en-US}}</ref>. 2010-jılı may ayında Tesla Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı NUMMI zavodın Toyota kompaniyasınan 42&nbsp;million dollarǵa satıp aldı<ref name="Future">{{Cite news |last=Davis |first=Joshua | title=How Elon Musk Turned Tesla into the Car Company of the Future |url=https://www.wired.com/2010/09/ff-tesla/ |url-status=live | magazine=Wired |volume=18 |issue=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624053602/http://www.wired.com/2010/09/ff_tesla/ |archive-date=June 24, 2016 |date=September 27, 2010}}</ref>. 2010-jılı 29-iyunda kompaniya akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıw (IPO) arqalı ashıq akcionerlik jámiyetke aylandı. Ol 1956-jılı Ford Motor Company kompaniyasınan keyin buǵan erisken birinshi amerika avtomobil kompaniyası boldı<ref>{{Cite news |first=Matt |last=Andrejczak |title=Tesla Motors revs up $244&nbsp;million IPO |url=https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |website=MarketWatch |date=June 28, 2010 |url-access=limited |access-date=October 6, 2020 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217101107/https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |url-status=live }}</ref>. NASDAQ birjasında sawda ashılǵanda kompaniya hárbiri 17 dollardan 13,3&nbsp;million ápiwayı akciya shıǵarıp, 226&nbsp;million dollar jıynadı<ref>{{cite news |last1=Scholer |first1=Kristen |title=Tesla Posts Second-Biggest Rally for 2010 U.S. IPO |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Spears |first2=Lee |date=June 29, 2010 |url-access=subscription |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |url-status=live }}</ref>. 2010-jılı oktyabr ayında Tesla óz zavodın ashtı<ref>{{cite news |last=Squatriglia |first=Chuck |date=October 20, 2010 |title=Tesla's Got the Factory, Now It Needs to Fill It |url=https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718011303/https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |archive-date=July 18, 2020 |access-date=December 18, 2020 |magazine=Wired}}</ref>. 2012-jılı yanvar ayında Tesla Roadster avtomobilin islep shıǵarıwdı toqtattı, al 2012-jılı iyun ayında kompaniya óziniń ekinshi avtomobili — Model S lyuks sedanın islep shıǵara basladı<ref>{{Cite news |title=Tesla Motors begins delivering Model S electric cars in a Silicon Valley milestone |url=https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |website=The Mercury News |date=June 22, 2012 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=January 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103140724/https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |url-status=live }}</ref>. Model S 2012 hám 2013-jılları bir neshe avtomobil sıylıǵın jeńip aldı, olardıń ishinde 2013-jılǵı Motor Trend Car of the Year (Motor Trend jurnalınıń jıl avtomobili) sıylıǵı bar<ref name="Award2013">{{cite news |url=https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |title=Model S Motor Trend Car of the Year Award 2013 |first=Angus |last=MacKenzie |magazine=Motor Trend |date=December 10, 2012 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004211420/https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |url-status=live }}</ref>. 2013-jılı sentyabr ayında ol Norvegiyadaǵı jańa avtomobiller satıwı diziminde birinshi orındı iyeledi. Solay etip, Model S mámleket boyınsha aylıq satıw reytinginde birinshi orınǵa shıqqan birinshi elektr avtomobili boldı<ref name="Voelcker">{{web deregi | url =https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september | bet =Tesla Model S Was Best-Selling Car in Norway For September | at =John | familiya =Voelcker |website=Green Car Reports | sáne = 2013-jıl 1-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 26-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210926134226/https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |url-status=live }}</ref>. Sonday-aq Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı<ref name="Top10PEVs2016">{{cite news |last=Cobb |first=Jeff |date=January 26, 2017 |title=Tesla Model S Is World's Best-Selling Plug-in Car For Second Year in a Row |website=HybridCars.com |url=http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |access-date=January 31, 2017 |archive-date=January 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126165815/http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |url-status=live }}</ref>. 2013-jılı 15-iyulda Tesla NASDAQ-100 indeksiniń quramına kirdi<ref>[https://www.nasdaq.com/about/press-center/tesla-motors-inc-join-nasdaq-100-index-beginning-july-15-2013 Tesla Motors Joins NASDAQ-100 index beginning July 15, 2013]</ref>. 2014-jılı Tesla aydawshıǵa járdem beriw sisteması — Tesla Autopilot sistemasın járiyaladı. Sol jılı sentyabr ayınan baslap barlıq Tesla avtomobilleri bul funkciyanı qollaytuǵın sensorlar hám programmalıq támiynat penen jetkerip berile basladı. Keyin bul «apparatlıq támiynattıń 1-versiyası» dep ataldı<ref>{{web deregi | first1=K. Nived | last1=Maanyu | first2=D Goutham | last2=Raj | first3=R Vamsi | last3=Krishna | first4=Shruthi Bhargava | last4=Choubey | bet =A Study on Tesla Autopilot | url =https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | baspaxana =Sreenidhi Institute of Science and Technology | sáne = May 2020 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-aprel | arxivsáne = 2021-jıl 26-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210626141413/https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | url-status=live }}</ref>. 2015-jılı aprel ayında Tesla Tesla Powerwall (úy ushın) hám Tesla Powerpack (biznes ushın) batareya bloklarınıń tanıstırılıwı menen energiya saqlaw bazarına kirdi<ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |title=Tesla CEO Elon Musk Unveils Line of Home and Industrial Battery Packs |last1=Berzon |first1=Alexandra |work=The Wall Street Journal |last2=Sweet |first2=Cassandra |date=May 1, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121024723/http://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |url-status=live }}</ref>. Tanıstırılǵannan keyin bir hápte ishinde kompaniya 800&nbsp;million dollarlıq buyırtpalar aldı<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |title=Tesla's Battery Grabbed $800 Million in Its First Week |first=Tom |last=Randall |publisher=Bloomberg L.P. |date=May 8, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=June 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612160406/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |url-status=live }}</ref>. 2015-jılı sentyabr ayında Tesla óziniń úshinshi avtomobili — Tesla Model X lyuks jol tańlamas avtomobilin (SUV) jetkerip bere basladı. Sol waqıtta onıń 25 000 aldın ala buyırtpası bar edi<ref>{{web deregi | familiya =Logan | at =Bryan | bet =Here's Tesla's first SUV, the all-electric Model X | url =https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |website=Business Insider | sáne = 2015-jıl 29-sentyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-sentyabr | arxivsáne = 2019-jıl 7-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190207094433/https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | title=Tesla has delivered the first Model X SUVs | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=September 29, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | url-status=dead }}</ref>. === SolarCity hám Model 3 (2016–2018) === 2016-jılı noyabr ayında Tesla tolıǵı menen akciyalar arqalı ámelge asırılǵan 2,6&nbsp;mlrd dollarlıq kelisim boyınsha SolarCity kompaniyasın satıp alıp, quyash panellerin ornatıw tarawına da kirdi<ref>{{Cite news | url=https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | title=Tesla completes its $2.6&nbsp;billion acquisition of SolarCity | first=Andrew J. | last=Hawkins | work=The Verge | date=November 21, 2016 | access-date=September 14, 2020 | archive-date=May 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210521112009/https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | url-status=live }}</ref>. Bul biznes Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bólimi menen biriktirilip, Tesla Energy [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] dúzildi<ref>{{Cite news |last=Hamilton |first=Isobel Asher |title=Elon Musk is defending Tesla's acquisition of SolarCity against angry shareholders. This is the story of how it was transformed into Tesla Energy. |url=https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |website=Business Insider |date=July 30, 2021 |access-date=July 24, 2021 |archive-date=July 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724010854/https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |url-status=live }}</ref>. Bul kelisim qarama-qarsılıqlarǵa sebep boldı, sebebi satıp alıw waqtında SolarCity likvidlik mashqalalarına ushırap turǵan edi, al bul haqqında Tesla akcionerlerine xabar berilmegen<ref name="solarsue">{{cite news| last=Kolodny |first=Lora| title=Tesla's Elon Musk knew SolarCity faced a 'liquidity crisis' at time of 2016 deal, legal documents show |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |date=October 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815214348/https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |archive-date=August 15, 2020}}</ref>. 2017-jılı fevral ayında Tesla Motors keńeygen biznesiniń kólemin jaqsıraq sáwlelendiriw ushın atın Tesla, Inc. dep ózgertti<ref>{{cite news | title=Tesla is following in the footsteps of Apple and is changing its name. | url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | first=Robert | last=Ferris | publisher=CNBC | date=February 1, 2017 | access-date=February 10, 2021 | archive-date=January 15, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210115160623/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | url-status=live }}</ref>. 2017-jılı Tesla kompaniyasınıń global satıw, jetkerip beriw hám xızmet kórsetiw boyınsha prezidenti Djon Maknil húkimet penen qatnaslar boyınsha juwapkershilikti óz moynına aldı<ref name=bostonglobe2026>{{web deregi | bet =Boston VC Jon McNeill dishes about his time at Tesla and Lululemon in new book - The Boston Globe | url =https://www.bostonglobe.com/2026/03/24/business/jon-mcneill-dvx-vc-book-advice/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 26-mart |website=BostonGlobe.com | til =en-US}}</ref>. Keyin ol ''The Algorithm'' (Algoritm) kitabın jazdı, onda Tesla haqqında da aytılǵan<ref name=bostonglobe2026/>. 2016-jılı aprel ayında Tesla óziniń keń tutınıwshılarǵa arnalǵan birinshi avtomobili — Tesla Model 3 avtomobilin járiyaladı. Model 3 Tesla kompaniyasınıń aldınǵı úsh avtomobiline qaraǵanda arzanıraq edi. Bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı. Óndiristi tezletiw hám qárejetlerdi qadaǵalaw ushın Tesla Model 3 avtomobilin jıynaw maqsetinde [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. Biraq robototexnika is júzinde avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ástelletti. Bul ádewir keshigiwlerge hám óndiris máselelerine alıp keldi. Kompaniya bul dáwirdi «óndiris duzaǵı» dep atadı<ref>{{Cite news |last=Isidore |first=Chris |title=Tesla will start working 24/7 to crank out Model 3s |work=CNNMoney |url=https://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |url-status=dead |access-date=April 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418204050/http://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |archive-date=April 18, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Boudette |first=Neal E. |date=April 3, 2018 |title=For Tesla, 'Production Hell' Looks Like the Reality of the Car Business |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |access-date=June 2, 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=June 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602065302/https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |url-status=live }}</ref>. 2018-jıldıń aqırına shekem óndiris mashqalaları sheshildi hám Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı. «Óndiris duzaǵı» dáwiri Tesla kompaniyasına ádewir finanslıq basım túsirdi. Bul dáwirde ol birjada akciyaları eń kóp qısqa satılǵan (short selling) kompaniyalardıń birine aylandı. 2018-jılı 8-avgustta finanslıq mashqalalar dawamında Mask sociallıq tarmaqta Tesla kompaniyasın jeke kompaniyaǵa aylandırıwdı (birjadan shıǵarıwdı) oylap atırǵanın jazdı. Bul jobа ámelge aspadı hám kóplegen qarama-qarsılıqlarǵa hám sud talaplarına sebep boldı. Olardıń ishinde AQSH Bahalı qaǵazlar hám birjalar komissiyasınıń (SEC) bahalı qaǵazlar boyınsha aldawshılıq ayıplawı da bar edi. Nátiyjede Mask 20 million dollar ayıppul tólewge hám kompaniyanıń direktorlar keńesi baslıǵı lawazımınan ketiwge májbúr boldı, biraq oǵan bas direktor bolıp qalıwǵa ruqsat berildi. === Global keńeyiw hám Model Y (2019 – házirgi waqıt) === 2019-jıl iyul ayınan 2020-jıl iyun ayına shekem Tesla birinshi ret izbe-iz tórt sherek paydalı jumıs islegeni haqqında xabarladı. Bul onıń S&P 500 indeksine kiriwine múmkinshilik berdi<ref>{{web deregi | familiya =Kolodny | at =Lora | sáne = 2020-jıl 22-iyul | bet =Tesla reports fourth straight quarter of profits | url =https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html | qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul | baspaxana =CNBC | til =en | arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210128195702/https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html |url-status=live }}</ref>. 2020-jılı kompaniyanıń akciya bahası 740%-ke ósti<ref>{{web deregi | familiya =Vlastelica | at =Ryan | sáne = 2021-jıl 6-yanvar | bet =Tesla Eyes Another Milestone as Valuation Nears Facebook's | url =https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210107034326/https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html | arxivsáne = 2021-jıl 7-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-yanvar | baspaxana =Yahoo! Finance | til =en-US}}</ref>. 2020-jılı 14-dekabrge shekem onıń bazar kapitalizaciyası keyingi toǵız eń iri avtomobil islep shıǵarıwshınıń ulıwma kapitalizaciyasınan asıp ketti<ref>{{web deregi |last1=Wayland |first1=Michael |last2=Kolodny |first2=Lora | sáne = 2020-jıl 14-dekabr | bet =Tesla's market cap tops the 9 largest automakers combined – Experts disagree about if that can last | url =https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210811165742/https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html | arxivsáne = 2021-jıl 11-avgust | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-yanvar | baspaxana =CNBC | til =en}}</ref>, hám ol AQSH-taǵı altınshı eń qımbat kompaniyaǵa aylandı<ref>{{Cite news |last=Root |first=Al |date=December 7, 2020 |title=Tesla Becomes Only the Sixth Company to Top $600 Billion in Value |url=https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |access-date=March 29, 2024 |work=Barron's |archive-date=March 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330002814/https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |url-status=live }}</ref>. 2020-jılı 21-dekabrde Tesla S&P indeksine kirgizildi<ref name="GuardianSP500">{{cite news |last1=Davies |first1=Rob |date=December 21, 2020 |title=Tesla joins Wall Street's S&P 500 share index |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |access-date=December 22, 2020 |archive-date=January 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111211551/https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |url-status=live }}</ref>. Ol indekske qosılǵan eń qımbat kompaniya boldı hám qosılǵannan keyin dárhal indekstiń altınshı eń iri aǵzasına aylandı<ref name="GuardianSP500" /><ref>{{web deregi | familiya =Bursztynsky | at =Jessica | sáne = 2021-jıl 8-yanvar | bet =Tesla closes day as fifth most valuable U.S. company, passing Facebook | url =https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html | qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-mart | baspaxana =CNBC | til =en | arxivsáne = 2021-jıl 25-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210225193446/https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html |url-status=live }}</ref>. 2021-jılı oktyabr ayında ol bazar kapitalizaciyası 1 trillion dollarǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası boldı<ref>{{web deregi | familiya =Isidore | at =Chris | sáne = 2021-jıl 25-oktyabr | bet =Tesla is now worth more than $1 trillion {{!}} CNN Business | url =https://www.cnn.com/2021/10/25/investing/tesla-stock-trillion-dollar-market-cap | qaralǵan sáne = 2025-jıl 27-dekabr |website=CNN | til =en}}</ref>. 2019-jılı mart ayında Tesla Model 3 tiykarında dúzilgen, keń tutınıwshılarǵa arnalǵan ekinshi avtomobili — orta ólshemli Model Y krossover-jol tańlamas avtomobilin tanıstırdı. Onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı. Bul dáwirde Tesla óndiris quwatın keńeytiwge kóp investiciya saldı hám qısqa waqıt ishinde úsh jańa Gigafactory zavodın ashtı. Gigafactory Shanghai zavodınıń qurılısı 2019-jılı yanvar ayında baslandı. Bul Qıtaydaǵı tolıǵı menen shet el kompaniyasına tiyisli (birlesken kárxana emes) birinshi avtomobil zavodı boldı<ref>{{web deregi | familiya =Ohnsman | at =Alan | sáne = 2019-jıl 7-yanvar | bet =Elon Musk Accelerates Tesla's China Strategy With Shanghai Gigafactory Groundbreaking | url =https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-avgust |website=Forbes | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 20-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230820195138/https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ |url-status=live }}</ref>. Zavodtıń birinshi seriyalı avtomobili — Model 3 qurılıs baslanǵannan keyin bir jılǵa jetpey, dekabr ayında islep shıǵarıldı<ref>{{Cite news |date=December 30, 2019 |title=Tesla delivers its first 'Made in China' cars |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-50921729 |access-date=August 20, 2023 |archive-date=August 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820195139/https://www.bbc.com/news/business-50921729 |url-status=live }}</ref>. Gigafactory Berlin zavodınıń qurılısı 2020-jılı fevral ayında baslandı<ref>{{cite news |date=February 21, 2020 |title=German court says Tesla can clear trees to build car factory |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |url-status=live |access-date=July 2, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702041145/https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |archive-date=July 2, 2020}}</ref>, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı mart ayında baslandı<ref name="dw.com">{{web deregi | url =https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668| bet =Tesla opens Giga Berlin factory in Germany| baspaxana =Deutsche Welle| sáne = 2022-jıl 22-mart | til =en| qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-mart | arxivsáne = 2022-jıl 1-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220601153533/https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668|url-status=dead}}</ref>. Gigafactory Texas zavodınıń qurılısı 2020-jılı iyun ayında baslandı<ref name="Lambert 2020-07-25">{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=July 25, 2020 |title=Watch Tesla start construction work at Gigafactory Texas in drone video |url=https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309232909/https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |archive-date=March 9, 2021 |access-date=August 24, 2020 |website=Electrek |language=en-US}}</ref>, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı aprel ayında baslandı<ref name="auto1">{{cite news |last1=Carlson |first1=Kara |title=Inside Elon's big, weird Austin party: Music, robots – and even a petting zoo |url=https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |access-date=April 9, 2022 |publisher=Austin American-Statesman |date=April 7, 2022 |archive-date=April 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409035616/https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jılı mart ayında Tesla 2025-jılı ashılatuǵın Gigafactory Mexico zavodı boyınsha jobaların járiyaladı<ref>{{cite news |last=Shakir |first=Umar |date=March 1, 2023 |title=Tesla confirms its next Gigafactory will be in Mexico |website=The Verge |url=https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |access-date=March 3, 2023 |archive-date=March 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303013849/https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |url-status=live }}</ref>, biraq onıń qurılısın baslaw keshiktirildi. [[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınıń]] basında, 2020-jılı mart ayında Tesla Kaliforniya shtatı hám Alameda okrugı belgilegen COVID sheklewleri sebepli Fremont zavodın japtı<ref>{{web deregi | bet =Tesla shuts down Fremont plant after mounting criticism | url =https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-fevral |website=CNET | sáne = 2020-jıl 24-mart | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ |url-status=live }}</ref>. Kaliforniya shtatı sheklewlerdi alıp taslaǵanda, al okrug alıp taslamaǵanda, Tesla okrugqa qarsı sudqa arza berdi hám 2020-jılı 11-mayda óndiristi qayta baslap jiberdi<ref>{{Cite news |last=Wong |first=Julia Carrie |date=May 11, 2020 |title=Elon Musk reopens California Tesla factory in defiance of lockdown order |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |access-date=February 2, 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |url-status=live }}</ref>. 2020-jılı 13-mayda okrug sheklewlerdi alıp tasladı, al Tesla óz arzasın qaytarıp aldı<ref>{{web deregi | familiya =Sandler | at =Rachel | sáne = 2020-jıl 20-may | bet =Tesla Drops Lawsuit Against Alameda County Over Factory Reopening | url =https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-fevral |website=Forbes | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ |url-status=live }}</ref>. Okrug hámeldarları menen kelispewshilikten keyin, 2021-jılı 1-dekabrde Tesla óziniń yuridikalıq bas keńsesin Gigafactory Texas zavodına kóshirdi<ref>{{web deregi | familiya =Hull| at =Dana| sáne = 2021-jıl 1-dekabr | bet =Tesla Makes It Official, Marking Headquarters Move to Texas| url =https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-dekabr | baspaxana =Bloomberg L.P.| arxivsáne = 2021-jıl 1-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211201221909/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas|url-status=live}}</ref><ref name="Castillo-2021">{{web deregi | familiya =del Castillo | at =Amanda | sáne = 2021-jıl 7-oktyabr | bet =Elon Musk says Tesla will move Palo Alto headquarters to Austin | url =https://abc7news.com/11096209/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211007230244/https://abc7news.com/11096209/ | arxivsáne = 2021-jıl 7-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-oktyabr |website=ABC7 San Francisco | til =en}}</ref>. Degen menen, Tesla Palo-Alto qalasındaǵı burınǵı bas keńse imaratın paydalanıwdı dawam ettirdi hám keyingi eki jıl ishinde Kaliforniyadaǵı iskerligin ádewir keńeytti. 2022-jılı kompaniya Kaliforniya shtatınıń Leytrop qalasında Megapack batareyaların islep shıǵaratuǵın Megafactory zavodın ashtı<ref>{{web deregi | familiya =Alamalhodaei| at =Aria| sáne = 2021-jıl 23-sentyabr | bet =Tesla's battery-manufacturing 'Megafactory' breaks ground in California| url =https://techcrunch.com/2021/09/23/teslas-battery-manufacturing-megafactory-breaks-ground-in-california/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 22-oktyabr |website=TechCrunch| til =en-US}}</ref>. Al 2023-jılı fevral ayında Palo-Alto qalasında iri global injenerlik bas keńsesin dúzetuǵının járiyaladı. Ol burın [[Hewlett-Packard|Hewlett Packard]] kompaniyasına tiyisli bolǵan korporativ kampusqa kóshti<ref name="LA-Times-2023-02-23">{{Cite news |last1=Hull |first1=Dana |last2=Breslau |first2=Karen |date=February 23, 2023 |title=Newsom, Musk dedicate former HP headquarters in Palo Alto to Tesla engineers |url=https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |access-date=February 26, 2023 |website=Los Angeles Times |agency=Bloomberg |language=en-US |archive-date=February 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226064644/https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |url-status=live }}</ref>. 2021-jıldıń basında Tesla 1,5&nbsp;mlrd dollarlıq bitkoin satıp alıp, bul kriptovalyutanıń iri investorına aylandı. 2021-jılı 24-martta kompaniya AQSH-ta avtomobil satıp alıw ushın tólem retinde bitkoin qabıl ete basladı<ref>{{web deregi | familiya =Porter| at =Jon| sáne = 2021-jıl 24-mart | bet =You can now buy a Tesla with bitcoin in the US| url =https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-may |website=The Verge| til =en| arxivsáne = 2021-jıl 14-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210514052408/https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk|url-status=live}}</ref>. Biraq 49 kúnnen keyin kompaniya bitkoin arqalı tólemlerdi toqtattı. Buǵan bitkoin óndiriw qazılma janılǵılardı tutınıwǵa úles qosadı degen táshwish sebep boldı, al bul kompaniyanıń turaqlı energiyaǵa ótiwdi xoshametlew missiyasına qarama-qarsı keledi<ref>{{Cite news |title=Tesla will no longer accept Bitcoin over climate concerns, says Musk |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-57096305 |date=May 13, 2021 |access-date=May 13, 2021 |archive-date=May 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531102821/https://www.bbc.com/news/business-57096305 |url-status=live }}</ref>. Bul járiyalawdan keyin bitkoinniń bahası shama menen 12%-ke tómenledi<ref>{{cite news|last=Iyengar|first=Rish|date=May 13, 2021|title=Bitcoin drops around 12% after Elon Musk tweets that Tesla will not accept it as payment|url=https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|access-date=May 13, 2021|publisher=CNN|archive-date=May 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513025226/https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|url-status=live}}</ref>. Keyin Mask bitkoin qazıp alıwshılardıń keminde 50% taza energiya qollanatuǵını tastıyıqlansa, Tesla bitkoin arqalı tólemlerdi qayta tiklewin atap ótti. Keyinirek bul kórsetkishke erisilgenine qaramastan, Tesla bitkoin qabıl etiwge qaytpadı<ref>{{web deregi | familiya =Newburger | at =Emma | sáne = 2021-jıl 13-iyun | bet =Musk says Tesla will accept bitcoin again as crypto miners use more clean energy | url =https://www.cnbc.com/2021/06/13/musk-tesla-will-accept-bitcoin-when-miners-use-clean-energy.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-iyul |website=CNBC | til =en}}</ref>. 2022-jılı iyul ayına shekem Tesla kriptovalyuta kompaniyanıń paydalılıǵına zıyan keltirip atırǵanın aytıp, óziniń bitkoin aktivleriniń shama menen 75%-in zıyan menen sattı<ref>{{Cite news |date=July 21, 2022 |title=Elon Musk's Tesla sells most of its Bitcoin holdings |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62246367 |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721002059/https://www.bbc.com/news/business-62246367 |url-status=live }}</ref>. 2023-jıl may ayınan 2024-jıl fevral ayına shekem Arqa Amerikanıń derlik barlıq iri elektr avtomobili islep shıǵarıwshıları 2025-jılǵa shekem óz avtomobillerinde Tesla kompaniyasınıń North American Charging Standard (Arqa Amerika zaryadlaw standartı) adapterlerine ótiw jobaların járiyaladı. Bul Tesla ushın turaqlı hám qaytalanatuǵın tabıs deregi boladı dep kútilmekte<ref name=":12">{{Cite magazine |last=Marshall |first=Aarian |date=February 13, 2024 |title=Tesla Wins EV Charging! Now What? |url=https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |access-date=April 3, 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-date=April 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403143405/https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jılı noyabr ayında Tesla Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarılǵan Cybertruck avtomobilin jetkerip bere basladı<ref>{{web deregi | familiya =Hawkins | at =Andrew J. | sáne = 2023-jıl 30-noyabr | bet =Tesla Cybertruck delivery event: Elon Musk hands over the first trucks to customers | url =https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live | qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-fevral |website=The Verge | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 3-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240203163415/https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live |url-status=live }}</ref>. 2024-jılı aprel ayında kompaniya xızmetkerleriniń 10%-in jumıstan qısqartatuǵının járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=April 15, 2024 |title=Tesla lays off 'more than 10%' of its global workforce |url=https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |access-date=April 15, 2024 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=April 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415140553/https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |url-status=live }}</ref>. Iyun ayında kompaniya óziniń yuridikalıq dizimge alınǵan ornın Delaver shtatınan Texas shtatına kóshirdi<ref>{{Cite news |date=June 14, 2024 |title=Your Evening Briefing: Elon Musk Officially Shifts Tesla's Incorporation to Texas After Vote |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2024-06-14/bloomberg-evening-briefing-elon-musk-moves-tesla-incorporation-to-texas |access-date=September 24, 2024 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref>. Oktyabr ayında kompaniya eki avtonom avtomobildiń — Cybercab hám Robovan avtomobilleriniń koncept versiyasın tanıstırdı. Kompaniya ekewiniń de Tesla Network dep atalatuǵın Tesla taksi shaqırıw xızmetiniń ajıralmas bólegi bolatuǵının túsindirdi<ref name="bb20241011">{{Cite news |date=October 11, 2024 |title=Musk Shows Tesla Cybercab, Sees Sub-$30,000 Cost and 2026 Production |url=https://www.msn.com/en-us/autos/other/musk-shows-tesla-cybercab-sees-sub-30000-cost-and-2026-production/ar-AA1s4ROh |access-date=October 11, 2024 |work=Bloomberg News}}</ref><ref name="verge20241010">{{Cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |url=https://www.theverge.com/2024/10/10/24267158/tesla-van-robotaxi-autonomous-price-release-date |title=Tesla's robovan is the surprise of the night |work=The Verge |date=October 10, 2024}}</ref>. Bul keleshektegi xızmet haqqında kompaniya aldın 2019-jılı da aytqan edi<ref name=trati20190422>{{cite news |last=Alvarez|first=Simon |date=April 22, 2019 |title=Tesla outlines plan for 'Robotaxi' ride-sharing service |url=https://www.teslarati.com/tesla-network-robotaxi-fleet-details-elon-musk/ |access-date=November 4, 2024 |work=Car and Driver}}</ref>. 2024-jılı dekabr ayında Delaver shtatınıń sudı Masktıń Tesla kompaniyasınan alatuǵın 56 mlrd dollarlıq miynet haqı paketin biykarladı. Sud bul paket kompaniyanıń direktorlar keńesi tárepinen tiyisli túrde tastıyıqlanbaǵan dep esapladı. Bul sheshim Tesla akcionerleriniń sud talabı tiykarında qabıl etildi. Akcionerler bul sıylıq haqı artıqsha ekenin hám nátiyjelilik kórsetkishlerine sáykes kelmeytuǵının aytqan edi<ref>{{web deregi | familiya =Josefs | at =Adam | sáne = 2024-jıl 9-dekabr | bet =Delaware court rejects Elon Musk's pay package | url =https://www.killerstartups.com/delaware-court-rejects-elon-musks-pay-package/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-dekabr |website=KillerStartups | til =en-US}}</ref>. 2025-jılı fevral ayına shekem Tesla kompaniyasınıń akciya bahası hám Evropadaǵı satıwları úlken dárejede tómenledi. Bunıń sebebi kóbinese Masktıń siyasiy iskerligi menen baylanıstırıldı<ref>{{Cite news |last1=Eddy |first1=Melissa |last2=Ewing |first2=Jack |date=March 5, 2025 |title=Tesla Sales Slump in Europe as Anger Toward Elon Musk Grows |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307003916/https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-status=live |issn=0362-4331 }}</ref>. Sorawnamalar Masktıń AQSH Prezidenti [[Donald Tramp]] hám onıń Mámleketlik basqarıw nátiyjeliligi departamenti (DOGE) menen baylanısları Tesla haqqındaǵı pikirlerdiń tómenlewi menen kúshli baylanıslı ekenin kórsetti<ref>{{Cite news |last=Hawkins |first=Eleanor |date=February 27, 2025 |title=Investors question whether Musk's X and DOGE ties are hurting Tesla |work=Axios |url=https://www.axios.com/2025/02/27/tesla-stock-musk-doge-social-presence |access-date=March 8, 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Cerullo |first=Megan |editor-first=Aimee |editor-last=Picchi |date=February 26, 2025 |title=As Elon Musk takes a leading role with DOGE, some Tesla customers are rethinking their allegiance |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301042408/https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |url-status=live }}</ref>. Bul baylanıslar Tesla dúkanları menen zaryadlaw stanciyalarında kóplegen narazılıq akciyalarına, vandalizmge, atıslarǵa hám órtewlerge sebep boldı<ref>{{Cite news |last=Lavietes |first=Matt |date=March 8, 2025 |title=Tesla facilities face wave of attacks as Elon Musk delves into politics |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/tesla-facilities-face-wave-attacks-elon-musk-delves-politics-rcna195458 |access-date=March 8, 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Verma |first1=Pranshu |last2=Thadani |first2=Trisha |date=March 8, 2025 |title=Anger at Elon Musk turns violent with molotov cocktails and gunfire at Tesla lots |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/03/08/elon-musk-tesla-protest-violence-vandalism/ |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |issn=0190-8286 }}</ref>. 7-martqa shekem Mask Tramp administraciyasına qosılǵannan berli Tesla akciyaları izbe-iz jeti hápte boyı hár hápte tómenledi. Bul Tesla kompaniyasınıń ashıq akcionerlik jámiyet bolǵan 15 jıllıq tariyxındaǵı eń uzaq tómenlew dáwiri boldı<ref>{{Cite news |last=Kolodny |first=Lora |date=March 7, 2025 |title=Tesla shares have declined every week since Elon Musk went to Washington |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2025/03/07/tesla-shares-declined-every-week-since-elon-musk-went-to-washington.html |access-date=March 29, 2025 }}</ref>. 29-martta pútkil dúnya boyınsha Tesla kompaniyasına qarsı 200-den aslam narazılıq akciyası ótkerildi<ref>{{Cite news |last1=Kerr |first1=Dara |last2=Helmore |first2=Edward |date=March 29, 2025 |title=Protests hit Tesla dealerships across the world in challenge to Elon Musk |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/29/tesla-protests-elon-musk-doge |access-date=March 29, 2025 }}</ref>. 2025-jılı iyul ayında Tesla óz avtomobillerine [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] (JI) chatbotı Grok-tı qosatuǵın programmalıq támiynat jańalanıwın shıǵardı. Bul jańalanıw avtomobil ishinde [[chatbot]] funkciyasın usınadı, biraq Grok-qa avtomobil funkciyaların basqarıw múmkinshiligin bermeydi<ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 13-iyul | bet =Great, Grok is in cars now too | url =https://www.engadget.com/ai/great-grok-is-in-cars-now-too-202153874.html | qaralǵan sáne = 2025-jıl 14-iyul |website=Engadget | til =en-US}}</ref>. Sol ayda Tesla Hindstandaǵı birinshi kórgizbe salonın Mumbay qalasınıń Bandra-Kurla kompleksinde ashtı hám onda birinshi usınıs retinde Model Y avtomobilin kórsetti<ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 15-iyul | bet =Tesla opens first showroom in India after years of negotiations | url =https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/tesla-opens-first-showroom-in-india-after-years-of-negotiations-marking-strategic-entry-starting-with-rs-60-lakh/articleshow/122484028.cms |website=Times of India}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 15-iyul | bet =Tesla debuts in India with upscale showroom launch in Mumbai | url =https://apnews.com/article/5699547c6b70fefa9cc19b3f90c85217 |website=AP News}}</ref>. Avgust ayında Tesla Qıtaydaǵı modellerine [[DeepSeek]] hám ByteDance kompaniyasınıń Doubao JI modellerin qostı. Grok ornatılǵan avtomobillerden ayırmashılıǵı, Tesla kompaniyasınıń Qıtaydaǵı avtomobillerindegi JI chatbot wazıypasın atqarıwdan basqa, avtomobil funkciyaların basqarıw ushın da qollanılıwı múmkin<ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 23-avgust | bet =Tesla upgrades EV voice assistant system with AI from DeepSeek and ByteDance | url =https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3322813/tesla-upgrades-ev-voice-assistant-system-ai-deepseek-and-bytedance |website=South China Morning Post| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 22-avgust | bet =Tesla integrates Deepseek and Doubao AIs inside cars in China | url =https://electrek.co/2025/08/22/tesla-integrates-deepseek-doubao-ais-inside-cars-china/ |website=Electrek| til =en}}</ref>. 2025-jılı dekabr ayında Tesla kompaniyasınıń Ullı Britaniyadaǵı avtomobil dizimge alıwları ótken jıldıń usı dáwirine salıstırǵanda 29%-ten aslamǵa tómenledi. Ullı Britaniyadaǵı satıwlar da ótken jılǵa salıstırǵanda 8,9%-ke tómenledi<ref>{{web deregi | sáne = 2026-jıl 6-yanvar | bet =Tesla UK car sales slump 29% as Chinese brands gain ground | url =https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-uk-car-sales-slump-29-december-competition-heats-up-data-shows-2026-01-06/ |website=Reuters}}</ref>. 2026-jılı yanvar ayında eki kompaniya da 2025-jıldıń tolıq jılı boyınsha jetkerip beriw kórsetkishlerin járiyalaǵannan keyin, dúnyadaǵı eń iri batareyalı elektr avtomobili islep shıǵarıwshı ataǵı Qıtaylı báseki — BYD kompaniyasına ótti (BEV satıwları: 2 256 714 hám 1 636 129)<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/business/story/2026-01-02/tesla-dethroned-as-worlds-largest-ev-maker|title=Tesla dethroned as the world's top EV maker|first=Caroline|last=Petrow-Cohen|work=Los Angeles Times|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}</ref>. 2026-jılı 28-yanvarda Mask Tesla 2026-jıldıń ekinshi shereginde Optimus robotın islep shıǵarıwǵa itibar qaratıw ushın Model S hám Model X avtomobillerin islep shıǵarıwdı toqtatatuǵının ayttı<ref>{{web deregi | familiya =Hawkins | at =Andrew J. | sáne = 2026-jıl 28-yanvar | bet =Tesla discontinuing Model S and Model X to make room for robots | url =https://www.theverge.com/transportation/869872/tesla-model-s-model-x-discontinue-optimus-robot-factory | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-yanvar |website=The Verge | til =en-US}}</ref>. 2026-jılı mart ayında Ilon Mask Tesla hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proektin tanıstırdı. Bul proekt joqarı dárejeli navigator wazıypasın atqaratuǵın xAI kompaniyasınıń Grok [[Úlken til modeli|úlken til modelin]] Tesla islep shıqqan JI agenti menen biriktiredi. Bul agent real waqıt rejiminde kompyuter ekranınıń videosın hám klaviatura menen tıshqansha háreketlerin qayta isleydi<ref>{{web deregi | bet =Musk unveils joint Tesla-xAI project 'Macrohard', eyes software disruption | url =https://www.channelnewsasia.com/business/musk-unveils-joint-tesla-xai-project-macrohard-eyes-software-disruption-5987301 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 12-mart |website=CNA | til =en}}</ref>. 2026-jılı 21-martta SpaceX Tesla, SpaceX hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proekti — Terafab proektin járiyaladı. Bul iri yarımótkizgishler óndiriw proekti bolıp, ol vertikal integraciyalanǵan «mega-fabrikanı» qurıwǵa tiykarlanǵan. Bul fabrika jılına bir teravatttan (bir trillion vatt) aslam [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] esaplaw quwatın óndiriwge arnalǵan. Ol jetilisken logikalıq chiplerdi, [[Kompyuter yadı|yad modullerin]] hám qaplaw texnologiyaların óz ishine aladı<ref name=th20260322>{{cite news |title=Elon Musk unveils $20 billion 'TeraFab' chip project to make chips, memory, and package processors all under one roof — targets a terawatt of annual compute |url=https://www.tomshardware.com/tech-industry/elon-musk-formally-launches-20-billion-terafab-chip-project |work=Tom's Hardware |date=22 March 2026 |access-date=22 March 2026}}</ref><ref name=sx20260321>{{cite news |title=SpaceX Terafab announcement |url=https://x.com/i/broadcasts/1yKAPMzlvgWxb |publisher=SpaceX |date=21 March 2026}}</ref><ref name=bi20260321>{{cite news |title=Why Tesla's Terafab Might Be Elon Musk's Biggest Challenge Yet |url=https://www.businessinsider.com/tesla-terafab-chip-factory-launch-elon-musk-biggest-challenge-2026-3 |work=Business Insider |date=21 March 2026}}</ref>. 2026-jılı 29-sentyabrde Tesla 30 mlrd dollarlıq kredit kelisimlerin dúzdi. Házirgi waqıtta kompaniya 2026-jılı bul qarjıdan paydalanıwdı jobalastırmaydı<ref>{{Cite news |date=2026-09-29 |title=Tesla lines up $30 billion credit lines as capex, AI push accelerate |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-lines-up-30-billion-credit-lines-capex-robotaxi-push-accelerate-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref>. == Avtomobil ónimleri == 2026-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla tórt avtomobil modelin satadı: Model 3, Model Y, Semi hám Cybertruck. Tesla endi úsh avtomobil modelin usınbaydı: birinshi áwlad Roadster, Model S hám Model X. Tesla ekinshi áwlad Roadster hám Cybercab avtomobilleri boyınsha jobaların járiyaladı, sonday-aq Robovan avtomobiliniń koncepciyasın kórsetti. === Satıwdaǵı ónimler <span class="anchor" id="Vehicles"></span>=== ==== Model 3 ==== {{Main|Tesla Model 3}} [[Fayl:Tesla Model 3 (2023) IMG 9488 (cropped).jpg|thumb|Tesla Model 3]] Model 3 — fastbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı yamasa artqı dvigatelli artqı privodlı orta ólshemli avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model S sedanına qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model 3 prototipi dáslep 2016-jılı kórsetildi hám bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı<ref name="Hull 2016">{{cite news |last=Hull |first=Dana |date=April 7, 2016 |title=Tesla Says It Received More Than 325,000 Model 3 Reservations |publisher=Bloomberg L.P. |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |access-date=April 16, 2016 |archive-date=April 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407192859/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |url-status=live }}</ref>. Onı jetkerip beriw 2017-jılı iyul ayında baslandı<ref name="Tesla4Q2016final">{{web deregi | sáne = 2017-jıl 22-fevral | bet =Tesla Fourth Quarter & Full Year 2016 Update| url =http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf|url-status=dead| arxivurl =https://web.archive.org/web/20170223212145/http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf| arxivsáne = 2017-jıl 23-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-fevral |work=Tesla Inc.|location=Palo Alto}} ''Production totaled 24,882 vehicles in 4Q 2016 and vehicle deliveries totaled 22,252 units. No breakdown by model was provided.''</ref>. Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı<ref name="Top20Global2020">{{web deregi | familiya =Jose | at =Pontes | sáne = 2021-jıl 2-fevral | bet =Global Top 20 – December 2020 | url =http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html | qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-fevral | baspaxana =EVSales.com | arxivsáne = 2021-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210202225647/http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html |url-status=live }} "Global sales totaled 3,124,793 plug-in passenger cars in 2020, with a BEV to PHEV ratio of 69:31, and a global market share of 4%. The world's top-selling plug-in car was the Tesla Model 3 with 365,240 units delivered, and Tesla was the top-selling manufacturer of plug-in passenger cars in 2019 with 499,535 units, followed by VW with 220,220."</ref><ref name="GlobalTopEVs2021">{{web deregi | familiya =Jose | at =Pontes | sáne = 2022-jıl 30-yanvar | bet =World EV Sales – Tesla Model 3 Wins 4th Consecutive Best Seller Title in Record Year | url =https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-fevral | baspaxana =CleanTechnica | arxivsáne = 2022-jıl 6-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220206013050/https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ |url-status=live }} "The top 3 global best selling plug-in electric cars in 2021 were the Tesla Model 3 (500,713), the Wuling Hongguang Mini EV (424,138), and the Tesla Model Y (410,517)"</ref>, al onıń ulıwma satıwları 2021-jılı iyun ayında 1&nbsp;millionnan astı<ref name="1miModel3">{{web deregi | familiya =Shahan | at =Zachary | sáne = 2021-jıl 26-avgust | bet =Tesla Model 3 Has Passed 1 Million Sales | url =https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ | qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-avgust | baspaxana =CleanTechnica | arxivsáne = 2021-jıl 4-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210904115030/https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jılı sentyabr ayında avtomobil sırtqı kórinisi hám salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti. ==== Model Y ==== {{Main|Tesla Model Y}} [[Fayl:Tesla Model Y (2025) MYLE Festival 2025 DSC 9565.jpg|thumb|Tesla Model Y]] Model Y — 5 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, bir dvigatelli artqı privodlı yamasa eki dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli krossover-jol tańlamas avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model X jol tańlamas avtomobiline qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model Y prototipi dáslep 2019-jılı mart ayında kórsetildi<ref name="electrek-2019-03-14">{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=March 15, 2019 |title=Tesla unveils Model Y electric SUV with 300 miles range and 7-seats |url=https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315055454/https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |archive-date=March 15, 2019 |access-date=March 15, 2019 |website=Electrek |language=en-US}}</ref>, al onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı<ref name="Dow 2020">{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=March 13, 2020 |title=Tesla Model Y specs: we finally know how big it is |work=electrek.co |url=https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |access-date=March 14, 2020 |archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022020842/https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |url-status=live }}</ref>. Model Y bólimleriniń shama menen 75 procenti Model 3 penen ulıwma edi<ref name=":3">{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=April 8, 2020 |title=Tesla Model Y teardown: shows some great improvements over Model 3 despite sharing 75% of parts |url=https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |access-date=October 28, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=February 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205060739/https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jıldıń birinshi sheregide Model Y satıw boyınsha Toyota Corolla avtomobilinen ozıp, dúnyada eń kóp satılǵan avtomobil boldı. Ol bul ataqqa iye bolǵan birinshi elektr avtomobili edi<ref>{{Cite news |last=Munoz |first=Juan Felipe |date=May 25, 2023 |title=Tesla Model Y Was The World's Best-Selling Car In Q1 2023 |work=Motor1 |url=https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |access-date=May 26, 2023 |archive-date=May 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525191111/https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |url-status=live }}</ref>. ==== Semi ==== {{Main|Tesla Semi}} [[Fayl:The Tesla Semi Truck (40705940423).jpg|thumb|Tesla Semi prototipi]] Tesla Semi — Tesla, Inc. kompaniyasınıń úsh dvigatelli, artqı privodlı 8-klass júk tartqısh mashinası. Tesla kompaniyasınıń málim etiwinshe, Semi ádettegi dizel júk tartqıshına qaraǵanda shama menen úsh ese kúshlirek hám onıń júriw aralıǵı {{convert|500|mile|km|abbr=out|round=50}}<ref name=yahooNews20221205>{{Cite news |last1=Subramanian |first1=Pras |date=December 2, 2022 |title=Tesla Semi unveiled with tri-motor setup, megawatt charging tech |url=https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |access-date=December 5, 2022 |publisher=Yahoo! Finance |language=en-US |archive-date=December 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204233255/https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |url-status=live }}</ref>. Eki prototip júk mashinası dáslep 2017-jılı noyabr ayında kórsetildi, al birinshi jetkerip beriwler 2022-jılı 1-dekabrde PepsiCo kompaniyasına ámelge asırıldı<ref name=engadget20221202>{{cite news |url=https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |title=Tesla finally delivers its first production Semi |first1=A. |last1=Tarantola |work=Engadget |date=December 1, 2022 |access-date=December 2, 2022 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131081212/https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |url-status=live }}</ref>. Iri kólemli islep shıǵarıw 2026-jılı 29-aprelde baslandı<ref>{{web deregi | sáne = 2026-jıl 30-aprel | bet =Seven years late, the Tesla Semi finally rolls off the production line | url =https://www.the-independent.com/tech/tesla-semi-truck-delay-musk-b2967876.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 30-aprel |website=The Independent | til =en}}</ref>. ==== Cybertruck ==== {{Main|Tesla Cybertruck}} [[Fayl:2024 Tesla Cybertruck Foundation Series IMG 0576.jpg|thumb|Tesla Cybertruck]] Cybertruck — tolıq ólshemli pikap. Ol dáslep 2019-jılı noyabr ayında járiyalandı. Bir neshe ret keshiktirilgennen keyin, onı sınaq retinde islep shıǵarıw 2023-jılı iyul ayında baslandı, al jetkerip beriw 2023-jılı 30-noyabrde baslandı. Úsh modeli usınıladı: artqı privodlı, eki dvigatelli tolıq privodlı hám úsh dvigatelli tolıq privodlı. Modelge qarap EPA bahalawı boyınsha olardıń júriw aralıǵı {{convert|320-340|mi|km|round=10|abbr=out|lk=|sp=us}}. Boyalmaǵan tat baspaytuǵın polattıń tegis listlerinen islengen júk mashinasınıń sırtqı dizaynı ǴXQ tárepinen júdá qarama-qarsı pikirler menen qabıl etildi<ref>{{Cite news|date=November 22, 2019|title=Shattered glass: Futuristic design questioned after Tesla Cybertruck launch|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|access-date=May 13, 2020|archive-date=August 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808120546/https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Ricker| at =Thomas| sáne = 2019-jıl 22-noyabr | bet =Elon Musk's Cybertruck is here, and so are the jokes| url =https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design| qaralǵan sáne = 2020-jıl 13-may |website=The Verge| til =en| arxivsáne = 2020-jıl 11-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201111224641/https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first=Matt|last=McFarland|title=Tesla's Cybertruck has become the butt of every internet joke|url=https://www.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|access-date=May 13, 2020|publisher=CNN|date=November 22, 2019|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023715/https://edition.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|url-status=live}}</ref>. Dáslep Tesla Cybertruck avtomobilin jılına 250 000-nan aslam dana islep shıǵarıwdı jobalastırǵan edi, biraq 2025-jıldaǵı jaǵday boyınsha kompaniya jılına tek shama menen 20 000 dana satıp atır<ref>{{web deregi | familiya =Wilkins | at =Catherine | sáne = 2025-jıl 17-iyul | bet =New Tesla report reveals staggering extent of automaker's problems with Cybertruck: 'The final product was disappointing' | url =https://www.thecooldown.com/green-business/tesla-cybertruck-sales-analysis-shrinking/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 19-iyul |website=The Cool Down | til =en-US}}</ref>. === Islep shıǵarılıp atırǵan, biraq ele satıwǵa shıqpaǵan ónimler === ==== Cybercab ==== {{Main|Tesla Cybercab}} [[Fayl:Tesla_Cybercab_-_Berlin_2024.jpg|thumb|Tesla Cybercab prototipi]] Tesla Cybercab avtomobilin úshinshi tárep operatorlarına satıw múmkinshiligin úyreniw boyınsha ilajlar kórdi<ref>{{web deregi | familiya =Korosec | at =Kirsten | sáne = 2026-jıl 3-sentyabr | bet =Tesla is asking people if they want to buy and run Cybercab fleets | url =https://techcrunch.com/2026/09/03/tesla-is-asking-people-if-they-want-to-buy-and-run-cybercab-fleets/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-sentyabr |website=TechCrunch | til =en-US}}</ref>. === Koncept avtomobiller === ==== Roadster (ekinshi áwlad) ==== {{Main|Tesla Roadster (ekinshi áwlad)}} [[Fayl:NextGenTeslaRoadster (cropped).jpg|thumb|Tesla Roadster prototipi]] 2017-jılı 16-noyabrde Tesla ekinshi áwlad Roadster avtomobilin tanıstırdı. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń {{Convert|200|kWh|adj=on}} batareya blokı menen júriw aralıǵı {{Convert|620|mi}} bolıwı, {{Convert|0–60|mph}} tezlikke 1,9 sekundta, al {{Convert|0–100|mph|abbr=on}} tezlikke 4,2 sekundta jetiwi kerek edi<ref>{{web deregi | sáne = 2017-jıl 17-noyabr | bet =Tesla Roadster is back: 0–60 in 1.9 seconds, 620-mile range | url =https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range | qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-aprel |website=Green Car Reports | til =en | arxivsáne = 2020-jıl 1-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201001075817/https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range |url-status=live }}</ref>. Onıń maksimal tezligi {{convert|250|mph|abbr=on}}-dan joqarı bolıwı kerek edi. «SpaceX paketi» suwıq gaz reaktiv dvigatellerin óz ishine alıwı kerek edi<ref name="Gibbs">{{cite news |last=Gibbs |first=Samuel |date=November 17, 2017 |title=Tesla Roadster: nine things we know about the 'smackdown to gasoline cars' |newspaper=The Guardian |location=UK |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |access-date=June 23, 2018 |archive-date=November 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117132834/https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |url-status=live }}</ref>. Avtomobilde úsh elektr dvigateli bolıp, olar tolıq privodtı hám burılıslarda aylanıw momentin bólistiriwdi (torque vectoring) támiyinlewi kerek edi<ref name="Gibbs" />. Baslanǵısh bahası 200 000 dollar dep belgilendi<ref name="Gibbs" />. Dáslep 2020-jılı jetkerip beriliwi jobalastırılǵan avtomobil bir neshe ret keshiktirildi. 2024-jılı iyul ayında Mask Roadster avtomobilin islep shıǵarıw 2025-jılı baslanıwı kerek ekenin ayttı<ref name="Lassa 2024">{{Cite news |last=Lassa |first=Todd |date=July 24, 2024 |title=Tesla Still Talking Up Roadster, a Cheaper Model, and Robotaxis |url=https://www.autoweek.com/news/a61687963/tesla-robotaxi-coming-roadster-entry-model/ |access-date=July 25, 2024 |work=Autoweek}}</ref>. Seriyalı versiyanı tanıstırıw da bir neshe ret keyinge qaldırıldı, sonıń ishinde 2026-jılǵı 1-oktyabrge belgilengen ilaj awır hawa rayı sebepli biykar etildi<ref name="OKane2026">{{cite news |last=O'Kane |first=Sean |date=October 15, 2026 |title=Tesla reveals SpaceX-powered Roadster that flies and falls with style |url=https://techcrunch.com/2026/10/15/tesla-reveals-spacex-powered-roadster-that-flies-and-falls-with-style/ |work=TechCrunch |access-date=October 15, 2026}}</ref>. 2026-jılı 15-oktyabrde Texas shtatınıń Ueyko qalası qasında ótkerilgen ilajda Tesla qayta joybarlanǵan, múyeshlirek eki orınlı kuzovqa iye Roadster avtomobilin kórsetti. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń dizaynı SR-71 hám F-35 samolyotlarınan ilham alǵan<ref name="OKane2026" /><ref name="DaSilva2026">{{cite news |last=DaSilva |first=Amber |date=October 15, 2026 |title=Tesla Roadster Re-Reveal Promises New Design, Flight, Production In 2028 |url=https://www.jalopnik.com/2288450/tesla-roadster-rereveal-new-design-production-plans-for-flying-car/ |work=Jalopnik |access-date=October 15, 2026}}</ref>. Tesla úsh komplektaciyanı járiyaladı: sorıw arqalı jerge basıw kúshin payda etiw ushın ventilyatorlardı qollanatuǵın Performance; artqa qaraǵan suwıq gaz reaktiv dvigatellerin qosatuǵın Thrust; hám tek shaqırıw arqalı satılatuǵın, qısılǵan hawa rezervuarlarınan azıqlanatuǵın 10 reaktiv dvigatelli bir orınlı Rocket versiyası. Ishinde hesh kim joq demonstraciyalarda avtomobiller tóńkerilgen pandus boyınsha júrdi hám reaktiv dvigatelleri járdeminde basqa avtomobillerdiń ústinen sekirip ótti<ref name="OKane2026" /><ref name="DaSilva2026" />. Tesla júriw aralıǵın {{convert|300|mi}}, maksimal tezligin {{convert|230|mph|abbr=on}}-dan joqarı hám 0–60&nbsp;mph tezlikke jetiw waqtın 0,81 sekund dep málimledi, biraq tezleniw kórsetkishi ǵárezsiz túrde tastıyıqlanbadı<ref name="OKane2026" /><ref name="DaSilva2026" />. Mask islep shıǵarıw 2028-jılı baslanatuǵının ayttı. Tesla Performance ushın 50 000 dollar hám Thrust ushın 250 000 dollar muǵdarında bronlawdı qayta ashtı, biraq bahasın járiyalamadı<ref name="OKane2026" />. ====Tesla keyingi áwlad avtomobili==== {{Main|Tesla keyingi áwlad avtomobili}} Tesla keyingi áwlad avtomobili — járiyalanǵan batareyalı elektr platforması. Ol kompaniyanıń úshinshi platforması boladı. Bul platforma tiykarındaǵı avtomobiller 2025-jılǵa shekem shıǵıwı kútilmegen edi<ref name=forbes20230107>{{cite news |title=Tesla Next Generation Platform: Everything We Know So Far |url=https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |last=Morris |first=James |work=Forbes |date=January 7, 2023 |access-date=March 13, 2023 |archive-date=March 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313230415/https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |url-status=live }}</ref>. 2024-jılı iyul ayında Mask bul platforma 2025-jıldıń birinshi yarımında qoljetimli bolıwı kerek ekenin ayttı<ref name="Lassa 2024" />. ==== Robovan ==== {{Main|Tesla Robovan}} Tesla Robovan — Tesla keleshekte islep shıǵıwdı jobalastırıp atırǵan elektr avtonom furgon<ref name="tc20241010">{{cite news |date=October 10, 2024 |title=Elon Musk unveils the Robovan: the biggest surprise from Tesla's We, Robot event |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/elon-musk-unveils-the-robovan-the-biggest-surprise-from-tesla-s-we-robot-event/ar-AA1s4hW3 |access-date=October 24, 2024 |work=TechCrunch}}</ref>. 2024-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan bul avtomobil 20 jolawshıǵa shekem tasıwǵa arnap joybarlanbaqta<ref name="verge20241010"/>. === Islep shıǵarılıwı toqtatılǵan avtomobiller === ==== Roadster (birinshi áwlad) ==== {{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}} [[Fayl:2011-2012 Tesla Roadster convertible (24365020656).jpg|thumb|Dáslepki Roadster]] Birinshi áwlad Tesla Roadster<ref name="Sales0611">{{cite news|last=Woodyard|first=Chris|date=August 3, 2011|title=Tesla boasts about electric car deliveries, plans for sedan|work=USA Today|url=http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|access-date=October 4, 2011|archive-date=March 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309053119/http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|url-status=live}}</ref> — Lotus Elise shassisi tiykarında qayta qurılǵan eki orınlı sport avtomobili<ref>{{web deregi | sáne = 2005-jıl 11-iyul | bet =Supply Agreement for Products and Services – Lotus Cars Limited| url =https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|website=sec.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 8-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210108100543/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|url-status=live}}</ref>. Ol 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem islep shıǵarıldı. Roadster litiy-ion batareya elementlerin qollanǵan, avtomobil jollarında júriwge ruqsat etilgen birinshi seriyalı elektr avtomobili hám bir zaryadlawda {{convert|320|km|miles|abbr=out|round=10|order=flip}}-dan aslam júre alǵan birinshi seriyalı tolıq elektr avtomobili boldı. ==== Model S ==== {{Main|Tesla Model S}} [[Fayl:2018 Tesla Model S 75D.jpg|thumb|Tesla Model S]] Model S — liftbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı tolıq ólshemli avtomobil. Model S avtomobilin islep shıǵıw 2007-jılǵa shekem baslanǵan, al onı jetkerip beriw 2012-jılı iyun ayında baslandı. Model S eki iri dizayn jańalanıwınan ótti: birinshisi 2016-jılı aprel ayında bolıp, onda aldıńǵı bólimniń jańa dizaynı usınıldı, ekinshisi 2021-jılı iyun ayında bolıp, onda salon ózgertildi. Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı. 2018-jıl dekabr ayındaǵı jaǵday boyınsha 250 000-nan aslam avtomobil satıldı (sol waqıtta Tesla Model S hám Model X avtomobilleriniń islep shıǵarıw sanların biriktirdi). ==== Model X ==== {{Main|Tesla Model X}} [[Fayl:Tesla Model X 100D 1X7A6736.jpg|thumb|Tesla Model X]] Model X — 5, 6 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, eki yamasa úsh dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli lyuks krossover-jol tańlamas avtomobil. Artqı jolawshılar esikleri «sunqar qanatı» (falcon-wing) dizaynı boyınsha vertikal ashıladı. Model X prototipi dáslep 2012-jılı fevral ayında kórsetildi, al onı jetkerip beriw 2015-jılı sentyabr ayında baslandı<ref name="cnbc20150903">{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|title=Tesla Signature series Model X to begin delivery September 29|date=September 3, 2015|access-date=September 4, 2015|publisher=CNBC|agency=Reuters|archive-date=October 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130801/https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|url-status=live}}</ref>. Model X bólimleriniń shama menen 30 procenti Model S penen ulıwma. 2021-jılı iyun ayında avtomobil salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti. === Toqtatılǵan avtomobil funkciyaları === 2026-jıl 22-yanvardan baslap Tesla AQSH hám Kanadada jańa avtomobiller ushın tiykarǵı Autopilot aydawshıǵa járdem beriw funkciyasın rásmiy túrde toqtattı. Onıń ornına standart qáwipsizlik sisteması retinde tek Traffic Aware Cruise Control (jol qozǵalısın esapqa alatuǵın kruiz-kontrol) qaldı. Bul qádem kompaniyanıń jetilisken Full Self-Driving (FSD — tolıq avtonom basqarıw) sistemasına ótiwiniń bir bólegi. 2026-jıldıń 14-fevralınan baslap bul sistema tek aylıq abonement arqalı qoljetimli<ref>{{web deregi | url =https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-drops-autopilot-feature-us-canada-2026-01-23| bet =Tesla drops Autopilot in pivot to FSD subscription model in US, Canada |work=Reuters }}</ref>. == Xızmetler == === <span class="anchor" id="Improved connectivity"></span>Baylanıs xızmetleri === Tesla avtomobilleri «Standard Connectivity» (standart baylanıs) xızmeti menen birge jetkerip beriledi. Bul xızmet uyalı baylanıs arqalı navigaciyanı támiyinleydi. Tesla tólem tiykarında «Premium Connectivity» (premium baylanıs) xızmetine abonement usınadı. Bul xızmet navigaciyaǵa jol qozǵalısı haqqında real waqıttaǵı maǵlıwmatlardı hám sputnik kartaların, sonday-aq internette júriw hám media aǵımlardı kóriw múmkinshiliklerin qosadı<ref name="electrek_connectivity_2019">{{cite news |last=Lambert |first=Fred |date=December 7, 2019 |title=Tesla starts charging $10 a month for its 'premium connectivity' features |work=Electrek |url=https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |access-date=January 26, 2021 |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202143553/https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="Vehicle servicing"></span>Avtomobillerge xızmet kórsetiw === Tesla kompaniyasınıń strategiyası boyınsha avtomobillerge xızmet kórsetiw dáslep aralıqtan diagnostika hám ońlaw arqalı ámelge asırıladı. Eger máseleni aralıqtan sheshiw múmkin bolmasa, Tesla mobil texnikti jiberedi yamasa klientlerdi kompaniyaǵa tiyisli xızmet kórsetiw orayına baǵdarlaydı<ref>{{web deregi | sáne = 2019-jıl 21-mart | bet =Tesla Service Struggles To Keep Up With Sales Volume | url =https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-sentyabr |website=CleanTechnica | til =en-US | arxivsáne = 2020-jıl 12-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201112032817/https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Tesla Mobile Service |url=https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |access-date=September 1, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=January 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154032/https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |url-status=live }}</ref>. 2024-jıl oktyabr ayındaǵı jaǵday boyınsha, kompaniya pútkil dúnya boyınsha 1306 dúkan, kórgizbe salonı, xızmet kórsetiw, jetkerip beriw hám kuzov ońlawı orınlarına iye<ref name="Q3 2024 Shareholder Deck">{{web deregi | sáne = 2024-jıl 23-oktyabr | bet =Q3 2024 Shareholder Deck | url =https://digitalassets.tesla.com/tesla-contents/image/upload/IR/TSLA-Q3-2024-Update.pdf | qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-noyabr |website=Tesla, Inc. }}</ref>. Tesla avtomobillerge xızmet kórsetiwden payda tapqısı kelmeytuǵının aytqan. Al kópshilik avtomobil dilerleri ushın bul dástúrli túrde úlken payda deregi bolıp tabıladı<ref name="Yarrow 2014">{{Cite news |last=Yarow |first=Jay |date=March 12, 2014 |title=Watch Elon Musk Make An Emotional Speech About How Auto Dealers Are 'Perverting Democracy' To Destroy Tesla And Hurt Customers |language=en-US |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |access-date=July 21, 2021 |archive-date=July 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210721174226/https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |url-status=live }}</ref>. 2016-jılı Tesla hár qanday Tesla avtomobilin hár 12 500 milyada yamasa jılına bir ret, qaysısı aldın kelse, tekseriwden ótkeriwdi usınǵan. 2019-jıldıń basında qollanbaǵa «siziń Tesla avtomobilińizge jıllıq texnikalıq xızmet kórsetiw hám suyıqlıqlardı turaqlı almastırıw kerek emes» degen sózler kirgizildi. Onıń ornına tormoz suyıqlıǵına, kondicionerge, shinalarǵa hám hawa filtrlerine waqtı-waqtı menen xızmet kórsetiw usınıladı<ref name="Dent-2019">{{cite news |last=Dent |first=Steve |date=March 22, 2019 |title=Tesla drops annual servicing for 'as needed' repair model |work=Engadget |location=US |url=https://www.engadget.com/2019/03/22/tesla-annual-servicing-now-as-needed/ |access-date=August 18, 2019 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108013009/https://www.engadget.com/2019-03-22-tesla-annual-servicing-now-as-needed.html |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="Charging"></span>Zaryadlaw xızmetleri === ==== <span class="anchor" id="supercharger"></span>Supercharger tarmaǵı ==== {{Main|Tesla Supercharger}} Supercharger — Tesla kompaniyasınıń joqarı kernewli turaqlı tok penen isleytuǵın tez zaryadlaw qurılmaları ushın qollanatuǵın brend atı. ==== Mánzildegi zaryadlaw orınlarınıń tarmaǵı ==== [[Fayl:TeslaDestinationCharger.jpg|thumb|upright|Arqa Amerikadaǵı «Destination Charger» (mákan jayındaǵı zaryadlaw qurılması)]] Teslanıń «Destination Chargers» (mánzildegi zaryadlaw qurılmaları) tarmaǵı da bar. Olar Supercharger qurılmalarına qaraǵanda áste zaryadlaydı hám klientler bir neshe saat avtomobil qoyıp turatuǵın orınlarǵa, mısalı, miymanxanalarǵa, restoranlarǵa yamasa sawda oraylarına arnalǵan. Supercharger tarmaǵınan ayırmashılıǵı, mákan jaydaǵı zaryadlaw qurılmaları Tesla kompaniyasına tiyisli emes. Onıń ornına bul qurılmalardı múlk iyeleri ornatadı hám bahasın belgileydi<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=August 2, 2022 |title=Tesla enables paid charging at Destination Chargers, but there's a catch |url=https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |access-date=August 4, 2022 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=August 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804033551/https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |url-status=live }}</ref>. 2014-jılı tarmaq dáslep iske qosılǵanda, Tesla zaryadlaw úskenelerin biypul berdi hám ornatıw qárejetlerin tóledi. Eń iri jetkerip beriwshilerdiń biri — Hilton Worldwide miymanxanalar tarmaǵı. 2023-jılı ol Tesla menen 2025-jılǵa shekem Arqa Amerikadaǵı 2000 obektinde 20 000 zaryadlaw qurılmasın ornatıw boyınsha kelisim dúzgenin járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Laing |first=Keith |date=September 7, 2023 |title=Tesla to Supply Hilton Hotels With 20,000 EV Chargers by 2025 |work=Bloomberg News |url=https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |access-date=October 5, 2023 |archive-date=October 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005181456/https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="Insurance"></span>Qamsızlandırıw xızmetleri === Tesla 2017-jıldan baslap AQSH-ta óziniń avtomobil qamsızlandırıwın usınbaqta, al 2021-jıldan baslap Tesla Insurance Services, Inc. atı menen ǵárezsiz qamsızlandırıw agenti retinde jumıs isleydi. Bul xızmet 2017-jılı iyun ayında iri qamsızlandırıw kompaniyası — Amerika avtomobil associaciyası (AAA) Tesla avtomobilleriniń iyeleri ushın tariflerdi kótergennen keyin usınıldı. Buǵan bir esabattıń juwmaǵı sebep boldı: onda bul avtomobil islep shıǵarıwshınıń avtomobilleri sonday avtomobillerge qaraǵanda jiyirek apatqa ushıraytuǵını hám olardı ońlaw qımbatıraq ekeni anıqlanǵan edi<ref name="Glon-2017">{{web deregi | familiya =Glon | at =Ronan | sáne = 2017-jıl 4-iyun | bet =AAA raising insurance rates for Tesla owners | url =http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170606123925/http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html | arxivsáne = 2017-jıl 6-iyun | qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-iyun | baspaxana =Left Lane News}}</ref>. 2018-jılı Avtomobil jolları qáwipsizligi boyınsha qamsızlandırıw institutınıń (IIHS) maǵlıwmatlarına tiykarlanǵan izertlew bul juwmaqlardı tastıyıqladı<ref name="reuters1">{{cite news |last1=Barlyn |first1=Suzanne |last2=Mathias |first2=Tamara |date=August 28, 2019 |title=Tesla rolls out insurance in California |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |access-date=November 29, 2020 |archive-date=November 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107234740/https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |url-status=live }}</ref>. Kompaniyanıń aytıwınsha, ol óz avtomobillerin, texnologiyasın hám ońlaw qárejetlerin basqalarǵa qaraǵanda jaqsıraq túsinedi hám dástúrli qamsızlandırıw kompaniyalarınıń qosımsha tólemlerin joq ete aladı<ref name="Tesla Insurance Support">{{web deregi | bet =Tesla Insurance Support | url =https://www.tesla.com/support/insurance | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-avgust |website=Tesla, Inc. | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 18-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230818053623/https://www.tesla.com/support/insurance |url-status=live }}</ref>. Ruqsat etilgen shtatlarda kompaniya jeke bahalardı usınıw ushın hárbir avtomobildiń maǵlıwmatların qollanadı. Bul bahalar aldınǵı aydaǵı aydaw qáwipsizligi bahasına qarap artıwı yamasa azayıwı múmkin<ref name="Sully-2020">{{cite news |last=Sully |first=Evan |date=October 21, 2020 |title=Experts say Tesla's unique data-tracking abilities give it an advantage as Elon Musk looks to build a 'major insurance company' for Tesla owners |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |access-date=November 29, 2020 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201201859/https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |url-status=live }}</ref>. 2023-jıl yanvar ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla AQSH-tıń Arizona, Kaliforniya, Kolorado, Illinoys, Merilend, Minnesota, Nevada, Ogayo, Oregon, Texas, Yuta hám Virdjiniya shtatlarında qamsızlandırıw usınadı<ref>{{web deregi | bet =Tesla expands its own insurance based on real-time driver data to two more states – now in 10 states | url =https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-yanvar |website=electrek.co | til =en-US | arxivsáne = 2022-jıl 27-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220727033341/https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ |url-status=live }}</ref>. Sonday-aq kompaniya Tesla iyelerine tiyisli basqa markadaǵı avtomobiller ushın da qamsızlandırıw usınadı<ref name="Tesla Insurance Support" />. === <span class="anchor" id="Robotax"></span>Robotaxi === {{Main|Tesla Robotaxi}} Robotaxi — Tesla 2025-jılı iske qosqan taksi shaqırıw xızmeti. Házirgi waqıtta ol Texas shtatınıń Ostin qalasında isleydi. Házir Robotaxi avtomobilleri adam baqlawshılarına súyenedi, biraq keleshekte tolıq avtonom saparlardı ámelge asırıw kózde tutılǵan<ref>{{web deregi | bet =Tesla moves 'Robotaxi' safety monitor from passenger to driver's seats | url =https://electrek.co/2025/09/03/tesla-moves-robotaxi-safety-monitor-passenger-drivers-seat/ |website=electrek.co | til =en-US| sáne = 2025-jıl 3-sentyabr }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Tesla robotaxi 'low-key' launch in Texas | url =https://www.bbc.com/news/articles/cjwnlje3yp1o |website=BBC | til =en-US| sáne = 2025-jıl 23-iyun }}</ref>. == Energiya ónimleri == {{Main|Tesla Energy}} [[Fayl:Johnstone 000178 172617 517894 4578 (36736411886).jpg|thumb|upright=0.8|Tesla Energy kompaniyasınıń eki Tesla Powerwall 2 úy energiya saqlaw qurılması]] Tesla kompaniyasınıń [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] Tesla Energy turaq jay, kommerciyalıq hám sanaat klientleri ushın quyash energiyasın óndiriw sistemaların hám batareyalı energiya saqlaw ónimlerin (sonday-aq olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi) islep shıǵadı, dúzedi, satadı hám ornatadı. Bul sıńar kompaniya Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bóliminiń Tesla 2016-jılı satıp alǵan SolarCity quyash energiyası kompaniyası menen biriktiriliwi nátiyjesinde dúzildi<ref name="Desjardins 2018">{{Cite news|last=Desjardins|first=Jeff|date=April 28, 2018|title=Here's what the future of Tesla could look like|work=Business Insider|url=https://www.businessinsider.com/heres-what-the-future-of-tesla-could-look-like-2018-4|url-status=live|access-date=January 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501203935/https://www.businessinsider.com/heres-what-the-future-of-tesla-could-look-like-2018-4|archive-date=May 1, 2018}}</ref>. 2023-jılı kompaniya 14,7 gigavatt-saat batareyalı energiya saqlaw ónimlerin ornattı, bul 2022-jılǵa qaraǵanda 125% kóp. Biraq ol tek 223 megavatt energiya óndire alatuǵın quyash energiyası sistemaların ornattı, bul 2022-jılǵa qaraǵanda 36% az<ref>{{web deregi | familiya =Weber | at =Harri | sáne = 2024-jıl 24-yanvar | bet =Tesla's solar installs drop, but battery business is booming | url =https://techcrunch.com/2024/01/24/teslas-solar-installs-drop-but-battery-business-is-booming/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-fevral |website=TechCrunch | til =en-US | arxivsáne = 2024-jıl 3-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240203160053/https://techcrunch.com/2024/01/24/teslas-solar-installs-drop-but-battery-business-is-booming/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Energy ónimlerine quyash panelleri (olardı Tesla ushın basqa kompaniyalar islep shıǵaradı), Tesla Solar Roof (quyash plitkaları sisteması) hám Tesla Solar Inverter kiredi. Energiya saqlaw ónimlerine Powerwall (úy energiya saqlaw qurılması) hám Megapack (iri kólemli energiya saqlaw sisteması) kiredi<ref name="Hanley 2016">{{Cite news|last=Hanley|first=Steve|date=August 12, 2016|title=Elon Musk & SolarCity CTO Peter Rive Announce 'Solar Roof' (Not 'Solar on the Roof')|language=en-US|work=CleanTechnica|url=https://cleantechnica.com/2016/08/12/elon-musk-solarcity-cto-peter-rive-announce-solar-roof-not-solar-roof/|access-date=May 12, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512174107/https://cleantechnica.com/2016/08/12/elon-musk-solarcity-cto-peter-rive-announce-solar-roof-not-solar-roof/|url-status=live}}</ref><ref name="Solar Reviews 2021">{{Cite news|date=May 9, 2021|title=Complete review of Tesla solar panels: are they worth it?|language=en|work=Solar Reviews|url=https://www.solarreviews.com/blog/are-tesla-solar-panels-worth-it|access-date=May 12, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512150310/https://www.solarreviews.com/blog/are-tesla-solar-panels-worth-it|url-status=live}}</ref><ref name="Debord 20152">{{Cite news|last=Debord|first=Matthew|date=May 1, 2015|title=Elon Musk's big announcement: it's called 'Tesla Energy'|work=Business Insider|url=http://www.businessinsider.com/here-comes-teslas-missing-piece-battery-announcement-2015-4|access-date=June 11, 2015|archive-date=May 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505021205/http://www.businessinsider.com/here-comes-teslas-missing-piece-battery-announcement-2015-4|url-status=live}}</ref>. Iri klientler ushın Tesla Energy avtomatlastırılǵan, real waqıt rejimindegi energiya sawdasın, talaptı boljawdı hám ónimlerdi basqarıwdı támiyinleytuǵın onlayn platformanı basqaradı<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=May 3, 2020 |title=Tesla has a new product: Autobidder, a step toward becoming an electric utility |work=Electrek |url=https://electrek.co/2020/05/03/tesla-autobidder-new-product-electric-utility/ |access-date=June 26, 2020 |archive-date=June 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624190611/https://electrek.co/2020/05/03/tesla-autobidder-new-product-electric-utility/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hampton |first1=Liz |last2=Jin |first2=Hyunjoo |date=September 8, 2021 |title=Tesla plans energy trading team as company expands battery projects |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/energy/tesla-plans-begin-trading-solar-wind-battery-storage-energy-2021-09-08/ |access-date=February 3, 2022 |archive-date=February 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202213125/https://www.reuters.com/business/energy/tesla-plans-begin-trading-solar-wind-battery-storage-energy-2021-09-08/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Delbert |first=Caroline |date=May 4, 2020 |title=Elon Musk Would Like to Help You Trade Energy |language=en-US |work=Popular Mechanics |url=https://www.popularmechanics.com/science/a30153019/elon-musk-tesla-energy-autobidder/ |access-date=February 3, 2022 |archive-date=February 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202170328/https://www.popularmechanics.com/science/a30153019/elon-musk-tesla-energy-autobidder/ |url-status=live }}</ref>. 2021-jılı mart ayında kompaniya óziniń onlayn ónimleri 1,2&nbsp;GVt·s-tan aslam energiya saqlaw kólemin basqarıp atırǵanın málimledi<ref>{{cite news |url= https://finance.yahoo.com/news/tesla-battery-backup-systems-manage-142235080.html |website= finance.yahoo.com |title= Tesla Battery Backup Systems Manage Over 1.2GWh of Energy Storage Via Autobidder |date= March 16, 2021 |access-date= August 20, 2023 |archive-date= August 20, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230820094909/https://finance.yahoo.com/news/tesla-battery-backup-systems-manage-142235080.html |url-status= live }}</ref>. Úy klientleri ushın kompaniya Texas shtatında Tesla Electric dep atalatuǵın virtual elektr energiyası kompaniyasın basqaradı. Ol kompaniyanıń onlayn platformaları járdeminde klientlerdiń Powerwall qurılmaların basqaradı: bahalar joqarı bolǵanda olardaǵı energiyanı elektr tarmaǵına satıp, klientlerge payda keltiredi<ref>{{web deregi | bet =Tesla Electric | url =https://www.tesla.com/electric | qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-iyun |website=Tesla | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230627234252/https://www.tesla.com/electric |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=August 17, 2023 |title=Tesla Electric customers came out of Texas heatwave with an extra $100 in their pockets |url=https://electrek.co/2023/08/17/tesla-electric-customers-texas-heatwave-extra-100/ |access-date=August 20, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=August 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818093050/https://electrek.co/2023/08/17/tesla-electric-customers-texas-heatwave-extra-100/ |url-status=live }}</ref>. == Biznes strategiyası == [[Fayl:Tesla auto bots.jpg|thumb|Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı Tesla zavodında Model S avtomobilin robotlar járdeminde islep shıǵarıw]] 2003-jılı Tesla dúzilgen waqıtta elektr avtomobilleri qımbat edi<ref>{{web deregi | familiya =Wilson| at =Kevin A.| sáne = 2018-jıl 15-mart | bet =Worth the Watt: A Brief History of the Electric Car, 1830 to Present| url =https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present| qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-iyul |website=Car and Driver| til =en-US| arxivsáne = 2021-jıl 17-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210317062346/https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present/|url-status=live}}</ref>. 2006-jılı Mask Tesla kompaniyasınıń strategiyası dáslep sport avtomobilleri sıyaqlı qımbat hám az sanda islep shıǵarılatuǵın avtomobillerdi islep shıǵarıw ekenin málimledi. Bunday avtomobillerdi satıp alıwshılar bahaǵa az itibar beredi. Bul batareyalardıń ózine túser bahasın izbe-iz tómenletiwge múmkinshilik beredi, al bul gezekte arzanıraq hám kóbirek sanda islep shıǵarılatuǵın avtomobillerdi usınıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="MasterPlan" /><ref name="bbweek20070730">{{Cite news |last=Welch |first=David |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |publisher=BloombergBusinessweek |url=http://www.businessweek.com/stories/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |url-status=dead |access-date=March 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914195549/http://www.businessweek.com/stories/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |archive-date=September 14, 2014}}</ref>. Teslanıń birinshi avtomobili — Roadster az sanda islep shıǵarıldı (2500-den kem) hám onıń bahası 100 000 dollardan joqarı edi. Keyingi modeller — Model S hám Model X arzanıraq, biraq ele de lyuks avtomobiller. Model 3 hám Model Y bunnan da arzan bolıp, kóbirek sanda satılatuǵın bazarǵa baǵdarlanǵan<ref>{{Cite news | url=https://www.forbes.com/sites/brookecrothers/2024/04/07/tesla-model-y-model-3-price-cuts-continue-feel-the-pain/ | title=Tesla Model Y And Model 3 Price Cuts Continue As Owners Feel The Pain | first=Brooke | last=Crothers | work=Forbes | date=April 7, 2024 | url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite news |last=Vaughan |first=Adam |title=12 interesting things we learned from Tesla's Elon Musk this week |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/oct/25/things-learned-tesla-elon-musk-electric-car |date=October 25, 2013 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126023450/https://www.theguardian.com/environment/2013/oct/25/things-learned-tesla-elon-musk-electric-car |url-status=live }}</ref>. Olar hár sherekte 100 000-nan aslam satıladı. Derlik barlıq basqa avtomobil islep shıǵarıwshılardan ayırmashılıǵı, Tesla jańa model jılın kútpey, óz avtomobilleriniń apparatlıq bólimlerin úziliksiz jańalap baradı<ref>{{Cite news |title=Tesla Introduced A Business Model The World Has Not Seen Before |url=https://cleantechnica.com/2020/08/29/tesla-introduced-a-business-model-the-world-has-not-seen-before/ |website=CleanTechnica |date=August 29, 2020 |access-date=September 1, 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118080229/https://cleantechnica.com/2020/08/29/tesla-introduced-a-business-model-the-world-has-not-seen-before/ |url-status=live }}</ref>. Basqa avtomobil islep shıǵarıwshılardan ayırmashılıǵı, Tesla avtomobillerdi satıw ushın franshiza tiykarındaǵı dilerlerge súyenbeydi. Onıń ornına kompaniya avtomobillerdi óz veb-saytı hám ózine tiyisli dúkanlar tarmaǵı arqalı tikkeley satadı<ref>{{cite news|last=Read|first=Richard|title=GM Follows Tesla's Lead, Plans To Sell Directly To Online Shoppers|url=https://www.thecarconnection.com/news/1087492_gm-follows-teslas-lead-plans-to-sell-directly-to-online-shoppers|access-date=February 2, 2020|website=The Car Connection|language=en|archive-date=September 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924043030/https://www.thecarconnection.com/news/1087492_gm-follows-teslas-lead-plans-to-sell-directly-to-online-shoppers|url-status=live}}</ref><ref name="7Reasons">{{web deregi | sáne = 2016-jıl 19-yanvar | bet =7 Reasons Why Tesla Insists on Selling its Own Cars| url =https://fortune.com/2016/01/19/why-tesla-sells-directly/|website=Fortune| qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201108115213/https://fortune.com/2016/01/19/why-tesla-sells-directly/|url-status=live}}</ref>. Franshiza dilerlik modeli keń tarqalǵannan berli kompaniya AQSH-ta avtomobillerdi tutınıwshılarǵa tikkeley satqan birinshi avtomobil islep shıǵarıwshı boldı<ref>{{cite news|last=O'Toole|first=James|date=July 2, 2013|title=Tesla direct-sales petition hits 100,000 signatures|publisher=CNN|url=https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|access-date=August 3, 2020|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021607/https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shipley|first=Lou|date=February 28, 2020|title=How Tesla Sets Itself Apart|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2020/02/how-tesla-sets-itself-apart|issn=0017-8012|access-date=September 5, 2020|archive-date=December 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224070209/https://hbr.org/2020/02/how-tesla-sets-itself-apart|url-status=live}}</ref>. Geypara yurisdikciyalar, ásirese AQSH-ta, avtomobil islep shıǵarıwshılarǵa avtomobillerdi tutınıwshılarǵa tikkeley satıwǵa tıyım saladı. Bunday aymaqlarda Teslanıń ''galereyalar'' dep atalatuǵın orınları bar. Kompaniyanıń aytıwınsha, olar «klientlerge ónimlerimiz haqqında maǵlıwmat beredi hám olardı xabardar etedi, biraq bunday orınlarda avtomobil satıw boyınsha ámeller ámelge asırılmaydı»<ref name="10K_2021">{{web deregi | bet =Annual report Form 10-K 2021 Tesla Inc. | url =https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000095017022000796/tsla-20211231.htm | baspaxana =US Securities and Exchange Commission | qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-fevral | arxivsáne = 2022-jıl 17-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220217081012/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000095017022000796/tsla-20211231.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/2013/06/20/car-buyers-get-hijacked/ |work=Chicago Tribune |first=Steve |last=Chapman |title=Car buyers get hijacked |date=June 20, 2013 |access-date=April 12, 2015 |archive-date=April 20, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420035811/http://articles.chicagotribune.com/2013-06-20/news/ct-oped-0620-chapman-20130620_1_tesla-motors-car-dealers-car-costs |url-status=live }}</ref>. Ulıwma alǵanda Tesla 35-ten aslam mámlekette 400-ge jaqın dúkan hám galereyaǵa iye<ref>{{web deregi | sáne = 2021-jıl 2-aprel | bet =Tesla Stores| url =https://www.tesla.com/en_EU/findus/list|website=Tesla| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-aprel | arxivsáne = 2021-jıl 10-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210410114330/https://www.tesla.com/en_EU/findus/list|url-status=live}}</ref>. Bul orınlar ádette basqa avtomobil dilerleriniń qasında emes<ref name=bypass>{{Cite news |last=Borchers |first=Callum |date=November 20, 2013 |title=Automaker Tesla looks to bypass car dealers |work=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/business/2013/11/20/tesla-battles-auto-dealers-direct-sales-consumers/3f1xBFN21xH8QqQc3jijTP/story.html |url-access=limited |access-date=June 22, 2017 |archive-date=October 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028151135/https://www.bostonglobe.com/business/2013/11/20/tesla-battles-auto-dealers-direct-sales-consumers/3f1xBFN21xH8QqQc3jijTP/story.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://insideevs.com/features/394452/tesla-transforming-car-dealership/ | title=Tesla Has Altered The Car Dealership Model for the Better | work=InsideEVs | date=January 23, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183552/https://insideevs.com/features/394452/tesla-transforming-car-dealership/ | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | title=Tesla's fight with America's car dealers | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=May 20, 2013 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183550/https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | url-status=dead }}</ref>, al sawda rayonlarında, sawda orayları ishinde yamasa adamlar kóp júretuǵın basqa orınlarda jaylasadı<ref name="7Reasons" />. Analitikler Tesla kompaniyasın vertikal integraciyalanǵan kompaniya dep táriyipleydi, sebebi ol batareyalar, dvigateller hám programmalıq támiynat sıyaqlı kóplegen komponentlerdi óz ishinde islep shıǵadı<ref name="gs2016-02-26">{{cite news|last=Lambert|first=Fred|date=February 26, 2016|title=Tesla is now ~80% vertically integrated, says Goldman Sachs after a Tesla Factory visit|website=Electrek|url=http://electrek.co/2016/02/26/tesla-vertically-integrated/|access-date=March 31, 2016|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201130705/https://electrek.co/2016/02/26/tesla-vertically-integrated/|url-status=live}}</ref>. Vertikal integraciya ámeliyatı avtomobil sanaatında siyrek ushırasadı. Bul tarawda kompaniyalar ádette komponentlerdiń 80%-in jetkerip beriwshilerge ''autsorsingke'' beredi hám dvigatel islep shıǵarıwǵa hám aqırǵı jıynawǵa itibar qaratadı<ref>{{web deregi |last1=McAssey|first1=Pat| sáne = 2016-jıl 13-oktyabr | bet =Volkswagen CEO 'Annoyed Beyond Measure' That DHL Made Electric Van| url =http://nesnfuel.com/2016/10/13/volkswagen-ceo-annoyed-beyond-measure-that-dhl-made-electric-van/| qaralǵan sáne = 2016-jıl 20-oktyabr |work=NESN Fuel| arxivsáne = 2020-jıl 9-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200809020608/https://nesn.com/nesn-fuel/|url-status=dead}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Alternative Fuels Data Center: Developing Infrastructure to Charge Plug-In Electric Vehicles| url =http://www.afdc.energy.gov/fuels/electricity_infrastructure.html| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-aprel |website=afdc.energy.gov| baspaxana =United States Department of Energy| arxivsáne = 2021-jıl 22-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210122200700/https://afdc.energy.gov/fuels/electricity_infrastructure.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Stringham |first1=Edward Peter |last2=Miller |first2=Jennifer Kelly |last3=Clark |first3=J.R. |title=Overcoming Barriers to Entry in an Established Industry: Tesla Motors |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1525/cmr.2015.57.4.85 |journal=California Management Review |year=2015 |language=en |volume=57 |issue=4 |pages=85–103 |doi=10.1525/cmr.2015.57.4.85 |s2cid=155655599 |issn=0008-1256 |access-date=April 16, 2022 |archive-date=June 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103701/https://journals.sagepub.com/doi/10.1525/cmr.2015.57.4.85 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref>. Tesla ádette básekilesiwshilerine óz texnologiyasın licenziya tiykarında paydalanıwǵa ruqsat beredi. Kompaniyanıń aytıwınsha, ol básekilesiwshilerine dúnyada turaqlı energiyanıń qollanılıwın tezletiwge járdem bergisi keledi<ref>{{web deregi | familiya =Korzeniewski| at =Jeremy| sáne = 2020-jıl 29-iyul | bet =Elon Musk: Tesla would share batteries, technology with competitors| url =https://www.autoblog.com/2020/07/29/tesla-supplying-batteries-tech-competitors/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-oktyabr |website=Autoblog| til =en| arxivsáne = 2021-jıl 14-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210114140552/https://www.autoblog.com/2020/07/29/tesla-supplying-batteries-tech-competitors/|url-status=live}}</ref>. Licenziya kelisimlerinde licenziya alıwshı Tesla kompaniyasına qarsı patent boyınsha sud talapların bermew yamasa onıń dizaynların tikkeley kóshirmew minnetlemesin alatuǵın shártler bar<ref>{{cite news |url=https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |title=Here's what Tesla's 'good faith' patent stance actually means |first=Eric |last=Blattberg |date=June 14, 2014 |work=VentureBeat |access-date=April 12, 2015 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201130003/https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |url-status=live }}</ref>. Óz texnologiyasınıń tikkeley kóshiriliwiniń aldın alıw ushın Tesla tovar belgileri hám kommerciyalıq sırlar sıyaqlı basqa intellektual múlkin ózi qadaǵalaydı<ref>{{web deregi | url =https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-06-12/why-elon-musk-just-opened-teslas-patents-to-his-biggest-rivals | bet =Why Elon Musk Just Opened Tesla's Patents to His Biggest Rivals | at =Ashlee | familiya =Vance | work=Bloomberg News | sáne = 2014-jıl 13-iyun }}</ref>. 2024-jılı 15-aprelde Tesla Tata Electronics kompaniyası menen yarımótkizgish chiplerin jetkerip beriw boyınsha kelisim dúzdi. Bul Teslanıń Hindstan avtomobil bazarına keńeyiwindegi áhmiyetli qádem boldı<ref>{{web deregi | url =https://www.business-standard.com/companies/news/tesla-inks-semiconductor-deal-with-tata-electronics-for-global-operations-124041500087_1.html/ | bet =Tesla inks semiconductor deal with Tata electronics for global operations | at =Jeff John | familiya =Roberts | sáne = 2024-jıl 15-aprel | baspaxana =Business Standard | qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-aprel | arxivsáne = 2024-jıl 15-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240415040331/https://www.business-standard.com/companies/news/tesla-inks-semiconductor-deal-with-tata-electronics-for-global-operations-124041500087_1.html |url-status=dead }}</ref>. 2024-jılı 2-mayda Tesla jańa islep shıǵarıw usılı — keyingi áwlad gigaquyıw (gigacasting) jobasınan bas tartqanın járiyaladı. Dáslep óndiriste tolıǵı menen ózgeris jasawdı hám qárejetlerdi azaytıwdı maqset etken Tesla endi avtomobillerdiń astıńǵı bólimlerin úsh bólekten quyıwdıń ámeliyatta tekserilgen usılın tańladı. Bul strategiyalıq ózgeris kompaniyanıń ózi júretuǵın avtomobillerge itibar qaratıwın hám bazardaǵı qıyınshılıqlarǵa beyimlesiwin kórsetedi<ref>{{web deregi | sáne = 2024-jıl 2-may | bet =Exclusive: Tesla retreats from next-generation 'gigacasting' manufacturing process | url =https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-retreats-next-generation-gigacasting-manufacturing-process-2024-05-01/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-may |website=Reuters | til =en-US}}</ref>. == Texnologiya == Tesla joqarı dárejede vertikal integraciyalanǵan hám batareyalar, dvigateller hám programmalıq támiynat sıyaqlı kóplegen komponentlerdi óz ishinde islep shıǵadı<ref name="gs2016-02-26" />. === Batareyalar === [[Fayl:Tesla chassis, Sydney - Martin Place, 2017 (01).jpg|thumb|Model S hám Model X avtomobillerinde qollanılatuǵın Tesla shassisi, batareya kórinip tur]] [[Fayl:Tesla 4680 2170 18650 batteries.svg|thumb|Teslanıń úsh cilindr formalı batareya elementleriniń forma faktorların salıstırıw]] 2023-jılǵı jaǵday boyınsha, Tesla batareya elementleriniń tórt túrli forma faktorın qollanadı: 18650, 2170, 4680 hám prizmatik<ref name="Kane 2022" /><ref>{{web deregi | bet =Tesla Now Has Multiple Battery Options: Which One Should You Choose? | url =https://insideevs.com/news/575956/tesla-battery-chemistries-explained/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-iyun |website=InsideEVs | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 20-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230620013539/https://insideevs.com/news/575956/tesla-battery-chemistries-explained/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Merano | at =Maria | sáne = 2021-jıl 11-oktyabr | bet =Tesla Model S Plaid battery pack shows that 18650 cell innovations are not over yet | url =https://www.teslarati.com/tesla-model-s-plaid-battery-swan-song/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-iyun |website=TESLARATI | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 20-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230620013543/https://www.teslarati.com/tesla-model-s-plaid-battery-swan-song/ |url-status=live }}</ref>. Tesla bul batareyalardı úsh jetkerip beriwshiden satıp aladı: CATL, LG Energy Solution hám Panasonic. Panasonic óziniń batareya óndirisiniń bir bólegin Teslanıń Gigafactory Nevada zavodınıń ishinde jaylastırǵan. Házirgi waqıtta Tesla óz batareyaların islep shıǵarıw quwatın da keńeytpekte. Tesla batareyaları salon ishindegi orındı únemlew ushın avtomobil polınıń astında jaylasqan. Tesla batareyanı jol shıǵındılarınan yamasa avtomobil apatlarınan qorǵaw ushın alyuminiy hám titannan islengen kóp bólekli qorǵaw sistemasın qollanadı<ref name="model-s-titanium">{{web deregi | familiya =Prince | at =Max | sáne = 2014-jıl 28-mart | bet =Meet the up-armored, titanium-shielded Tesla Model S | url =https://www.roadandtrack.com/go/news/tesla-model-s-titanium-underbody-shield | qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-oktyabr |website=Road & Track | til =en-US | arxivsáne = 2021-jıl 5-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210105192234/https://www.roadandtrack.com/new-cars/news/a7483/tesla-model-s-titanium-underbody-shield/ |url-status=live }}</ref>. BloombergNEF biznes-analitika kompaniyası 2021-jılı Tesla batareya blokınıń ózine túser bahasın kilovatt-saatına (kVt·s) 112 dollar dep bahaladı, al tarawdaǵı ortasha kórsetkish kVt·s ushın 132 dollar edi<ref>{{cite news |last=Lee |first=Timothy |date=December 13, 2021 |title=Why battery costs have plunged 89 percent since 2010 |url=https://fullstackeconomics.com/untitled-2/ |access-date=January 30, 2022 |website=Full Stack Economics |language=en |quote=Tesla hasn't shared its exact battery costs with BloombergNEF, but the group estimates Tesla spends $112 per kWh – 15 percent below the industry average of $132. |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130153727/https://fullstackeconomics.com/untitled-2/ |url-status=live }}</ref>. ==== 18650 ==== Tesla cilindr formalı litiy-ion batareya elementlerin qollanǵan birinshi avtomobil islep shıǵarıwshı boldı. Birinshi áwlad Roadster avtomobilin dúzgende, kompaniya basqa tutınıw elektronikasında burınnan qollanılıp kiyatırǵan, satıwda tayar bar 18650 túrindegi (diametri 18&nbsp;mm, biyikligi 65&nbsp;mm) cilindr formalı batareyalardı qollandı. Bul elementler injenerlik jaqtan qıyınshılıq tuwdırdı, sebebi olardıń hárbiriniń sıyımlılıǵı salıstırmalı túrde tómen edi, sonlıqtan bir batareya blokına mıńlaǵan elementti biriktiriw kerek boldı. Elektr hám jıllılıqtı basqarıw da qıyın másele boldı: bunıń ushın suyıqlıq penen salqınlatıw hám qızǵanda kóbiyetuǵın (intumescent) órtke qarsı ximiyalıq zat kerek boldı<ref name="gcr2013-06">{{cite news |last=Fisher |first=Thomas |date=June 11, 2013 |title=What Goes into A Tesla Model S Battery – And What It May Cost |website=Green Car Reports |url=http://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |url-status=dead |access-date=February 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503210702/https://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |archive-date=May 3, 2019}}</ref>. Degen menen, bul sheshim ámeliy bolıp shıqtı, sebebi elementlerdi turaqlı sapada kóp kólemde islep shıǵara alatuǵın jetilisken óndiris procesi burınnan bar edi. 18650 túrindegi elementler eń eski texnologiya bolsa da, olar Model S hám Model X avtomobillerinde qollanıladı. Tesla nikel-kobalt-alyuminiy (NCA) katod ximiyasına iye bul batareyalardı Panasonic kompaniyasınıń Yaponiyadaǵı zavodlarınan aladı<ref name="Kane 2022">{{web deregi | familiya =Kane | at =Mark | sáne = 2022-jıl 23-may | bet =What Batteries Are Tesla Using In Its Electric Cars? | url =https://insideevs.com/news/587455/batteries-tesla-using-electric-cars/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-avgust |website=InsideEVs | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 3-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230803204018/https://insideevs.com/news/587455/batteries-tesla-using-electric-cars/ |url-status=live }}</ref>. ==== 2170 ==== Keyingi qollanılǵan batareya túri 2170 túrindegi (diametri 21&nbsp;mm, biyikligi 70&nbsp;mm) cilindr formalı element boldı. Úlkenirek ólshem elektr avtomobilleri ushın optimallastırıldı: bul hárbir elementtiń sıyımlılıǵın arttırıwǵa hám bir batareya blokındaǵı elementler sanın azaytıwǵa múmkinshilik berdi. 2170 elementi Model 3 hám Model Y avtomobilleri ushın engizildi<ref name="Kane 2022" />. Tesla Fremont zavodında jıynalatuǵın avtomobiller ushın kompaniya nikel-kobalt-alyuminiy katod ximiyasına iye 2170 túrindegi batareyalardı Panasonic kompaniyasınıń Gigafactory Nevada zavodındaǵı óndiris liniyasınan aladı<ref>{{web deregi | bet =Panasonic to expand battery capacity at Tesla Gigafactory| url =https://techcrunch.com/2020/09/08/panasonic-to-expand-battery-capacity-at-tesla-gigafactory/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-aprel |website=TechCrunch| sáne = 2020-jıl 8-sentyabr | til =en-US}}</ref>. 2021-jılı yanvar ayında Panasonic ol jerde jılına 39 GVt·s batareya elementlerin islep shıǵarıw quwatına iye edi<ref>{{cite news |last1=Gurskiy |first1=Denis |title=Tesla Factory: Stats, Production, History, and Delivery Numbers by Gigafactory |url=https://evbite.com/tesla-factory-stats-production-history-and-delivery-numbers-by-gigafactory/ |access-date=February 1, 2021 |work=EVBite |date=January 27, 2021 |archive-date=January 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127153104/https://evbite.com/tesla-factory-stats-production-history-and-delivery-numbers-by-gigafactory/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Energy de óziniń Powerwall úy energiya saqlaw óniminde 2170 elementlerin qollanadı. Gigafactory Shanghai hám Gigafactory Berlin zavodlarında jıynalatuǵın avtomobiller ushın nikel-kobalt-marganec (NMC) katod ximiyasına iye batareyalar LG Energy Solution kompaniyasınıń Qıtaydaǵı zavodlarınan alınadı<ref name="Kane 2022" />. ==== 4680 ==== Teslanıń eń sońǵı cilindr formalı element dizaynı — 2021-jılı engizilgen 4680 túrindegi (diametri 46&nbsp;mm, biyikligi 80&nbsp;mm) element. Bul batareyanı Tesla óz ishinde islep shıqtı. Ol fizikalıq jaqtan 2170 túrine qaraǵanda 5 ese úlken, bul jáne de hárbir elementtiń sıyımlılıǵın arttırıwǵa hám bir batareya blokındaǵı elementler sanın azaytıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=January 19, 2021 |title=First look at Tesla's new structural battery pack that will power its future electric cars |url=https://electrek.co/2021/01/19/tesla-structural-battery-pack-first-picture/ |access-date=June 14, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=June 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603102219/https://electrek.co/2021/01/19/tesla-structural-battery-pack-first-picture/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=September 22, 2020 |title=Tesla announces "tabless" battery cells that will improve range of its electric cars |work=The Verge |url=https://www.theverge.com/2020/9/22/21449238/tesla-electric-car-battery-tabless-cells-day-elon-musk |access-date=September 23, 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118165249/https://www.theverge.com/2020/9/22/21449238/tesla-electric-car-battery-tabless-cells-day-elon-musk |url-status=live }}</ref>. Batareyada elektr qarsılıǵın tómenletiw, qarsılıq sebepli qızıwdı azaytıw, joqarı tok beriw qábiletin jaqsılaw hám itimal tezirek zaryadlaw ushın «tabsız» (tabless) dizayn qollanılǵan<ref>{{web deregi | familiya = | sáne = 2023-jıl 29-avgust | bet =Tesla 4680 Performance Analysis with Lab Data | url =https://www.aboutenergy.io/post/tesla-4680-battery-cell-performance-analysis | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-avgust |website=About:Energy | til =en}}</ref>. Batareyada nikel-marganec-kobalt-alyuminiy (NCMA) ximiyası qollanıladı<ref name=":6" />. Batareya Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarıladı<ref>{{web deregi | sáne = 2026-jıl 22-iyul | bet =Tesla Form 8-K — July 22, 2026, Q2 2026 Update | url =https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000162828026049213/exhibit991.htm | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-avgust |website=www.sec.gov |quote=Battery Cell Manufacturing: Texas: 4680 >40 GWh}}</ref>. 4680 elementleri Gigafactory Texas zavodında jıynalatuǵın Cybercab, Cybertruck hám Model Y avtomobillerinde<ref name="Kane 2022" /><ref>{{web deregi | familiya =Loh | at =Edward | sáne = 2026-jıl 4-sentyabr | bet =Tesla Cybercab First Look: No Steering Wheel! No Brake Pedal! No Problem? | url =https://www.motortrend.com/news/tesla-cybercab-first-look-no-steering-wheel-no-brake-pedal-no-problem | qaralǵan sáne = 2026-jıl 8-sentyabr |website=MotorTrend | til =en}}</ref>, sonday-aq Gigafactory Nevada zavodında jıynalatuǵın Semi júk mashinasında qollanıladı<ref name=":6">{{web deregi | familiya =Akhtar | at =Riz | sáne = 2026-jıl 9-may | bet =Tesla Semi electric truck features massive 822 kWh battery pack and 800 km of range | url =https://thedriven.io/2026/05/09/tesla-semi-electric-truck-features-massive-822-kwh-battery-pack-and-800-km-of-range/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-avgust |website=The Driven IO | til =en-AU}}</ref>. ==== Prizmatik ==== Sonday-aq Tesla kóplegen baslanǵısh dárejeli Model 3 hám Model Y avtomobillerinde prizmatik (tuwrı múyeshli) elementlerdi qollanadı<ref name="Kane 2022" />. Prizmatik elementler — litiy-temir-fosfat batareyası (LFP yamasa LiFePO₄). Bul energiya tıǵızlıǵı tómenirek túr, biraq onıń quramında nikel yamasa kobalt joq, sonlıqtan onı islep shıǵarıw arzanıraq<ref>{{web deregi | familiya =Sanderson| at =Henry| sáne = 2020-jıl 19-fevral | bet =Tesla's choice of cheaper lithium batteries hits cobalt miners| url =https://www.ft.com/content/7264bdda-5310-11ea-90ad-25e377c0ee1f| arxivurl =https://ghostarchive.org/archive/20221211231233/https://www.ft.com/content/7264bdda-5310-11ea-90ad-25e377c0ee1f| arxivsáne = 2022-jıl 11-dekabr |url-access=subscription|url-status=live|website=Financial Times| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-may }}</ref>. Tesla bul batareyalardı CATL kompaniyasınıń Qıtaydaǵı zavodlarınan aladı. 2022-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla islep shıǵarǵan avtomobillerdiń derlik yarımında prizmatik elementler qollanılǵan<ref>{{cite news |date=April 22, 2022 |first=Fred |last=Lambert |title=Tesla is already using cobalt-free LFP batteries in half of its new cars produced |url=https://electrek.co/2022/04/22/tesla-using-cobalt-free-lfp-batteries-in-half-new-cars-produced/ |website=Electrek |access-date=November 12, 2022 |archive-date=November 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112003108/https://electrek.co/2022/04/22/tesla-using-cobalt-free-lfp-batteries-in-half-new-cars-produced/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Energy de óziniń elektr tarmaǵı kólemindegi Megapack energiya saqlaw óniminde prizmatik elementlerdi qollanadı<ref>{{web deregi | familiya =Hanley | at =Steve | sáne = 2021-jıl 11-may | bet =Tesla Transitions To LFP Battery Cells For Megapack Installations | url =https://cleantechnica.com/2021/05/11/tesla-transitions-to-lfp-battery-cells-for-megapack-installations/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-avgust |website=CleanTechnica | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 18-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230818053632/https://cleantechnica.com/2021/05/11/tesla-transitions-to-lfp-battery-cells-for-megapack-installations/ |url-status=live }}</ref>. ==== Izertlewler ==== Tesla litiy-ion batareyaların izertlewge investiciya saladı. 2016-jılı kompaniya Kanadanıń Jańa Shotlandiya provinciyasındaǵı Dalxauzi universitetinde jetekshi izertlewshi Djeff Dan menen 5 jıllıq batareyalardı izertlew hám islep shıǵıw boyınsha sheriklik ornattı<ref>{{Cite news | url=https://www.dal.ca/news/2021/01/19/advanced-battery-scientists-join-exclusive-tesla-partnership-at-.html | title=Advanced Battery Scientists Join Excludive Tesla Partnership at DAL in Research Chair Roles | first=Caitlyn | last=MacQueen | work=Dalhousie University | date=January 19, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182257/https://www.dal.ca/news/2021/01/19/advanced-battery-scientists-join-exclusive-tesla-partnership-at-.html | url-status=live }}; {{Cite press release | url=https://www.dal.ca/news/media/media-releases/2015/06/17/tesla_motors_sign_first_canadian_university_research_agreement_with_dalhousie_university.html | title=Tesla Motors signs first Canadian university research agreement with Dalhousie University | publisher=Dalhousie University | date=June 17, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182256/https://www.dal.ca/news/media/media-releases/2015/06/17/tesla_motors_sign_first_canadian_university_research_agreement_with_dalhousie_university.html | url-status=live }}; {{Cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-autos-tesla-batteries-laboratory/how-tesla-tapped-a-tiny-canadian-lab-for-battery-breakthroughs-idUSKBN22Q1WK | title=How Tesla tapped a tiny Canadian lab for battery breakthroughs | first1=Norihiko | last1=Shirouzu | first2=Paul | last2=Lienert | work=Reuters | date=May 14, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182255/https://www.reuters.com/article/us-autos-tesla-batteries-laboratory/how-tesla-tapped-a-tiny-canadian-lab-for-battery-breakthroughs-idUSKBN22Q1WK | url-status=live }}</ref>. Tesla Maxwell Technologies kompaniyasın 200 million dollardan aslamǵa satıp aldı<ref>{{Cite news | url=https://electrek.co/2020/01/21/tesla-acquisition-maxwell-big-impact-battery-elon-musk/ | title=Elon Musk: Tesla acquisition of Maxwell is going to have a very big impact on batteries | first=Fred | last=Lambert | work=Electrek | date=January 21, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=May 23, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210523051630/https://electrek.co/2020/01/21/tesla-acquisition-maxwell-big-impact-battery-elon-musk/ | url-status=live }}</ref> hám onı 2021-jılı sattı<ref>{{Cite news | url=https://electrek.co/2021/07/21/tesla-tsla-sells-back-maxwell-technology-ultracapacitor-business-to-former-executives/ | title=Tesla (TSLA) sells back Maxwell Technology's ultracapacitor business to former executives | first=Fred | last=Lambert | work=Electrek | date=July 21, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821202834/https://electrek.co/2021/07/21/tesla-tsla-sells-back-maxwell-technology-ultracapacitor-business-to-former-executives/ | url-status=live }}</ref>. Sonday-aq ol Hibar Systems kompaniyasın satıp aldı<ref>{{Cite news | url=https://cleantechnica.com/2019/10/06/tesla-adds-hibar-systems-to-its-list-of-acquisitions/ | title=Tesla Adds Hibar Systems To Its List Of Acquisitions | website=CleanTechnica | date=October 6, 2019 | access-date=February 9, 2020 | archive-date=November 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120044143/https://cleantechnica.com/2019/10/06/tesla-adds-hibar-systems-to-its-list-of-acquisitions/ | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.cnbc.com/2019/10/07/tesla-reportedly-bought-a-company-for-high-speed-battery-manufacturing.html |title=Tesla reportedly bought a company that specializes in high-speed battery manufacturing |last=Palmer |first=Annie |publisher=CNBC |date=October 7, 2019 |access-date=February 9, 2020 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930200815/https://www.cnbc.com/2019/10/07/tesla-reportedly-bought-a-company-for-high-speed-battery-manufacturing.html |url-status=live }}</ref>. Tesla kishi kanadalı batareya kompaniyası Springpower International kompaniyasınan batareya islep shıǵarıw boyınsha bir neshe patent arzasın satıp aldı<ref>{{Cite news |date=May 4, 2021 |title=Tesla taps tiny startup's tech to build cheaper, cleaner batteries |website=TechCrunch |url=https://techcrunch.com/2021/05/04/tesla-taps-tiny-startups-tech-to-build-cheaper-cleaner-batteries/ |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183046/https://techcrunch.com/2021/05/04/tesla-taps-tiny-startups-tech-to-build-cheaper-cleaner-batteries/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacic |first=Igor |date=May 4, 2021 |title=Tesla may have paid $3 to buy patents for making cleaner EV batteries |work=Engadget |url=https://www.engadget.com/tesla-springpower-international-patents-190100400.html |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821191754/https://www.engadget.com/tesla-springpower-international-patents-190100400.html |url-status=live }}</ref>. ==== Litiydi tazalaw ==== 2023-jılı Tesla AQSHtıń Texas shtatındaǵı Robstaun qalasınıń qasında 375 million dollarlıq litiydi tazalaw zavodınıń qurılısın basladı<ref name="Lithium refining 2025">{{web deregi | familiya =Rogers | at =Chase | bet =Abbott, Musk share stage for Tesla lithium refinery groundbreaking in South Texas | url =https://www.caller.com/story/news/local/2023/05/08/abbott-musk-attend-tesla-lithium-refinery-groundbreaking-in-south-texas/70194611007/ | sáne = 2023-jıl 8-may | qaralǵan sáne = 2025-jıl 30-yanvar |website=Corpus Christi Caller-Times | til =en-US}}</ref>. Zavodtıń texnologiyalıq procesi litiydi qayta islewde kúkirt kislotasın qollanıwdı joq etedi, nátiyjede oǵan baylanıslı natriy sulfatı shıǵındısı da payda bolmaydı<ref name="Lithium refining 2025" />. Jergilikli turǵınlar zavodtıń suw tutınıwı boyınsha táshwish bildirdi: dáslepki bahalawlar boyınsha ádettegi jumıs rejiminde kúnine {{convert|400000|USgal}} suw qollanıladı, al eń joqarı tutınıw kúnine {{convert|8000000|USgal}} jetiwi múmkin<ref>{{web deregi | familiya =Carlson | at =Kara | sáne = 2025-jıl 7-yanvar | bet =Musk's Massive Tesla Lithium Plant Hunts for Water in Drought-Hit Texas | url =https://financialpost.com/pmn/business-pmn/musks-massive-tesla-lithium-plant-hunts-for-water-in-drought-hit-texas | qaralǵan sáne = 2025-jıl 30-yanvar |website=Financial Post}}</ref>. === <span class="anchor" id="Software upgrades"></span>Programmalıq támiynat === Tesla avtomobillerge jańa funkciyalar qosıw yamasa máselelerdi dúzetiw ushın «hawa arqalı» (over-the-air, OTA) jańalanıwlardı qollanadı<ref>{{cite news |last1=Lambert |first1=Fred |date=July 19, 2017 |title=Tesla's over-the-air software updates make other vehicles 'highly vulnerable to obsolescence', says analyst |work=Electrek |url=https://electrek.co/2017/07/19/tesla-software-updates-vs-auto-industry/ |access-date=December 18, 2020 |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109023738/https://electrek.co/2017/07/19/tesla-software-updates-vs-auto-industry/ |url-status=live }}</ref>. Bul bir neshe qúdiretli bort kompyuterleri arasındaǵı tıǵız integraciya arqalı múmkin boladı. Al burın avtomobil islep shıǵarıwshılar texnologiyanı basqasha qollanǵan: olar hárbir kishi sistema ushın satıwda tayar bar elektron komponentlerdi satıp alǵan, al bul komponentler ádette programmalıq dárejede óz-ara baylanısa almaǵan<ref>{{web deregi | familiya =Lambert | at =Fred | sáne = 2023-jıl 3-oktyabr | bet =Tesla just made your car safer after a crash through a software update | url =https://electrek.co/2023/10/03/tesla-made-car-safer-after-crash-through-software-update/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-oktyabr |website=Electrek | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 3-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231003191544/https://electrek.co/2023/10/03/tesla-made-car-safer-after-crash-through-software-update/ |url-status=live }}</ref>. Bul sistema Teslaǵa klientlerdiń qaysı funkciyalardan paydalana alatuǵının qadaǵalawǵa da múmkinshilik berdi. Mısalı, jıynawdı ańsatlastırıw ushın barlıq Model 3 avtomobilleri artqı orınlıqlardı jılıtıw funkciyası menen islep shıǵarıldı, biraq onı tek premium salondı satıp alǵan klientler qosa alatuǵın edi. Degen menen, Tesla premium salon ushın tólemegen klientlerge de artqı orınlıqlardı jılıtıw funkciyasın satıp alıw múmkinshiligin berdi<ref>{{web deregi | familiya =Lambert | at =Fred | sáne = 2020-jıl 15-fevral | bet =Tesla starts selling rear-heated seats on Model 3 SR and SR Plus as $300 OTA upgrade | url =https://electrek.co/2020/02/15/tesla-rear-heated-seats-model-3-ota-upgrades/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-sentyabr |website=Electrek | til =en | arxivsáne = 2020-jıl 22-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201222144719/https://electrek.co/2020/02/15/tesla-rear-heated-seats-model-3-ota-upgrades/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Enhanced Autopilot hám Full Self-Driving funkciyaları ushın da usınday programmalıq qulıplawdı qollanadı, biraq barlıq avtomobiller bul funkciyalardı iske qosıw ushın kerekli kompyuterler hám kameralar menen úskenelengen<ref>{{web deregi | familiya =Baldwin | at =Roberto | sáne = 2020-jıl 22-iyun | bet =Musk Announces Tesla Basic Autopilot Deal | url =https://www.caranddriver.com/news/a32935630/musk-tesla-autopilot-upgrade-deal-june/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-avgust |website=Car and Driver | til =en-US | arxivsáne = 2020-jıl 23-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201023114841/https://www.caranddriver.com/news/a32935630/musk-tesla-autopilot-upgrade-deal-june/ |url-status=live }}</ref>. === Dvigateller === Tesla eki túrli elektr dvigatelin islep shıǵaradı: induksiyalıq dvigatel hám sinxron reaktiv dvigatel (SynRM) qásiyetlerine iye ishki turaqlı magnitli (IPM) dvigatel. Eski dizayn — mıs rotorlı (ol Tesla logotibine ilham bergen) úsh fazalı tórt polyuslı ózgermeli tok induksiyalıq dvigateli (onı asinxron dvigatel dep te ataydı)<ref>{{cite news |date=May 30, 2016 |title=Tesla's 3-Phase 4-Pole AC Induction Motor – Why Nikola Tesla's 19th Century Induction Motor Is The Ideal Choice for the 21st Century Electric Car |work=CleanTechnica |url=https://cleantechnica.com/2016/05/30/nikola-teslas-19th-century-induction-motor-ideal-choice-21st-century-electric-car/ |access-date=January 26, 2021 |archive-date=January 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224642/https://cleantechnica.com/2016/05/30/nikola-teslas-19th-century-induction-motor-ideal-choice-21st-century-electric-car/ |url-status=live }}</ref>. Bul dvigateller aylanıw momentin payda etiw ushın ózgermeli magnit maydanı arqalı elektromagnit induksiyasın qollanadı. Induksiyalıq dvigateller Model S hám Model X avtomobillerinde artqı dvigatel, Model 3 hám Model Y avtomobillerinde aldıńǵı dvigatel retinde qollanıladı, sonday-aq birinshi áwlad Roadster avtomobilinde qollanılǵan. 2017-jılı Model 3 avtomobili shıqqannan berli Tesla IPM-SynRM dvigatellerin de islep shıǵarıp kiyatır. Bul dvigatellerde temir rotor qollanıladı: metalda oyıqlar kesilip, magnitler ishki ózekke ornatıladı. IPM dvigateli retinde ol jaqsı baslanǵısh aylanıw momentin payda etedi, biraq joqarı tezliklerde keri elektr qozǵawshı kúshler sebepli onıń ónimliligi tómenleydi. Joqarı tezlikte islew ushın Tesla injenerleri temirdiń magnit qarsılıǵı qásiyetinen paydalandı: eger ózekte kanallar kesilse, bul qásiyet onıń stator magnit maydanı menen sinxron aylanıwına múmkinshilik beredi. Bul kanallar turaqlı magnitlerdi ornatıw ushın da ideal ishki orın bolıp shıqtı<ref>{{Cite news |title=Tesla Model 3's IPM-SynRM electric motor explained |url=https://uk.motor1.com/news/462107/video-tesla-model-3-electric-motor-explained/ |access-date=July 9, 2024 |work=Motor1 |language=en-gb}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Gaddam | at =Yogeshwari S. | sáne = 2021-jıl 8-yanvar | bet =Tesla Model 3's IPM-SynRM electric motor | url =https://www.lesics.com/tesla-model-3_s-ipm-synrm-electric-motor.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-iyul |website=Lesics}}</ref>. Házirgi waqıtta IPM-SynRM dvigateli Model 3 hám Model Y avtomobillerinde artqı dvigatel, Model S hám Model X avtomobilleriniń 2019-jıldan keyingi versiyalarında aldıńǵı dvigatel retinde qollanıladı, sonday-aq onıń Tesla Semi júk mashinasında qollanılıwı kútilmekte<ref>{{cite news |url=https://arstechnica.com/cars/2019/04/motor-technology-from-model-3-helps-tesla-boost-model-s-range-10/ |title=Motor technology from Model 3 helps Tesla boost Model S range 10% |website=ArsTechnica |date=April 24, 2019 |access-date=November 3, 2019 |archive-date=January 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121072656/https://arstechnica.com/cars/2019/04/motor-technology-from-model-3-helps-tesla-boost-model-s-range-10/ |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="NACS"></span>Arqa Amerika zaryadlaw standartı === {{main|Arqa Amerika zaryadlaw standartı}} Arqa Amerika zaryadlaw standartı (North American Charging Standard, NACS) — Tesla islep shıqqan elektr avtomobillerin zaryadlaw konnektorı sisteması. Ol 2012-jıldan berli Arqa Amerika bazarına arnalǵan barlıq Tesla avtomobillerinde qollanılmaqta, al 2022-jılı basqa islep shıǵarıwshılardıń qollanıwı ushın ashıldı. Sonnan berli derlik barlıq basqa avtomobil islep shıǵarıwshılar 2025-jıldan baslap Arqa Amerikada satılatuǵın elektr avtomobilleri NACS zaryadlaw portı menen úskenelenetuǵının járiyaladı. Elektr avtomobillerin zaryadlaw tarmaqlarınıń bir neshe operatorı hám úskene islep shıǵarıwshılar da NACS konnektorların qosıw jobaların járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=October 19, 2023 |title=Toyota signs deal with Tesla for NACS and Supercharger access |language=en-US |work=Electrek |url=https://electrek.co/2023/10/19/toyota-signs-deal-tesla-nacs-supercharger-access/ |access-date=October 19, 2023 |archive-date=October 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020085747/https://electrek.co/2023/10/19/toyota-signs-deal-tesla-nacs-supercharger-access/ |url-status=live }}</ref>. ===<span class="anchor" id="AutoPilot"></span><span class="anchor" id="Autopilot"></span><span class="anchor" id="Full Self-Driving"></span>«Autopilot» hám «Full Self-Driving (Supervised)»=== {{Main|Tesla Autopilot}} === Shiyshe === 2016-jılı noyabr ayında kompaniya Tesla Glass texnologiyalıq toparın járiyaladı. Bul topar Tesla Model 3 avtomobiliniń tóbe shiyshesin islep shıǵardı. Sonday-aq ol Tesla Solar Roof sistemasınıń quyash plitkalarında qollanılatuǵın shiysheni de islep shıǵaradı<ref>{{cite news |last=Muoio |first=Danielle |date=November 1, 2016 |title=Elon Musk: Tesla is developing a special kind of glass for its Model 3 |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-tesla-model-3-will-use-glass-from-solar-roof-2016-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182254/https://www.businessinsider.com/elon-musk-tesla-model-3-will-use-glass-from-solar-roof-2016-11 |archive-date=August 21, 2021 |access-date=August 21, 2021 |website=Business Insider}}</ref>. === Robototexnika === Model 3 avtomobilin islep shıǵarıwǵa tayarlanıw barısında Tesla avtomobillerdi jıynaw ushın [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. 2015 hám 2017-jıllar aralıǵında kompaniya avtomatlastırıw hám robototexnika menen shuǵıllanatuǵın bir neshe kompaniyanı satıp aldı. Olardıń qatarında Compass Automation<ref name="electrek_compass">{{web deregi | sáne = 2020-jıl 4-iyun | bet =Tesla quietly acquired automated manufacturing firm to design factories | url =https://electrek.co/2020/06/04/tesla-acquired-automated-manufacturing-firm-compass-automation/ | qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-mart |website=Electrek | arxivsáne = 2021-jıl 16-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210316163336/https://electrek.co/2020/06/04/tesla-acquired-automated-manufacturing-firm-compass-automation/ |url-status=live |last1=Lambert |first1=Fred }}</ref>, Grohmann Automation<ref name="biz_in_2017">{{web deregi | sáne = 2017-jıl 7-noyabr | bet =Tesla just bought an automation company to help it build the factory of the future — here's what we know about it | url =https://www.businessinsider.com/tesla-buys-perbix-facts-details-2017-11 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-mart |website=Business Insider | arxivsáne = 2020-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200627200348/https://www.businessinsider.com/tesla-buys-perbix-facts-details-2017-11 |url-status=live }}</ref>, Perbix Machine Company hám Riviera Tool and Die kompaniyaları bar<ref name="DetroitFP_2015">{{cite news |last1=Bomey |first1=Nathan |title=A first in Michigan: Tesla buys Grand Rapids auto supplier |language=en |work=Detroit Free Press |url=https://www.freep.com/story/money/cars/2015/05/06/tesla-motors-acquisition-riviera-tool-grand-rapids/70916758/ |url-status=live |access-date=October 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028172934/https://www.freep.com/story/money/cars/2015/05/06/tesla-motors-acquisition-riviera-tool-grand-rapids/70916758/ |archive-date=October 28, 2021}}</ref>. Keyin Mask robototexnika avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ásteletkenin ayttı<ref name="King 2018">{{Cite news |last=King |first=Gayle |date=April 13, 2018 |title=Tesla CEO Elon Musk, stressed but "optimistic," predicts big increase in Model 3 production |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-tesla-model-3-problems-interview-today-2018-04-13/ |access-date=July 26, 2023 |archive-date=July 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727004533/https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-tesla-model-3-problems-interview-today-2018-04-13/ |url-status=live }}</ref>. Keyin Tesla Giga Press dep atalatuǵın iri quyıw mashinalarına ótti. Bul mashinalar iri, bir bólekli astıńǵı bólimlerdi jaratıw arqalı óndiristi ápiwayılastıradı. Nátiyjede óndiris waqtı, miynet qárejetleri, zavod iyelegen maydan hám kepserlew robotlarınıń sanı azayadı<ref>{{cite news |date=February 10, 2023 |title=Giga Presses – the giant die casts that are reshaping car manufacturing |url=https://europe.autonews.com/suppliers/giga-presses-help-toyota-volvo-hyundai-cut-production-costs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228212541/https://europe.autonews.com/suppliers/giga-presses-help-toyota-volvo-hyundai-cut-production-costs |archive-date=February 28, 2023 |access-date=March 1, 2023 |location=US |via=Automotive News |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Inagaki |first1=Kana |last2=Campbell |first2=Peter |last3=Keohane |first3=David |date=November 6, 2023 |title=Toyota takes on Tesla's gigacasting in battle for carmaking's future |url=https://www.ft.com/content/08048b42-ce72-4b64-9e0e-d15fbc98a9da |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111213609/https://www.ft.com/content/08048b42-ce72-4b64-9e0e-d15fbc98a9da |archive-date=November 11, 2023 |access-date=November 11, 2023 |work=Financial Times}}</ref>. Sınshılardıń atap ótiwinshe, komponentler sanınıń azayıwı apattan keyin avtomobillerdi ońlawdı qıyınlastıradı yamasa qımbatlastıradı<ref name="p747">{{web deregi | sáne = 2023-jıl 14-iyun | bet =Why are other automakers chasing Tesla's 'Gigacasting'? | url =https://www.reuters.com/technology/why-are-other-automakers-chasing-teslas-gigacasting-2023-06-14/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-may |website=Reuters}}</ref>. 2022-jıldan baslap kompaniya Optimus dep atalatuǵın gumanoid robotın islep shıǵıp atır. Mask Optimus Teslanıń Full Self-Driving texnologiyasın iske qosatuǵın tiykarǵı programmalıq támiynatın qollanatuǵının aytqan. Sonday-aq ol qaytalanatuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw arqalı jumısshı kúshi jetispewshiligin azaytıw ushın robottı Tesla zavodlarında qollanıwǵa bolatuǵının bildirdi<ref>{{Cite news |first1=Meghan |last1=Bobrowsky |first2=Rebecca |last2=Elliott |date=September 30, 2022 |title=Elon Musk Unveils Prototype of Tesla's Humanoid Robot Optimus, Says It Will Cost Less Than a Car |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ai-day-2022-elon-musk-11664536415 |access-date=October 2, 2022 |issn=0099-9660 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016133724/https://www.wsj.com/articles/tesla-ai-day-2022-elon-musk-11664536415 |url-status=live }}</ref>. 2026-jılı 28-yanvarda Tesla Optimus robotına kúsh jumsaw ushın Model S hám Model X avtomobillerin islep shıǵarıwdı toqtatatuǵının járiyaladı. Maqset — Fremont zavodında jılına 1 million robot islep shıǵarıw<ref>{{web deregi | familiya =Lora | at =Kolodny | sáne = 2026-jıl 28-yanvar | bet =Elon Musk says Tesla ending Models S and X production, converting Fremont factory lines to make Optimus robots | url =https://www.cnbc.com/2026/01/28/tesla-ending-model-s-x-production.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-yanvar |website=CNBC | til =en|last2=Levy|first2=Ari}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Nasdaq-100 indeksine kiretuǵın kompaniyalar]] [[Kategoriya:Nasdaq birjasında dizimge alınǵan kompaniyalar]] [[Kategoriya:Tesla, Inc.]] [[Kategoriya:2003-jılı Kaliforniyada dúzilgen shólkemler]] [[Kategoriya:2010-jılǵı akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıwlar]] [[Kategoriya:2003-jılı dúzilgen AQSH kompaniyaları]] [[Kategoriya:Batareyalı elektr avtomobillerin islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Avtomobil brendleri]] [[Kategoriya:AQSH avtomobil islep shıǵarıwshıları]] [[Kategoriya:Ostin (Texas) qalasında jaylasqan kompaniyalar]] [[Kategoriya:Dow Jones Global Titans 50 indeksine kiretuǵın kompaniyalar]] [[Kategoriya:Elektr dvigatellerin islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Elektr avtomobilleri batareyaların islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Elektr avtomobilleri infrastrukturasın rawajlandırıwshılar]] [[Kategoriya:AQSH elektr avtomobillerin islep shıǵarıwshıları]] [[Kategoriya:Ilon Mask]] [[Kategoriya:Lyuks brendler]] [[Kategoriya:Lyuks avtomobil islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Kaliforniyada jaylasqan islep shıǵarıw kompaniyaları]] [[Kategoriya:San-Francisko qoltıǵı aymaǵında jaylasqan islep shıǵarıw kompaniyaları]] [[Kategoriya:Kaliforniyada jaylasqan avtomobil islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Texasta jaylasqan avtomobil islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Bas keńsesi AQSHta jaylasqan kóp milletli kompaniyalar]] [[Kategoriya:Seriyalı elektr avtomobilleri]] [[Kategoriya:Sport avtomobillerin islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:2003-jılı dúzilgen transport quralların islep shıǵarıwshı kompaniyalar]] [[Kategoriya:Ózi júretuǵın avtomobil kompaniyaları]] g5rcawsgfsp5oy9n71l97mngifyc9xw 275217 275177 2026-10-19T06:11:55Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275217 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#5E5E5E; color:white; font-size:125%;" |Tesla, Inc. |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Tesla_Motors.svg|120px|sürmesiz]] |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Gigafactory_Texas_Building_1_June_2022.jpg|220px|sürmesiz]] <div class="infobox-caption">Tesla kompaniyasınıń bas keńsesi — Texas shtatınıń Ostin qalasınıń qasındaǵı Gigafactory Texas</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Burınǵı atı | class="infobox-data" |Tesla Motors, Inc. (2003–2017) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Ashıq akcionerlik jámiyet |- ! class="infobox-label" scope="row" |Birjadaǵı belgisi | class="infobox-data" |Nasdaq: TSLA<br>Nasdaq-100 indeksiniń quramında<br>S&P 100 indeksiniń quramında<br>S&P 500 indeksiniń quramında |- ! class="infobox-label" scope="row" |ISIN | class="infobox-data" |US88160R1014 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tarawı | class="infobox-data" |Avtomobil sanaatı<br>Qayta tiklenetuǵın energiya |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiykar salınǵan kúni | class="infobox-data" |1-iyul, 2003-j.<br>San-Karlos, Kaliforniya, AQSH |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiykarshıları | class="infobox-data" |Martin Eberxard<br>Mark Tarpenning |- ! class="infobox-label" scope="row" |Bas keńsesi | class="infobox-data" |Gigafactory Texas, Ostin, Texas, AQSH |- ! class="infobox-label" scope="row" |Orınlar sanı | class="infobox-data" |{{profit}}1359 satıw, xızmet kórsetiw hám jetkerip beriw orayı<br>{{profit}}7791 Supercharger stanciyası |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmet kórsetiw aymaǵı | class="infobox-data" |Shıǵıs Aziya<br>Evropa<br>Jaqın Shıǵıs<br>Arqa Amerika<br>Okeaniya<br>Qubla-Shıǵıs Aziya<br>Hindstan yarım atawı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Basqarıwshılar | class="infobox-data" |Ilon Mask — bas direktor (CEO)<br>Robin Denxolm — direktorlar keńesiniń baslıǵı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ónimleri | class="infobox-data" |Cybercab<br>Cybertruck<br>Megapack<br>Model 3<br>Model Y<br>Powerwall<br>Semi<br>Quyash panelleri<br>Solar Roof |- ! class="infobox-label" scope="row" |Óndiris kólemi | class="infobox-data" |{{loss}}1,66 million avtomobil (2025)<br>{{profit}}46,7 GVt·s batareyalı energiya saqlaw sistemaları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmetleri | class="infobox-data" |Zaryadlaw<br>Qamsızlandırıw<br>Texnikalıq xızmet kórsetiw |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#F2F2F2;" |Finanslıq kórsetkishleri |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tabısı | class="infobox-data" |{{loss}}94,83 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Operaciyalıq paydası | class="infobox-data" |{{loss}}4,36 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Taza paydası | class="infobox-data" |{{loss}}3,79 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ulıwma aktivleri | class="infobox-data" |{{profit}}137,8 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ulıwma kapitalı | class="infobox-data" |{{profit}}82,14 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Iyesi | class="infobox-data" |[[Ilon Mask]] (20%) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmetkerler sanı | class="infobox-data" |{{profit}}134 785 (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyaları]] | class="infobox-data" |Tesla Automation<br>Tesla Energy |- ! class="infobox-label" scope="row" |ASN | class="infobox-data" |394161 |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://www.tesla.com tesla.com] |} '''Tesla, Inc.''' — amerikalı kóp milletli avtomobil hám taza energiya kompaniyası. Onıń bas keńsesi [[Texas]] shtatınıń Ostin qalasında jaylasqan. Kompaniya batareyalı elektr avtomobillerin (BEV), úyden baslap elektr tarmaǵı kólemine shekemgi turaqlı batareyalı energiya saqlaw qurılmaların, quyash panelleri menen quyash plitkaların hám olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi joybarlaydı, islep shıǵaradı hám satadı. Kompaniyanı 2003-jıl iyul ayında Martin Eberxard hám Mark Tarpenning '''Tesla Motors''' atı menen dúzdi. Onıń atı oylap tabıwshı hám elektr injeneri Nikola Teslanıń húrmetine qoyılǵan. 2004-jılı fevral ayında [[Ilon Mask]] Tesla kompaniyasınıń birinshi qarjılandırıw basqıshın basqardı hám kompaniyanıń direktorlar keńesiniń baslıǵı boldı. Keyin ol ózin kompaniyanıń birge tiykarshısı dep járiyaladı. 2008-jılı ol bas direktor (CEO) bolıp tayınlandı. Kompaniya 2008-jılı óziniń birinshi avtomobil modeli — Roadster sport avtomobilin, 2012-jılı Model S sedanın, 2015-jılı Model X jol tańlamas avtomobilin (SUV), 2017-jılı Model 3 sedanın, 2020-jılı Model Y krossoverin, 2022-jılı Tesla Semi júk mashinasın hám 2023-jılı Cybertruck pikapın islep shıǵara basladı. Tesla — bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı eń qımbat kompaniyalardıń biri. 2020-jıl iyul ayınan baslap ol dúnyadaǵı eń qımbat avtomobil islep shıǵarıwshı bolıp tabıladı. 2021-jıl oktyabr ayınan 2022-jıl mart ayına shekem Tesla 1 trillion AQSH dollarlıq kompaniya boldı. Ol usı bahaǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası edi. 2023-jılı kompaniya ''Forbes'' Global 2000 diziminde 69-orındı iyeledi<ref>{{web deregi |last1=Schifrin |first1=Matt |last2=Murphy |first2=Andrea | sáne = 2024-jıl 6-iyun | bet =The Global 2000 2023 | url =https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0 | arxivsáne = 2024-jıl 29-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-fevral |website=Forbes | til =en-US}}</ref>. 2024-jılı kompaniya 17,6% úles penen batareyalı elektr avtomobilleri bazarında jetekshi orında boldı. Tesla kompaniyasınıń bazar kapitalizaciyası 2024-jıl noyabr ayınan<ref>{{web deregi | familiya =Cunningham | at =Doug | sáne = 2024-jıl 8-noyabr | bet =Tesla regains $1 trillion in market capitalization in post-election surge | url =https://www.upi.com/Top_News/US/2024/11/08/Tesla-trillion-dollar-Musk-Trump/6721731085202/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 8-noyabr |website=UPI | til =en}}</ref> 2025-jıl fevral ayına shekem<ref>{{web deregi | familiya =Dey | at =Esha | sáne = 2025-jıl 26-fevral | bet =Tesla Market Value Slips Below $1 Trillion as Europe Sales Sink | url =https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-25/tesla-market-value-slips-below-1-trillion-as-europe-sales-sink | qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-fevral |website=Bloomberg | til =en}}</ref> hám 2025-jıl may ayınan 2026-jıl iyul ayına shekem jáne 1 trillion dollardan asıp ketti<ref>{{cite news|last=Denning|first=Liam|date=May 12, 2025|title=Tesla's Trillion-Dollar Market Value Is Fueled by Amnesia|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2025-05-12/tesla-s-trillion-dollar-market-value-is-fueled-by-amnesia|work=Bloomberg|access-date=September 23, 2025}}</ref>. 2025-jılı noyabr ayında Tesla Mask ushın 1 trillion dollarlıq miynet haqı paketin tastıyıqladı. Eger Mask belgili bir maqsetlerge erisse, ol bul paketti 10 jıl ishinde aladı<ref name="$1 trillion package approved">{{cite news |last=Isidore |first=Chris |date=November 6, 2025 |title=Tesla approves Elon Musk's $1 trillion pay package |work=CNN |url=https://us.cnn.com/2025/11/06/business/musk-trillion-dollar-pay-package-vote |access-date=November 6, 2025}}</ref>. 2025-jıldıń aqırına shekem kompaniya dúnyadaǵı eń iri elektr avtomobilleri islep shıǵarıwshı statusın joǵalttı<ref>{{cite news|url=https://people.com/tesla-dethroned-as-worlds-biggest-electric-car-maker-following-elon-musk-backlash-11878573|title=Tesla Dethroned as World's Biggest Electric Car Maker Following Elon Musk Backlash|first=Rachel|last=Raposas|website=People|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}</ref>. Tesla sud talaplarına, boykotlarǵa, húkimettiń tekseriwlerine hám jurnalistlerdiń sınına ushıradı. Olardıń sebepleri — xabar beriwshilerge (whistleblower) qarsı basım kórsetiwdiń bir neshe jaǵdayı haqqındaǵı ayıplawlar, jınıslıq basım kórsetiw hám kásiplik awqamlarǵa qarsı háreketler sıyaqlı jumısshılar huqıqların buzıwlar, onlaǵan keri shaqırıwlarǵa alıp kelgen qáwipsizlik kemshilikleri, jámiyetshilik penen baylanıs bóliminiń joqlıǵı hám Masktıń qarama-qarsılıqlı málimlemeleri. Bunday málimlemelerge kompaniyanıń transport basqarıwshıǵa járdem beriw texnologiyası hám ónimlerdi shıǵarıw múddetleri boyınsha artıqsha wádeler beriw kiredi. == Tariyxı == {{Main|Tesla, Inc. tariyxı}} === Dúziliwi (2003–2004) === Kompaniyanı 2003-jılı 1-iyulda Martin Eberxard hám Mark Tarpenning Tesla Motors, Inc. atı menen dúzdi{{sfn|Vance|2015|p=152}}<ref>{{web deregi | familiya =Kay | at =Grace | bet =Ousted Tesla cofounder Martin Eberhard sounds off on Elon Musk, how the company has changed, and the EV wars | url =https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-iyul |website=Business Insider | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 28-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230728202545/https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |url-status=live }}</ref>. Olar sáykes túrde bas direktor hám bas finans direktorı boldı<ref name=timelinefacts />. Eberxard «texnologiya kompaniyası da bolıp tabılatuǵın avtomobil islep shıǵarıwshını» dúziwdi qálegenin aytqan. Onıń tiykarǵı texnologiyaları «batareya, kompyuter programmalıq támiynatı hám menshikli dvigatel» bolıwı kerek edi<ref>{{Cite news |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |access-date=August 31, 2020 }}</ref>. Bir neshe aydan keyin Eberxard penen Tarpenningke Ayan Rayt qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=152}}. 2004-jılı fevral ayında kompaniya A seriyalı qarjılandırıw basqıshında 7,5&nbsp;million AQSH dolların jıynadı. Onıń 6,5&nbsp;million dolları Ilon Maskqa tiyisli edi. Mask eki jıl aldın PayPal kompaniyasındaǵı úlesin satıwdan 176&nbsp;million dollar alǵan edi{{sfn|Vance|2015|p=116}}. Mask Tesla kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı hám eń iri akcioneri boldı{{sfn|Vance|2015|p=154}}<ref name="TC_history_2014">{{Cite news | last=Burns | first=Matt | date=October 8, 2014 | title=A Brief History of Tesla | url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20150717064829/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/#/slide2 | archive-date=July 17, 2015 | access-date=June 11, 2015 | website=TechCrunch | quote="Tesla was founded not by Elon Musk, but rather by Martin Eberhard and Marc Tarpenning in July 2003. The two bootstrapped the fledgling auto company until Elon Musk led the company's US$7.5&nbsp;million Series A financing round in February 2004." | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150613095324/http://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ | archivedate=June 13, 2015}}</ref><ref name=timelinefacts>{{cite news |last1=Reed |first1=Eric |title=History of Tesla: Timeline and Facts |url=https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |work=TheStreet.com |date=February 4, 2020 |access-date=January 27, 2021 |archive-date=December 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220161321/https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |url-status=live }}</ref>. 2004-jılı may ayında Dj. B. Straubel Tesla kompaniyasına bas texnikalıq direktor bolıp qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=155}}. 2009-jılı sentyabr ayında Eberxard penen Tesla kelisken sud kelisimi barlıq bes adamǵa — Eberxard, Tarpenning, Rayt, Mask hám Straubelge — ózlerin birge tiykar salıwshılar dep ataw huqıqın berdi<ref>{{Cite news |last=LaMonica |first=Martin |title=Tesla Motors founders: Now there are five |url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |publisher=CNET |date=September 21, 2009 |access-date=October 6, 2016 |archive-date=November 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115134134/https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |url-status=live }}</ref>. === Roadster (2005–2009) === {{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}} Ilon Mask kompaniyada belsendi rol atqardı, biraq kúndelikli biznes operaciyalarına tereń aralaspadı<ref>{{Cite news|last=Mitchell|first=Russ|title=Review: A deep new history of Tesla takes the shine off Elon Musk|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|date=July 30, 2021|website=Los Angeles Times|url-access=limited|access-date=July 30, 2021|archive-date=August 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802080819/https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|url-status=live}}</ref>. Kompaniyanıń strategiyası jańalıqtı erte qabıl etiwshilerge arnalǵan premium sport avtomobilinen baslap, keyin sedanlar hám arzan kompakt avtomobiller sıyaqlı keń tarqalǵan avtomobillerge ótiw edi<ref name="MasterPlan">{{web deregi | familiya =Musk | at =Elon | bet =The Secret Tesla Motors Master Plan (just between you and me) No. 124 | url =https://www.tesla.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100802142703/http://www.teslamotors.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me | arxivsáne = 2010-jıl 2-avgust | sáne = 2006-jıl 2-avgust |website=tesla.com | baspaxana =Tesla Motors}}</ref>. 2005-jılı fevral ayında Mask Tesla kompaniyasınıń 13&nbsp;million dollarlıq B seriyalı venchur kapital qarjılandırıw basqıshın basqardı. Bul basqısh qarjılandırıwshılar toparına Valor Equity Partners kompaniyasın qostı<ref>{{web deregi | familiya =Weinstock | at =Suzanne | bet =Venture-backed Tesla cuts costs | url =https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |website=Private Equity International | sáne = 2013-jıl 5-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 16-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 16-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210816094912/https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |url-status=live }}</ref><ref name="TC_history_2014" />. 2006-jılı may ayında Mask 40&nbsp;million dollarlıq úshinshi basqıshtı birgelikte basqardı. Bul basqıshqa belgili isbilermenler, sonıń ishinde [[Google]] kompaniyasınıń birge tiykarshıları Sergey Brin hám Larri Peydj, sonday-aq eBay kompaniyasınıń burınǵı prezidenti Djeff Skoll investiciya saldı<ref name="GreenGiants">{{cite book |last=Williams |first=E. Freya |title=Green Giants: How Smart Companies Turn Sustainability into Billion-Dollar Businesses |date=2015 |publisher=Amacom |location=New York |isbn=978-0-8144-3614-1 |oclc=911179554}}</ref>. 2007-jılı may ayında 45&nbsp;million dollarlıq tórtinshi basqısh jeke qarjılandırıwdıń ulıwma kólemin 105&nbsp;million dollardan asırdı<ref name="GreenGiants" />. 2007-jılı avgust ayında Mask basqarǵan direktorlar keńesi Eberxardtan bas direktor lawazımınan ketiwdi soradı<ref>{{Cite news | url=https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | title=Tesla CEO steps down as possible delays loom | first=Michael | last=Kanellos | publisher=CNET | date=August 13, 2007 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142628/https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | url-status=live }}</ref>. Keyin Eberxard «texnologiyalar boyınsha prezident» lawazımın iyeledi, al 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan tolıǵı menen ketti. Kompaniyanıń elektr injeneriyası boyınsha vice-prezidenti bolǵan birge tiykar salıwshı Mark Tarpenning te 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan ketti<ref>{{web deregi | bet =Martin Eberhard and Marc Tarpenning {{!}} American entrepreneurs | url =https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |website=Encyclopædia Britannica | sáne = 2023-jıl 18-sentyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-aprel | arxivsáne = 2019-jıl 18-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190218075931/https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |url-status=live }}</ref>. 2007-jılı avgust ayında Maykl Marks waqıtsha bas direktor etip tayınlandı, al 2007-jılı dekabr ayında Zeev Drori bas direktor hám prezident boldı<ref name="the-origin" />. 2008-jılı oktyabr ayında Mask Drorinıń ornına bas direktor boldı<ref name="the-origin">{{cite news|url=https://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|title=The Making Of Tesla: Invention, Betrayal, And The Birth Of The Roadster|last=Baer|first=Drake|work=Business Insider|date=November 11, 2014|access-date=October 3, 2018|archive-date=July 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711152847/http://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|url-status=live}}</ref>. 2009-jılı iyun ayında Eberxard ózin májbúrlep shıǵarǵanı ushın Maskqa qarsı sudqa arza berdi<ref>{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/06/eberhard/ | title=Tesla's Founder Sues Tesla's CEO | first=Chuck | last=Squatriglia | magazine=Wired | date=June 11, 2009}}</ref>. Is 2009-jılı avgust ayında toqtatıldı<ref>{{web deregi | bet =Case CIV484400; Martin Eberhard vs. Elon Musk | url =https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/Portal-External/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-mart |website=Superior Court of California, County of San Mateo | arxivsáne = 2024-jıl 3-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240103174133/https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/portal-external |url-status=live }}</ref>. Tesla 2008-jılı Menlo-Park qalasındaǵı burınǵı Chevrolet dilerlik orayınıń xızmet kórsetiw bólmelerinde Roadster avtomobilin islep shıǵara basladı<ref>{{web deregi | familiya =Ramey | at =Jay | bet =The first Tesla Roadster: A look back at the early adopter's electric car | url =https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |website=Autoweek | sáne = 2017-jıl 27-noyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 6-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210806001336/https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |url-status=live }}</ref><ref name="inmenlo-Gulker">{{web deregi | familiya =Gulker | at =Chris | sáne = 2010-jıl 28-sentyabr | bet =Menlo Park's only auto factory assembles $100,000 cars | url =https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-avgust |website=InMenlo | til =en-US | arxivsáne = 2021-jıl 2-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210802184111/https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |url-status=live }}</ref>. 2009-jılı yanvar ayına shekem Tesla 187&nbsp;million dollar jıynap, 147 avtomobil jetkerip berdi. Mask kompaniyaǵa óziniń 70&nbsp;million dollar qarjısın salǵan edi<ref>{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | title=Elon Musk's Life Story: Tesla CEO's Early Years, Career | work=Business Insider | date=June 28, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=March 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323155539/https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | url-status=live }}</ref>. [[Fayl:Tesla Model S first deliveries.jpg|thumb|2012-jılı iyun ayında Kaliforniyadaǵı Tesla Fremont zavodında Model S avtomobilleriniń birinshi jetkerip beriliwi]] === AQSH Energetika ministrliginiń qarızı, IPO, Model S, Autopilot hám Model X (2010–2015) === 2010-jılı yanvar ayında Tesla AQSH Energetika ministrliginiń Qarız baǵdarlamaları basqarmasınan (LPO) AQSH-ta islep shıǵarılǵan jetilisken taza energiya texnologiyaların kommerciyalastırıw hám islep shıǵarıw ushın 465 million dollarlıq mámleketlik qarız aldı<ref>{{web deregi | bet =TESLA | url =https://www.energy.gov/edf/tesla | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-aprel |website=Energy.gov | til =en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wolfe |date=2021-09-21 |title=Energy Department’s loan program helped Tesla; now it needs to help low-income communities |url=https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601095208/https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-date=2023-06-01 |access-date=2026-04-10 |work=The Hill |language=en-US|first=Mark|last2=O’Neill|first2=Kerry}}</ref>. Bul strategiyalıq qarjılandırıw Model S avtomobilin jaratıw ushın sheshiwshi áhmiyetke iye boldı hám tolıq qaytarıldı<ref>{{web deregi | sáne = 2013-jıl 31-may | bet =Tesla Motors pays off its government loan…nine years early | url =https://www.nbcnews.com/id/wbna52053219 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-aprel |website=NBC News | til =en}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Garden | at =Leah | sáne = 2024-jıl 9-dekabr | bet =Elon Musk's Tesla got a crucial loan from this federal clean energy finance program: Now he may DOGE it | url =https://trellis.net/article/elon-musks-tesla-got-a-bailout-from-this-federal-clean-energy-finance-program-now-he-may-doge-it/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-aprel |website=Trellis | til =en-US}}</ref>. 2010-jılı may ayında Tesla Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı NUMMI zavodın Toyota kompaniyasınan 42&nbsp;million dollarǵa satıp aldı<ref name="Future">{{Cite news |last=Davis |first=Joshua | title=How Elon Musk Turned Tesla into the Car Company of the Future |url=https://www.wired.com/2010/09/ff-tesla/ |url-status=live | magazine=Wired |volume=18 |issue=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624053602/http://www.wired.com/2010/09/ff_tesla/ |archive-date=June 24, 2016 |date=September 27, 2010}}</ref>. 2010-jılı 29-iyunda kompaniya akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıw (IPO) arqalı ashıq akcionerlik jámiyetke aylandı. Ol 1956-jılı Ford Motor Company kompaniyasınan keyin buǵan erisken birinshi amerika avtomobil kompaniyası boldı<ref>{{Cite news |first=Matt |last=Andrejczak |title=Tesla Motors revs up $244&nbsp;million IPO |url=https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |website=MarketWatch |date=June 28, 2010 |url-access=limited |access-date=October 6, 2020 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217101107/https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |url-status=live }}</ref>. NASDAQ birjasında sawda ashılǵanda kompaniya hárbiri 17 dollardan 13,3&nbsp;million ápiwayı akciya shıǵarıp, 226&nbsp;million dollar jıynadı<ref>{{cite news |last1=Scholer |first1=Kristen |title=Tesla Posts Second-Biggest Rally for 2010 U.S. IPO |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Spears |first2=Lee |date=June 29, 2010 |url-access=subscription |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |url-status=live }}</ref>. 2010-jılı oktyabr ayında Tesla óz zavodın ashtı<ref>{{cite news |last=Squatriglia |first=Chuck |date=October 20, 2010 |title=Tesla's Got the Factory, Now It Needs to Fill It |url=https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718011303/https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |archive-date=July 18, 2020 |access-date=December 18, 2020 |magazine=Wired}}</ref>. 2012-jılı yanvar ayında Tesla Roadster avtomobilin islep shıǵarıwdı toqtattı, al 2012-jılı iyun ayında kompaniya óziniń ekinshi avtomobili — Model S lyuks sedanın islep shıǵara basladı<ref>{{Cite news |title=Tesla Motors begins delivering Model S electric cars in a Silicon Valley milestone |url=https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |website=The Mercury News |date=June 22, 2012 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=January 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103140724/https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |url-status=live }}</ref>. Model S 2012 hám 2013-jılları bir neshe avtomobil sıylıǵın jeńip aldı, olardıń ishinde 2013-jılǵı Motor Trend Car of the Year (Motor Trend jurnalınıń jıl avtomobili) sıylıǵı bar<ref name="Award2013">{{cite news |url=https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |title=Model S Motor Trend Car of the Year Award 2013 |first=Angus |last=MacKenzie |magazine=Motor Trend |date=December 10, 2012 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004211420/https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |url-status=live }}</ref>. 2013-jılı sentyabr ayında ol Norvegiyadaǵı jańa avtomobiller satıwı diziminde birinshi orındı iyeledi. Solay etip, Model S mámleket boyınsha aylıq satıw reytinginde birinshi orınǵa shıqqan birinshi elektr avtomobili boldı<ref name="Voelcker">{{web deregi | url =https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september | bet =Tesla Model S Was Best-Selling Car in Norway For September | at =John | familiya =Voelcker |website=Green Car Reports | sáne = 2013-jıl 1-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 26-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210926134226/https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |url-status=live }}</ref>. Sonday-aq Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı<ref name="Top10PEVs2016">{{cite news |last=Cobb |first=Jeff |date=January 26, 2017 |title=Tesla Model S Is World's Best-Selling Plug-in Car For Second Year in a Row |website=HybridCars.com |url=http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |access-date=January 31, 2017 |archive-date=January 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126165815/http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |url-status=live }}</ref>. 2013-jılı 15-iyulda Tesla NASDAQ-100 indeksiniń quramına kirdi<ref>[https://www.nasdaq.com/about/press-center/tesla-motors-inc-join-nasdaq-100-index-beginning-july-15-2013 Tesla Motors Joins NASDAQ-100 index beginning July 15, 2013]</ref>. 2014-jılı Tesla aydawshıǵa járdem beriw sisteması — Tesla Autopilot sistemasın járiyaladı. Sol jılı sentyabr ayınan baslap barlıq Tesla avtomobilleri bul funkciyanı qollaytuǵın sensorlar hám programmalıq támiynat penen jetkerip berile basladı. Keyin bul «apparatlıq támiynattıń 1-versiyası» dep ataldı<ref>{{web deregi | first1=K. Nived | last1=Maanyu | first2=D Goutham | last2=Raj | first3=R Vamsi | last3=Krishna | first4=Shruthi Bhargava | last4=Choubey | bet =A Study on Tesla Autopilot | url =https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | baspaxana =Sreenidhi Institute of Science and Technology | sáne = May 2020 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-aprel | arxivsáne = 2021-jıl 26-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210626141413/https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | url-status=live }}</ref>. 2015-jılı aprel ayında Tesla Tesla Powerwall (úy ushın) hám Tesla Powerpack (biznes ushın) batareya bloklarınıń tanıstırılıwı menen energiya saqlaw bazarına kirdi<ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |title=Tesla CEO Elon Musk Unveils Line of Home and Industrial Battery Packs |last1=Berzon |first1=Alexandra |work=The Wall Street Journal |last2=Sweet |first2=Cassandra |date=May 1, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121024723/http://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |url-status=live }}</ref>. Tanıstırılǵannan keyin bir hápte ishinde kompaniya 800&nbsp;million dollarlıq buyırtpalar aldı<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |title=Tesla's Battery Grabbed $800 Million in Its First Week |first=Tom |last=Randall |publisher=Bloomberg L.P. |date=May 8, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=June 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612160406/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |url-status=live }}</ref>. 2015-jılı sentyabr ayında Tesla óziniń úshinshi avtomobili — Tesla Model X lyuks jol tańlamas avtomobilin (SUV) jetkerip bere basladı. Sol waqıtta onıń 25 000 aldın ala buyırtpası bar edi<ref>{{web deregi | familiya =Logan | at =Bryan | bet =Here's Tesla's first SUV, the all-electric Model X | url =https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |website=Business Insider | sáne = 2015-jıl 29-sentyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-sentyabr | arxivsáne = 2019-jıl 7-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190207094433/https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | title=Tesla has delivered the first Model X SUVs | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=September 29, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | archivedate=August 21, 2021 }}</ref>. === SolarCity hám Model 3 (2016–2018) === 2016-jılı noyabr ayında Tesla tolıǵı menen akciyalar arqalı ámelge asırılǵan 2,6&nbsp;mlrd dollarlıq kelisim boyınsha SolarCity kompaniyasın satıp alıp, quyash panellerin ornatıw tarawına da kirdi<ref>{{Cite news | url=https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | title=Tesla completes its $2.6&nbsp;billion acquisition of SolarCity | first=Andrew J. | last=Hawkins | work=The Verge | date=November 21, 2016 | access-date=September 14, 2020 | archive-date=May 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210521112009/https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | url-status=live }}</ref>. Bul biznes Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bólimi menen biriktirilip, Tesla Energy [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] dúzildi<ref>{{Cite news |last=Hamilton |first=Isobel Asher |title=Elon Musk is defending Tesla's acquisition of SolarCity against angry shareholders. This is the story of how it was transformed into Tesla Energy. |url=https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |website=Business Insider |date=July 30, 2021 |access-date=July 24, 2021 |archive-date=July 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724010854/https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |url-status=live }}</ref>. Bul kelisim qarama-qarsılıqlarǵa sebep boldı, sebebi satıp alıw waqtında SolarCity likvidlik mashqalalarına ushırap turǵan edi, al bul haqqında Tesla akcionerlerine xabar berilmegen<ref name="solarsue">{{cite news| last=Kolodny |first=Lora| title=Tesla's Elon Musk knew SolarCity faced a 'liquidity crisis' at time of 2016 deal, legal documents show |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |date=October 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815214348/https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |archive-date=August 15, 2020}}</ref>. 2017-jılı fevral ayında Tesla Motors keńeygen biznesiniń kólemin jaqsıraq sáwlelendiriw ushın atın Tesla, Inc. dep ózgertti<ref>{{cite news | title=Tesla is following in the footsteps of Apple and is changing its name. | url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | first=Robert | last=Ferris | publisher=CNBC | date=February 1, 2017 | access-date=February 10, 2021 | archive-date=January 15, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210115160623/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | url-status=live }}</ref>. 2017-jılı Tesla kompaniyasınıń global satıw, jetkerip beriw hám xızmet kórsetiw boyınsha prezidenti Djon Maknil húkimet penen qatnaslar boyınsha juwapkershilikti óz moynına aldı<ref name=bostonglobe2026>{{web deregi | bet =Boston VC Jon McNeill dishes about his time at Tesla and Lululemon in new book - The Boston Globe | url =https://www.bostonglobe.com/2026/03/24/business/jon-mcneill-dvx-vc-book-advice/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 26-mart |website=BostonGlobe.com | til =en-US}}</ref>. Keyin ol ''The Algorithm'' (Algoritm) kitabın jazdı, onda Tesla haqqında da aytılǵan<ref name=bostonglobe2026/>. 2016-jılı aprel ayında Tesla óziniń keń tutınıwshılarǵa arnalǵan birinshi avtomobili — Tesla Model 3 avtomobilin járiyaladı. Model 3 Tesla kompaniyasınıń aldınǵı úsh avtomobiline qaraǵanda arzanıraq edi. Bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı. Óndiristi tezletiw hám qárejetlerdi qadaǵalaw ushın Tesla Model 3 avtomobilin jıynaw maqsetinde [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. Biraq robototexnika is júzinde avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ástelletti. Bul ádewir keshigiwlerge hám óndiris máselelerine alıp keldi. Kompaniya bul dáwirdi «óndiris duzaǵı» dep atadı<ref>{{Cite news |last=Isidore |first=Chris |title=Tesla will start working 24/7 to crank out Model 3s |work=CNNMoney |url=https://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |url-status=dead |access-date=April 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418204050/http://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |archive-date=April 18, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180418204050/http://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |archivedate=April 18, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Boudette |first=Neal E. |date=April 3, 2018 |title=For Tesla, 'Production Hell' Looks Like the Reality of the Car Business |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |access-date=June 2, 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=June 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602065302/https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |url-status=live }}</ref>. 2018-jıldıń aqırına shekem óndiris mashqalaları sheshildi hám Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı. «Óndiris duzaǵı» dáwiri Tesla kompaniyasına ádewir finanslıq basım túsirdi. Bul dáwirde ol birjada akciyaları eń kóp qısqa satılǵan (short selling) kompaniyalardıń birine aylandı. 2018-jılı 8-avgustta finanslıq mashqalalar dawamında Mask sociallıq tarmaqta Tesla kompaniyasın jeke kompaniyaǵa aylandırıwdı (birjadan shıǵarıwdı) oylap atırǵanın jazdı. Bul jobа ámelge aspadı hám kóplegen qarama-qarsılıqlarǵa hám sud talaplarına sebep boldı. Olardıń ishinde AQSH Bahalı qaǵazlar hám birjalar komissiyasınıń (SEC) bahalı qaǵazlar boyınsha aldawshılıq ayıplawı da bar edi. Nátiyjede Mask 20 million dollar ayıppul tólewge hám kompaniyanıń direktorlar keńesi baslıǵı lawazımınan ketiwge májbúr boldı, biraq oǵan bas direktor bolıp qalıwǵa ruqsat berildi. === Global keńeyiw hám Model Y (2019 – házirgi waqıt) === 2019-jıl iyul ayınan 2020-jıl iyun ayına shekem Tesla birinshi ret izbe-iz tórt sherek paydalı jumıs islegeni haqqında xabarladı. Bul onıń S&P 500 indeksine kiriwine múmkinshilik berdi<ref>{{web deregi | familiya =Kolodny | at =Lora | sáne = 2020-jıl 22-iyul | bet =Tesla reports fourth straight quarter of profits | url =https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html | qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul | baspaxana =CNBC | til =en | arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210128195702/https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html |url-status=live }}</ref>. 2020-jılı kompaniyanıń akciya bahası 740%-ke ósti<ref>{{web deregi | familiya =Vlastelica | at =Ryan | sáne = 2021-jıl 6-yanvar | bet =Tesla Eyes Another Milestone as Valuation Nears Facebook's | url =https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210107034326/https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html | arxivsáne = 2021-jıl 7-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-yanvar | baspaxana =Yahoo! Finance | til =en-US}}</ref>. 2020-jılı 14-dekabrge shekem onıń bazar kapitalizaciyası keyingi toǵız eń iri avtomobil islep shıǵarıwshınıń ulıwma kapitalizaciyasınan asıp ketti<ref>{{web deregi |last1=Wayland |first1=Michael |last2=Kolodny |first2=Lora | sáne = 2020-jıl 14-dekabr | bet =Tesla's market cap tops the 9 largest automakers combined – Experts disagree about if that can last | url =https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210811165742/https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html | arxivsáne = 2021-jıl 11-avgust | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-yanvar | baspaxana =CNBC | til =en}}</ref>, hám ol AQSH-taǵı altınshı eń qımbat kompaniyaǵa aylandı<ref>{{Cite news |last=Root |first=Al |date=December 7, 2020 |title=Tesla Becomes Only the Sixth Company to Top $600 Billion in Value |url=https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |access-date=March 29, 2024 |work=Barron's |archive-date=March 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330002814/https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |url-status=live }}</ref>. 2020-jılı 21-dekabrde Tesla S&P indeksine kirgizildi<ref name="GuardianSP500">{{cite news |last1=Davies |first1=Rob |date=December 21, 2020 |title=Tesla joins Wall Street's S&P 500 share index |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |access-date=December 22, 2020 |archive-date=January 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111211551/https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |url-status=live }}</ref>. Ol indekske qosılǵan eń qımbat kompaniya boldı hám qosılǵannan keyin dárhal indekstiń altınshı eń iri aǵzasına aylandı<ref name="GuardianSP500" /><ref>{{web deregi | familiya =Bursztynsky | at =Jessica | sáne = 2021-jıl 8-yanvar | bet =Tesla closes day as fifth most valuable U.S. company, passing Facebook | url =https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html | qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-mart | baspaxana =CNBC | til =en | arxivsáne = 2021-jıl 25-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210225193446/https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html |url-status=live }}</ref>. 2021-jılı oktyabr ayında ol bazar kapitalizaciyası 1 trillion dollarǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası boldı<ref>{{web deregi | familiya =Isidore | at =Chris | sáne = 2021-jıl 25-oktyabr | bet =Tesla is now worth more than $1 trillion {{!}} CNN Business | url =https://www.cnn.com/2021/10/25/investing/tesla-stock-trillion-dollar-market-cap | qaralǵan sáne = 2025-jıl 27-dekabr |website=CNN | til =en}}</ref>. 2019-jılı mart ayında Tesla Model 3 tiykarında dúzilgen, keń tutınıwshılarǵa arnalǵan ekinshi avtomobili — orta ólshemli Model Y krossover-jol tańlamas avtomobilin tanıstırdı. Onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı. Bul dáwirde Tesla óndiris quwatın keńeytiwge kóp investiciya saldı hám qısqa waqıt ishinde úsh jańa Gigafactory zavodın ashtı. Gigafactory Shanghai zavodınıń qurılısı 2019-jılı yanvar ayında baslandı. Bul Qıtaydaǵı tolıǵı menen shet el kompaniyasına tiyisli (birlesken kárxana emes) birinshi avtomobil zavodı boldı<ref>{{web deregi | familiya =Ohnsman | at =Alan | sáne = 2019-jıl 7-yanvar | bet =Elon Musk Accelerates Tesla's China Strategy With Shanghai Gigafactory Groundbreaking | url =https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-avgust |website=Forbes | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 20-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230820195138/https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ |url-status=live }}</ref>. Zavodtıń birinshi seriyalı avtomobili — Model 3 qurılıs baslanǵannan keyin bir jılǵa jetpey, dekabr ayında islep shıǵarıldı<ref>{{Cite news |date=December 30, 2019 |title=Tesla delivers its first 'Made in China' cars |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-50921729 |access-date=August 20, 2023 |archive-date=August 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820195139/https://www.bbc.com/news/business-50921729 |url-status=live }}</ref>. Gigafactory Berlin zavodınıń qurılısı 2020-jılı fevral ayında baslandı<ref>{{cite news |date=February 21, 2020 |title=German court says Tesla can clear trees to build car factory |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |url-status=live |access-date=July 2, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702041145/https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |archive-date=July 2, 2020}}</ref>, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı mart ayında baslandı<ref name="dw.com">{{web deregi | url =https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668| bet =Tesla opens Giga Berlin factory in Germany| baspaxana =Deutsche Welle| sáne = 2022-jıl 22-mart | til =en| qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-mart | arxivsáne = 2022-jıl 1-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220601153533/https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668|url-status=dead}}</ref>. Gigafactory Texas zavodınıń qurılısı 2020-jılı iyun ayında baslandı<ref name="Lambert 2020-07-25">{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=July 25, 2020 |title=Watch Tesla start construction work at Gigafactory Texas in drone video |url=https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309232909/https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |archive-date=March 9, 2021 |access-date=August 24, 2020 |website=Electrek |language=en-US}}</ref>, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı aprel ayında baslandı<ref name="auto1">{{cite news |last1=Carlson |first1=Kara |title=Inside Elon's big, weird Austin party: Music, robots – and even a petting zoo |url=https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |access-date=April 9, 2022 |publisher=Austin American-Statesman |date=April 7, 2022 |archive-date=April 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409035616/https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jılı mart ayında Tesla 2025-jılı ashılatuǵın Gigafactory Mexico zavodı boyınsha jobaların járiyaladı<ref>{{cite news |last=Shakir |first=Umar |date=March 1, 2023 |title=Tesla confirms its next Gigafactory will be in Mexico |website=The Verge |url=https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |access-date=March 3, 2023 |archive-date=March 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303013849/https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |url-status=live }}</ref>, biraq onıń qurılısın baslaw keshiktirildi. [[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınıń]] basında, 2020-jılı mart ayında Tesla Kaliforniya shtatı hám Alameda okrugı belgilegen COVID sheklewleri sebepli Fremont zavodın japtı<ref>{{web deregi | bet =Tesla shuts down Fremont plant after mounting criticism | url =https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-fevral |website=CNET | sáne = 2020-jıl 24-mart | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ |url-status=live }}</ref>. Kaliforniya shtatı sheklewlerdi alıp taslaǵanda, al okrug alıp taslamaǵanda, Tesla okrugqa qarsı sudqa arza berdi hám 2020-jılı 11-mayda óndiristi qayta baslap jiberdi<ref>{{Cite news |last=Wong |first=Julia Carrie |date=May 11, 2020 |title=Elon Musk reopens California Tesla factory in defiance of lockdown order |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |access-date=February 2, 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |url-status=live }}</ref>. 2020-jılı 13-mayda okrug sheklewlerdi alıp tasladı, al Tesla óz arzasın qaytarıp aldı<ref>{{web deregi | familiya =Sandler | at =Rachel | sáne = 2020-jıl 20-may | bet =Tesla Drops Lawsuit Against Alameda County Over Factory Reopening | url =https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-fevral |website=Forbes | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ |url-status=live }}</ref>. Okrug hámeldarları menen kelispewshilikten keyin, 2021-jılı 1-dekabrde Tesla óziniń yuridikalıq bas keńsesin Gigafactory Texas zavodına kóshirdi<ref>{{web deregi | familiya =Hull| at =Dana| sáne = 2021-jıl 1-dekabr | bet =Tesla Makes It Official, Marking Headquarters Move to Texas| url =https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-dekabr | baspaxana =Bloomberg L.P.| arxivsáne = 2021-jıl 1-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211201221909/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas|url-status=live}}</ref><ref name="Castillo-2021">{{web deregi | familiya =del Castillo | at =Amanda | sáne = 2021-jıl 7-oktyabr | bet =Elon Musk says Tesla will move Palo Alto headquarters to Austin | url =https://abc7news.com/11096209/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211007230244/https://abc7news.com/11096209/ | arxivsáne = 2021-jıl 7-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-oktyabr |website=ABC7 San Francisco | til =en}}</ref>. Degen menen, Tesla Palo-Alto qalasındaǵı burınǵı bas keńse imaratın paydalanıwdı dawam ettirdi hám keyingi eki jıl ishinde Kaliforniyadaǵı iskerligin ádewir keńeytti. 2022-jılı kompaniya Kaliforniya shtatınıń Leytrop qalasında Megapack batareyaların islep shıǵaratuǵın Megafactory zavodın ashtı<ref>{{web deregi | familiya =Alamalhodaei| at =Aria| sáne = 2021-jıl 23-sentyabr | bet =Tesla's battery-manufacturing 'Megafactory' breaks ground in California| url =https://techcrunch.com/2021/09/23/teslas-battery-manufacturing-megafactory-breaks-ground-in-california/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 22-oktyabr |website=TechCrunch| til =en-US}}</ref>. Al 2023-jılı fevral ayında Palo-Alto qalasında iri global injenerlik bas keńsesin dúzetuǵının járiyaladı. Ol burın [[Hewlett-Packard|Hewlett Packard]] kompaniyasına tiyisli bolǵan korporativ kampusqa kóshti<ref name="LA-Times-2023-02-23">{{Cite news |last1=Hull |first1=Dana |last2=Breslau |first2=Karen |date=February 23, 2023 |title=Newsom, Musk dedicate former HP headquarters in Palo Alto to Tesla engineers |url=https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |access-date=February 26, 2023 |website=Los Angeles Times |agency=Bloomberg |language=en-US |archive-date=February 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226064644/https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |url-status=live }}</ref>. 2021-jıldıń basında Tesla 1,5&nbsp;mlrd dollarlıq bitkoin satıp alıp, bul kriptovalyutanıń iri investorına aylandı. 2021-jılı 24-martta kompaniya AQSH-ta avtomobil satıp alıw ushın tólem retinde bitkoin qabıl ete basladı<ref>{{web deregi | familiya =Porter| at =Jon| sáne = 2021-jıl 24-mart | bet =You can now buy a Tesla with bitcoin in the US| url =https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-may |website=The Verge| til =en| arxivsáne = 2021-jıl 14-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210514052408/https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk|url-status=live}}</ref>. Biraq 49 kúnnen keyin kompaniya bitkoin arqalı tólemlerdi toqtattı. Buǵan bitkoin óndiriw qazılma janılǵılardı tutınıwǵa úles qosadı degen táshwish sebep boldı, al bul kompaniyanıń turaqlı energiyaǵa ótiwdi xoshametlew missiyasına qarama-qarsı keledi<ref>{{Cite news |title=Tesla will no longer accept Bitcoin over climate concerns, says Musk |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-57096305 |date=May 13, 2021 |access-date=May 13, 2021 |archive-date=May 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531102821/https://www.bbc.com/news/business-57096305 |url-status=live }}</ref>. Bul járiyalawdan keyin bitkoinniń bahası shama menen 12%-ke tómenledi<ref>{{cite news|last=Iyengar|first=Rish|date=May 13, 2021|title=Bitcoin drops around 12% after Elon Musk tweets that Tesla will not accept it as payment|url=https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|access-date=May 13, 2021|publisher=CNN|archive-date=May 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513025226/https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|url-status=live}}</ref>. Keyin Mask bitkoin qazıp alıwshılardıń keminde 50% taza energiya qollanatuǵını tastıyıqlansa, Tesla bitkoin arqalı tólemlerdi qayta tiklewin atap ótti. Keyinirek bul kórsetkishke erisilgenine qaramastan, Tesla bitkoin qabıl etiwge qaytpadı<ref>{{web deregi | familiya =Newburger | at =Emma | sáne = 2021-jıl 13-iyun | bet =Musk says Tesla will accept bitcoin again as crypto miners use more clean energy | url =https://www.cnbc.com/2021/06/13/musk-tesla-will-accept-bitcoin-when-miners-use-clean-energy.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-iyul |website=CNBC | til =en}}</ref>. 2022-jılı iyul ayına shekem Tesla kriptovalyuta kompaniyanıń paydalılıǵına zıyan keltirip atırǵanın aytıp, óziniń bitkoin aktivleriniń shama menen 75%-in zıyan menen sattı<ref>{{Cite news |date=July 21, 2022 |title=Elon Musk's Tesla sells most of its Bitcoin holdings |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62246367 |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721002059/https://www.bbc.com/news/business-62246367 |url-status=live }}</ref>. 2023-jıl may ayınan 2024-jıl fevral ayına shekem Arqa Amerikanıń derlik barlıq iri elektr avtomobili islep shıǵarıwshıları 2025-jılǵa shekem óz avtomobillerinde Tesla kompaniyasınıń North American Charging Standard (Arqa Amerika zaryadlaw standartı) adapterlerine ótiw jobaların járiyaladı. Bul Tesla ushın turaqlı hám qaytalanatuǵın tabıs deregi boladı dep kútilmekte<ref name=":12">{{Cite magazine |last=Marshall |first=Aarian |date=February 13, 2024 |title=Tesla Wins EV Charging! Now What? |url=https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |access-date=April 3, 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-date=April 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403143405/https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jılı noyabr ayında Tesla Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarılǵan Cybertruck avtomobilin jetkerip bere basladı<ref>{{web deregi | familiya =Hawkins | at =Andrew J. | sáne = 2023-jıl 30-noyabr | bet =Tesla Cybertruck delivery event: Elon Musk hands over the first trucks to customers | url =https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live | qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-fevral |website=The Verge | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 3-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240203163415/https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live |url-status=live }}</ref>. 2024-jılı aprel ayında kompaniya xızmetkerleriniń 10%-in jumıstan qısqartatuǵının járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=April 15, 2024 |title=Tesla lays off 'more than 10%' of its global workforce |url=https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |access-date=April 15, 2024 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=April 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415140553/https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |url-status=live }}</ref>. Iyun ayında kompaniya óziniń yuridikalıq dizimge alınǵan ornın Delaver shtatınan Texas shtatına kóshirdi<ref>{{Cite news |date=June 14, 2024 |title=Your Evening Briefing: Elon Musk Officially Shifts Tesla's Incorporation to Texas After Vote |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2024-06-14/bloomberg-evening-briefing-elon-musk-moves-tesla-incorporation-to-texas |access-date=September 24, 2024 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref>. Oktyabr ayında kompaniya eki avtonom avtomobildiń — Cybercab hám Robovan avtomobilleriniń koncept versiyasın tanıstırdı. Kompaniya ekewiniń de Tesla Network dep atalatuǵın Tesla taksi shaqırıw xızmetiniń ajıralmas bólegi bolatuǵının túsindirdi<ref name="bb20241011">{{Cite news |date=October 11, 2024 |title=Musk Shows Tesla Cybercab, Sees Sub-$30,000 Cost and 2026 Production |url=https://www.msn.com/en-us/autos/other/musk-shows-tesla-cybercab-sees-sub-30000-cost-and-2026-production/ar-AA1s4ROh |access-date=October 11, 2024 |work=Bloomberg News}}</ref><ref name="verge20241010">{{Cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |url=https://www.theverge.com/2024/10/10/24267158/tesla-van-robotaxi-autonomous-price-release-date |title=Tesla's robovan is the surprise of the night |work=The Verge |date=October 10, 2024}}</ref>. Bul keleshektegi xızmet haqqında kompaniya aldın 2019-jılı da aytqan edi<ref name=trati20190422>{{cite news |last=Alvarez|first=Simon |date=April 22, 2019 |title=Tesla outlines plan for 'Robotaxi' ride-sharing service |url=https://www.teslarati.com/tesla-network-robotaxi-fleet-details-elon-musk/ |access-date=November 4, 2024 |work=Car and Driver}}</ref>. 2024-jılı dekabr ayında Delaver shtatınıń sudı Masktıń Tesla kompaniyasınan alatuǵın 56 mlrd dollarlıq miynet haqı paketin biykarladı. Sud bul paket kompaniyanıń direktorlar keńesi tárepinen tiyisli túrde tastıyıqlanbaǵan dep esapladı. Bul sheshim Tesla akcionerleriniń sud talabı tiykarında qabıl etildi. Akcionerler bul sıylıq haqı artıqsha ekenin hám nátiyjelilik kórsetkishlerine sáykes kelmeytuǵının aytqan edi<ref>{{web deregi | familiya =Josefs | at =Adam | sáne = 2024-jıl 9-dekabr | bet =Delaware court rejects Elon Musk's pay package | url =https://www.killerstartups.com/delaware-court-rejects-elon-musks-pay-package/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-dekabr |website=KillerStartups | til =en-US}}</ref>. 2025-jılı fevral ayına shekem Tesla kompaniyasınıń akciya bahası hám Evropadaǵı satıwları úlken dárejede tómenledi. Bunıń sebebi kóbinese Masktıń siyasiy iskerligi menen baylanıstırıldı<ref>{{Cite news |last1=Eddy |first1=Melissa |last2=Ewing |first2=Jack |date=March 5, 2025 |title=Tesla Sales Slump in Europe as Anger Toward Elon Musk Grows |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307003916/https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-status=live |issn=0362-4331 }}</ref>. Sorawnamalar Masktıń AQSH Prezidenti [[Donald Tramp]] hám onıń Mámleketlik basqarıw nátiyjeliligi departamenti (DOGE) menen baylanısları Tesla haqqındaǵı pikirlerdiń tómenlewi menen kúshli baylanıslı ekenin kórsetti<ref>{{Cite news |last=Hawkins |first=Eleanor |date=February 27, 2025 |title=Investors question whether Musk's X and DOGE ties are hurting Tesla |work=Axios |url=https://www.axios.com/2025/02/27/tesla-stock-musk-doge-social-presence |access-date=March 8, 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Cerullo |first=Megan |editor-first=Aimee |editor-last=Picchi |date=February 26, 2025 |title=As Elon Musk takes a leading role with DOGE, some Tesla customers are rethinking their allegiance |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301042408/https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |url-status=live }}</ref>. Bul baylanıslar Tesla dúkanları menen zaryadlaw stanciyalarında kóplegen narazılıq akciyalarına, vandalizmge, atıslarǵa hám órtewlerge sebep boldı<ref>{{Cite news |last=Lavietes |first=Matt |date=March 8, 2025 |title=Tesla facilities face wave of attacks as Elon Musk delves into politics |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/tesla-facilities-face-wave-attacks-elon-musk-delves-politics-rcna195458 |access-date=March 8, 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Verma |first1=Pranshu |last2=Thadani |first2=Trisha |date=March 8, 2025 |title=Anger at Elon Musk turns violent with molotov cocktails and gunfire at Tesla lots |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/03/08/elon-musk-tesla-protest-violence-vandalism/ |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |issn=0190-8286 }}</ref>. 7-martqa shekem Mask Tramp administraciyasına qosılǵannan berli Tesla akciyaları izbe-iz jeti hápte boyı hár hápte tómenledi. Bul Tesla kompaniyasınıń ashıq akcionerlik jámiyet bolǵan 15 jıllıq tariyxındaǵı eń uzaq tómenlew dáwiri boldı<ref>{{Cite news |last=Kolodny |first=Lora |date=March 7, 2025 |title=Tesla shares have declined every week since Elon Musk went to Washington |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2025/03/07/tesla-shares-declined-every-week-since-elon-musk-went-to-washington.html |access-date=March 29, 2025 }}</ref>. 29-martta pútkil dúnya boyınsha Tesla kompaniyasına qarsı 200-den aslam narazılıq akciyası ótkerildi<ref>{{Cite news |last1=Kerr |first1=Dara |last2=Helmore |first2=Edward |date=March 29, 2025 |title=Protests hit Tesla dealerships across the world in challenge to Elon Musk |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/29/tesla-protests-elon-musk-doge |access-date=March 29, 2025 }}</ref>. 2025-jılı iyul ayında Tesla óz avtomobillerine [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] (JI) chatbotı Grok-tı qosatuǵın programmalıq támiynat jańalanıwın shıǵardı. Bul jańalanıw avtomobil ishinde [[chatbot]] funkciyasın usınadı, biraq Grok-qa avtomobil funkciyaların basqarıw múmkinshiligin bermeydi<ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 13-iyul | bet =Great, Grok is in cars now too | url =https://www.engadget.com/ai/great-grok-is-in-cars-now-too-202153874.html | qaralǵan sáne = 2025-jıl 14-iyul |website=Engadget | til =en-US}}</ref>. Sol ayda Tesla Hindstandaǵı birinshi kórgizbe salonın Mumbay qalasınıń Bandra-Kurla kompleksinde ashtı hám onda birinshi usınıs retinde Model Y avtomobilin kórsetti<ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 15-iyul | bet =Tesla opens first showroom in India after years of negotiations | url =https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/tesla-opens-first-showroom-in-india-after-years-of-negotiations-marking-strategic-entry-starting-with-rs-60-lakh/articleshow/122484028.cms |website=Times of India}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 15-iyul | bet =Tesla debuts in India with upscale showroom launch in Mumbai | url =https://apnews.com/article/5699547c6b70fefa9cc19b3f90c85217 |website=AP News}}</ref>. Avgust ayında Tesla Qıtaydaǵı modellerine [[DeepSeek]] hám ByteDance kompaniyasınıń Doubao JI modellerin qostı. Grok ornatılǵan avtomobillerden ayırmashılıǵı, Tesla kompaniyasınıń Qıtaydaǵı avtomobillerindegi JI chatbot wazıypasın atqarıwdan basqa, avtomobil funkciyaların basqarıw ushın da qollanılıwı múmkin<ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 23-avgust | bet =Tesla upgrades EV voice assistant system with AI from DeepSeek and ByteDance | url =https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3322813/tesla-upgrades-ev-voice-assistant-system-ai-deepseek-and-bytedance |website=South China Morning Post| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 22-avgust | bet =Tesla integrates Deepseek and Doubao AIs inside cars in China | url =https://electrek.co/2025/08/22/tesla-integrates-deepseek-doubao-ais-inside-cars-china/ |website=Electrek| til =en}}</ref>. 2025-jılı dekabr ayında Tesla kompaniyasınıń Ullı Britaniyadaǵı avtomobil dizimge alıwları ótken jıldıń usı dáwirine salıstırǵanda 29%-ten aslamǵa tómenledi. Ullı Britaniyadaǵı satıwlar da ótken jılǵa salıstırǵanda 8,9%-ke tómenledi<ref>{{web deregi | sáne = 2026-jıl 6-yanvar | bet =Tesla UK car sales slump 29% as Chinese brands gain ground | url =https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-uk-car-sales-slump-29-december-competition-heats-up-data-shows-2026-01-06/ |website=Reuters}}</ref>. 2026-jılı yanvar ayında eki kompaniya da 2025-jıldıń tolıq jılı boyınsha jetkerip beriw kórsetkishlerin járiyalaǵannan keyin, dúnyadaǵı eń iri batareyalı elektr avtomobili islep shıǵarıwshı ataǵı Qıtaylı báseki — BYD kompaniyasına ótti (BEV satıwları: 2 256 714 hám 1 636 129)<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/business/story/2026-01-02/tesla-dethroned-as-worlds-largest-ev-maker|title=Tesla dethroned as the world's top EV maker|first=Caroline|last=Petrow-Cohen|work=Los Angeles Times|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}</ref>. 2026-jılı 28-yanvarda Mask Tesla 2026-jıldıń ekinshi shereginde Optimus robotın islep shıǵarıwǵa itibar qaratıw ushın Model S hám Model X avtomobillerin islep shıǵarıwdı toqtatatuǵının ayttı<ref>{{web deregi | familiya =Hawkins | at =Andrew J. | sáne = 2026-jıl 28-yanvar | bet =Tesla discontinuing Model S and Model X to make room for robots | url =https://www.theverge.com/transportation/869872/tesla-model-s-model-x-discontinue-optimus-robot-factory | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-yanvar |website=The Verge | til =en-US}}</ref>. 2026-jılı mart ayında Ilon Mask Tesla hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proektin tanıstırdı. Bul proekt joqarı dárejeli navigator wazıypasın atqaratuǵın xAI kompaniyasınıń Grok [[Úlken til modeli|úlken til modelin]] Tesla islep shıqqan JI agenti menen biriktiredi. Bul agent real waqıt rejiminde kompyuter ekranınıń videosın hám klaviatura menen tıshqansha háreketlerin qayta isleydi<ref>{{web deregi | bet =Musk unveils joint Tesla-xAI project 'Macrohard', eyes software disruption | url =https://www.channelnewsasia.com/business/musk-unveils-joint-tesla-xai-project-macrohard-eyes-software-disruption-5987301 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 12-mart |website=CNA | til =en}}</ref>. 2026-jılı 21-martta SpaceX Tesla, SpaceX hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proekti — Terafab proektin járiyaladı. Bul iri yarımótkizgishler óndiriw proekti bolıp, ol vertikal integraciyalanǵan «mega-fabrikanı» qurıwǵa tiykarlanǵan. Bul fabrika jılına bir teravatttan (bir trillion vatt) aslam [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] esaplaw quwatın óndiriwge arnalǵan. Ol jetilisken logikalıq chiplerdi, [[Kompyuter yadı|yad modullerin]] hám qaplaw texnologiyaların óz ishine aladı<ref name=th20260322>{{cite news |title=Elon Musk unveils $20 billion 'TeraFab' chip project to make chips, memory, and package processors all under one roof — targets a terawatt of annual compute |url=https://www.tomshardware.com/tech-industry/elon-musk-formally-launches-20-billion-terafab-chip-project |work=Tom's Hardware |date=22 March 2026 |access-date=22 March 2026}}</ref><ref name=sx20260321>{{cite news |title=SpaceX Terafab announcement |url=https://x.com/i/broadcasts/1yKAPMzlvgWxb |publisher=SpaceX |date=21 March 2026}}</ref><ref name=bi20260321>{{cite news |title=Why Tesla's Terafab Might Be Elon Musk's Biggest Challenge Yet |url=https://www.businessinsider.com/tesla-terafab-chip-factory-launch-elon-musk-biggest-challenge-2026-3 |work=Business Insider |date=21 March 2026}}</ref>. 2026-jılı 29-sentyabrde Tesla 30 mlrd dollarlıq kredit kelisimlerin dúzdi. Házirgi waqıtta kompaniya 2026-jılı bul qarjıdan paydalanıwdı jobalastırmaydı<ref>{{Cite news |date=2026-09-29 |title=Tesla lines up $30 billion credit lines as capex, AI push accelerate |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-lines-up-30-billion-credit-lines-capex-robotaxi-push-accelerate-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref>. == Avtomobil ónimleri == 2026-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla tórt avtomobil modelin satadı: Model 3, Model Y, Semi hám Cybertruck. Tesla endi úsh avtomobil modelin usınbaydı: birinshi áwlad Roadster, Model S hám Model X. Tesla ekinshi áwlad Roadster hám Cybercab avtomobilleri boyınsha jobaların járiyaladı, sonday-aq Robovan avtomobiliniń koncepciyasın kórsetti. === Satıwdaǵı ónimler <span class="anchor" id="Vehicles"></span>=== ==== Model 3 ==== {{Main|Tesla Model 3}} [[Fayl:Tesla Model 3 (2023) IMG 9488 (cropped).jpg|thumb|Tesla Model 3]] Model 3 — fastbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı yamasa artqı dvigatelli artqı privodlı orta ólshemli avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model S sedanına qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model 3 prototipi dáslep 2016-jılı kórsetildi hám bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı<ref name="Hull 2016">{{cite news |last=Hull |first=Dana |date=April 7, 2016 |title=Tesla Says It Received More Than 325,000 Model 3 Reservations |publisher=Bloomberg L.P. |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |access-date=April 16, 2016 |archive-date=April 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407192859/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |url-status=live }}</ref>. Onı jetkerip beriw 2017-jılı iyul ayında baslandı<ref name="Tesla4Q2016final">{{web deregi | sáne = 2017-jıl 22-fevral | bet =Tesla Fourth Quarter & Full Year 2016 Update| url =http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf|url-status=dead| arxivurl =https://web.archive.org/web/20170223212145/http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf| arxivsáne = 2017-jıl 23-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-fevral |work=Tesla Inc.|location=Palo Alto}} ''Production totaled 24,882 vehicles in 4Q 2016 and vehicle deliveries totaled 22,252 units. No breakdown by model was provided.''</ref>. Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı<ref name="Top20Global2020">{{web deregi | familiya =Jose | at =Pontes | sáne = 2021-jıl 2-fevral | bet =Global Top 20 – December 2020 | url =http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html | qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-fevral | baspaxana =EVSales.com | arxivsáne = 2021-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210202225647/http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html |url-status=live }} "Global sales totaled 3,124,793 plug-in passenger cars in 2020, with a BEV to PHEV ratio of 69:31, and a global market share of 4%. The world's top-selling plug-in car was the Tesla Model 3 with 365,240 units delivered, and Tesla was the top-selling manufacturer of plug-in passenger cars in 2019 with 499,535 units, followed by VW with 220,220."</ref><ref name="GlobalTopEVs2021">{{web deregi | familiya =Jose | at =Pontes | sáne = 2022-jıl 30-yanvar | bet =World EV Sales – Tesla Model 3 Wins 4th Consecutive Best Seller Title in Record Year | url =https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-fevral | baspaxana =CleanTechnica | arxivsáne = 2022-jıl 6-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220206013050/https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ |url-status=live }} "The top 3 global best selling plug-in electric cars in 2021 were the Tesla Model 3 (500,713), the Wuling Hongguang Mini EV (424,138), and the Tesla Model Y (410,517)"</ref>, al onıń ulıwma satıwları 2021-jılı iyun ayında 1&nbsp;millionnan astı<ref name="1miModel3">{{web deregi | familiya =Shahan | at =Zachary | sáne = 2021-jıl 26-avgust | bet =Tesla Model 3 Has Passed 1 Million Sales | url =https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ | qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-avgust | baspaxana =CleanTechnica | arxivsáne = 2021-jıl 4-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210904115030/https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jılı sentyabr ayında avtomobil sırtqı kórinisi hám salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti. ==== Model Y ==== {{Main|Tesla Model Y}} [[Fayl:Tesla Model Y (2025) MYLE Festival 2025 DSC 9565.jpg|thumb|Tesla Model Y]] Model Y — 5 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, bir dvigatelli artqı privodlı yamasa eki dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli krossover-jol tańlamas avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model X jol tańlamas avtomobiline qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model Y prototipi dáslep 2019-jılı mart ayında kórsetildi<ref name="electrek-2019-03-14">{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=March 15, 2019 |title=Tesla unveils Model Y electric SUV with 300 miles range and 7-seats |url=https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315055454/https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |archive-date=March 15, 2019 |access-date=March 15, 2019 |website=Electrek |language=en-US}}</ref>, al onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı<ref name="Dow 2020">{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=March 13, 2020 |title=Tesla Model Y specs: we finally know how big it is |work=electrek.co |url=https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |access-date=March 14, 2020 |archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022020842/https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |url-status=live }}</ref>. Model Y bólimleriniń shama menen 75 procenti Model 3 penen ulıwma edi<ref name=":3">{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=April 8, 2020 |title=Tesla Model Y teardown: shows some great improvements over Model 3 despite sharing 75% of parts |url=https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |access-date=October 28, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=February 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205060739/https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jıldıń birinshi sheregide Model Y satıw boyınsha Toyota Corolla avtomobilinen ozıp, dúnyada eń kóp satılǵan avtomobil boldı. Ol bul ataqqa iye bolǵan birinshi elektr avtomobili edi<ref>{{Cite news |last=Munoz |first=Juan Felipe |date=May 25, 2023 |title=Tesla Model Y Was The World's Best-Selling Car In Q1 2023 |work=Motor1 |url=https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |access-date=May 26, 2023 |archive-date=May 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525191111/https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |url-status=live }}</ref>. ==== Semi ==== {{Main|Tesla Semi}} [[Fayl:The Tesla Semi Truck (40705940423).jpg|thumb|Tesla Semi prototipi]] Tesla Semi — Tesla, Inc. kompaniyasınıń úsh dvigatelli, artqı privodlı 8-klass júk tartqısh mashinası. Tesla kompaniyasınıń málim etiwinshe, Semi ádettegi dizel júk tartqıshına qaraǵanda shama menen úsh ese kúshlirek hám onıń júriw aralıǵı {{convert|500|mile|km|abbr=out|round=50}}<ref name=yahooNews20221205>{{Cite news |last1=Subramanian |first1=Pras |date=December 2, 2022 |title=Tesla Semi unveiled with tri-motor setup, megawatt charging tech |url=https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |access-date=December 5, 2022 |publisher=Yahoo! Finance |language=en-US |archive-date=December 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204233255/https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |url-status=live }}</ref>. Eki prototip júk mashinası dáslep 2017-jılı noyabr ayında kórsetildi, al birinshi jetkerip beriwler 2022-jılı 1-dekabrde PepsiCo kompaniyasına ámelge asırıldı<ref name=engadget20221202>{{cite news |url=https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |title=Tesla finally delivers its first production Semi |first1=A. |last1=Tarantola |work=Engadget |date=December 1, 2022 |access-date=December 2, 2022 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131081212/https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |url-status=live }}</ref>. Iri kólemli islep shıǵarıw 2026-jılı 29-aprelde baslandı<ref>{{web deregi | sáne = 2026-jıl 30-aprel | bet =Seven years late, the Tesla Semi finally rolls off the production line | url =https://www.the-independent.com/tech/tesla-semi-truck-delay-musk-b2967876.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 30-aprel |website=The Independent | til =en}}</ref>. ==== Cybertruck ==== {{Main|Tesla Cybertruck}} [[Fayl:2024 Tesla Cybertruck Foundation Series IMG 0576.jpg|thumb|Tesla Cybertruck]] Cybertruck — tolıq ólshemli pikap. Ol dáslep 2019-jılı noyabr ayında járiyalandı. Bir neshe ret keshiktirilgennen keyin, onı sınaq retinde islep shıǵarıw 2023-jılı iyul ayında baslandı, al jetkerip beriw 2023-jılı 30-noyabrde baslandı. Úsh modeli usınıladı: artqı privodlı, eki dvigatelli tolıq privodlı hám úsh dvigatelli tolıq privodlı. Modelge qarap EPA bahalawı boyınsha olardıń júriw aralıǵı {{convert|320-340|mi|km|round=10|abbr=out|lk=|sp=us}}. Boyalmaǵan tat baspaytuǵın polattıń tegis listlerinen islengen júk mashinasınıń sırtqı dizaynı ǴXQ tárepinen júdá qarama-qarsı pikirler menen qabıl etildi<ref>{{Cite news|date=November 22, 2019|title=Shattered glass: Futuristic design questioned after Tesla Cybertruck launch|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|access-date=May 13, 2020|archive-date=August 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808120546/https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Ricker| at =Thomas| sáne = 2019-jıl 22-noyabr | bet =Elon Musk's Cybertruck is here, and so are the jokes| url =https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design| qaralǵan sáne = 2020-jıl 13-may |website=The Verge| til =en| arxivsáne = 2020-jıl 11-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201111224641/https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first=Matt|last=McFarland|title=Tesla's Cybertruck has become the butt of every internet joke|url=https://www.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|access-date=May 13, 2020|publisher=CNN|date=November 22, 2019|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023715/https://edition.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|url-status=live}}</ref>. Dáslep Tesla Cybertruck avtomobilin jılına 250 000-nan aslam dana islep shıǵarıwdı jobalastırǵan edi, biraq 2025-jıldaǵı jaǵday boyınsha kompaniya jılına tek shama menen 20 000 dana satıp atır<ref>{{web deregi | familiya =Wilkins | at =Catherine | sáne = 2025-jıl 17-iyul | bet =New Tesla report reveals staggering extent of automaker's problems with Cybertruck: 'The final product was disappointing' | url =https://www.thecooldown.com/green-business/tesla-cybertruck-sales-analysis-shrinking/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 19-iyul |website=The Cool Down | til =en-US}}</ref>. === Islep shıǵarılıp atırǵan, biraq ele satıwǵa shıqpaǵan ónimler === ==== Cybercab ==== {{Main|Tesla Cybercab}} [[Fayl:Tesla_Cybercab_-_Berlin_2024.jpg|thumb|Tesla Cybercab prototipi]] Tesla Cybercab avtomobilin úshinshi tárep operatorlarına satıw múmkinshiligin úyreniw boyınsha ilajlar kórdi<ref>{{web deregi | familiya =Korosec | at =Kirsten | sáne = 2026-jıl 3-sentyabr | bet =Tesla is asking people if they want to buy and run Cybercab fleets | url =https://techcrunch.com/2026/09/03/tesla-is-asking-people-if-they-want-to-buy-and-run-cybercab-fleets/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-sentyabr |website=TechCrunch | til =en-US}}</ref>. === Koncept avtomobiller === ==== Roadster (ekinshi áwlad) ==== {{Main|Tesla Roadster (ekinshi áwlad)}} [[Fayl:NextGenTeslaRoadster (cropped).jpg|thumb|Tesla Roadster prototipi]] 2017-jılı 16-noyabrde Tesla ekinshi áwlad Roadster avtomobilin tanıstırdı. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń {{Convert|200|kWh|adj=on}} batareya blokı menen júriw aralıǵı {{Convert|620|mi}} bolıwı, {{Convert|0–60|mph}} tezlikke 1,9 sekundta, al {{Convert|0–100|mph|abbr=on}} tezlikke 4,2 sekundta jetiwi kerek edi<ref>{{web deregi | sáne = 2017-jıl 17-noyabr | bet =Tesla Roadster is back: 0–60 in 1.9 seconds, 620-mile range | url =https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range | qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-aprel |website=Green Car Reports | til =en | arxivsáne = 2020-jıl 1-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201001075817/https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range |url-status=live }}</ref>. Onıń maksimal tezligi {{convert|250|mph|abbr=on}}-dan joqarı bolıwı kerek edi. «SpaceX paketi» suwıq gaz reaktiv dvigatellerin óz ishine alıwı kerek edi<ref name="Gibbs">{{cite news |last=Gibbs |first=Samuel |date=November 17, 2017 |title=Tesla Roadster: nine things we know about the 'smackdown to gasoline cars' |newspaper=The Guardian |location=UK |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |access-date=June 23, 2018 |archive-date=November 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117132834/https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |url-status=live }}</ref>. Avtomobilde úsh elektr dvigateli bolıp, olar tolıq privodtı hám burılıslarda aylanıw momentin bólistiriwdi (torque vectoring) támiyinlewi kerek edi<ref name="Gibbs" />. Baslanǵısh bahası 200 000 dollar dep belgilendi<ref name="Gibbs" />. Dáslep 2020-jılı jetkerip beriliwi jobalastırılǵan avtomobil bir neshe ret keshiktirildi. 2024-jılı iyul ayında Mask Roadster avtomobilin islep shıǵarıw 2025-jılı baslanıwı kerek ekenin ayttı<ref name="Lassa 2024">{{Cite news |last=Lassa |first=Todd |date=July 24, 2024 |title=Tesla Still Talking Up Roadster, a Cheaper Model, and Robotaxis |url=https://www.autoweek.com/news/a61687963/tesla-robotaxi-coming-roadster-entry-model/ |access-date=July 25, 2024 |work=Autoweek}}</ref>. Seriyalı versiyanı tanıstırıw da bir neshe ret keyinge qaldırıldı, sonıń ishinde 2026-jılǵı 1-oktyabrge belgilengen ilaj awır hawa rayı sebepli biykar etildi<ref name="OKane2026">{{cite news |last=O'Kane |first=Sean |date=October 15, 2026 |title=Tesla reveals SpaceX-powered Roadster that flies and falls with style |url=https://techcrunch.com/2026/10/15/tesla-reveals-spacex-powered-roadster-that-flies-and-falls-with-style/ |work=TechCrunch |access-date=October 15, 2026}}</ref>. 2026-jılı 15-oktyabrde Texas shtatınıń Ueyko qalası qasında ótkerilgen ilajda Tesla qayta joybarlanǵan, múyeshlirek eki orınlı kuzovqa iye Roadster avtomobilin kórsetti. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń dizaynı SR-71 hám F-35 samolyotlarınan ilham alǵan<ref name="OKane2026" /><ref name="DaSilva2026">{{cite news |last=DaSilva |first=Amber |date=October 15, 2026 |title=Tesla Roadster Re-Reveal Promises New Design, Flight, Production In 2028 |url=https://www.jalopnik.com/2288450/tesla-roadster-rereveal-new-design-production-plans-for-flying-car/ |work=Jalopnik |access-date=October 15, 2026}}</ref>. Tesla úsh komplektaciyanı járiyaladı: sorıw arqalı jerge basıw kúshin payda etiw ushın ventilyatorlardı qollanatuǵın Performance; artqa qaraǵan suwıq gaz reaktiv dvigatellerin qosatuǵın Thrust; hám tek shaqırıw arqalı satılatuǵın, qısılǵan hawa rezervuarlarınan azıqlanatuǵın 10 reaktiv dvigatelli bir orınlı Rocket versiyası. Ishinde hesh kim joq demonstraciyalarda avtomobiller tóńkerilgen pandus boyınsha júrdi hám reaktiv dvigatelleri járdeminde basqa avtomobillerdiń ústinen sekirip ótti<ref name="OKane2026" /><ref name="DaSilva2026" />. Tesla júriw aralıǵın {{convert|300|mi}}, maksimal tezligin {{convert|230|mph|abbr=on}}-dan joqarı hám 0–60&nbsp;mph tezlikke jetiw waqtın 0,81 sekund dep málimledi, biraq tezleniw kórsetkishi ǵárezsiz túrde tastıyıqlanbadı<ref name="OKane2026" /><ref name="DaSilva2026" />. Mask islep shıǵarıw 2028-jılı baslanatuǵının ayttı. Tesla Performance ushın 50 000 dollar hám Thrust ushın 250 000 dollar muǵdarında bronlawdı qayta ashtı, biraq bahasın járiyalamadı<ref name="OKane2026" />. ====Tesla keyingi áwlad avtomobili==== {{Main|Tesla keyingi áwlad avtomobili}} Tesla keyingi áwlad avtomobili — járiyalanǵan batareyalı elektr platforması. Ol kompaniyanıń úshinshi platforması boladı. Bul platforma tiykarındaǵı avtomobiller 2025-jılǵa shekem shıǵıwı kútilmegen edi<ref name=forbes20230107>{{cite news |title=Tesla Next Generation Platform: Everything We Know So Far |url=https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |last=Morris |first=James |work=Forbes |date=January 7, 2023 |access-date=March 13, 2023 |archive-date=March 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313230415/https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |url-status=live }}</ref>. 2024-jılı iyul ayında Mask bul platforma 2025-jıldıń birinshi yarımında qoljetimli bolıwı kerek ekenin ayttı<ref name="Lassa 2024" />. ==== Robovan ==== {{Main|Tesla Robovan}} Tesla Robovan — Tesla keleshekte islep shıǵıwdı jobalastırıp atırǵan elektr avtonom furgon<ref name="tc20241010">{{cite news |date=October 10, 2024 |title=Elon Musk unveils the Robovan: the biggest surprise from Tesla's We, Robot event |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/elon-musk-unveils-the-robovan-the-biggest-surprise-from-tesla-s-we-robot-event/ar-AA1s4hW3 |access-date=October 24, 2024 |work=TechCrunch}}</ref>. 2024-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan bul avtomobil 20 jolawshıǵa shekem tasıwǵa arnap joybarlanbaqta<ref name="verge20241010"/>. === Islep shıǵarılıwı toqtatılǵan avtomobiller === ==== Roadster (birinshi áwlad) ==== {{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}} [[Fayl:2011-2012 Tesla Roadster convertible (24365020656).jpg|thumb|Dáslepki Roadster]] Birinshi áwlad Tesla Roadster<ref name="Sales0611">{{cite news|last=Woodyard|first=Chris|date=August 3, 2011|title=Tesla boasts about electric car deliveries, plans for sedan|work=USA Today|url=http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|access-date=October 4, 2011|archive-date=March 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309053119/http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|url-status=live}}</ref> — Lotus Elise shassisi tiykarında qayta qurılǵan eki orınlı sport avtomobili<ref>{{web deregi | sáne = 2005-jıl 11-iyul | bet =Supply Agreement for Products and Services – Lotus Cars Limited| url =https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|website=sec.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 8-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210108100543/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|url-status=live}}</ref>. Ol 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem islep shıǵarıldı. Roadster litiy-ion batareya elementlerin qollanǵan, avtomobil jollarında júriwge ruqsat etilgen birinshi seriyalı elektr avtomobili hám bir zaryadlawda {{convert|320|km|miles|abbr=out|round=10|order=flip}}-dan aslam júre alǵan birinshi seriyalı tolıq elektr avtomobili boldı. ==== Model S ==== {{Main|Tesla Model S}} [[Fayl:2018 Tesla Model S 75D.jpg|thumb|Tesla Model S]] Model S — liftbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı tolıq ólshemli avtomobil. Model S avtomobilin islep shıǵıw 2007-jılǵa shekem baslanǵan, al onı jetkerip beriw 2012-jılı iyun ayında baslandı. Model S eki iri dizayn jańalanıwınan ótti: birinshisi 2016-jılı aprel ayında bolıp, onda aldıńǵı bólimniń jańa dizaynı usınıldı, ekinshisi 2021-jılı iyun ayında bolıp, onda salon ózgertildi. Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı. 2018-jıl dekabr ayındaǵı jaǵday boyınsha 250 000-nan aslam avtomobil satıldı (sol waqıtta Tesla Model S hám Model X avtomobilleriniń islep shıǵarıw sanların biriktirdi). ==== Model X ==== {{Main|Tesla Model X}} [[Fayl:Tesla Model X 100D 1X7A6736.jpg|thumb|Tesla Model X]] Model X — 5, 6 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, eki yamasa úsh dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli lyuks krossover-jol tańlamas avtomobil. Artqı jolawshılar esikleri «sunqar qanatı» (falcon-wing) dizaynı boyınsha vertikal ashıladı. Model X prototipi dáslep 2012-jılı fevral ayında kórsetildi, al onı jetkerip beriw 2015-jılı sentyabr ayında baslandı<ref name="cnbc20150903">{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|title=Tesla Signature series Model X to begin delivery September 29|date=September 3, 2015|access-date=September 4, 2015|publisher=CNBC|agency=Reuters|archive-date=October 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130801/https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|url-status=live}}</ref>. Model X bólimleriniń shama menen 30 procenti Model S penen ulıwma. 2021-jılı iyun ayında avtomobil salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti. === Toqtatılǵan avtomobil funkciyaları === 2026-jıl 22-yanvardan baslap Tesla AQSH hám Kanadada jańa avtomobiller ushın tiykarǵı Autopilot aydawshıǵa járdem beriw funkciyasın rásmiy túrde toqtattı. Onıń ornına standart qáwipsizlik sisteması retinde tek Traffic Aware Cruise Control (jol qozǵalısın esapqa alatuǵın kruiz-kontrol) qaldı. Bul qádem kompaniyanıń jetilisken Full Self-Driving (FSD — tolıq avtonom basqarıw) sistemasına ótiwiniń bir bólegi. 2026-jıldıń 14-fevralınan baslap bul sistema tek aylıq abonement arqalı qoljetimli<ref>{{web deregi | url =https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-drops-autopilot-feature-us-canada-2026-01-23| bet =Tesla drops Autopilot in pivot to FSD subscription model in US, Canada |work=Reuters }}</ref>. == Xızmetler == === <span class="anchor" id="Improved connectivity"></span>Baylanıs xızmetleri === Tesla avtomobilleri «Standard Connectivity» (standart baylanıs) xızmeti menen birge jetkerip beriledi. Bul xızmet uyalı baylanıs arqalı navigaciyanı támiyinleydi. Tesla tólem tiykarında «Premium Connectivity» (premium baylanıs) xızmetine abonement usınadı. Bul xızmet navigaciyaǵa jol qozǵalısı haqqında real waqıttaǵı maǵlıwmatlardı hám sputnik kartaların, sonday-aq internette júriw hám media aǵımlardı kóriw múmkinshiliklerin qosadı<ref name="electrek_connectivity_2019">{{cite news |last=Lambert |first=Fred |date=December 7, 2019 |title=Tesla starts charging $10 a month for its 'premium connectivity' features |work=Electrek |url=https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |access-date=January 26, 2021 |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202143553/https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="Vehicle servicing"></span>Avtomobillerge xızmet kórsetiw === Tesla kompaniyasınıń strategiyası boyınsha avtomobillerge xızmet kórsetiw dáslep aralıqtan diagnostika hám ońlaw arqalı ámelge asırıladı. Eger máseleni aralıqtan sheshiw múmkin bolmasa, Tesla mobil texnikti jiberedi yamasa klientlerdi kompaniyaǵa tiyisli xızmet kórsetiw orayına baǵdarlaydı<ref>{{web deregi | sáne = 2019-jıl 21-mart | bet =Tesla Service Struggles To Keep Up With Sales Volume | url =https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-sentyabr |website=CleanTechnica | til =en-US | arxivsáne = 2020-jıl 12-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201112032817/https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Tesla Mobile Service |url=https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |access-date=September 1, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=January 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154032/https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |url-status=live }}</ref>. 2024-jıl oktyabr ayındaǵı jaǵday boyınsha, kompaniya pútkil dúnya boyınsha 1306 dúkan, kórgizbe salonı, xızmet kórsetiw, jetkerip beriw hám kuzov ońlawı orınlarına iye<ref name="Q3 2024 Shareholder Deck">{{web deregi | sáne = 2024-jıl 23-oktyabr | bet =Q3 2024 Shareholder Deck | url =https://digitalassets.tesla.com/tesla-contents/image/upload/IR/TSLA-Q3-2024-Update.pdf | qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-noyabr |website=Tesla, Inc. }}</ref>. Tesla avtomobillerge xızmet kórsetiwden payda tapqısı kelmeytuǵının aytqan. Al kópshilik avtomobil dilerleri ushın bul dástúrli túrde úlken payda deregi bolıp tabıladı<ref name="Yarrow 2014">{{Cite news |last=Yarow |first=Jay |date=March 12, 2014 |title=Watch Elon Musk Make An Emotional Speech About How Auto Dealers Are 'Perverting Democracy' To Destroy Tesla And Hurt Customers |language=en-US |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |access-date=July 21, 2021 |archive-date=July 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210721174226/https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |url-status=live }}</ref>. 2016-jılı Tesla hár qanday Tesla avtomobilin hár 12 500 milyada yamasa jılına bir ret, qaysısı aldın kelse, tekseriwden ótkeriwdi usınǵan. 2019-jıldıń basında qollanbaǵa «siziń Tesla avtomobilińizge jıllıq texnikalıq xızmet kórsetiw hám suyıqlıqlardı turaqlı almastırıw kerek emes» degen sózler kirgizildi. Onıń ornına tormoz suyıqlıǵına, kondicionerge, shinalarǵa hám hawa filtrlerine waqtı-waqtı menen xızmet kórsetiw usınıladı<ref name="Dent-2019">{{cite news |last=Dent |first=Steve |date=March 22, 2019 |title=Tesla drops annual servicing for 'as needed' repair model |work=Engadget |location=US |url=https://www.engadget.com/2019/03/22/tesla-annual-servicing-now-as-needed/ |access-date=August 18, 2019 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108013009/https://www.engadget.com/2019-03-22-tesla-annual-servicing-now-as-needed.html |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="Charging"></span>Zaryadlaw xızmetleri === ==== <span class="anchor" id="supercharger"></span>Supercharger tarmaǵı ==== {{Main|Tesla Supercharger}} Supercharger — Tesla kompaniyasınıń joqarı kernewli turaqlı tok penen isleytuǵın tez zaryadlaw qurılmaları ushın qollanatuǵın brend atı. ==== Mánzildegi zaryadlaw orınlarınıń tarmaǵı ==== [[Fayl:TeslaDestinationCharger.jpg|thumb|upright|Arqa Amerikadaǵı «Destination Charger» (mákan jayındaǵı zaryadlaw qurılması)]] Teslanıń «Destination Chargers» (mánzildegi zaryadlaw qurılmaları) tarmaǵı da bar. Olar Supercharger qurılmalarına qaraǵanda áste zaryadlaydı hám klientler bir neshe saat avtomobil qoyıp turatuǵın orınlarǵa, mısalı, miymanxanalarǵa, restoranlarǵa yamasa sawda oraylarına arnalǵan. Supercharger tarmaǵınan ayırmashılıǵı, mákan jaydaǵı zaryadlaw qurılmaları Tesla kompaniyasına tiyisli emes. Onıń ornına bul qurılmalardı múlk iyeleri ornatadı hám bahasın belgileydi<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=August 2, 2022 |title=Tesla enables paid charging at Destination Chargers, but there's a catch |url=https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |access-date=August 4, 2022 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=August 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804033551/https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |url-status=live }}</ref>. 2014-jılı tarmaq dáslep iske qosılǵanda, Tesla zaryadlaw úskenelerin biypul berdi hám ornatıw qárejetlerin tóledi. Eń iri jetkerip beriwshilerdiń biri — Hilton Worldwide miymanxanalar tarmaǵı. 2023-jılı ol Tesla menen 2025-jılǵa shekem Arqa Amerikadaǵı 2000 obektinde 20 000 zaryadlaw qurılmasın ornatıw boyınsha kelisim dúzgenin járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Laing |first=Keith |date=September 7, 2023 |title=Tesla to Supply Hilton Hotels With 20,000 EV Chargers by 2025 |work=Bloomberg News |url=https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |access-date=October 5, 2023 |archive-date=October 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005181456/https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="Insurance"></span>Qamsızlandırıw xızmetleri === Tesla 2017-jıldan baslap AQSH-ta óziniń avtomobil qamsızlandırıwın usınbaqta, al 2021-jıldan baslap Tesla Insurance Services, Inc. atı menen ǵárezsiz qamsızlandırıw agenti retinde jumıs isleydi. Bul xızmet 2017-jılı iyun ayında iri qamsızlandırıw kompaniyası — Amerika avtomobil associaciyası (AAA) Tesla avtomobilleriniń iyeleri ushın tariflerdi kótergennen keyin usınıldı. Buǵan bir esabattıń juwmaǵı sebep boldı: onda bul avtomobil islep shıǵarıwshınıń avtomobilleri sonday avtomobillerge qaraǵanda jiyirek apatqa ushıraytuǵını hám olardı ońlaw qımbatıraq ekeni anıqlanǵan edi<ref name="Glon-2017">{{web deregi | familiya =Glon | at =Ronan | sáne = 2017-jıl 4-iyun | bet =AAA raising insurance rates for Tesla owners | url =http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170606123925/http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html | arxivsáne = 2017-jıl 6-iyun | qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-iyun | baspaxana =Left Lane News}}</ref>. 2018-jılı Avtomobil jolları qáwipsizligi boyınsha qamsızlandırıw institutınıń (IIHS) maǵlıwmatlarına tiykarlanǵan izertlew bul juwmaqlardı tastıyıqladı<ref name="reuters1">{{cite news |last1=Barlyn |first1=Suzanne |last2=Mathias |first2=Tamara |date=August 28, 2019 |title=Tesla rolls out insurance in California |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |access-date=November 29, 2020 |archive-date=November 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107234740/https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |url-status=live }}</ref>. Kompaniyanıń aytıwınsha, ol óz avtomobillerin, texnologiyasın hám ońlaw qárejetlerin basqalarǵa qaraǵanda jaqsıraq túsinedi hám dástúrli qamsızlandırıw kompaniyalarınıń qosımsha tólemlerin joq ete aladı<ref name="Tesla Insurance Support">{{web deregi | bet =Tesla Insurance Support | url =https://www.tesla.com/support/insurance | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-avgust |website=Tesla, Inc. | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 18-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230818053623/https://www.tesla.com/support/insurance |url-status=live }}</ref>. Ruqsat etilgen shtatlarda kompaniya jeke bahalardı usınıw ushın hárbir avtomobildiń maǵlıwmatların qollanadı. Bul bahalar aldınǵı aydaǵı aydaw qáwipsizligi bahasına qarap artıwı yamasa azayıwı múmkin<ref name="Sully-2020">{{cite news |last=Sully |first=Evan |date=October 21, 2020 |title=Experts say Tesla's unique data-tracking abilities give it an advantage as Elon Musk looks to build a 'major insurance company' for Tesla owners |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |access-date=November 29, 2020 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201201859/https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |url-status=live }}</ref>. 2023-jıl yanvar ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla AQSH-tıń Arizona, Kaliforniya, Kolorado, Illinoys, Merilend, Minnesota, Nevada, Ogayo, Oregon, Texas, Yuta hám Virdjiniya shtatlarında qamsızlandırıw usınadı<ref>{{web deregi | bet =Tesla expands its own insurance based on real-time driver data to two more states – now in 10 states | url =https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-yanvar |website=electrek.co | til =en-US | arxivsáne = 2022-jıl 27-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220727033341/https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ |url-status=live }}</ref>. Sonday-aq kompaniya Tesla iyelerine tiyisli basqa markadaǵı avtomobiller ushın da qamsızlandırıw usınadı<ref name="Tesla Insurance Support" />. === <span class="anchor" id="Robotax"></span>Robotaxi === {{Main|Tesla Robotaxi}} Robotaxi — Tesla 2025-jılı iske qosqan taksi shaqırıw xızmeti. Házirgi waqıtta ol Texas shtatınıń Ostin qalasında isleydi. Házir Robotaxi avtomobilleri adam baqlawshılarına súyenedi, biraq keleshekte tolıq avtonom saparlardı ámelge asırıw kózde tutılǵan<ref>{{web deregi | bet =Tesla moves 'Robotaxi' safety monitor from passenger to driver's seats | url =https://electrek.co/2025/09/03/tesla-moves-robotaxi-safety-monitor-passenger-drivers-seat/ |website=electrek.co | til =en-US| sáne = 2025-jıl 3-sentyabr }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Tesla robotaxi 'low-key' launch in Texas | url =https://www.bbc.com/news/articles/cjwnlje3yp1o |website=BBC | til =en-US| sáne = 2025-jıl 23-iyun }}</ref>. == Energiya ónimleri == {{Main|Tesla Energy}} [[Fayl:Johnstone 000178 172617 517894 4578 (36736411886).jpg|thumb|upright=0.8|Tesla Energy kompaniyasınıń eki Tesla Powerwall 2 úy energiya saqlaw qurılması]] Tesla kompaniyasınıń [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] Tesla Energy turaq jay, kommerciyalıq hám sanaat klientleri ushın quyash energiyasın óndiriw sistemaların hám batareyalı energiya saqlaw ónimlerin (sonday-aq olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi) islep shıǵadı, dúzedi, satadı hám ornatadı. Bul sıńar kompaniya Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bóliminiń Tesla 2016-jılı satıp alǵan SolarCity quyash energiyası kompaniyası menen biriktiriliwi nátiyjesinde dúzildi<ref name="Desjardins 2018">{{Cite news|last=Desjardins|first=Jeff|date=April 28, 2018|title=Here's what the future of Tesla could look like|work=Business Insider|url=https://www.businessinsider.com/heres-what-the-future-of-tesla-could-look-like-2018-4|url-status=live|access-date=January 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501203935/https://www.businessinsider.com/heres-what-the-future-of-tesla-could-look-like-2018-4|archive-date=May 1, 2018}}</ref>. 2023-jılı kompaniya 14,7 gigavatt-saat batareyalı energiya saqlaw ónimlerin ornattı, bul 2022-jılǵa qaraǵanda 125% kóp. Biraq ol tek 223 megavatt energiya óndire alatuǵın quyash energiyası sistemaların ornattı, bul 2022-jılǵa qaraǵanda 36% az<ref>{{web deregi | familiya =Weber | at =Harri | sáne = 2024-jıl 24-yanvar | bet =Tesla's solar installs drop, but battery business is booming | url =https://techcrunch.com/2024/01/24/teslas-solar-installs-drop-but-battery-business-is-booming/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-fevral |website=TechCrunch | til =en-US | arxivsáne = 2024-jıl 3-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240203160053/https://techcrunch.com/2024/01/24/teslas-solar-installs-drop-but-battery-business-is-booming/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Energy ónimlerine quyash panelleri (olardı Tesla ushın basqa kompaniyalar islep shıǵaradı), Tesla Solar Roof (quyash plitkaları sisteması) hám Tesla Solar Inverter kiredi. Energiya saqlaw ónimlerine Powerwall (úy energiya saqlaw qurılması) hám Megapack (iri kólemli energiya saqlaw sisteması) kiredi<ref name="Hanley 2016">{{Cite news|last=Hanley|first=Steve|date=August 12, 2016|title=Elon Musk & SolarCity CTO Peter Rive Announce 'Solar Roof' (Not 'Solar on the Roof')|language=en-US|work=CleanTechnica|url=https://cleantechnica.com/2016/08/12/elon-musk-solarcity-cto-peter-rive-announce-solar-roof-not-solar-roof/|access-date=May 12, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512174107/https://cleantechnica.com/2016/08/12/elon-musk-solarcity-cto-peter-rive-announce-solar-roof-not-solar-roof/|url-status=live}}</ref><ref name="Solar Reviews 2021">{{Cite news|date=May 9, 2021|title=Complete review of Tesla solar panels: are they worth it?|language=en|work=Solar Reviews|url=https://www.solarreviews.com/blog/are-tesla-solar-panels-worth-it|access-date=May 12, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512150310/https://www.solarreviews.com/blog/are-tesla-solar-panels-worth-it|url-status=live}}</ref><ref name="Debord 20152">{{Cite news|last=Debord|first=Matthew|date=May 1, 2015|title=Elon Musk's big announcement: it's called 'Tesla Energy'|work=Business Insider|url=http://www.businessinsider.com/here-comes-teslas-missing-piece-battery-announcement-2015-4|access-date=June 11, 2015|archive-date=May 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505021205/http://www.businessinsider.com/here-comes-teslas-missing-piece-battery-announcement-2015-4|url-status=live}}</ref>. Iri klientler ushın Tesla Energy avtomatlastırılǵan, real waqıt rejimindegi energiya sawdasın, talaptı boljawdı hám ónimlerdi basqarıwdı támiyinleytuǵın onlayn platformanı basqaradı<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=May 3, 2020 |title=Tesla has a new product: Autobidder, a step toward becoming an electric utility |work=Electrek |url=https://electrek.co/2020/05/03/tesla-autobidder-new-product-electric-utility/ |access-date=June 26, 2020 |archive-date=June 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624190611/https://electrek.co/2020/05/03/tesla-autobidder-new-product-electric-utility/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hampton |first1=Liz |last2=Jin |first2=Hyunjoo |date=September 8, 2021 |title=Tesla plans energy trading team as company expands battery projects |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/energy/tesla-plans-begin-trading-solar-wind-battery-storage-energy-2021-09-08/ |access-date=February 3, 2022 |archive-date=February 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202213125/https://www.reuters.com/business/energy/tesla-plans-begin-trading-solar-wind-battery-storage-energy-2021-09-08/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Delbert |first=Caroline |date=May 4, 2020 |title=Elon Musk Would Like to Help You Trade Energy |language=en-US |work=Popular Mechanics |url=https://www.popularmechanics.com/science/a30153019/elon-musk-tesla-energy-autobidder/ |access-date=February 3, 2022 |archive-date=February 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202170328/https://www.popularmechanics.com/science/a30153019/elon-musk-tesla-energy-autobidder/ |url-status=live }}</ref>. 2021-jılı mart ayında kompaniya óziniń onlayn ónimleri 1,2&nbsp;GVt·s-tan aslam energiya saqlaw kólemin basqarıp atırǵanın málimledi<ref>{{cite news |url= https://finance.yahoo.com/news/tesla-battery-backup-systems-manage-142235080.html |website= finance.yahoo.com |title= Tesla Battery Backup Systems Manage Over 1.2GWh of Energy Storage Via Autobidder |date= March 16, 2021 |access-date= August 20, 2023 |archive-date= August 20, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230820094909/https://finance.yahoo.com/news/tesla-battery-backup-systems-manage-142235080.html |url-status= live }}</ref>. Úy klientleri ushın kompaniya Texas shtatında Tesla Electric dep atalatuǵın virtual elektr energiyası kompaniyasın basqaradı. Ol kompaniyanıń onlayn platformaları járdeminde klientlerdiń Powerwall qurılmaların basqaradı: bahalar joqarı bolǵanda olardaǵı energiyanı elektr tarmaǵına satıp, klientlerge payda keltiredi<ref>{{web deregi | bet =Tesla Electric | url =https://www.tesla.com/electric | qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-iyun |website=Tesla | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230627234252/https://www.tesla.com/electric |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=August 17, 2023 |title=Tesla Electric customers came out of Texas heatwave with an extra $100 in their pockets |url=https://electrek.co/2023/08/17/tesla-electric-customers-texas-heatwave-extra-100/ |access-date=August 20, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=August 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818093050/https://electrek.co/2023/08/17/tesla-electric-customers-texas-heatwave-extra-100/ |url-status=live }}</ref>. == Biznes strategiyası == [[Fayl:Tesla auto bots.jpg|thumb|Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı Tesla zavodında Model S avtomobilin robotlar járdeminde islep shıǵarıw]] 2003-jılı Tesla dúzilgen waqıtta elektr avtomobilleri qımbat edi<ref>{{web deregi | familiya =Wilson| at =Kevin A.| sáne = 2018-jıl 15-mart | bet =Worth the Watt: A Brief History of the Electric Car, 1830 to Present| url =https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present| qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-iyul |website=Car and Driver| til =en-US| arxivsáne = 2021-jıl 17-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210317062346/https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present/|url-status=live}}</ref>. 2006-jılı Mask Tesla kompaniyasınıń strategiyası dáslep sport avtomobilleri sıyaqlı qımbat hám az sanda islep shıǵarılatuǵın avtomobillerdi islep shıǵarıw ekenin málimledi. Bunday avtomobillerdi satıp alıwshılar bahaǵa az itibar beredi. Bul batareyalardıń ózine túser bahasın izbe-iz tómenletiwge múmkinshilik beredi, al bul gezekte arzanıraq hám kóbirek sanda islep shıǵarılatuǵın avtomobillerdi usınıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="MasterPlan" /><ref name="bbweek20070730">{{Cite news |last=Welch |first=David |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |publisher=BloombergBusinessweek |url=http://www.businessweek.com/stories/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |url-status=dead |access-date=March 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914195549/http://www.businessweek.com/stories/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |archive-date=September 14, 2014}}</ref>. Teslanıń birinshi avtomobili — Roadster az sanda islep shıǵarıldı (2500-den kem) hám onıń bahası 100 000 dollardan joqarı edi. Keyingi modeller — Model S hám Model X arzanıraq, biraq ele de lyuks avtomobiller. Model 3 hám Model Y bunnan da arzan bolıp, kóbirek sanda satılatuǵın bazarǵa baǵdarlanǵan<ref>{{Cite news | url=https://www.forbes.com/sites/brookecrothers/2024/04/07/tesla-model-y-model-3-price-cuts-continue-feel-the-pain/ | title=Tesla Model Y And Model 3 Price Cuts Continue As Owners Feel The Pain | first=Brooke | last=Crothers | work=Forbes | date=April 7, 2024 | url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite news |last=Vaughan |first=Adam |title=12 interesting things we learned from Tesla's Elon Musk this week |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/oct/25/things-learned-tesla-elon-musk-electric-car |date=October 25, 2013 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126023450/https://www.theguardian.com/environment/2013/oct/25/things-learned-tesla-elon-musk-electric-car |url-status=live }}</ref>. Olar hár sherekte 100 000-nan aslam satıladı. Derlik barlıq basqa avtomobil islep shıǵarıwshılardan ayırmashılıǵı, Tesla jańa model jılın kútpey, óz avtomobilleriniń apparatlıq bólimlerin úziliksiz jańalap baradı<ref>{{Cite news |title=Tesla Introduced A Business Model The World Has Not Seen Before |url=https://cleantechnica.com/2020/08/29/tesla-introduced-a-business-model-the-world-has-not-seen-before/ |website=CleanTechnica |date=August 29, 2020 |access-date=September 1, 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118080229/https://cleantechnica.com/2020/08/29/tesla-introduced-a-business-model-the-world-has-not-seen-before/ |url-status=live }}</ref>. Basqa avtomobil islep shıǵarıwshılardan ayırmashılıǵı, Tesla avtomobillerdi satıw ushın franshiza tiykarındaǵı dilerlerge súyenbeydi. Onıń ornına kompaniya avtomobillerdi óz veb-saytı hám ózine tiyisli dúkanlar tarmaǵı arqalı tikkeley satadı<ref>{{cite news|last=Read|first=Richard|title=GM Follows Tesla's Lead, Plans To Sell Directly To Online Shoppers|url=https://www.thecarconnection.com/news/1087492_gm-follows-teslas-lead-plans-to-sell-directly-to-online-shoppers|access-date=February 2, 2020|website=The Car Connection|language=en|archive-date=September 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924043030/https://www.thecarconnection.com/news/1087492_gm-follows-teslas-lead-plans-to-sell-directly-to-online-shoppers|url-status=live}}</ref><ref name="7Reasons">{{web deregi | sáne = 2016-jıl 19-yanvar | bet =7 Reasons Why Tesla Insists on Selling its Own Cars| url =https://fortune.com/2016/01/19/why-tesla-sells-directly/|website=Fortune| qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201108115213/https://fortune.com/2016/01/19/why-tesla-sells-directly/|url-status=live}}</ref>. Franshiza dilerlik modeli keń tarqalǵannan berli kompaniya AQSH-ta avtomobillerdi tutınıwshılarǵa tikkeley satqan birinshi avtomobil islep shıǵarıwshı boldı<ref>{{cite news|last=O'Toole|first=James|date=July 2, 2013|title=Tesla direct-sales petition hits 100,000 signatures|publisher=CNN|url=https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|access-date=August 3, 2020|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021607/https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112021607/https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|archivedate=November 12, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shipley|first=Lou|date=February 28, 2020|title=How Tesla Sets Itself Apart|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2020/02/how-tesla-sets-itself-apart|issn=0017-8012|access-date=September 5, 2020|archive-date=December 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224070209/https://hbr.org/2020/02/how-tesla-sets-itself-apart|url-status=live}}</ref>. Geypara yurisdikciyalar, ásirese AQSH-ta, avtomobil islep shıǵarıwshılarǵa avtomobillerdi tutınıwshılarǵa tikkeley satıwǵa tıyım saladı. Bunday aymaqlarda Teslanıń ''galereyalar'' dep atalatuǵın orınları bar. Kompaniyanıń aytıwınsha, olar «klientlerge ónimlerimiz haqqında maǵlıwmat beredi hám olardı xabardar etedi, biraq bunday orınlarda avtomobil satıw boyınsha ámeller ámelge asırılmaydı»<ref name="10K_2021">{{web deregi | bet =Annual report Form 10-K 2021 Tesla Inc. | url =https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000095017022000796/tsla-20211231.htm | baspaxana =US Securities and Exchange Commission | qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-fevral | arxivsáne = 2022-jıl 17-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220217081012/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000095017022000796/tsla-20211231.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/2013/06/20/car-buyers-get-hijacked/ |work=Chicago Tribune |first=Steve |last=Chapman |title=Car buyers get hijacked |date=June 20, 2013 |access-date=April 12, 2015 |archive-date=April 20, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420035811/http://articles.chicagotribune.com/2013-06-20/news/ct-oped-0620-chapman-20130620_1_tesla-motors-car-dealers-car-costs |url-status=live }}</ref>. Ulıwma alǵanda Tesla 35-ten aslam mámlekette 400-ge jaqın dúkan hám galereyaǵa iye<ref>{{web deregi | sáne = 2021-jıl 2-aprel | bet =Tesla Stores| url =https://www.tesla.com/en_EU/findus/list|website=Tesla| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-aprel | arxivsáne = 2021-jıl 10-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210410114330/https://www.tesla.com/en_EU/findus/list|url-status=live}}</ref>. Bul orınlar ádette basqa avtomobil dilerleriniń qasında emes<ref name=bypass>{{Cite news |last=Borchers |first=Callum |date=November 20, 2013 |title=Automaker Tesla looks to bypass car dealers |work=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/business/2013/11/20/tesla-battles-auto-dealers-direct-sales-consumers/3f1xBFN21xH8QqQc3jijTP/story.html |url-access=limited |access-date=June 22, 2017 |archive-date=October 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028151135/https://www.bostonglobe.com/business/2013/11/20/tesla-battles-auto-dealers-direct-sales-consumers/3f1xBFN21xH8QqQc3jijTP/story.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://insideevs.com/features/394452/tesla-transforming-car-dealership/ | title=Tesla Has Altered The Car Dealership Model for the Better | work=InsideEVs | date=January 23, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183552/https://insideevs.com/features/394452/tesla-transforming-car-dealership/ | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | title=Tesla's fight with America's car dealers | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=May 20, 2013 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183550/https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210821183550/https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | archivedate=August 21, 2021 }}</ref>, al sawda rayonlarında, sawda orayları ishinde yamasa adamlar kóp júretuǵın basqa orınlarda jaylasadı<ref name="7Reasons" />. Analitikler Tesla kompaniyasın vertikal integraciyalanǵan kompaniya dep táriyipleydi, sebebi ol batareyalar, dvigateller hám programmalıq támiynat sıyaqlı kóplegen komponentlerdi óz ishinde islep shıǵadı<ref name="gs2016-02-26">{{cite news|last=Lambert|first=Fred|date=February 26, 2016|title=Tesla is now ~80% vertically integrated, says Goldman Sachs after a Tesla Factory visit|website=Electrek|url=http://electrek.co/2016/02/26/tesla-vertically-integrated/|access-date=March 31, 2016|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201130705/https://electrek.co/2016/02/26/tesla-vertically-integrated/|url-status=live}}</ref>. Vertikal integraciya ámeliyatı avtomobil sanaatında siyrek ushırasadı. Bul tarawda kompaniyalar ádette komponentlerdiń 80%-in jetkerip beriwshilerge ''autsorsingke'' beredi hám dvigatel islep shıǵarıwǵa hám aqırǵı jıynawǵa itibar qaratadı<ref>{{web deregi |last1=McAssey|first1=Pat| sáne = 2016-jıl 13-oktyabr | bet =Volkswagen CEO 'Annoyed Beyond Measure' That DHL Made Electric Van| url =http://nesnfuel.com/2016/10/13/volkswagen-ceo-annoyed-beyond-measure-that-dhl-made-electric-van/| qaralǵan sáne = 2016-jıl 20-oktyabr |work=NESN Fuel| arxivsáne = 2020-jıl 9-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200809020608/https://nesn.com/nesn-fuel/|url-status=dead}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Alternative Fuels Data Center: Developing Infrastructure to Charge Plug-In Electric Vehicles| url =http://www.afdc.energy.gov/fuels/electricity_infrastructure.html| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-aprel |website=afdc.energy.gov| baspaxana =United States Department of Energy| arxivsáne = 2021-jıl 22-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210122200700/https://afdc.energy.gov/fuels/electricity_infrastructure.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Stringham |first1=Edward Peter |last2=Miller |first2=Jennifer Kelly |last3=Clark |first3=J.R. |title=Overcoming Barriers to Entry in an Established Industry: Tesla Motors |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1525/cmr.2015.57.4.85 |journal=California Management Review |year=2015 |language=en |volume=57 |issue=4 |pages=85–103 |doi=10.1525/cmr.2015.57.4.85 |s2cid=155655599 |issn=0008-1256 |access-date=April 16, 2022 |archive-date=June 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103701/https://journals.sagepub.com/doi/10.1525/cmr.2015.57.4.85 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref>. Tesla ádette básekilesiwshilerine óz texnologiyasın licenziya tiykarında paydalanıwǵa ruqsat beredi. Kompaniyanıń aytıwınsha, ol básekilesiwshilerine dúnyada turaqlı energiyanıń qollanılıwın tezletiwge járdem bergisi keledi<ref>{{web deregi | familiya =Korzeniewski| at =Jeremy| sáne = 2020-jıl 29-iyul | bet =Elon Musk: Tesla would share batteries, technology with competitors| url =https://www.autoblog.com/2020/07/29/tesla-supplying-batteries-tech-competitors/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-oktyabr |website=Autoblog| til =en| arxivsáne = 2021-jıl 14-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210114140552/https://www.autoblog.com/2020/07/29/tesla-supplying-batteries-tech-competitors/|url-status=live}}</ref>. Licenziya kelisimlerinde licenziya alıwshı Tesla kompaniyasına qarsı patent boyınsha sud talapların bermew yamasa onıń dizaynların tikkeley kóshirmew minnetlemesin alatuǵın shártler bar<ref>{{cite news |url=https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |title=Here's what Tesla's 'good faith' patent stance actually means |first=Eric |last=Blattberg |date=June 14, 2014 |work=VentureBeat |access-date=April 12, 2015 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201130003/https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201130003/https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |archivedate=December 1, 2020 }}</ref>. Óz texnologiyasınıń tikkeley kóshiriliwiniń aldın alıw ushın Tesla tovar belgileri hám kommerciyalıq sırlar sıyaqlı basqa intellektual múlkin ózi qadaǵalaydı<ref>{{web deregi | url =https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-06-12/why-elon-musk-just-opened-teslas-patents-to-his-biggest-rivals | bet =Why Elon Musk Just Opened Tesla's Patents to His Biggest Rivals | at =Ashlee | familiya =Vance | work=Bloomberg News | sáne = 2014-jıl 13-iyun }}</ref>. 2024-jılı 15-aprelde Tesla Tata Electronics kompaniyası menen yarımótkizgish chiplerin jetkerip beriw boyınsha kelisim dúzdi. Bul Teslanıń Hindstan avtomobil bazarına keńeyiwindegi áhmiyetli qádem boldı<ref>{{web deregi | url =https://www.business-standard.com/companies/news/tesla-inks-semiconductor-deal-with-tata-electronics-for-global-operations-124041500087_1.html/ | bet =Tesla inks semiconductor deal with Tata electronics for global operations | at =Jeff John | familiya =Roberts | sáne = 2024-jıl 15-aprel | baspaxana =Business Standard | qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-aprel | arxivsáne = 2024-jıl 15-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240415040331/https://www.business-standard.com/companies/news/tesla-inks-semiconductor-deal-with-tata-electronics-for-global-operations-124041500087_1.html |url-status=dead }}</ref>. 2024-jılı 2-mayda Tesla jańa islep shıǵarıw usılı — keyingi áwlad gigaquyıw (gigacasting) jobasınan bas tartqanın járiyaladı. Dáslep óndiriste tolıǵı menen ózgeris jasawdı hám qárejetlerdi azaytıwdı maqset etken Tesla endi avtomobillerdiń astıńǵı bólimlerin úsh bólekten quyıwdıń ámeliyatta tekserilgen usılın tańladı. Bul strategiyalıq ózgeris kompaniyanıń ózi júretuǵın avtomobillerge itibar qaratıwın hám bazardaǵı qıyınshılıqlarǵa beyimlesiwin kórsetedi<ref>{{web deregi | sáne = 2024-jıl 2-may | bet =Exclusive: Tesla retreats from next-generation 'gigacasting' manufacturing process | url =https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-retreats-next-generation-gigacasting-manufacturing-process-2024-05-01/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-may |website=Reuters | til =en-US}}</ref>. == Texnologiya == Tesla joqarı dárejede vertikal integraciyalanǵan hám batareyalar, dvigateller hám programmalıq támiynat sıyaqlı kóplegen komponentlerdi óz ishinde islep shıǵadı<ref name="gs2016-02-26" />. === Batareyalar === [[Fayl:Tesla chassis, Sydney - Martin Place, 2017 (01).jpg|thumb|Model S hám Model X avtomobillerinde qollanılatuǵın Tesla shassisi, batareya kórinip tur]] [[Fayl:Tesla 4680 2170 18650 batteries.svg|thumb|Teslanıń úsh cilindr formalı batareya elementleriniń forma faktorların salıstırıw]] 2023-jılǵı jaǵday boyınsha, Tesla batareya elementleriniń tórt túrli forma faktorın qollanadı: 18650, 2170, 4680 hám prizmatik<ref name="Kane 2022" /><ref>{{web deregi | bet =Tesla Now Has Multiple Battery Options: Which One Should You Choose? | url =https://insideevs.com/news/575956/tesla-battery-chemistries-explained/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-iyun |website=InsideEVs | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 20-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230620013539/https://insideevs.com/news/575956/tesla-battery-chemistries-explained/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Merano | at =Maria | sáne = 2021-jıl 11-oktyabr | bet =Tesla Model S Plaid battery pack shows that 18650 cell innovations are not over yet | url =https://www.teslarati.com/tesla-model-s-plaid-battery-swan-song/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-iyun |website=TESLARATI | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 20-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230620013543/https://www.teslarati.com/tesla-model-s-plaid-battery-swan-song/ |url-status=live }}</ref>. Tesla bul batareyalardı úsh jetkerip beriwshiden satıp aladı: CATL, LG Energy Solution hám Panasonic. Panasonic óziniń batareya óndirisiniń bir bólegin Teslanıń Gigafactory Nevada zavodınıń ishinde jaylastırǵan. Házirgi waqıtta Tesla óz batareyaların islep shıǵarıw quwatın da keńeytpekte. Tesla batareyaları salon ishindegi orındı únemlew ushın avtomobil polınıń astında jaylasqan. Tesla batareyanı jol shıǵındılarınan yamasa avtomobil apatlarınan qorǵaw ushın alyuminiy hám titannan islengen kóp bólekli qorǵaw sistemasın qollanadı<ref name="model-s-titanium">{{web deregi | familiya =Prince | at =Max | sáne = 2014-jıl 28-mart | bet =Meet the up-armored, titanium-shielded Tesla Model S | url =https://www.roadandtrack.com/go/news/tesla-model-s-titanium-underbody-shield | qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-oktyabr |website=Road & Track | til =en-US | arxivsáne = 2021-jıl 5-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210105192234/https://www.roadandtrack.com/new-cars/news/a7483/tesla-model-s-titanium-underbody-shield/ |url-status=live }}</ref>. BloombergNEF biznes-analitika kompaniyası 2021-jılı Tesla batareya blokınıń ózine túser bahasın kilovatt-saatına (kVt·s) 112 dollar dep bahaladı, al tarawdaǵı ortasha kórsetkish kVt·s ushın 132 dollar edi<ref>{{cite news |last=Lee |first=Timothy |date=December 13, 2021 |title=Why battery costs have plunged 89 percent since 2010 |url=https://fullstackeconomics.com/untitled-2/ |access-date=January 30, 2022 |website=Full Stack Economics |language=en |quote=Tesla hasn't shared its exact battery costs with BloombergNEF, but the group estimates Tesla spends $112 per kWh – 15 percent below the industry average of $132. |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130153727/https://fullstackeconomics.com/untitled-2/ |url-status=live }}</ref>. ==== 18650 ==== Tesla cilindr formalı litiy-ion batareya elementlerin qollanǵan birinshi avtomobil islep shıǵarıwshı boldı. Birinshi áwlad Roadster avtomobilin dúzgende, kompaniya basqa tutınıw elektronikasında burınnan qollanılıp kiyatırǵan, satıwda tayar bar 18650 túrindegi (diametri 18&nbsp;mm, biyikligi 65&nbsp;mm) cilindr formalı batareyalardı qollandı. Bul elementler injenerlik jaqtan qıyınshılıq tuwdırdı, sebebi olardıń hárbiriniń sıyımlılıǵı salıstırmalı túrde tómen edi, sonlıqtan bir batareya blokına mıńlaǵan elementti biriktiriw kerek boldı. Elektr hám jıllılıqtı basqarıw da qıyın másele boldı: bunıń ushın suyıqlıq penen salqınlatıw hám qızǵanda kóbiyetuǵın (intumescent) órtke qarsı ximiyalıq zat kerek boldı<ref name="gcr2013-06">{{cite news |last=Fisher |first=Thomas |date=June 11, 2013 |title=What Goes into A Tesla Model S Battery – And What It May Cost |website=Green Car Reports |url=http://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |url-status=dead |access-date=February 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503210702/https://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |archive-date=May 3, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503210702/https://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |archivedate=May 3, 2019}}</ref>. Degen menen, bul sheshim ámeliy bolıp shıqtı, sebebi elementlerdi turaqlı sapada kóp kólemde islep shıǵara alatuǵın jetilisken óndiris procesi burınnan bar edi. 18650 túrindegi elementler eń eski texnologiya bolsa da, olar Model S hám Model X avtomobillerinde qollanıladı. Tesla nikel-kobalt-alyuminiy (NCA) katod ximiyasına iye bul batareyalardı Panasonic kompaniyasınıń Yaponiyadaǵı zavodlarınan aladı<ref name="Kane 2022">{{web deregi | familiya =Kane | at =Mark | sáne = 2022-jıl 23-may | bet =What Batteries Are Tesla Using In Its Electric Cars? | url =https://insideevs.com/news/587455/batteries-tesla-using-electric-cars/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-avgust |website=InsideEVs | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 3-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230803204018/https://insideevs.com/news/587455/batteries-tesla-using-electric-cars/ |url-status=live }}</ref>. ==== 2170 ==== Keyingi qollanılǵan batareya túri 2170 túrindegi (diametri 21&nbsp;mm, biyikligi 70&nbsp;mm) cilindr formalı element boldı. Úlkenirek ólshem elektr avtomobilleri ushın optimallastırıldı: bul hárbir elementtiń sıyımlılıǵın arttırıwǵa hám bir batareya blokındaǵı elementler sanın azaytıwǵa múmkinshilik berdi. 2170 elementi Model 3 hám Model Y avtomobilleri ushın engizildi<ref name="Kane 2022" />. Tesla Fremont zavodında jıynalatuǵın avtomobiller ushın kompaniya nikel-kobalt-alyuminiy katod ximiyasına iye 2170 túrindegi batareyalardı Panasonic kompaniyasınıń Gigafactory Nevada zavodındaǵı óndiris liniyasınan aladı<ref>{{web deregi | bet =Panasonic to expand battery capacity at Tesla Gigafactory| url =https://techcrunch.com/2020/09/08/panasonic-to-expand-battery-capacity-at-tesla-gigafactory/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-aprel |website=TechCrunch| sáne = 2020-jıl 8-sentyabr | til =en-US}}</ref>. 2021-jılı yanvar ayında Panasonic ol jerde jılına 39 GVt·s batareya elementlerin islep shıǵarıw quwatına iye edi<ref>{{cite news |last1=Gurskiy |first1=Denis |title=Tesla Factory: Stats, Production, History, and Delivery Numbers by Gigafactory |url=https://evbite.com/tesla-factory-stats-production-history-and-delivery-numbers-by-gigafactory/ |access-date=February 1, 2021 |work=EVBite |date=January 27, 2021 |archive-date=January 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127153104/https://evbite.com/tesla-factory-stats-production-history-and-delivery-numbers-by-gigafactory/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Energy de óziniń Powerwall úy energiya saqlaw óniminde 2170 elementlerin qollanadı. Gigafactory Shanghai hám Gigafactory Berlin zavodlarında jıynalatuǵın avtomobiller ushın nikel-kobalt-marganec (NMC) katod ximiyasına iye batareyalar LG Energy Solution kompaniyasınıń Qıtaydaǵı zavodlarınan alınadı<ref name="Kane 2022" />. ==== 4680 ==== Teslanıń eń sońǵı cilindr formalı element dizaynı — 2021-jılı engizilgen 4680 túrindegi (diametri 46&nbsp;mm, biyikligi 80&nbsp;mm) element. Bul batareyanı Tesla óz ishinde islep shıqtı. Ol fizikalıq jaqtan 2170 túrine qaraǵanda 5 ese úlken, bul jáne de hárbir elementtiń sıyımlılıǵın arttırıwǵa hám bir batareya blokındaǵı elementler sanın azaytıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=January 19, 2021 |title=First look at Tesla's new structural battery pack that will power its future electric cars |url=https://electrek.co/2021/01/19/tesla-structural-battery-pack-first-picture/ |access-date=June 14, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=June 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603102219/https://electrek.co/2021/01/19/tesla-structural-battery-pack-first-picture/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=September 22, 2020 |title=Tesla announces "tabless" battery cells that will improve range of its electric cars |work=The Verge |url=https://www.theverge.com/2020/9/22/21449238/tesla-electric-car-battery-tabless-cells-day-elon-musk |access-date=September 23, 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118165249/https://www.theverge.com/2020/9/22/21449238/tesla-electric-car-battery-tabless-cells-day-elon-musk |url-status=live }}</ref>. Batareyada elektr qarsılıǵın tómenletiw, qarsılıq sebepli qızıwdı azaytıw, joqarı tok beriw qábiletin jaqsılaw hám itimal tezirek zaryadlaw ushın «tabsız» (tabless) dizayn qollanılǵan<ref>{{web deregi | familiya = | sáne = 2023-jıl 29-avgust | bet =Tesla 4680 Performance Analysis with Lab Data | url =https://www.aboutenergy.io/post/tesla-4680-battery-cell-performance-analysis | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-avgust |website=About:Energy | til =en}}</ref>. Batareyada nikel-marganec-kobalt-alyuminiy (NCMA) ximiyası qollanıladı<ref name=":6" />. Batareya Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarıladı<ref>{{web deregi | sáne = 2026-jıl 22-iyul | bet =Tesla Form 8-K — July 22, 2026, Q2 2026 Update | url =https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000162828026049213/exhibit991.htm | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-avgust |website=www.sec.gov |quote=Battery Cell Manufacturing: Texas: 4680 >40 GWh}}</ref>. 4680 elementleri Gigafactory Texas zavodında jıynalatuǵın Cybercab, Cybertruck hám Model Y avtomobillerinde<ref name="Kane 2022" /><ref>{{web deregi | familiya =Loh | at =Edward | sáne = 2026-jıl 4-sentyabr | bet =Tesla Cybercab First Look: No Steering Wheel! No Brake Pedal! No Problem? | url =https://www.motortrend.com/news/tesla-cybercab-first-look-no-steering-wheel-no-brake-pedal-no-problem | qaralǵan sáne = 2026-jıl 8-sentyabr |website=MotorTrend | til =en}}</ref>, sonday-aq Gigafactory Nevada zavodında jıynalatuǵın Semi júk mashinasında qollanıladı<ref name=":6">{{web deregi | familiya =Akhtar | at =Riz | sáne = 2026-jıl 9-may | bet =Tesla Semi electric truck features massive 822 kWh battery pack and 800 km of range | url =https://thedriven.io/2026/05/09/tesla-semi-electric-truck-features-massive-822-kwh-battery-pack-and-800-km-of-range/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-avgust |website=The Driven IO | til =en-AU}}</ref>. ==== Prizmatik ==== Sonday-aq Tesla kóplegen baslanǵısh dárejeli Model 3 hám Model Y avtomobillerinde prizmatik (tuwrı múyeshli) elementlerdi qollanadı<ref name="Kane 2022" />. Prizmatik elementler — litiy-temir-fosfat batareyası (LFP yamasa LiFePO₄). Bul energiya tıǵızlıǵı tómenirek túr, biraq onıń quramında nikel yamasa kobalt joq, sonlıqtan onı islep shıǵarıw arzanıraq<ref>{{web deregi | familiya =Sanderson| at =Henry| sáne = 2020-jıl 19-fevral | bet =Tesla's choice of cheaper lithium batteries hits cobalt miners| url =https://www.ft.com/content/7264bdda-5310-11ea-90ad-25e377c0ee1f| arxivurl =https://ghostarchive.org/archive/20221211231233/https://www.ft.com/content/7264bdda-5310-11ea-90ad-25e377c0ee1f| arxivsáne = 2022-jıl 11-dekabr |url-access=subscription|url-status=live|website=Financial Times| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-may }}</ref>. Tesla bul batareyalardı CATL kompaniyasınıń Qıtaydaǵı zavodlarınan aladı. 2022-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla islep shıǵarǵan avtomobillerdiń derlik yarımında prizmatik elementler qollanılǵan<ref>{{cite news |date=April 22, 2022 |first=Fred |last=Lambert |title=Tesla is already using cobalt-free LFP batteries in half of its new cars produced |url=https://electrek.co/2022/04/22/tesla-using-cobalt-free-lfp-batteries-in-half-new-cars-produced/ |website=Electrek |access-date=November 12, 2022 |archive-date=November 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112003108/https://electrek.co/2022/04/22/tesla-using-cobalt-free-lfp-batteries-in-half-new-cars-produced/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Energy de óziniń elektr tarmaǵı kólemindegi Megapack energiya saqlaw óniminde prizmatik elementlerdi qollanadı<ref>{{web deregi | familiya =Hanley | at =Steve | sáne = 2021-jıl 11-may | bet =Tesla Transitions To LFP Battery Cells For Megapack Installations | url =https://cleantechnica.com/2021/05/11/tesla-transitions-to-lfp-battery-cells-for-megapack-installations/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-avgust |website=CleanTechnica | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 18-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230818053632/https://cleantechnica.com/2021/05/11/tesla-transitions-to-lfp-battery-cells-for-megapack-installations/ |url-status=live }}</ref>. ==== Izertlewler ==== Tesla litiy-ion batareyaların izertlewge investiciya saladı. 2016-jılı kompaniya Kanadanıń Jańa Shotlandiya provinciyasındaǵı Dalxauzi universitetinde jetekshi izertlewshi Djeff Dan menen 5 jıllıq batareyalardı izertlew hám islep shıǵıw boyınsha sheriklik ornattı<ref>{{Cite news | url=https://www.dal.ca/news/2021/01/19/advanced-battery-scientists-join-exclusive-tesla-partnership-at-.html | title=Advanced Battery Scientists Join Excludive Tesla Partnership at DAL in Research Chair Roles | first=Caitlyn | last=MacQueen | work=Dalhousie University | date=January 19, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182257/https://www.dal.ca/news/2021/01/19/advanced-battery-scientists-join-exclusive-tesla-partnership-at-.html | url-status=live }}; {{Cite press release | url=https://www.dal.ca/news/media/media-releases/2015/06/17/tesla_motors_sign_first_canadian_university_research_agreement_with_dalhousie_university.html | title=Tesla Motors signs first Canadian university research agreement with Dalhousie University | publisher=Dalhousie University | date=June 17, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182256/https://www.dal.ca/news/media/media-releases/2015/06/17/tesla_motors_sign_first_canadian_university_research_agreement_with_dalhousie_university.html | url-status=live }}; {{Cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-autos-tesla-batteries-laboratory/how-tesla-tapped-a-tiny-canadian-lab-for-battery-breakthroughs-idUSKBN22Q1WK | title=How Tesla tapped a tiny Canadian lab for battery breakthroughs | first1=Norihiko | last1=Shirouzu | first2=Paul | last2=Lienert | work=Reuters | date=May 14, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182255/https://www.reuters.com/article/us-autos-tesla-batteries-laboratory/how-tesla-tapped-a-tiny-canadian-lab-for-battery-breakthroughs-idUSKBN22Q1WK | url-status=live }}</ref>. Tesla Maxwell Technologies kompaniyasın 200 million dollardan aslamǵa satıp aldı<ref>{{Cite news | url=https://electrek.co/2020/01/21/tesla-acquisition-maxwell-big-impact-battery-elon-musk/ | title=Elon Musk: Tesla acquisition of Maxwell is going to have a very big impact on batteries | first=Fred | last=Lambert | work=Electrek | date=January 21, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=May 23, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210523051630/https://electrek.co/2020/01/21/tesla-acquisition-maxwell-big-impact-battery-elon-musk/ | url-status=live }}</ref> hám onı 2021-jılı sattı<ref>{{Cite news | url=https://electrek.co/2021/07/21/tesla-tsla-sells-back-maxwell-technology-ultracapacitor-business-to-former-executives/ | title=Tesla (TSLA) sells back Maxwell Technology's ultracapacitor business to former executives | first=Fred | last=Lambert | work=Electrek | date=July 21, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821202834/https://electrek.co/2021/07/21/tesla-tsla-sells-back-maxwell-technology-ultracapacitor-business-to-former-executives/ | url-status=live }}</ref>. Sonday-aq ol Hibar Systems kompaniyasın satıp aldı<ref>{{Cite news | url=https://cleantechnica.com/2019/10/06/tesla-adds-hibar-systems-to-its-list-of-acquisitions/ | title=Tesla Adds Hibar Systems To Its List Of Acquisitions | website=CleanTechnica | date=October 6, 2019 | access-date=February 9, 2020 | archive-date=November 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120044143/https://cleantechnica.com/2019/10/06/tesla-adds-hibar-systems-to-its-list-of-acquisitions/ | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.cnbc.com/2019/10/07/tesla-reportedly-bought-a-company-for-high-speed-battery-manufacturing.html |title=Tesla reportedly bought a company that specializes in high-speed battery manufacturing |last=Palmer |first=Annie |publisher=CNBC |date=October 7, 2019 |access-date=February 9, 2020 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930200815/https://www.cnbc.com/2019/10/07/tesla-reportedly-bought-a-company-for-high-speed-battery-manufacturing.html |url-status=live }}</ref>. Tesla kishi kanadalı batareya kompaniyası Springpower International kompaniyasınan batareya islep shıǵarıw boyınsha bir neshe patent arzasın satıp aldı<ref>{{Cite news |date=May 4, 2021 |title=Tesla taps tiny startup's tech to build cheaper, cleaner batteries |website=TechCrunch |url=https://techcrunch.com/2021/05/04/tesla-taps-tiny-startups-tech-to-build-cheaper-cleaner-batteries/ |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183046/https://techcrunch.com/2021/05/04/tesla-taps-tiny-startups-tech-to-build-cheaper-cleaner-batteries/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacic |first=Igor |date=May 4, 2021 |title=Tesla may have paid $3 to buy patents for making cleaner EV batteries |work=Engadget |url=https://www.engadget.com/tesla-springpower-international-patents-190100400.html |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821191754/https://www.engadget.com/tesla-springpower-international-patents-190100400.html |url-status=live }}</ref>. ==== Litiydi tazalaw ==== 2023-jılı Tesla AQSHtıń Texas shtatındaǵı Robstaun qalasınıń qasında 375 million dollarlıq litiydi tazalaw zavodınıń qurılısın basladı<ref name="Lithium refining 2025">{{web deregi | familiya =Rogers | at =Chase | bet =Abbott, Musk share stage for Tesla lithium refinery groundbreaking in South Texas | url =https://www.caller.com/story/news/local/2023/05/08/abbott-musk-attend-tesla-lithium-refinery-groundbreaking-in-south-texas/70194611007/ | sáne = 2023-jıl 8-may | qaralǵan sáne = 2025-jıl 30-yanvar |website=Corpus Christi Caller-Times | til =en-US}}</ref>. Zavodtıń texnologiyalıq procesi litiydi qayta islewde kúkirt kislotasın qollanıwdı joq etedi, nátiyjede oǵan baylanıslı natriy sulfatı shıǵındısı da payda bolmaydı<ref name="Lithium refining 2025" />. Jergilikli turǵınlar zavodtıń suw tutınıwı boyınsha táshwish bildirdi: dáslepki bahalawlar boyınsha ádettegi jumıs rejiminde kúnine {{convert|400000|USgal}} suw qollanıladı, al eń joqarı tutınıw kúnine {{convert|8000000|USgal}} jetiwi múmkin<ref>{{web deregi | familiya =Carlson | at =Kara | sáne = 2025-jıl 7-yanvar | bet =Musk's Massive Tesla Lithium Plant Hunts for Water in Drought-Hit Texas | url =https://financialpost.com/pmn/business-pmn/musks-massive-tesla-lithium-plant-hunts-for-water-in-drought-hit-texas | qaralǵan sáne = 2025-jıl 30-yanvar |website=Financial Post}}</ref>. === <span class="anchor" id="Software upgrades"></span>Programmalıq támiynat === Tesla avtomobillerge jańa funkciyalar qosıw yamasa máselelerdi dúzetiw ushın «hawa arqalı» (over-the-air, OTA) jańalanıwlardı qollanadı<ref>{{cite news |last1=Lambert |first1=Fred |date=July 19, 2017 |title=Tesla's over-the-air software updates make other vehicles 'highly vulnerable to obsolescence', says analyst |work=Electrek |url=https://electrek.co/2017/07/19/tesla-software-updates-vs-auto-industry/ |access-date=December 18, 2020 |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109023738/https://electrek.co/2017/07/19/tesla-software-updates-vs-auto-industry/ |url-status=live }}</ref>. Bul bir neshe qúdiretli bort kompyuterleri arasındaǵı tıǵız integraciya arqalı múmkin boladı. Al burın avtomobil islep shıǵarıwshılar texnologiyanı basqasha qollanǵan: olar hárbir kishi sistema ushın satıwda tayar bar elektron komponentlerdi satıp alǵan, al bul komponentler ádette programmalıq dárejede óz-ara baylanısa almaǵan<ref>{{web deregi | familiya =Lambert | at =Fred | sáne = 2023-jıl 3-oktyabr | bet =Tesla just made your car safer after a crash through a software update | url =https://electrek.co/2023/10/03/tesla-made-car-safer-after-crash-through-software-update/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-oktyabr |website=Electrek | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 3-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231003191544/https://electrek.co/2023/10/03/tesla-made-car-safer-after-crash-through-software-update/ |url-status=live }}</ref>. Bul sistema Teslaǵa klientlerdiń qaysı funkciyalardan paydalana alatuǵının qadaǵalawǵa da múmkinshilik berdi. Mısalı, jıynawdı ańsatlastırıw ushın barlıq Model 3 avtomobilleri artqı orınlıqlardı jılıtıw funkciyası menen islep shıǵarıldı, biraq onı tek premium salondı satıp alǵan klientler qosa alatuǵın edi. Degen menen, Tesla premium salon ushın tólemegen klientlerge de artqı orınlıqlardı jılıtıw funkciyasın satıp alıw múmkinshiligin berdi<ref>{{web deregi | familiya =Lambert | at =Fred | sáne = 2020-jıl 15-fevral | bet =Tesla starts selling rear-heated seats on Model 3 SR and SR Plus as $300 OTA upgrade | url =https://electrek.co/2020/02/15/tesla-rear-heated-seats-model-3-ota-upgrades/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-sentyabr |website=Electrek | til =en | arxivsáne = 2020-jıl 22-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201222144719/https://electrek.co/2020/02/15/tesla-rear-heated-seats-model-3-ota-upgrades/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Enhanced Autopilot hám Full Self-Driving funkciyaları ushın da usınday programmalıq qulıplawdı qollanadı, biraq barlıq avtomobiller bul funkciyalardı iske qosıw ushın kerekli kompyuterler hám kameralar menen úskenelengen<ref>{{web deregi | familiya =Baldwin | at =Roberto | sáne = 2020-jıl 22-iyun | bet =Musk Announces Tesla Basic Autopilot Deal | url =https://www.caranddriver.com/news/a32935630/musk-tesla-autopilot-upgrade-deal-june/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-avgust |website=Car and Driver | til =en-US | arxivsáne = 2020-jıl 23-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201023114841/https://www.caranddriver.com/news/a32935630/musk-tesla-autopilot-upgrade-deal-june/ |url-status=live }}</ref>. === Dvigateller === Tesla eki túrli elektr dvigatelin islep shıǵaradı: induksiyalıq dvigatel hám sinxron reaktiv dvigatel (SynRM) qásiyetlerine iye ishki turaqlı magnitli (IPM) dvigatel. Eski dizayn — mıs rotorlı (ol Tesla logotibine ilham bergen) úsh fazalı tórt polyuslı ózgermeli tok induksiyalıq dvigateli (onı asinxron dvigatel dep te ataydı)<ref>{{cite news |date=May 30, 2016 |title=Tesla's 3-Phase 4-Pole AC Induction Motor – Why Nikola Tesla's 19th Century Induction Motor Is The Ideal Choice for the 21st Century Electric Car |work=CleanTechnica |url=https://cleantechnica.com/2016/05/30/nikola-teslas-19th-century-induction-motor-ideal-choice-21st-century-electric-car/ |access-date=January 26, 2021 |archive-date=January 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224642/https://cleantechnica.com/2016/05/30/nikola-teslas-19th-century-induction-motor-ideal-choice-21st-century-electric-car/ |url-status=live }}</ref>. Bul dvigateller aylanıw momentin payda etiw ushın ózgermeli magnit maydanı arqalı elektromagnit induksiyasın qollanadı. Induksiyalıq dvigateller Model S hám Model X avtomobillerinde artqı dvigatel, Model 3 hám Model Y avtomobillerinde aldıńǵı dvigatel retinde qollanıladı, sonday-aq birinshi áwlad Roadster avtomobilinde qollanılǵan. 2017-jılı Model 3 avtomobili shıqqannan berli Tesla IPM-SynRM dvigatellerin de islep shıǵarıp kiyatır. Bul dvigatellerde temir rotor qollanıladı: metalda oyıqlar kesilip, magnitler ishki ózekke ornatıladı. IPM dvigateli retinde ol jaqsı baslanǵısh aylanıw momentin payda etedi, biraq joqarı tezliklerde keri elektr qozǵawshı kúshler sebepli onıń ónimliligi tómenleydi. Joqarı tezlikte islew ushın Tesla injenerleri temirdiń magnit qarsılıǵı qásiyetinen paydalandı: eger ózekte kanallar kesilse, bul qásiyet onıń stator magnit maydanı menen sinxron aylanıwına múmkinshilik beredi. Bul kanallar turaqlı magnitlerdi ornatıw ushın da ideal ishki orın bolıp shıqtı<ref>{{Cite news |title=Tesla Model 3's IPM-SynRM electric motor explained |url=https://uk.motor1.com/news/462107/video-tesla-model-3-electric-motor-explained/ |access-date=July 9, 2024 |work=Motor1 |language=en-gb}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Gaddam | at =Yogeshwari S. | sáne = 2021-jıl 8-yanvar | bet =Tesla Model 3's IPM-SynRM electric motor | url =https://www.lesics.com/tesla-model-3_s-ipm-synrm-electric-motor.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-iyul |website=Lesics}}</ref>. Házirgi waqıtta IPM-SynRM dvigateli Model 3 hám Model Y avtomobillerinde artqı dvigatel, Model S hám Model X avtomobilleriniń 2019-jıldan keyingi versiyalarında aldıńǵı dvigatel retinde qollanıladı, sonday-aq onıń Tesla Semi júk mashinasında qollanılıwı kútilmekte<ref>{{cite news |url=https://arstechnica.com/cars/2019/04/motor-technology-from-model-3-helps-tesla-boost-model-s-range-10/ |title=Motor technology from Model 3 helps Tesla boost Model S range 10% |website=ArsTechnica |date=April 24, 2019 |access-date=November 3, 2019 |archive-date=January 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121072656/https://arstechnica.com/cars/2019/04/motor-technology-from-model-3-helps-tesla-boost-model-s-range-10/ |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="NACS"></span>Arqa Amerika zaryadlaw standartı === {{main|Arqa Amerika zaryadlaw standartı}} Arqa Amerika zaryadlaw standartı (North American Charging Standard, NACS) — Tesla islep shıqqan elektr avtomobillerin zaryadlaw konnektorı sisteması. Ol 2012-jıldan berli Arqa Amerika bazarına arnalǵan barlıq Tesla avtomobillerinde qollanılmaqta, al 2022-jılı basqa islep shıǵarıwshılardıń qollanıwı ushın ashıldı. Sonnan berli derlik barlıq basqa avtomobil islep shıǵarıwshılar 2025-jıldan baslap Arqa Amerikada satılatuǵın elektr avtomobilleri NACS zaryadlaw portı menen úskenelenetuǵının járiyaladı. Elektr avtomobillerin zaryadlaw tarmaqlarınıń bir neshe operatorı hám úskene islep shıǵarıwshılar da NACS konnektorların qosıw jobaların járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=October 19, 2023 |title=Toyota signs deal with Tesla for NACS and Supercharger access |language=en-US |work=Electrek |url=https://electrek.co/2023/10/19/toyota-signs-deal-tesla-nacs-supercharger-access/ |access-date=October 19, 2023 |archive-date=October 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020085747/https://electrek.co/2023/10/19/toyota-signs-deal-tesla-nacs-supercharger-access/ |url-status=live }}</ref>. ===<span class="anchor" id="AutoPilot"></span><span class="anchor" id="Autopilot"></span><span class="anchor" id="Full Self-Driving"></span>«Autopilot» hám «Full Self-Driving (Supervised)»=== {{Main|Tesla Autopilot}} === Shiyshe === 2016-jılı noyabr ayında kompaniya Tesla Glass texnologiyalıq toparın járiyaladı. Bul topar Tesla Model 3 avtomobiliniń tóbe shiyshesin islep shıǵardı. Sonday-aq ol Tesla Solar Roof sistemasınıń quyash plitkalarında qollanılatuǵın shiysheni de islep shıǵaradı<ref>{{cite news |last=Muoio |first=Danielle |date=November 1, 2016 |title=Elon Musk: Tesla is developing a special kind of glass for its Model 3 |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-tesla-model-3-will-use-glass-from-solar-roof-2016-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182254/https://www.businessinsider.com/elon-musk-tesla-model-3-will-use-glass-from-solar-roof-2016-11 |archive-date=August 21, 2021 |access-date=August 21, 2021 |website=Business Insider}}</ref>. === Robototexnika === Model 3 avtomobilin islep shıǵarıwǵa tayarlanıw barısında Tesla avtomobillerdi jıynaw ushın [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. 2015 hám 2017-jıllar aralıǵında kompaniya avtomatlastırıw hám robototexnika menen shuǵıllanatuǵın bir neshe kompaniyanı satıp aldı. Olardıń qatarında Compass Automation<ref name="electrek_compass">{{web deregi | sáne = 2020-jıl 4-iyun | bet =Tesla quietly acquired automated manufacturing firm to design factories | url =https://electrek.co/2020/06/04/tesla-acquired-automated-manufacturing-firm-compass-automation/ | qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-mart |website=Electrek | arxivsáne = 2021-jıl 16-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210316163336/https://electrek.co/2020/06/04/tesla-acquired-automated-manufacturing-firm-compass-automation/ |url-status=live |last1=Lambert |first1=Fred }}</ref>, Grohmann Automation<ref name="biz_in_2017">{{web deregi | sáne = 2017-jıl 7-noyabr | bet =Tesla just bought an automation company to help it build the factory of the future — here's what we know about it | url =https://www.businessinsider.com/tesla-buys-perbix-facts-details-2017-11 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-mart |website=Business Insider | arxivsáne = 2020-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200627200348/https://www.businessinsider.com/tesla-buys-perbix-facts-details-2017-11 |url-status=live }}</ref>, Perbix Machine Company hám Riviera Tool and Die kompaniyaları bar<ref name="DetroitFP_2015">{{cite news |last1=Bomey |first1=Nathan |title=A first in Michigan: Tesla buys Grand Rapids auto supplier |language=en |work=Detroit Free Press |url=https://www.freep.com/story/money/cars/2015/05/06/tesla-motors-acquisition-riviera-tool-grand-rapids/70916758/ |url-status=live |access-date=October 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028172934/https://www.freep.com/story/money/cars/2015/05/06/tesla-motors-acquisition-riviera-tool-grand-rapids/70916758/ |archive-date=October 28, 2021}}</ref>. Keyin Mask robototexnika avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ásteletkenin ayttı<ref name="King 2018">{{Cite news |last=King |first=Gayle |date=April 13, 2018 |title=Tesla CEO Elon Musk, stressed but "optimistic," predicts big increase in Model 3 production |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-tesla-model-3-problems-interview-today-2018-04-13/ |access-date=July 26, 2023 |archive-date=July 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727004533/https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-tesla-model-3-problems-interview-today-2018-04-13/ |url-status=live }}</ref>. Keyin Tesla Giga Press dep atalatuǵın iri quyıw mashinalarına ótti. Bul mashinalar iri, bir bólekli astıńǵı bólimlerdi jaratıw arqalı óndiristi ápiwayılastıradı. Nátiyjede óndiris waqtı, miynet qárejetleri, zavod iyelegen maydan hám kepserlew robotlarınıń sanı azayadı<ref>{{cite news |date=February 10, 2023 |title=Giga Presses – the giant die casts that are reshaping car manufacturing |url=https://europe.autonews.com/suppliers/giga-presses-help-toyota-volvo-hyundai-cut-production-costs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228212541/https://europe.autonews.com/suppliers/giga-presses-help-toyota-volvo-hyundai-cut-production-costs |archive-date=February 28, 2023 |access-date=March 1, 2023 |location=US |via=Automotive News |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Inagaki |first1=Kana |last2=Campbell |first2=Peter |last3=Keohane |first3=David |date=November 6, 2023 |title=Toyota takes on Tesla's gigacasting in battle for carmaking's future |url=https://www.ft.com/content/08048b42-ce72-4b64-9e0e-d15fbc98a9da |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111213609/https://www.ft.com/content/08048b42-ce72-4b64-9e0e-d15fbc98a9da |archive-date=November 11, 2023 |access-date=November 11, 2023 |work=Financial Times}}</ref>. Sınshılardıń atap ótiwinshe, komponentler sanınıń azayıwı apattan keyin avtomobillerdi ońlawdı qıyınlastıradı yamasa qımbatlastıradı<ref name="p747">{{web deregi | sáne = 2023-jıl 14-iyun | bet =Why are other automakers chasing Tesla's 'Gigacasting'? | url =https://www.reuters.com/technology/why-are-other-automakers-chasing-teslas-gigacasting-2023-06-14/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-may |website=Reuters}}</ref>. 2022-jıldan baslap kompaniya Optimus dep atalatuǵın gumanoid robotın islep shıǵıp atır. Mask Optimus Teslanıń Full Self-Driving texnologiyasın iske qosatuǵın tiykarǵı programmalıq támiynatın qollanatuǵının aytqan. Sonday-aq ol qaytalanatuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw arqalı jumısshı kúshi jetispewshiligin azaytıw ushın robottı Tesla zavodlarında qollanıwǵa bolatuǵının bildirdi<ref>{{Cite news |first1=Meghan |last1=Bobrowsky |first2=Rebecca |last2=Elliott |date=September 30, 2022 |title=Elon Musk Unveils Prototype of Tesla's Humanoid Robot Optimus, Says It Will Cost Less Than a Car |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ai-day-2022-elon-musk-11664536415 |access-date=October 2, 2022 |issn=0099-9660 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016133724/https://www.wsj.com/articles/tesla-ai-day-2022-elon-musk-11664536415 |url-status=live }}</ref>. 2026-jılı 28-yanvarda Tesla Optimus robotına kúsh jumsaw ushın Model S hám Model X avtomobillerin islep shıǵarıwdı toqtatatuǵının járiyaladı. Maqset — Fremont zavodında jılına 1 million robot islep shıǵarıw<ref>{{web deregi | familiya =Lora | at =Kolodny | sáne = 2026-jıl 28-yanvar | bet =Elon Musk says Tesla ending Models S and X production, converting Fremont factory lines to make Optimus robots | url =https://www.cnbc.com/2026/01/28/tesla-ending-model-s-x-production.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-yanvar |website=CNBC | til =en|last2=Levy|first2=Ari}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Nasdaq-100 indeksine kiretuǵın kompaniyalar]] [[Kategoriya:Nasdaq birjasında dizimge alınǵan kompaniyalar]] [[Kategoriya:Tesla, Inc.]] [[Kategoriya:2003-jılı Kaliforniyada dúzilgen shólkemler]] [[Kategoriya:2010-jılǵı akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıwlar]] [[Kategoriya:2003-jılı dúzilgen AQSH kompaniyaları]] [[Kategoriya:Batareyalı elektr avtomobillerin islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Avtomobil brendleri]] [[Kategoriya:AQSH avtomobil islep shıǵarıwshıları]] [[Kategoriya:Ostin (Texas) qalasında jaylasqan kompaniyalar]] [[Kategoriya:Dow Jones Global Titans 50 indeksine kiretuǵın kompaniyalar]] [[Kategoriya:Elektr dvigatellerin islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Elektr avtomobilleri batareyaların islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Elektr avtomobilleri infrastrukturasın rawajlandırıwshılar]] [[Kategoriya:AQSH elektr avtomobillerin islep shıǵarıwshıları]] [[Kategoriya:Ilon Mask]] [[Kategoriya:Lyuks brendler]] [[Kategoriya:Lyuks avtomobil islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Kaliforniyada jaylasqan islep shıǵarıw kompaniyaları]] [[Kategoriya:San-Francisko qoltıǵı aymaǵında jaylasqan islep shıǵarıw kompaniyaları]] [[Kategoriya:Kaliforniyada jaylasqan avtomobil islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Texasta jaylasqan avtomobil islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Bas keńsesi AQSHta jaylasqan kóp milletli kompaniyalar]] [[Kategoriya:Seriyalı elektr avtomobilleri]] [[Kategoriya:Sport avtomobillerin islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:2003-jılı dúzilgen transport quralların islep shıǵarıwshı kompaniyalar]] [[Kategoriya:Ózi júretuǵın avtomobil kompaniyaları]] aj68mow6us7gs3o71bu0q718vrqlzm3 0 48547 275155 275071 2026-10-18T19:45:12Z Bekan88 11311 275155 wikitext text/x-wiki '''ISO/IEC/IEEE 29119''' ''Software and systems engineering - Software testing'' (''Programmalıq hám sistemalıq injiniring — Programmalıq támiynattı testlew'')<ref name="ISO29119-1-2022">{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/45142.html |title=ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=September 2013 |access-date=24 June 2018}}</ref> — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] boyınsha bes xalıqaralıq standarttan ibarat jıynaq. Standart dáslep 2007-jılı islep shıǵıla baslandı<ref name="ReidAchieving12">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FpfhqhDs15YC&pg=PA243 |chapter=The New Software Testing Standard |title=Achieving Systems Safety: Proceedings of the Twentieth Safety-Critical Systems Symposium, Bristol, UK, 7-9th February 2012 |author=Reid, S. |editor=Dale, C. |editor2=Anderson, T. |publisher=Springer Science & Business Media |pages=237–56 |year=2012 |isbn=9781447124948}}</ref>, 2013-jılı shıǵarıldı hám 2021-jılı qayta qarap shıǵıldı. Ol «programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń qálegen ómirlik ciklinde qollanıla alatuǵın testlew ushın sózlikti, processlerdi, hújjetlerdi, usıllardı hám processlerdi bahalaw modelin anıqlaydı»<ref name="ShoemakerCyber14">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=b1s8AwAAQBAJ&pg=PA131 |chapter=Chapter 6: Software Impelementation Process Group |title=Cybersecurity: Engineering a Secure Information Technology Organization |author=Shoemaker, D. |author2=Sigler, K. |publisher=Cengage Learning |pages=117–34 |year=2014 |isbn=9781305443471}}</ref>. ==Tariyxı hám redakciyaları== ISO/IEC/IEEE 29119 programmalıq támiynattı testlew standartları jıynaǵın islep shıǵıw 2007-jılı may ayında baslandı. Ol bar standartlarǵa tiykarlandı. Olardıń qatarında Elektr hám elektronika injenerleri institutınıń (IEEE) IEEE 829 (test hújjetleri) hám IEEE 1008 (modullik testlew) standartları, sonday-aq BSI Group shólkeminiń BS 7925-1 (sózlik) hám BS 7925-2 (programmalıq komponentler) standartları bar<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="PröllToward18">{{cite book |title=Proceedings of the 6th International Conference on Model-Driven Engineering and Software Development |author=Pröll, R. |author2=Bauer, B. |chapter=Toward a Consistent and Strictly Model-Based Interpretation of the ISO/IEC/IEEE 29119 for Early Testing Activities |pages=699–706 |year=2018 |doi=10.5220/0006749606990706|isbn=978-989-758-283-7 |doi-access=free }}</ref>. Dáslep Xalıqaralıq standartlastırıw shólkeminde (ISO) programmalıq támiynattı testlew boyınsha ádewir tájiriybege iye jumısshı topar joq edi. Sonlıqtan ISO WG26 jumısshı toparın dúzdi, al 2011-jılǵa shekem bul toparda 20-dan aslam mámlekettiń wákilleri boldı<ref name="ReidAchieving12" />. Dáslep standart ushın tórt bólim islep shıǵıldı: Túsinikler hám anıqlamalar (1), Test processleri (2), Test hújjetleri (3) hám Test usılları (4)<ref name="ReidAchieving12" />. Processlerdi bahalawǵa arnalǵan besinshi bólimdi qosıw da qarap shıǵıldı. Aqır-aqıbetinde ol 29119-2 standartınıń test processleri menen baylanıslı ISO/IEC 33063:2015 standartına aylandı<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="ISO33063-2015">{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/55154.html |title=ISO/IEC 33063:2015 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=August 2015 |access-date=24 June 2018}}</ref>. 29119 standartınıń haqıyqıy besinshi bólimi gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew túsinigine arnalıp, 2016-jılı noyabr ayında járiyalandı hám 2024-jılı qayta qarap shıǵıldı<ref name="ISO29119-5-2024">{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/62821.html |title=ISO/IEC/IEEE 29119-5:2016 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=November 2016 |access-date=24 June 2018}}</ref>. 2025-jıl oktyabr ayındaǵı jaǵday boyınsha, 1–5-bólimlerdiń eń sońǵı versiyaları tómendegishe: * ISO/IEC/IEEE 29119-5:2024, 5-bólim: Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew, 2024-jılı dekabr ayında járiyalanǵan<ref name="ISO29119-5-2024" /> * ISO/IEC/IEEE 29119-4:2021, 4-bólim: Test usılları, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan<ref name="ISO29119-4-2021">{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/60245.html |title=ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=December 2015 |access-date=24 June 2018}}</ref> * ISO/IEC/IEEE 29119-3:2021, 3-bólim: Test hújjetleri, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan<ref name="ISO29119-3-2021">{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/56737.html |title=ISO/IEC/IEEE 29119-3:2013 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=September 2013 |access-date=24 June 2018}}</ref> * ISO/IEC/IEEE 29119-2:2021, 2-bólim: Test processleri, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan<ref name="ISO29119-2-2013">{{cite web |url=https://www.iso.org/standard/56736.html |title=ISO/IEC/IEEE 29119-2:2013 |work=Standards catalogue |publisher=International Organization for Standardization |date=September 2013 |access-date=24 June 2018}}</ref> * ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022, 1-bólim: Túsinikler hám anıqlamalar, 2022-jılı yanvar ayında járiyalanǵan<ref name="ISO29119-1-2022" /> ==Strukturası hám mazmunı== ===ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022, 1-bólim: Túsinikler hám anıqlamalar=== ISO/IEC/IEEE 29119 standartınıń 1-bólimi standart tiykarlanǵan sózlikti tanıstırıw arqalı standarttıń basqa bólimlerin qollanıwdı ańsatlastıradı hám onı ámeliyatta qollanıw mısalların keltiredi<ref name="PröllToward18" />. 1-bólimde anıqlamalar, programmalıq támiynattı testlew túsinikleriniń táriyipi hám bul anıqlamalar menen túsiniklerdi standarttıń basqa bólimlerine qollanıw usılları berilgen<ref name="ISO29119-1-2022" />. ===ISO/IEC/IEEE 29119-2:2013, 2-bólim: Test processleri=== 2-bólim programmalıq támiynattı testlew ushın ulıwma test processi modelin anıqlaydı. Bul model shólkemlerdiń programmalıq támiynattı testlewdi ótkeriwde qollanıwına arnalǵan. Ol programmalıq támiynattı testlew processlerin shólkemlik dárejede, testlewdi basqarıw (proekt) dárejesinde hám dinamikalıq test processleri dárejesinde anıqlaytuǵın test processleriniń táriyiplerinen turadı (WG26 statikalıq testlewdi qosıw boyınsha bir pikirge kele almadı)<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="ShoemakerCyber14" /><ref name="KasurinenASelf11">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Li_JzmrWfkwC&pg=PA25 |chapter=A Self-assessment Framework for Finding Improvement Objectives with ISO/IEC 29119 Test Standard |title=Systems, Software and Services Process Improvement: 18th European Conference, EuroSPI 2011, Roskilde, Denmark, June 27-29, 2011, Proceedings |author=Kasurinen, J. |author2=Runeson, P. |author3=Riungu, L. |display-authors=et al |editor=Connor, R.V. |editor2=Pries-Heje, J. |editor3=Messnarz, R. |publisher=Springer Science & Business Media |pages=25–36 |year=2011 |isbn=9783642222054}}</ref>. Bul standartta anıqlanǵan processlerdi programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń hár túrli modelleri menen birge qollanıwǵa boladı<ref name="ISO29119-2-2013" />. ===ISO/IEC/IEEE 29119-3:2013, 3-bólim: Test hújjetleri=== Bul bólim programmalıq támiynattı testlew hújjetlerine arnalǵan hám test processi barısında dúziletuǵın test hújjetleriniń úlgileri menen mısalların óz ishine aladı. Úlgiler 2-bólimdegi úsh tiykarǵı test processi dárejesin qollaydı, sonday-aq standartta basqa bar standartlarǵa sáykeslik keltirilgen<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="ISO29119-3-2021" />. ISO/IEC/IEEE 29119-3 standartında anıqlanǵan hújjetler tómendegishe<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="PröllToward18" />: ; '''Shólkemlik test processiniń hújjetleri:''' : - Test siyasatı : - Shólkemlik test strategiyası ; '''Testlewdi basqarıw processiniń hújjetleri:''' : - Test jobası (test strategiyasın qosa alǵanda) : - Test statusı : - Testlewdi juwmaqlaw ; '''Dinamikalıq test processiniń hújjetleri:''' : - Test dizaynı specifikaciyası : - Test jaǵdayı specifikaciyası : - Test procedurası specifikaciyası : - Test maǵlıwmatlarına talaplar : - Test maǵlıwmatlarınıń tayarlıǵı haqqında esabat : - Test ortalıǵına talaplar : - Test ortalıǵınıń tayarlıǵı haqqında esabat : - Haqıyqıy nátiyjeler : - Test nátiyjesi : - Testti orınlaw jurnalı : - Test incidenti haqqında esabat ===ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015, 4-bólim: Test usılları=== 4-bólim programmalıq támiynattı test dizaynı usıllarınıń (olardı test jaǵdayların joybarlaw usılları yamasa test metodları dep te ataydı) hám olarǵa sáykes qamtıw ólshemleriniń standart anıqlamaların beredi. Olardı 2-bólimde anıqlanǵan test dizaynı hám ámelge asırıw processlerinde qollanıwǵa boladı<ref name="ISO29119-4-2021" />. 4-bólimdegi usıllar 2-bólimdi qollawǵa yamasa onnan bólek qollanıwǵa arnalǵan. Standarttaǵı test dizaynı usılları úsh tiykarǵı kategoriyaǵa bólinedi: specifikaciyaǵa, strukturaǵa hám tájiriybege tiykarlanǵan test dizaynı usılları<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="29119-4TOC">{{cite web |url=https://www.din.de/de/mitwirken/normenausschuesse/nia/normen/wdc-beuth:din21:247318197/toc-2405676/download |title=ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015-12 (E) Table of Contents |work=Normenausschuss Informationstechnik und Anwendungen (NIA) |publisher=Deutsches Institut für Normung e. V |access-date=24 June 2018 |archive-date=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625021602/https://www.din.de/de/mitwirken/normenausschuesse/nia/normen/wdc-beuth:din21:247318197/toc-2405676/download |url-status=dead }}</ref>. ====Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan test dizaynı usılları==== Bul usıllar testlenip atırǵan sistemanıń (funkcional) specifikaciyasına tiykarlanadı. Olardı «qara qutı» testlew usılları dep te ataydı. Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılları<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="29119-4TOC" />: * Ekvivalentlik klaslarına bóliw * Klassifikaciya teregi metodı * Shegaralıq mánislerdi analizlew * Sintaksislik testlew * Kombinatorlıq test dizaynı usılları * Sheshimler kestesi boyınsha testlew * Sebep-aqıbet grafin dúziw * Jaǵdaylar ótiwi boyınsha testlew * Scenariy boyınsha testlew * Tosınnan testlew ====Strukturaǵa tiykarlanǵan test dizaynı usılları==== Bul strukturalıq testlew usılları testlenip atırǵan sistemanıń (ishki) strukturasına tiykarlanadı. Olardı «aq qutı» testlew usılları dep te ataydı. Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılları<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="29119-4TOC" />: * Tarmaqlanıw boyınsha testlew * Sheshimler boyınsha testlew * Tarmaqlanıw shártlerin testlew * Tarmaqlanıw shártleriniń kombinaciyaların testlew * Modifikaciyalanǵan shárt hám sheshim qamtıwı (MCDC) boyınsha testlew * Maǵlıwmatlar aǵımın testlew ====Tájiriybege tiykarlanǵan test dizaynı usılları==== Bul izertlewshi testlew usılları testlewshi adamnıń tájiriybesine súyenedi. Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılı<ref name="29119-4TOC" />: * Qátelerdi boljaw ===ISO/IEC/IEEE 29119-5:2024, 5-bólim: Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew=== Bul standart gilt sózlerge tiykarlanǵan testlewdi qamtıydı. Bul — programmalıq támiynattı testlew tarawında qollanılatuǵın, programmalıq testlerdi (ádette avtomatlastırılǵan testlerdi) specifikaciyalaw tásili<ref name="FaughtKeyword04">{{cite web |url=https://www.stickyminds.com/article/keyword-driven-testing |title=Keyword-Driven Testing |author=Faught, D.R. |work=StickyMinds |publisher=TechWell Corp |date=5 November 2004 |access-date=24 June 2018}}</ref>. Bul standart «gilt sózlerge tiykarlanǵan test specifikaciyaların jaratıwdı, sáykes freymvorklardı dúziwdi yamasa gilt sózlerge tiykarlanǵan testlewdi avtomatlastırıwdı qáleytuǵın» paydalanıwshılarǵa arnalǵan<ref name="ISO29119-5-2024" />. ==Qarama-qarsılıqlar== ISO/IEC/IEEE 29119 standartı engizilgennen keyin, ásirese 2014-jıldıń jazında, geypara programmalıq támiynat testlewshileri hám olarǵa baylanıslı shólkemler ISO-nı standarttı biykar etiwge shaqıra basladı<ref name="KrillSoftware14">{{cite web |url=https://www.infoworld.com/article/2608932/application-development/software-testers-balk-at-iso-29119-standards-proposal.html |title=Software testers balk at ISO 29119 standards proposal |author=Krill, P. |work=InfoWorld |publisher=IDG Communications, Inc |date=22 August 2014 |access-date=24 June 2018}}</ref><ref name="DenmanSoftware14">{{cite web |url=https://searchsoftwarequality.techtarget.com/news/2240230293/Software-testers-petition-to-stop-ISO-29119 |title=Software testers petition to stop ISO 29119 |author=Demman, J. |work=TechTarget SearchSoftwareQuality |publisher=TechTarget, Inc |date=9 September 2014 |access-date=24 June 2018}}</ref><ref name="McCowattStop14">{{cite web |author=McCowatt, I. |date=24 August 2014 |title=STOP 29119 |url=http://exploringuncertainty.com/blog/archives/1124 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013052312/http://exploringuncertainty.com/blog/archives/1124 |archive-date=13 October 2014 |access-date=24 June 2018 |work=Exploring Uncertainty: A Software Testing Blog}}</ref><ref name="BachHow14">{{cite web |url=http://www.satisfice.com/blog/archives/1464 |title=How Not to Standardize Testing (ISO 29119) |author=Bach, J. |work=Satisfice Blog |publisher=Satisfice, Inc |date=25 August 2014 |access-date=24 June 2018}}</ref><ref name="KanerPlease14">{{cite web |url=http://context-driven-testing.com/?p=91 |title=Please sign the Petition to Stop ISO 29119 |author=Kaner, C. |work=context-driven-testing.com |date=28 August 2014 |access-date=24 June 2018}}</ref><ref name="ASTTheISO14">{{cite web |url=https://www.associationforsoftwaretesting.org/2014/09/05/the-iso29119-debate/ |title=The ISO29119 debate |publisher=Association for Software Testing |date=5 September 2014 |access-date=24 June 2018}}</ref><ref name="BetterSoftwareChristie">{{cite web |url=https://clarotesting.wordpress.com/2016/04/07/why-iso-29119-is-a-flawed-quality-standard/ |title=Why ISO 29119 Is a Flawed Quality Standard |author=Christie, J.|publisher=Better Software Magazine |date=28 August 2015 |access-date=23 July 2018}}</ref>. Standartqa qarsı shıqqan belgili shólkemler qatarında Programmalıq támiynattı testlew associaciyası (Association for Software Testing)<ref name="ASTTheISO14" /> hám Programmalıq támiynattı testlew boyınsha xalıqaralıq jámiyet (International Society for Software Testing) bar<ref name="ISSTPetition14">{{cite web |url=http://www.commonsensetesting.org/news/files/PetitionISO29119.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208172750/http://www.commonsensetesting.org/news/files/PetitionISO29119.html |title=Petition against ISO 29119 |publisher=International Society for Software Testing |date=19 August 2014 |archive-date=8 February 2017 |access-date=24 June 2018}}</ref>. Standartqa qarsılıq bildiriwdiń geypara sebepleri: * ISO/IEC talap etkendey, kásiplik testlewshiler arasında standarttıń mazmunı boyınsha haqıyqıy bir pikirdiń joqlıǵı<ref name="KrillSoftware14" /><ref name="ISSTPetition14" /><ref name="McCowattStop14" /><ref name="BachHow14" /> * hújjetlerge artıqsha itibar beriw programmalıq támiynattı testlewdiń haqıyqıy processinen itibardı awdaradı<ref name="KrillSoftware14" /><ref name="DenmanSoftware14" /><ref name="ASTTheISO14" /> * ISO 29119 adamlardıń kognitivlik jaqtan quramalı wazıypalar ústinde islew usılına sáykes kelmeydi, sonıń menen birge quramalı hám stresli shólkemlerde islegende olardıń paydasız ámeliyatlarǵa jabısıp qalıwın kúsheytedi<ref name="BetterSoftwareChristie" /> * standart normativlik retlew hám standartlardaǵı qaǵıydalar menen principler arasındaǵı teń salmaqlılıq boyınsha basqa tarawlarda islengen tiyisli jumıslardı esapqa almaydı. Standart testlewdi basqarıwı kerek bolǵan principler boyınsha anıq emes, al detallar boyınsha artıqsha qatań talaplar qoyadı. Bul qurallar menen maqsetlerdiń aralasıp ketiwine alıp keledi<ref name="BetterSoftwareChristie" /> * standart is júzinde kontekstke tiykarlanǵan testlewdi shıǵarıp taslaydı<ref name="BachHow14" /><ref name="KanerPlease14" /> * ulıwma alǵanda programmalıq támiynattı testlewdi standartlastırıw kerek emes<ref name="McCowattStop14" /><ref name="ASTTheISO14" /> * standarttıń siyasiy hám qarjılıq astarı bar hám ol artıqsha qatań talaplar qoyadı, bul tarawǵa payda keltirmeydi<ref name="KrillSoftware14" /><ref name="KanerPlease14" /><ref name="ASTTheISO14" /> 2014-jılı sentyabr ayında WG26 jetekshisi doktor Styuart Rid usı hám basqa da qarsı pikirlerdiń geyparalarına juwap berdi<ref name="ReidResponse14">{{cite web |author=Marnane, T. |author2=Reid, S. |date=10 September 2014 |title=Response to Stop 29119 Petition |url=http://www.softwaretestingstandard.org/29119petitionresponse.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216150848/http://www.softwaretestingstandard.org/29119petitionresponse.php |archive-date=16 February 2020 |access-date=24 June 2018 |work=SoftwareTestingStandard.org |url-status=dead }}</ref>. Biraq programmalıq támiynat testlewshileriniń shaǵımları sebepli WG26 tárepinen qanday da bir qosımsha ilajlar kórilgeni anıq emes. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:ISO/IEC standartları]] [[Kategoriya:ISO/IEC JTC1/SC7 standartları]] [[Kategoriya:IEEE standartları]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 1e5flx3wg4vum52l9ys7jcolbbh1d7b 14 48548 275098 275072 2026-10-18T15:34:17Z Kvazimodo 10433 kategoriya 275098 wikitext text/x-wiki {{main|Programmalıq támiynattı testlew}} {{commonscat|Software testing}} Programmalıq támiynat baǵdarlamalarınıń islewin tekseriw (validaciyalaw) proceslerine baylanıslı kategoriya. [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası|Testlew]] [[Kategoriya:Sapa támiynatı]] [[Kategoriya:IT xızmetlerin basqarıw]] [[Kategoriya:Ónimdi testlew]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] mn9pksqd8nf9zakd0tzmnnj2zn04o7t 0 48549 275164 275075 2026-10-18T19:47:51Z Bekan88 11311 275164 wikitext text/x-wiki '''Test ortalıǵın basqarıw''' (''[[Inglis tili|ingl]].'' ''Test environment management'', '''TEM''') — programmalıq támiynattı jetkerip beriw processindegi funkciya. Ol test scenariylerin orınlaw yamasa qátelerdi qayta payda etiw ushın tekserilgen, turaqlı hám paydalanıwǵa jaramlı test ortalıǵın usınıw arqalı [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] cikline járdem beredi. ==Tiykarı== Ilimiy tájiriybedegidey, testlewde de qaytalanıwshılıq hám ózgeriwshilerdi qadaǵalaw júdá áhmiyetli. Testlewde bul qadaǵalawdıń tiykarǵı bólegi — testlew ótkerilip atırǵan ortalıqtı basqarıw. Bul ortalıq, ásirese, testlenip atırǵan programmalıq támiynattıń jumısın támiyinleytuǵın tómengi [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq]] hám programmalıq támiynattı óz ishine aladı. Oǵan serverler, [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]], kommunikaciya quralları, [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaları]], [[Bultlı esaplaw|bultlı]] ekosistemalar hám brauzerler sıyaqlı elementler kiredi. Testlewdiń dáslepki basqıshlarında ortalıqlardı rásmiy túrde basqarıw az dárejede talap etiledi yamasa pútkilley talap etilmeydi. Mısalı, [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] ádette óz testlerin ádepki boyınsha qadaǵalawdı támiyinleytuǵın standartlastırılǵan IDE ortalıqlarında ótkeriwi múmkin. Biraq keyingi basqıshlarda testlerdi orınlaw kóbinese bir neshe texnologiya hám islep shıǵıw aǵımları boyınsha ámelge asırıladı hám ádette oǵan bir neshe testlewshi (yamasa testlewshiler toparı) qatnasadı. Bunday jaǵdaylarda ayırım testlewshilerden texnikalıq ortalıqtı tolıq qadaǵalawdı kútiw orınsız. Dál usı jerde test ortalıǵın rásmiy basqarıw funkciyasına zárúrlik payda boladı. ==Iskerlik túrleri== TEM funkciyası shegarasındaǵı iskerlik túrlerine tómendegiler kiredi<ref>{{Citation |last=Witte |first=Frank |chapter=Test Environment |date=2022 |title=Strategy, Planning and Organization of Test Processes: Basis for Successful Project Execution in Software Testing |pages=155–162 |editor-last=Witte |editor-first=Frank |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-658-36981-1_20 |access-date=2026-07-04 |place=Wiesbaden |publisher=Springer Fachmedien |language=en |doi=10.1007/978-3-658-36981-1_20 |isbn=978-3-658-36981-1}}</ref>: * Qamtıw shegarasındaǵı test ortalıqlarınıń eń sońǵı versiyaları hám baylanıs maǵlıwmatları menen birge oraylıq repozitoriyin júrgiziw (Informaciya menedjmenti) * Talapqa sáykes test ortalıqların toparlarǵa bólistiriw (bronlaw/jobalastırıw) (Talap menedjmenti) * Talapqa sáykes jańa test ortalıqların dúziw (Usınıs menedjmenti) * Ortalıqtı monitoringlew (Monitoring) * Eskirgen test ortalıqların hám olardıń maǵlıwmatların óshiriw yamasa jańalaw (Tártipke keltiriw) * Ortalıqtaǵı máselelerdi dáslepki tekseriw hám geyde másele sheshilgenge shekem koordinaciyalaw (Insidentler menedjmenti) * Ortalıq máseleleri boyınsha maǵlıwmatlardı analizlew, tendenciyalardı anıqlaw hám máselelerdi sheshiw ushın aldın ala ilajlar kóriw yamasa uzaq múddetli sheshim ushın koordinaciyalaw (Máseleler menedjmenti) * Test maǵlıwmatların basqarıw: TDM qural arqalı yamasa basqa ortalıqlardan [[Test maǵlıwmatları|test maǵlıwmatların]] jańalaw arqalı testlewshilerge test maǵlıwmatlarınıń kerek waqıtta qoljetimli bolıwın támiyinlew * Status esabı: test ortalıǵın basqarıw iskerliginde tolıq ashıqlıqtı támiyinlew ushın xızmet kórsetiw, paydalanıw hám qoljetimlilik kórsetkishleri boyınsha esabat beriw * Úziliksiz jetilistiriw: test ortalıǵın basqarıw xızmetlerin jaqsılaw múmkinshilikleri (adamlar, processler hám qurallar) boyınsha úziliksiz bahalaw * Avtomatlastırıw: nátiyjelilikti arttırıw ushın qol menen orınlanatuǵın wazıypalardı ilajı barınsha joq etiw ==Qurallar== # Konfiguraciyanı basqarıw [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]] programmalıq támiynatı: bul qural ortalıq komponentleri hám olardıń versiyalarınıń repozitoriyin júrgiziw ushın kerek. Bul qurаldaǵı maǵlıwmatlar insidentler hám máseleler menedjmentinde de paydalı boladı. # Bronlaw quralı: bul qural test ortalıqlarınıń bólistiriliwin esapqa alıw hám ortalıqlardıń qoljetimliligin tekseriw ushın kerek. Onda paydalanıw analizin de júrgiziwge boladı. # Máseleler hám insidentlerdi basqarıw qurallar: bul qural máseleler menen insidentler haqqındaǵı maǵlıwmatlardı esapqa alıw hám insident yamasa máseleniń ómirlik ciklin basqarıw ushın qollanıladı. Bul maǵlıwmatlar tiykarında dúzilgen esabatlar test ortalıqlarınıń jaǵdayı haqqında jaqsı túsinik beredi. # Test maǵlıwmatların basqarıw quralı: bul qural testlewshilerge óz test maǵlıwmatların talap boyınsha jaratıw, qayta paydalanıw, maskalaw hám qollanıw múmkinshiligin beredi. Maǵlıwmatlar az bolǵanda, kóplegen toparlar birinshi eki taraw ushın arnawlı qurallardıń ornına elektron kestelerdi qollanadı. Biraq maǵlıwmatlar kóp bolsa, bunıń ushın arnawlı qurallardı qollanıw usınıladı. == Qosımsha shıǵınlar == * Ortalıqtı basqarıw ushın bólek topardı saqlaw qárejetleri tiykarlanıwı kerek. * TEM xızmetkerleri eń sońǵı jańalanıwlardıń qoljetimli bolıwın támiyinlew ushın aldın ala kóp koordinaciyalaw jumısın atqarıwı kerek boladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} pp9yha584oslrifb926g14rs7dv5ilm 0 48550 275144 275076 2026-10-18T19:39:20Z Bekan88 11311 275144 wikitext text/x-wiki [[Fayl:A-B_testing_example.png|thumb|upright=1.4|Veb-sayttaǵı A/B testlewdiń mısalı. Geypara paydalanıwshılarǵa (tosınnan tańlanǵan) kók túymeli veb-sayt versiyası kórsetiledi, al basqaları jasıl túymeli versiyanı kóredi. Bunıń nátiyjesinde eki dizayndıń salıstırmalı nátiyjeliligin ólshewge boladı.]] '''A/B testlew''' (sonday-aq '''bucket testing''', '''split-run testing''' yamasa '''split testing''' dep te ataladı) — paydalanıwshı tájiriybesin izertlew usılı<ref name="Young2014">{{Cite journal |last=Young |first=Scott W. H. |date=August 2014 |title=Improving Library User Experience with A/B Testing: Principles and Process |journal=Weave: Journal of Library User Experience |volume=1 |issue=1 |doi=10.3998/weave.12535642.0001.101 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=2027/spo.12535642.0001.101}}</ref>. A/B testleri ádette eki varianttan (A hám B) turatuǵın randomizaciyalanǵan eksperimentten ibarat<ref>{{Cite book |last1=Kohavi |first1=Ron |url=https://experimentguide.com/ |title=Trustworthy Online Controlled Experiments: A Practical Guide to A/B Testing |last2=Xu |first2=Ya |last3=Tang |first3=Diane |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |access-date=22 October 2021 |archive-date=22 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221504/https://experimentguide.com/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Online Controlled Experiments and A/B Tests |encyclopedia=Encyclopedia of Machine Learning and Data Science |publisher=Springer |url=https://exp-platform.com/encyclopediamldm/ |last1=Kohavi |first1=Ron |editor-last=Phung |editor-first=Dinh |pages=891–892 |doi=10.1007/978-1-4899-7502-7_891-2 |isbn=978-1-4899-7502-7 |last2=Longbotham |first2=Roger |editor2-last=Webb |editor2-first=Geoff |editor3-last=Sammut |editor3-first=Claude |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421021311/https://exp-platform.com/encyclopediamldm/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":1">{{Cite magazine |last1=Kohavi |first1=Ron |last2=Thomke |first2=Stefan |date=September–October 2017 |title=The Surprising Power of Online Experiments |url=https://hbr.org/2017/09/the-surprising-power-of-online-experiments |magazine=Harvard Business Review |pages=74–82 |access-date=27 January 2020 |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814183956/https://hbr.org/2017/09/the-surprising-power-of-online-experiments |url-status=live }}</ref>, biraq bul túsinikti bir ózgeriwshiniń bir neshe variantına da keńeytiwge boladı. Ol statistika tarawında qollanılatuǵın statistikalıq gipotezalardı tekseriwdi yamasa «eki tańlamalı gipotezalardı tekseriwdi» óz ishine aladı. A/B testlew bir ózgeriwshiniń bir neshe versiyasın salıstırıw ushın qollanıladı, mısalı, subekttiń A variantına bergen juwabın B variantına bergen juwabı menen salıstırıp, qaysı variant nátiyjelirek ekenin anıqlaw arqalı<ref name=":0">{{Cite web |last=Hanington |first=Jenna |date=12 July 2012 |title=The ABCs of A/B Testing |url=http://www.pardot.com/blog/abcs-ab-testing/ |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224151946/http://www.pardot.com/blog/abcs-ab-testing/ |archive-date=2015-12-24 |access-date=2016-02-21 |website=Pardot |language=en-US}}</ref>. Kóp ózgeriwshili testlew yamasa multinomial testlew A/B testlewge uqsas, biraq bir waqıtta ekiden kóp versiyanı testlewi yamasa kóbirek qadaǵalaw toparların qollanıwı múmkin. Ápiwayı A/B testleri baqlawǵa tiykarlanǵan, kvazi-eksperimentallıq yamasa basqa da eksperimentallıq emes jaǵdaylar ushın jaramlı emes. Bunday jaǵdaylar sorawnama maǵlıwmatlarında, oflayn maǵlıwmatlarda hám basqa da quramalıraq qubılıslarda jiyi ushırasadı. == Anıqlaması == «A/B testlew» — ápiwayı randomizaciyalanǵan qadaǵalanatuǵın eksperimenttiń qısqasha atı. Onda bir vektorlıq ózgeriwshiniń bir neshe tańlaması (mısalı, A hám B) salıstırıladı<ref name=Young2014/>. A/B testleri qadaǵalanatuǵın eksperimenttiń eń ápiwayı forması dep keń esaplanadı, ásirese olar tek eki varianttan turǵanda. Biraq testke kóbirek variant qosılǵan sayın onıń quramalılıǵı artadı<ref name=":12">{{cite book |doi=10.1007/978-1-4899-7687-1_891 |chapter=Online Controlled Experiments and A/B Testing |title=Encyclopedia of Machine Learning and Data Mining |year=2017 |last1=Kohavi |first1=Ron |last2=Longbotham |first2=Roger |pages=922–929 |isbn=978-1-4899-7685-7 }}</ref>. Tómendegi mısal bir ózgeriwshili A/B testin kórsetedi: Kompaniyanıń 2000 adamnan turatuǵın klientler [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]] bar. Ol óz veb-saytı arqalı satıwlardı arttırıw ushın jeńillik kodı bar elektron pochta mapazın baslaydı. Kompaniya hár túrli háreketke shaqırıwlar (tekstiń klientlerdi háreket etiwge, satıw kampaniyası jaǵdayında satıp alıwǵa xoshametleytuǵın bólimi) hám hár túrli promokodlar menen elektron xattıń eki versiyasın dúzedi. * Kompaniya 1000 adamǵa «Usınıs usı shembide tamamlanadı! A1 kodın qollanıń» degen háreketke shaqırıwı bar xat jiberedi. * Qalǵan 1000 adamǵa ol «Usınıs tez arada tamamlanadı! B1 kodın qollanıń» degen háreketke shaqırıwı bar xat jiberedi. * Xatlardıń tekstiniń hám dizaynınıń basqa barlıq elementleri birdey. Keyin kompaniya promokodlardıń qollanılıwın analizlew arqalı qaysı kampaniyanıń tabıslılıq kórsetkishi joqarıraq ekenin baqlaydı. A1 kodı bar xattıń juwap beriw kórsetkishi 5% (xat jiberilgen 1000 adamnıń 50-i bul kodtı ónim satıp alıw ushın qollanǵan), al B1 kodı bar xattıń juwap beriw kórsetkishi 3% (xat alıwshılardıń 30-ı bul kodtı ónim satıp alıw ushın qollanǵan). Sonlıqtan kompaniya bul jaǵdayda birinshi háreketke shaqırıw nátiyjelirek ekenin anıqlaydı hám onı keleshektegi satıwlarda qollanadı. Bunnan da anıǵıraq tásil — A1 hám B1 arasındaǵı juwap beriw kórsetkishlerindegi ayırmashılıqlardıń statistikalıq áhmiyetli ekenin (yaǵnıy ayırmashılıqlardıń haqıyqıy, qaytalanatuǵın hám tosınnan bolmaǵanınıń itimallıǵı joqarı ekenin) anıqlaw ushın statistikalıq testlewdi qollanıw<ref>{{cite web |website=developer.amazon.com |url=https://developer.amazon.com/public/apis/manage/ab-testing/doc/math-behind-ab-testing |title=The Math Behind A/B Testing |access-date=2015-04-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921174256/https://developer.amazon.com/public/apis/manage/ab-testing/doc/math-behind-ab-testing |archive-date=2015-09-21 }}</ref>. Joqarıdaǵı mısalda testtiń maqseti — klientlerdi satıp alıwǵa xoshametlewdiń nátiyjelirek strategiyasın anıqlaw. Biraq eger testtiń maqseti qaysı xattıń basıw koefficienti (xattı alǵannan keyin siltemeni haqıyqatında basqan adamlardıń procenti) joqarıraq ekenin anıqlaw bolǵanda, nátiyjeler basqasha bolıwı múmkin edi. Mısalı, B1 kodın alǵan klientlerdiń kóbirek bóligi veb-saytqa kirgen bolsa da, háreketke shaqırıwda akciyanıń tamamlanıw sánesi kórsetilmegeni sebepli, kóplegen xat alıwshılar dárhal satıp alıw zárúrligin sezbewi múmkin. Sonlıqtan eger testtiń maqseti tek qaysı xat veb-saytqa kóbirek trafik alıp keletuǵının anıqlaw bolǵanda, B1 kodı bar xat tabıslıraq bolıwı ábden múmkin edi. A/B testiniń anıq belgilengen, ólshenetuǵın nátiyjesi bolıwı kerek, mısalı, satıwǵa konversiya, basıw koefficienti yamasa dizimnen ótiw kórsetkishi<ref>{{cite journal |last1=Kohavi |first1=Ron |last2=Longbotham |first2=Roger |last3=Sommerfield |first3=Dan |last4=Henne |first4=Randal M. |title=Controlled experiments on the web: survey and practical guide |journal=Data Mining and Knowledge Discovery |date=February 2009 |volume=18 |issue=1 |pages=140–181 |doi=10.1007/s10618-008-0114-1 |s2cid=17165746 |doi-access=free }}</ref>. == Keń tarqalǵan test statistikaları == Eki tańlamalı gipoteza testleri eksperimenttegi eki qadaǵalaw jaǵdayı boyınsha bólingen eki tańlamanı salıstırıw ushın jaramlı. ''Z''-testleri normallıq hám belgili standart awıtqıw boyınsha qatań shártler orınlanǵanda ortasha mánislerdi salıstırıw ushın jaramlı. Styudent ''t''-testleri az nárse boljanǵan, jumsaǵıraq shártlerde ortasha mánislerdi salıstırıw ushın jaramlı. Uelch ''t''-testi eń az boljawlarǵa súyenedi, sonlıqtan ol kórsetkishtiń ortasha mánisin optimallastırıw kerek bolǵanda eń kóp qollanılatuǵın eki tańlamalı gipoteza testi bolıp tabıladı. Optimallastırılatuǵın ózgeriwshiniń ortasha mánisi bahalawshınıń eń keń tarqalǵan tańlawı bolsa da, basqa bahalawshılar da turaqlı qollanıladı. Fisherdiń anıq testin basıw koefficienti sıyaqlı eki binomial bólistiriwdi salıstırıw ushın qollanıwǵa boladı. {| class="wikitable" |- ! Boljanǵan bólistiriw !! Mısal !! Standart test !! Alternativ test |- | Gauss bólistiriwi ||Bir paydalanıwshıǵa túsetuǵın ortasha tabıs||Uelch ''t''-testi (juplaspaǵan ''t''-test) || Styudent ''t''-testi |- | Binomial bólistiriw ||Basıw koefficienti||Fisherdiń anıq testi || Barnard testi |- | Puasson bólistiriwi || Tóleytuǵın bir paydalanıwshıǵa tuwrı keletuǵın tranzakciyalar || ''E''-test<ref>{{cite journal | doi = 10.1016/S0378-3758(02)00408-1| title = A more powerful test for comparing two Poisson means| journal = Journal of Statistical Planning and Inference| volume = 119| pages = 23–35| year = 2004| last1 = Krishnamoorthy| first1 = K.| last2 = Thomson| first2 = Jessica| s2cid = 26753532}}</ref> || ''C''-test |- | Multinomial bólistiriw || Hárbir ónimniń satıp alınǵan sanı ||Xi-kvadrat testi || ''G''-test |- | Belgisiz || ||Mann–Uitni ''U'' testi || Gibbs tańlaması |} ==Segmentlew hám nıshanaǵa alıw== A/B testlerinde kóbinese bir variant (mısalı, paydalanıwshı interfeysiniń elementi) barlıq paydalanıwshılarǵa birdey itimallıq penen qollanıladı. Biraq geypara jaǵdaylarda variantlarǵa beriletuǵın juwaplar hár qıylı bolıwı múmkin. A variantınıń ulıwma juwap beriw kórsetkishi joqarıraq bolıwı múmkin, al B variantınıń klientler bazasınıń belgili bir segmentindegi juwap beriw kórsetkishi onnan da joqarı bolıwı múmkin<ref>{{cite web|url=http://online-behavior.com/testing/advanced-ab-testing-tactics-1356|title=Advanced A/B Testing Tactics That You Should Know &#124; Testing & Usability|website=Online-behavior.com|access-date=2014-03-18|archive-date=2014-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319000032/http://online-behavior.com/testing/advanced-ab-testing-tactics-1356|url-status=dead}}</ref>. Mısalı, joqarıdaǵı mısalda juwap beriw kórsetkishleriniń jınıs boyınsha bólistiriliwi tómendegishe bolıwı múmkin edi: {| class="wikitable" style="text-align:right" |- ! Jınısı !! Ulıwma !! Erkekler !! Hayallar |- ! Jiberilgen xatlardıń ulıwma sanı | 2000 || 1000 || 1000 |- ! Juwaplardıń ulıwma sanı | 80 || 35 || 45 |- ! A variantı | 50/1000 (5%) || 10/500 (2%) || 40/500 (8%) |- ! B variantı | 30/1000 (3%) || 25/500 (5%) || 5/500 (1%) |} Bul jaǵdayda A variantı ulıwma alǵanda joqarıraq juwap beriw kórsetkishine eriskeni menen, B variantı is júzinde erkekler arasında joqarıraq juwap beriw kórsetkishin payda etti. Nátiyjede A/B testiniń juwmaǵı boyınsha kompaniya segmentlengen strategiyanı tańlawı múmkin: keleshekte erkeklerge B variantın, al hayallarǵa A variantın jiberiw. Bul mısalda segmentlengen strategiya kútilgen juwap beriw kórsetkishin 30%-ke arttıradı: <math display="inline">5\% = \frac{40 + 10}{500 + 500}</math> mánisinen <math display="inline">6{,}5\% = \frac{40 + 25}{500+500}</math> mánisine shekem. Eger A/B testinen segmentlengen nátiyjeler kútilse, test basınan-aq jınıs sıyaqlı tiykarǵı klient belgileri boyınsha teń bólistiriletuǵınday etip durıs joybarlanıwı kerek. Testte erkekler menen hayallardıń reprezentativ tańlaması bolıwı hám erkekler menen hayallar hárbir «variantqa» (A variantı hám B variantı) tosınnan bólistiriliwi kerek. Bunı orınlamaw eksperimenttiń burmalanıwına hám durıs emes juwmaqlarǵa alıp keliwi múmkin<ref>{{cite web|url=http://drjasondavis.com/2013/09/12/eight-ways-youve-misconfigured-your-ab-test/|title=Eight Ways You've Misconfigured Your A/B Test|date=2013-09-12|website=Dr. Jason Davis|access-date=2014-03-18|archive-date=18 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140318224917/http://drjasondavis.com/2013/09/12/eight-ways-youve-misconfigured-your-ab-test/|url-status=live}}</ref>. Bul segmentlew hám nıshanaǵa alıw tásilin test nátiyjelerinde bolıwı múmkin bolǵan anıǵıraq nızamlılıqlardı anıqlaw ushın bir klient belgisiniń ornına bir neshe klient belgisin — mısalı, klientlerdiń jasın hám jınısın — qamtıytuǵınday etip jáne de keńeytiwge boladı. == Artıqmashılıqları hám kemshilikleri == === Unamlı tárepleri === A/B testleriniń nátiyjelerin túsindiriw ańsat hám olar paydalanıwshılardıń haqıyqıy qálewleri haqqında anıq kórinis beredi, sebebi olar bir variantı ekinshisine qarsı tikkeley tekseredi. Sonday-aq A/B testleri dizayn boyınsha júdá anıq sorawlarǵa juwap bere aladı. Buǵan [[Google]] kompaniyasınıń giperssilteme reńleri menen ótkergen A/B testlewi mısal bola aladı. Kiristi optimallastırıw ushın Google qaysı reńler eń kóp basıwlardı tartatuǵının anıqlaw maqsetinde gipersiltemelerdiń onlaǵan reń túslerin testledi<ref>{{Cite web |last=Statt |first=Nick |date=2016-05-09 |title=Google is experimenting with turning search results from blue to black |url=https://www.theverge.com/2016/5/9/11642926/google-search-results-blue-black-color-link-experiment |access-date=2024-09-25 |website=The Verge |language=en}}</ref>. === Unamsız tárepleri === A/B testleri dispersiyaǵa sezimtal: standart qáteni azaytıw hám statistikalıq áhmiyetli nátiyje alıw ushın olarǵa úlken tańlama kólemi kerek. Belsendi paydalanıwshılar kóp bolǵan jaǵdaylarda, mısalı, tanımal onlayn sociallıq media platformalarında, úlken tańlama kólemin alıw ańsat. Basqa jaǵdaylarda úlken tańlama kólemine eksperimentke qatnasıwshılardı jıynaw múddetin uzartıw arqalı erisiledi. Biraq Microsoft kompaniyası Controlled Experiment Using Pre-Experiment Data (CUPED — eksperimentke shekemgi maǵlıwmatlardı qollanatuǵın qadaǵalanatuǵın eksperiment) dep ataǵan usıl járdeminde eksperiment baslanǵanǵa shekemgi dispersiyanı esapqa alıwǵa boladı. Sonlıqtan statistikalıq áhmiyetli nátiyje alıw ushın azıraq tańlama kerek boladı<ref>{{Cite conference |last=Deng |first=Alex |date=February 2013 |title=Improving the Sensitivity of Online Controlled Experiments by Utilizing Pre-Experiment Data |conference=WSDM '13: Proceedings of the sixth ACM international conference on Web search and data mining |doi=10.1145/2433396.2433413 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.statsig.com/blog/cuped |title=CUPED Explained |date=18 May 2023 |first=Craig |last=Sexauer |department=Blog |access-date=11 September 2024 |archive-date=4 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240904202759/https://www.statsig.com/blog/cuped |url-status=live }}</ref>. A/B testi eksperiment bolǵanlıqtan, eger test qálemegen yamasa paydasız nátiyjeler berse, onı ótkeriw waqıt penen resurslardı biykarǵa jumsaw táwekelin tuwdıradı. 2018-jılı dekabr ayında iri kólemli A/B testlew boyınsha tájiriybesi bar 13 shólkemniń (Airbnb, Amazon, Booking.com, [[Facebook]], [[Google]], LinkedIn, Lyft, [[Microsoft]], Netflix, Twitter, Uber hám Stenford universiteti) wákilleri bir maqalada eń tiykarǵı qıyınshılıqlardı juwmaqladı<ref>{{cite journal |first1 = Somit |last1 = Gupta |first2 = Ronny |last2 = Kohavi |first3 = Diane |last3 = Tang |first4 = Ya |last4 = Xu |first5 = Reid |last5 = Andersen |first6 = Eytan |last6 = Bakshy |first7 = Niall |last7 = Cardin |first8 = Sumitha |last8 = Chandran |first9 = Nanyu |last9 = Chen |first10 = Dominic |last10 = Coey |first11 = Mike |last11 = Curtis |first12 = Alex |last12 = Deng |first13 = Weitao |last13 = Duan |first14 = Peter |last14 = Forbes |first15 = Brian |last15 = Frasca |first16 = Tommy |last16 = Guy |first17 = Guido W. |last17 = Imbens |first18 = Guillaume |last18 = Saint Jacques |first19 = Pranav |last19 = Kantawala |first20 = Ilya |last20 = Katsev |first21 = Moshe |last21 = Katzwer |first22 = Mikael |last22 = Konutgan |first23 = Elena |last23 = Kunakova |first24 = Minyong |last24 = Lee |first25 = MJ |last25 = Lee |first26 = Joseph |last26 = Liu |first27 = James |last27 = McQueen |first28 = Amir |last28 = Najmi |first29 = Brent |last29 = Smith |first30 = Vivek |last30 = Trehan |first31 = Lukas |last31 = Vermeer |first32 = Toby |last32 = Walker |first33 = Jeffrey |last33 = Wong |first34 = Igor |last34 = Yashkov |date = June 2019 |title = Top Challenges from the first Practical Online Controlled Experiments Summit |url = https://exp-platform.com/top-challenges-from-first-practical-online-controlled-experiments-summit/ |journal = SIGKDD Explorations |volume = 21 |issue = 1 |pages = 20–35 |doi = 10.1145/3331651.3331655 |s2cid = 153314606 |access-date = 24 October 2021 |archive-date = 13 October 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211013165632/https://exp-platform.com/top-challenges-from-first-practical-online-controlled-experiments-summit/ |url-status = live |url-access= subscription }}</ref>. Qıyınshılıqlar tórt tarawǵa toparlastırıldı: analiz, injeneriya hám mádeniyat, dástúrli A/B testlerinen awıtqıwlar hám maǵlıwmatlar sapası. ==Tariyxı== A/B testlewdiń birinshi ret qashan qollanılǵanın anıq anıqlaw qıyın. Gomeopatiyalıq dári-dármaqtıń nátiyjeliligin bahalaw ushın birinshi randomizaciyalanǵan eki tárepleme soqır sınaq 1835-jılı ótkerildi<ref>{{cite journal |last1=Stolberg |first1=M |title=Inventing the randomized double-blind trial: the Nuremberg salt test of 1835 |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |date=December 2006 |volume=99 |issue=12 |pages=642–643 |doi=10.1177/014107680609901216 |pmid=17139070 |pmc=1676327 }}</ref>. Házirgi A/B testlewge salıstırılatuǵın reklama kampaniyaları menen eksperimentler jigirmalanshı ásirdiń basında baslandı<ref>{{cite web |url=https://www.convertize.com/what-is-ab-testing/ |title=What is A/B Testing |website=Convertize |access-date=2020-01-28 |archive-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200817215345/https://www.convertize.com/what-is-ab-testing/ |url-status=live }}</ref>. Reklama tarawınıń jolbasshısı Klod Xopkins óz kampaniyalarınıń nátiyjeliligin tekseriw ushın promo-kuponlardı qollandı. Biraq Xopkins 1923-jılı shıqqan ''Scientific Advertising'' (''Ilimiy reklama'') kitabında táriyiplegen bul process statistikalıq gipotezalardı tekseriwde qollanılatuǵın statistikalıq áhmiyetlilik hám nol gipoteza sıyaqlı túsiniklerdi óz ishine almadı<ref>{{cite web |url=https://www.investors.com/news/management/leaders-and-success/claude-hopkins-scientific-advertising-bio/ |title=Claude Hopkins Turned Advertising Into A Science |access-date=2019-11-01 |website=Investor's Business Daily |date=20 December 2018 |archive-date=10 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810111651/https://www.investors.com/news/management/leaders-and-success/claude-hopkins-scientific-advertising-bio/ |url-status=live }}</ref>. Tańlama maǵlıwmatlarınıń áhmiyetliligin bahalawdıń házirgi statistikalıq usılları sol dáwirde bólek islep shıǵıldı. Bul jumıstı 1908-jılı Uilyam Sili Gosset ''Z''-testin ózgertip, Styudent ''t''-testin jaratqanda ámelge asırdı<ref>{{cite web |url=http://blog.gembaacademy.com/2007/06/20/how-beer-influenced-statistics/ |title=How beer influenced statistics |date=20 June 2007 |first=Ron |last=Pereira |work=Gemba Academy |department=Blog |access-date=22 July 2014 |archive-date=5 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105221541/http://blog.gembaacademy.com/2007/06/20/how-beer-influenced-statistics/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Box |first1=Joan Fisher |title=Guinness, Gosset, Fisher, and Small Samples |journal=Statistical Science |date=1987 |volume=2 |issue=1 |pages=45–52 |doi=10.1214/ss/1177013437 |doi-access=free }}</ref>. Internettiń rawajlanıwı menen tańlama alıwdıń jańa usılları payda boldı. Google injenerleri izlew sistemasınıń nátiyjelerinde kórsetiletuǵın nátiyjelerdiń optimal sanın anıqlaw ushın 2000-jılı óziniń birinshi A/B testin ótkerdi<ref name=":0" />. Birinshi test júkleniw waqtınıń áste bolıwınan kelip shıqqan irkilislerdiń sebebinen sátsiz boldı. Keyingi A/B testlew izertlewleri jetilisken boldı, biraq tiykarı hám tiykarǵı principleri ulıwma alǵanda ózgerissiz qaldı. 2011-jılı Google 7000-nan aslam hár túrli A/B testin ótkerdi<ref name=":0" />. 2012-jılı Bing izlew sisteması ústinde islep atırǵan [[Microsoft]] xızmetkeri reklama temaların kórsetiwdiń hár túrli usılların tekseriw ushın eksperiment dúzdi. Bir neshe saat ishinde alternativ format paydalanıwshı tájiriybesi kórsetkishlerine tásir etpey, kiristi 12%-ke arttırdı<ref name=":1" />. Búgingi kúni Microsoft hám Google sıyaqlı iri programmalıq támiynat kompaniyalarınıń hárbiri jılına 10 000-nan aslam A/B testin ótkeredi<ref name=":1" />. Geypara adamlar A/B testlewdi belgili bir tarawlardaǵı filosofiya hám biznes strategiyasındaǵı ózgeris dep esaplaydı, biraq bul tásil hár túrli izertlew dástúrlerinde keń qollanılatuǵın subektler aralıq dizaynǵa uqsas<ref name="wired">{{cite web|url=https://www.wired.com/business/2012/04/ff_abtesting/|title=The A/B Test: Inside the Technology That's Changing the Rules of Business|work=Wired Business|last=Christian|first=Brian|date=2000-02-27|access-date=2014-03-18|archive-date=17 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317101247/http://www.wired.com/business/2012/04/ff_abtesting|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.wired.com/wiredenterprise/2012/05/test-everything/|title=Test Everything: Notes on the A/B Revolution &#124; Wired Enterprise|last=Christian|first=Brian|magazine=Wired|access-date=2014-03-18|archive-date=16 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316061405/http://www.wired.com/wiredenterprise/2012/05/test-everything|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://boingboing.net/2012/04/26/ab-testing-the-secret-engine.html|title=A/B testing: the secret engine of creation and refinement for the 21st century|author=Cory Doctorow|date=2012-04-26|publisher=Boing Boing|access-date=2014-03-18|archive-date=9 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209001259/http://boingboing.net/2012/04/26/ab-testing-the-secret-engine.html|url-status=live}}</ref>. Veb-islep shıǵıw filosofiyası retindegi A/B testlew bul tarawdı dálillerge tiykarlanǵan ámeliyatqa qaray keńirek háreket penen sáykeslendiredi. Házir kóplegen kompaniyalar marketing sheshimlerin qabıl etiwde «joybarlanǵan eksperiment» tásilin qollanadı. Olar tiyisli tańlama nátiyjeleri unamlı konversiya nátiyjelerin jaqsılawı múmkin dep kútedi<ref>{{Cite web |title=Marketing Experimentation Explained: Strategy and Best Practices |url=https://amplitude.com/explore/experiment/marketing-experimentation |access-date=2026-03-06 |website=Amplitude |language=en}}</ref>. Bul taraw boyınsha qurallar hám tájiriybe artqan sayın, bul ámeliyat barǵan sayın keń tarqalmaqta<ref>{{Cite web |date=2020-01-17 |title=A/B Testing: The ABCs of Paid Social Media |url=https://anyword.com/blog/a-b-testing-paid-social-media/ |access-date=2022-04-08 |website=Anyword |language=en-US |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331132522/https://anyword.com/blog/a-b-testing-paid-social-media/ |url-status=live }}</ref>. Nátiyjede házir kóbirek marketing toparları sheshimlerdi qabıl etiwde A/B testlewge súyenedi. Olar testtiń qatańlıǵın ólshengen gipotezalarǵa sáykeslendiredi hám konversiyalar, kiris hám keyingi basqıshlardaǵı konversiya sıyaqlı nátiyjelerge tásirdi ólsheydi<ref>{{Cite web |last=Crowell |first=Collin |date=May 16, 2025 |title=Experimentation Is Not One Method |url=https://www.kameleoon.com/blog/experimentation-is-not-one-method |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214115553/https://www.kameleoon.com/blog/experimentation-is-not-one-method |archive-date=December 14, 2025 |access-date=March 6, 2026 |website=Kameleoon}}</ref>. == Qollanılıwı == === Sociallıq media === A/B testlerin LinkedIn, [[Facebook]] hám Instagram sıyaqlı iri [[Sociallıq media|sociallıq media]] saytları paydalanıwshılardıń qatnasıwın hám jańa funkciya yamasa ónim sıyaqlı onlayn múmkinshiliklerden qanaatlanıwın túsiniw ushın qollanǵan. Sonday-aq A/B testleri paydalanıwshılar oflayn bolǵandaǵı tarmaq effektleri, onlayn xızmetlerdiń paydalanıwshılar háreketlerine qalay tásir etetuǵını hám paydalanıwshılardıń bir-birine qalay tásir etetuǵını sıyaqlı temalar boyınsha quramalı eksperimentler ótkeriw ushın qollanılǵan<ref name=":2">{{cite book |last1=Xu |first1=Ya |last2=Chen |first2=Nanyu |last3=Fernandez |first3=Addrian |last4=Sinno |first4=Omar |last5=Bhasin |first5=Anmol |title=Proceedings of the 21st ACM SIGKDD International Conference on Knowledge Discovery and Data Mining |chapter=From Infrastructure to Culture: A/B Testing Challenges in Large Scale Social Networks |date=10 August 2015 |pages=2227–2236 |doi=10.1145/2783258.2788602 |isbn=9781450336642 |s2cid=15847833 }}</ref>. === Elektron kommerciya === Elektron kommerciya veb-saytında satıp alıw voronkası ádette A/B testlew ushın paydalı obekt bolıp tabıladı, sebebi ketip qalıw kórsetkishleriniń azmaz tómenlewi de satıwlardıń ádewir artıwın bildiriwi múmkin. Geyde tekst, maket, súwretler hám reńler sıyaqlı elementlerdi testlew arqalı ádewir jaqsılanıwlardı kóriwge boladı<ref>{{cite web|url=http://www.webics.com.au/blog/google-adwords/split-testing-guide-for-online-retailers/|title=Split Testing Guide for Online Stores|date=August 27, 2012|publisher=webics.com.au|access-date=2012-08-28|archive-date=3 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303181237/https://www.webics.com.au/blog/google-adwords/split-testing-guide-for-online-retailers/|url-status=live}}</ref>. Bunday testlerde paydalanıwshılar eki versiyanıń tek birin kóredi, sebebi maqset — eki versiyanıń qaysısı jaqsıraq ekenin anıqlaw<ref name=":3">{{Cite conference |last1=Kaufman |first1=Emilie |first2=Olivier |last2=Cappé |first3=Aurélien |last3=Garivier |date=2014 |title=On the Complexity of A/B Testing |url=http://proceedings.mlr.press/v35/kaufmann14.pdf |volume=35 |pages=461–481 |book-title=Proceedings of The 27th Conference on Learning Theory |bibcode=2014arXiv1405.3224K |arxiv=1405.3224 |access-date=27 February 2020 |archive-date=7 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707144220/http://proceedings.mlr.press/v35/kaufmann14.pdf |url-status=live }}</ref>. === Ónim bahasın belgilew === A/B testlewdi ónimniń durıs bahasın anıqlaw ushın qollanıwǵa boladı. Bul jańa ónim yamasa xızmet iske qosılǵanda ushırasatuǵın eń qıyın máselelerdiń biri. A/B testlew (ásirese cifrlı ónimler ushın jaramlı) ulıwma kiristi maksimallastıratuǵın baha dárejesin anıqlawdıń nátiyjeli mexanizmi bolıp tabıladı. === Siyasiy A/B testlew === A/B testleri siyasiy kampaniyalarda da qollanılǵan. 2007-jılı Barak Obamanıń prezidentlik saylaw kampaniyası onlayn itibardı tartıw hám saylawshılardıń Obamadan neni kórgisi keletuǵının túsiniw ushın A/B testlewdi qollandı<ref name=":4">{{Cite book|last1=Siroker|first1=Dan|url=https://books.google.com/books?id=VfVvAAAAQBAJ&q=A/B%20Testing&pg=PT13|title=A / B Testing: The Most Powerful Way to Turn Clicks Into Customers|last2=Koomen|first2=Pete|date=2013-08-07|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-65920-5|access-date=15 October 2020|archive-date=17 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817043106/https://books.google.com/books?id=VfVvAAAAQBAJ&q=A/B%20Testing&pg=PT13|url-status=live}}</ref>. Mısalı, Obamanıń komandası óz veb-saytında paydalanıwshılardı xabarlarǵa jazılıwǵa baǵdarlaytuǵın tórt túrli túymeni testledi. Bunnan basqa, komanda paydalanıwshılardı tartıw ushın altı túrli qosımsha súwretti qollandı<ref name=":4" />. === HTTP marshrutlaw hám API funkciyaların testlew === [[Fayl:HTTP AB Testing.png|thumb|right|A/B testlewi bar HTTP marshrutizatorı]] A/B testlew API-diń jańa versiyasın engiziwde jiyi qollanıladı<ref name="usenex18_one">{{cite conference|conference=LISA 2018|title=Modern HTTP Routing|url=https://www.usenix.org/sites/default/files/conference/protected-files/lisa18_slides_szucs.pdf|first=Sandor|last=Szucs|year=2018|website=Usenix.org|access-date=1 September 2021|archive-date=1 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901185744/https://www.usenix.org/sites/default/files/conference/protected-files/lisa18_slides_szucs.pdf|url-status=live}}</ref>. Real waqıt rejiminde paydalanıwshı tájiriybesin testlew ushın HTTP 7-dárejeli keri proksi-serveri bılay sazlanadı: HTTP trafiginiń ''n''%-i bekend instanciyasınıń jańa versiyasına baǵdarlanadı, al qalǵan ''100-n''% HTTP trafigi bekend HTTP qosımsha xızmetiniń (turaqlı) eski versiyasına túsedi<ref name="usenex18_one" />. Bul ádette klientlerdiń jańa bekend instanciyasına tásirin sheklew ushın ámelge asırıladı. Sonda eger jańa versiyada qáte bolsa, paydalanıwshı agentleriniń yamasa klientlerdiń ulıwma sanınıń tek ''n''%-ine tásir etedi, al basqaları turaqlı bekendke baǵdarlanadı. Bul kiriw trafigin qadaǵalawdıń keń tarqalǵan mexanizmi bolıp tabıladı<ref name="usenex18_one" />. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 1vd45li4fhyz37iecygfq2o8auw9jnh 0 48551 275156 275078 2026-10-18T19:45:32Z Bekan88 11311 275156 wikitext text/x-wiki '''Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw''' (''[[Inglis tili|ingl.]]'' ''Acceptance test–driven development'', '''ATDD''') — biznes klientleri, islep shıǵıwshılar hám testlewshiler arasındaǵı kommunikaciyaǵa tiykarlanǵan [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıw]] metodologiyası<ref name="Pugh11">{{cite book |first=Ken |last=Pugh |year=2011 |title=Lean-Agile Acceptance Test-Driven Development: Better Software Through Collaboration |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0321714084}}</ref>. ATDD mısal arqalı specifikaciyalaw (SBE)<ref>Adzic, Gojko. (2009) ''Bridging the Communication Gap: Specification by Example and Agile Acceptance Testing'', Neuri Limited,</ref><ref>{{cite book |last=Adzic |first=Gojko |title=Specification by example: How successful teams deliver the right software |publisher=Manning |year=2011 |isbn=978-0-321-27865-4}}</ref>, minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD)<ref>Chelimsky, David, Dave Astels, Zach Dennis, Aslak Hellesøy, Bryan Helmkamp, and Dan North. ''The RSpec Book: Behaviour Driven Development with RSpec, Cucumber, and Friends.'' The Pragmatic Bookshelf.</ref>, mısallarǵa tiykarlanǵan islep shıǵıw (EDD)<ref>{{cite web |url=http://www.exampler.com/ |title=Example Driven Design |access-date=2013-04-15}}</ref> hám tariyx testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw dep te atalatuǵın qollawǵa tiykarlanǵan islep shıǵıw (SDD) sıyaqlı ámeliyatlardıń kópshiligin óz ishine aladı<ref>{{cite web |url=http://industriallogic.com/papers/storytest.pdf |title=Story Test-Driven Development |access-date=2013-04-15}}</ref>. Bul processlerdiń barlıǵı islep shıǵıwshılar menen testlewshilerge ámelge asırıwdan aldın klienttiń mútajliklerin túsiniwge járdem beredi hám klientlerge óz domen tilinde sóylesiw múmkinshiligin beredi. ATDD testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw (TDD) menen tıǵız baylanıslı<ref>Beck, Kent. Test Driven Development: By Example. Addison-Wesley Professional, 2002.</ref>. Onıń ayırmashılıǵı — islep shıǵıwshı, testlewshi hám biznes klienti arasındaǵı birge islesiwge itibar beriwinde. ATDD qabıllaw testlewin óz ishine aladı, biraq qabıllaw testlerin kodlawdı baslawdan aldın jazıwǵa ayrıqsha itibar beredi. == Sholıw == Qabıllaw testleri paydalanıwshınıń kózqarasınan — sistemaǵa sırttan qaraǵan kóz qarastan dúziledi<ref name="Pugh11" />. Olar sırttan kórinetuǵın nátiyjelerdi tekseredi, mısalı, belgili bir kiris maǵlıwmatı berilgende sistemanıń durıs shıǵıs maǵlıwmatın anıqlaydı. Qabıllaw testleri qanday da bir nárseniń jaǵdayı qalay ózgeretuǵının tekseriwi múmkin, mısalı, buyırtpanıń «tólengen» jaǵdayınan «jiberilgen» jaǵdayına ótiwin. Sonday-aq olar ulıwma maǵlıwmatlar bazaları yamasa veb-xızmetler sıyaqlı basqa sistemalardıń interfeysleri menen óz-ara tásirdi de tekseriwi múmkin. Ulıwma alǵanda olar ámelge asırıwǵa ǵárezsiz boladı, biraq olardı avtomatlastırıw ǵárezsiz bolmawı múmkin<ref>Melnik, Grigori, and Frank Maurer. {{cite book | chapter = Multiple Perspectives on Executable Acceptance Test-Driven Development | doi = 10.1007/978-3-540-73101-6_46 | title = Agile Processes in Software Engineering and Extreme Programming | series = Lecture Notes in Computer Science | year = 2007 | last1 = Melnik | first1 = Grigori | last2 = Maurer | first2 = Frank | volume = 4536 | pages = 245–249 | isbn = 978-3-540-73100-9 }}</ref><ref>Koskela, Lasse. (2007) Test Driven: TDD and Acceptance TDD for Java Developers. Manning Publications</ref>. === Dúziliwi === Qabıllaw testleri talaplar analizlengende hám kodlawdan aldın dúziledi<ref name="Pugh11" />. Olardı talaptı qoyıwshı (ónim iyesi, biznes-analitik, klient wákili hám t.b.), islep shıǵıwshı hám testlewshi birgelikte islep shıǵıwı múmkin. Islep shıǵıwshılar sistemanı qabıllaw testleri járdeminde ámelge asıradı. Orınlanbaǵan testler talaplardıń orınlanbay atırǵanı haqqında tez keri baylanıs beredi. Testler biznes domeniniń atamaları menen jazıladı. Bul atamalar keyin klientler, islep shıǵıwshılar hám testlewshiler ulıwma qollanatuǵın ortaq tildi (ubiquitous language) quraydı<ref>Evans, Eric. (2003) ''Domain-Driven Design: Tackling Complexity in the Heart of Software''. Addison-Wesley Professional.</ref>. Testler menen talaplar óz-ara baylanıslı<ref>{{cite book|last1=Weinberg|first1=Gerald|last2=Gause|first2=Donald|title=Exploring Requirements: Quality Before Design|publisher=Dorset House|year=1989|isbn=0-932633-13-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/exploringrequire00gaus}}</ref>. Testi joq talap durıs ámelge asırılmawı múmkin. Hesh bir talapqa tiyisli bolmaǵan test — kereksiz test. Ámelge asırıw baslanǵannan keyin islep shıǵılǵan qabıllaw testi jańa talaptı bildiredi<ref>Martin, Robert C., and Grigori Melnik.{{cite web | url = http://www.gmelnik.com/papers/IEEE_Software_Moebius_GMelnik_RMartin.pdf | title = Tests and Requirements, Requirements and Tests: A Möbius Strip | access-date = 2013-04-15}}</ref>. === Testlew strategiyası === Qabıllaw testleri ulıwma testlew strategiyasınıń bir bólegi. Olar sistemanıń biznes maqsetin kórsetetuǵın, klientke/paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan testler. Test strategiyańızǵa qarap, olardı basqa test túrleri menen birge qollanıwıńız múmkin, mısalı, tómen dárejeli modullik testler<ref>[Test-driven_development]</ref>, qollanıwǵa qolaylıqtı testlewdi qosa alǵanda funkciyalar aralıq testlew<ref>Meszaros, Gerard, and Janice Aston. (2006) "Adding Usability Testing to an Agile Project." Agile Conference</ref>, izertlewshi testlew<ref>{{cite web | title = Exploratory Testing Explained | date = 23 March 2019 | url = http://www.satisfice.com/articles/et-article.pdf }}</ref> hám qásiyetlerdi testlew (masshtablaw hám qáwipsizlik)<ref>Meszaros, Gerard.(2007) ''xUnit Test Patterns: Refactoring Test Code''. Addison-Wesley.</ref>. == Qabıllaw kriteriyaları hám testleri == Qabıllaw kriteriyaları — test arqalı neni tekseriw kerek ekeniniń táriyipi. Mısalı, «Paydalanıwshı retinde men kitapxanadan kitap alǵım keledi» degen talap berilse, qabıllaw kriteriyası «kitaptıń berilgen dep belgilengenin tekseriw» bolıwı múmkin. Bul talap ushın qabıllaw testi testti hár ret birdey nátiyje menen orınlaw ushın kerekli detallardı beredi. === Test formatı === Qabıllaw testleri ádette tómendegi formaǵa ámel etedi<ref name="Pugh11" />: '''Given (dáslepki jaǵday)''' : Sistemanıń belgilengen jaǵdayı '''When (iske túsiriwshi waqıya)''' : Qanday da bir háreket yamasa waqıya júz beredi '''Then (tekseriw)''' : Sistemanıń jaǵdayı ózgerdi yamasa shıǵıs maǵlıwmatı payda boldı Sonday-aq joqarıdaǵı bólimlerdiń (Given, When, Then) hár qanday birine '''AND''' (hám) sózi menen baslanatuǵın jazıwlardı qosıwǵa boladı. Mısaldaǵı talap ushın qádemlerdi bılay jazıwǵa boladı:<syntaxhighlight lang="cucumber"> Given Ele berilmegen kitap And Sistemada dizimnen ótken paydalanıwshı When Paydalanıwshı kitaptı aladı Then Kitap berilgen dep belgilenedi </syntaxhighlight> === Tolıq test === Aldınǵı qádemlerde hesh qanday anıq mısal maǵlıwmatlar joq, sonlıqtan testti tolıqtırıw ushın olar qosıladı: '''Given:''' : Ele berilmegen kitap {| class="wikitable" |- ! Kitaplar | |- | Atı || Berilgen |- | Ájayıp kitap || Yaq |} : Sistemada dizimnen ótken paydalanıwshı {| class="wikitable" |- ! Paydalanıwshılar |- | Atı |- |Sem |} '''When:''' : Paydalanıwshı kitaptı aladı {| class="wikitable" |- ! Kitaptı alıw háreketi |- | Paydalanıwshı || Sem || Aladı || Ájayıp kitap |} '''Then:''' : Kitap berilgen dep belgilenedi {| class="wikitable" |- ! Kitaplar |- | Atı || Berilgen || Paydalanıwshı |- | Ájayıp kitap || Awa || Sem |} === Testti tekserip shıǵıw === Testti anıq maǵlıwmatlar menen tekserip shıǵıw ádette kóplegen sorawlarǵa alıp keledi. Mısal ushın olar tómendegishe bolıwı múmkin: * Eger kitap álleqashan berilgen bolsa ne? * Eger kitap joq bolsa ne? * Eger paydalanıwshı sistemada dizimnen ótpegen bolsa ne? * Kitaptı qaytarıw kerek bolǵan sáne bar ma? * Bir paydalanıwshı neshe kitap ala aladı? Bul sorawlar jetispeytuǵın yamasa anıq emes talaplardı anıqlawǵa járdem beredi. Kútilgen nátiyjege qaytarıw múddeti sıyaqlı qosımsha detallardı qosıwǵa boladı. Basqa qabıllaw testleri áldelashan berilgen kitaptı alıwǵa urınıw sıyaqlı jaǵdaylardıń kútilgen qáteni payda etetuǵının tekseriwi múmkin. === Taǵı bir test mısalı === Biznes klienti paydalanıwshı bir waqıtta tek bir kitap ala alatuǵın biznes qaǵıydasın qáledi deyik. Tómendegi test bunı kórsetedi: '''Scenariy:''' Kitap beriw biznes qaǵıydasınıń orınlanıwın tekseriw '''Given:''' : Berilgen kitap {| class="wikitable" |- ! Kitaplar |- | Atı || Berilgen || Paydalanıwshı |- | Ájayıp kitap || Awa || Sem |- | Basqa ájayıp kitap || Yaq |} {| class="wikitable" |- ! Paydalanıwshılar |- | Atı |- | Sem |} '''When:''' : Paydalanıwshı basqa kitaptı aladı {| class="wikitable" |- ! Kitaptı alıw háreketi |- | Paydalanıwshı || Sem || Aladı || Basqa ájayıp kitap |} '''Then:''' : Qáte júz beredi {| class="wikitable" |- ! Qátelik júz berdi |- | Táriyip |- | Kitap beriw biznes qaǵıydasınıń buzılıwı |} === Proekttiń qabıllaw testleri === Talaplar ushın qabıllaw testlerinen basqa, qabıllaw testlerin pútkil proekt ushın da qollanıwǵa boladı<ref name="Pugh11" />. Mısalı, eger bul talap kitapxanada kitap beriw proektiniń bir bólegi bolsa, pútkil proekt ushın qabıllaw testleri bolıwı múmkin. Olardı kóbinese SMART maqsetleri dep ataydı. Mısal test: «Jańa kitapxana sisteması isletiwge engizilgende, paydalanıwshılar kitaplardı házirgige qaraǵanda úsh ese tezirek alıp hám qaytara aladı». == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw filosofiyaları]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Biznes-analiz]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 3vdqme7116vt8gl659am9ix46gxl9kc 0 48552 275157 275079 2026-10-18T19:45:51Z Bekan88 11311 275157 wikitext text/x-wiki [[Fayl:US Navy 090407-N-4669J-042 Sailors assigned to the air department of the aircraft carrier USS George H.W. Bush (CVN 77) test the ship's catapult systems during acceptance trials.jpg|thumb|right|Samolyot katapultasınıń qabıllaw testlewi]] [[Fayl:James Webb Primary Mirror.jpg|thumb|right|Djeyms Uebb kosmos teleskopınıń altı tiykarǵı aynası qabıllaw testlewine tayarlanbaqta]] Injeneriyada hám onıń hár túrli tarawlarında '''qabıllaw testlewi''' — specifikaciya yamasa shártnama talaplarınıń orınlanǵanın anıqlaw ushın ótkeriletuǵın test. Ol ximiyalıq testlerdi, fizikalıq testlerdi yamasa ónimlilik testlerin óz ishine alıwı múmkin<ref>{{Cite web |title=BPTS - Is Business process testing the best name / description. |url=https://sfia-online.org/en/sfia-8/change-requests/bpts-is-business-process-testing-the-best-name-description |access-date=2023-02-18 |website=SFIA |language=en}}</ref>. Sistemalar injeneriyasında ol [[Sistema|sistemanı]] (mısalı, [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynattı]], islep shıǵarılǵan mexanikalıq bólimler partiyaların yamasa ximiyalıq ónimler partiyaların) jetkerip beriwden aldın ótkeriletuǵın «qara qutı» testlewin óz ishine alıwı múmkin<ref>{{Cite book |last=Black |first=Rex |url=https://archive.org/details/managingtestingp00rexb |title=Managing the Testing Process: Practical Tools and Techniques for Managing Hardware and Software Testing |date=August 2009 |publisher=Hoboken, NJ: Wiley |isbn=978-0-470-40415-7 |url-access=registration}}</ref>. [[Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlewde]] ISTQB ''qabıllaw testlewin'' bılay anıqlaydı: {{Blockquote|text=Sistemanıń qabıllaw kriteriyalarına sáykes keletuǵının anıqlaw<ref>{{Cite web |date=2019-06-10 |title=acceptance criteria |url=https://innolution.com/resources/glossary/acceptance-criteria |publisher=Innolution, LLC}}</ref> hám paydalanıwshıǵa, klientlerge yamasa basqa wákilli subektke sistemanı qabıl etiw-etpew haqqında sheshim qabıl etiw múmkinshiligin beriw ushın paydalanıwshı mútajliklerine, talaplarǵa hám biznes processlerine qatnaslı ótkeriletuǵın rásmiy testlew.|source=Standard Glossary of Terms used in Software Testing<ref>{{Cite web |title=Standard Glossary of Terms used in Software Testing, Version 3.2: All Terms |url=https://glossary.istqb.org|access-date=November 23, 2020 |publisher=ISTQB |format=PDF}}</ref>{{rp|2}} |title=|author=}} Sapanı támiyinlew (QA) ómirlik cikliniń sońǵı testi — paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi ónim yamasa qosımshanıń haqıyqıy turmıslıq scenariylerdi orınlay alatuǵının bahalaw ushın aqırǵı versiya shıǵarılıwdan tikkeley aldın ótkeriledi. Ol paydalanıwshınıń minez-qulqın qaytalaw arqalı sistemanıń biznes talaplarına sáykes keletuǵının tekseredi hám belgili bir kriteriyalar orınlanbasa, ózgerislerdi biykarlaydı<ref>{{Cite web |date=2022-11-24 |title=User Acceptance Testing (UAT) - Software Testing |url=https://www.geeksforgeeks.org/user-acceptance-testing-uat/ |access-date=2024-05-23 |website=GeeksforGeeks |language=en-US}}</ref>. Qabıllaw testlewiniń geypara túrleri: paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi (UAT), sońǵı paydalanıwshı testlewi, operaciyalıq qabıllaw testlewi (OAT), [[Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw|qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw]] (ATDD) hám dala (qabıllaw) testlewi. Qabıllaw kriteriyaları — sistema yamasa komponent paydalanıwshı, klient yamasa basqa wákilli subekt tárepinen qabıl etiliwi ushın qanaatlandırıwı kerek bolǵan kriteriyalar<ref>{{Cite book |title=ISO/IEC/IEEE International Standard - Systems and software engineering |publisher=ISO/IEC/IEEE |year=2010 |pages=vol., no., pp.1–418}}</ref>. == Sholıw == Testlew — testlenip atırǵan bir yamasa bir neshe obekttiń qásiyetlerin anıqlawdı hám/yamasa bahalawdı ańsatlastırıw ushın ótkeriletuǵın iskerlik túrleriniń jıynaǵı<ref name="ISO 29119 Part 1">{{Cite book |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=45142 |title=ISO/IEC/IEEE 29119-1:2013 Software and Systems Engineering - Software Testing - Part 1: Concepts and Definitions |date=2013 |publisher=ISO |access-date=October 14, 2014}}</ref>. Test jaǵdayı dep atalatuǵın hárbir test aldın ala anıqlanǵan test háreketleriniń jıynaǵın orınlaydı. Bul háreketler test maqsetlerine erisiw ushın testlenip atırǵan obekttiń orınlanıwın basqarıwǵa arnap islep shıǵılǵan. Maqsetlerge durıs ámelge asırıw, qátelerdi anıqlaw, sapanı tekseriw hám basqa da áhmiyetli detallar kiredi<ref name="ISO 29119 Part 1" />. Test ortalıǵı ádette kútilip atırǵan óndirislik ortalıǵına birdey yamasa oǵan ilajı barınsha jaqın etip joybarlanadı. Ol programmalıq támiynattı testlew ushın arnalǵan yamasa qollanılatuǵın barlıq qurılmalardı, apparatlıq támiynattı, programmalıq támiynattı, mikroprogrammalardı, procedura hám/yamasa hújjetlerdi óz ishine aladı<ref name="ISO 29119 Part 1" />. UAT hám OAT test jaǵdayları ideal jaǵdayda biznes klientleri, biznes-analitikler, testlewshiler hám islep shıǵıwshılar menen birge islep shıǵıladı. Bul testler biznes logikası testlerin de, isletiw ortalıǵınıń shártlerin de óz ishine alıwı kerek. Biznes klientleri (ónim iyeleri) bul testlerdiń tiykarǵı mápli tárepleri bolıp tabıladı. Test shártleri óz qabıllaw kriteriyalarına tabıslı eriskende, mápli tárepler islep shıǵıwdıń durıs baǵdarda ketip atırǵanına isenim payda etedi<ref name="ISO 29119 Part 4">{{Cite book |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=60245 |title=ISO/IEC/IEEE 29119-4:2013 Software and Systems Engineering - Software Testing - Part 4: Test Techniques |date=2013 |publisher=ISO |access-date=October 14, 2014}}</ref>. * Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testiniń (UAT) kriteriyaların ([[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]]) ádette biznes klientleri dúzedi hám olar biznes domeniniń tilinde jazıladı. Bular hár qanday sprint yamasa iteraciya dawamında «oynalǵan» paydalanıwshı tariyxınıń yamasa tariyxlarınıń tolıqlıǵın tekseretuǵın joqarı dárejeli testler. * Operaciyalıq qabıllaw testiniń (OAT) kriteriyaları (agile, iteraciyalıq yamasa izbe-iz islep shıǵıw qollanılıwına qaramastan) funkcional hám funkcional emes talaplar arqalı anıqlanadı. Olar [[Programmalıq támiynattı testlew|funkcional turaqlılıq]], kóshiriwge jaramlılıq hám isenimlilik sıyaqlı tiykarǵı sapa qásiyetlerin qamtıydı. == Processi == Qabıllaw testleri jıynaǵın bir neshe ret orınlaw kerek bolıwı múmkin, sebebi barlıq test jaǵdayları bir test iteraciyası ishinde orınlanbawı múmkin<ref name="ISO 29119 Part 2">{{Cite book |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=45142 |title=ISO/IEC/IEEE 29119-2:2013 Software and Systems Engineering - Software Testing - Part 2: Test Processes |date=2013 |publisher=ISO |access-date=May 21, 2014}}</ref>. Qabıllaw testleri jıynaǵı aldın ala anıqlanǵan qabıllaw testi proceduraları járdeminde orınlanadı. Bul proceduralar testlewshilerge qaysı maǵlıwmatlardı qollanıw kerekligin, qaysı adımba-adım processlerge ámel etiw kerekligin hám orınlanǵannan keyingi kútilgen nátiyjeni kórsetedi. Haqıyqıy nátiyjeler kútilgen nátiyjeler menen salıstırıw ushın saqlanadı<ref name="ISO 29119 Part 2" />. Eger hárbir test jaǵdayı ushın haqıyqıy nátiyjeler kútilgen nátiyjelerge sáykes kelse, test jaǵdayı ótti dep esaplanadı. Eger ótpegen test jaǵdaylarınıń sanı proekttiń aldın ala belgilengen shegarasınan aspasa, testler jıynaǵı ótti dep esaplanadı. Eger asıp ketse, sistema biykarlanıwı yamasa qáwender menen islep shıǵarıwshı arasında aldın kelisilgen shártler menen qabıl etiliwi múmkin. Tabıslı test orınlanıwınıń kútilgen nátiyjesi: * test jaǵdayları aldın ala belgilengen maǵlıwmatlardı qollanıp orınlanadı * haqıyqıy nátiyjeler jazıp alınadı * haqıyqıy hám kútilgen nátiyjeler salıstırıladı hám * test nátiyjeleri anıqlanadı. Maqset — islep shıǵılǵan ónimniń funkcional talaplarǵa da, funkcional emes talaplarǵa da sáykes keletuǵınına isenim payda etiw. Qabıllaw testlewin ótkeriwdiń maqseti mınada: ol tamamlanǵannan keyin hám qabıllaw kriteriyaları orınlanǵan jaǵdayda, qáwenderler ónimdi islep shıǵıwdı yamasa jetilistiriwdi belgilengen talaplarǵa (biznes penen ónim jetkerip beriwshi yamasa islep shıǵıwshı arasında aldın kelisilgen) sáykes dep tastıyıqlaydı dep kútiledi. == Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi == Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi (UAT) sheshimniń paydalanıwshı ushın isleytuǵının tekseriw processinen turadı<ref>{{Cite book |last=Cimperman |first=Rob |title=UAT Defined: A Guide to Practical User Acceptance Testing |publisher=Pearson Education |year=2006 |isbn=9780132702621 |pages=Chapter 2}}</ref>. Bul sistemalıq testlew emes (programmalıq támiynattıń isten shıqpaytuǵının hám hújjetlestirilgen talaplarǵa sáykes keletuǵının támiyinlew), kerisinshe, ol sheshimniń paydalanıwshı ushın isleytuǵının támiyinleydi (yaǵnıy paydalanıwshınıń sheshimdi qabıl etetuǵının tekseredi). Programmalıq támiynat jetkerip beriwshiler kóbinese bunı «beta testlew» dep ataydı. Bul testlewdi kózde tutılǵan sońǵı paydalanıwshı yamasa predmetlik taraw eksperti (SME), jaqsısı, testlenip atırǵan sheshimniń iyesi yamasa klienti ótkeriwi kerek. Olar sınaq yamasa tekseriwden keyin jumıstı dawam ettiriwdi tastıyıqlaw ushın nátiyjelerdiń qısqasha juwmaǵın usınıwı kerek. [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] UAT proekttiń sońǵı basqıshlarınıń biri retinde kóbinese klient yamasa tutınıwshı jańa sistemanı qabıl etiwden aldın ótkeriledi. Sistemanıń paydalanıwshıları testlerdi haqıyqıy turmıslıq scenariylerde júz beretuǵın jaǵdaylarǵa sáykes ótkeredi<ref>{{Cite book |last1=Goethem |first1=Brian |last2=van Hambling |first2=Pauline |title=User acceptance testing : a step-by-step guide |publisher=BCS Learning & Development Limited |year=2013 |isbn=9781780171678}}</ref>. Testlewshige berilgen materiallar sońǵı paydalanıwshıda bolatuǵın materiallarǵa uqsas bolıwı kerek. Testlewshilerge haqıyqıy turmıslıq scenariyler berilwi kerek, mısalı, olar wákillik etetuǵın paydalanıwshılar orınlaytuǵın eń keń tarqalǵan yamasa eń qıyın úsh wazıypa<ref>{{Cite web |date=2021-08-02 |title=2.6: Systems Testing |url=https://eng.libretexts.org/Courses/Prince_Georges_Community_College/INT_2840%3A_Systems_Analysis_and_Project_Management/02%3A_Information_Systems_Development_And_RFP/2.06%3A_Systems_Testing |access-date=2023-02-18 |website=Engineering LibreTexts |language=en}}</ref>. UAT tólem tólep atırǵan klient yamasa belgili bir iri tutınıwshı atınan haqıyqıy turmıslıq shártlerdi imitaciyalap, talap etilgen biznes funkcionallıǵınıń hám sistemanıń durıs islewiniń aqırǵı tekseriwi wazıypasın atqaradı. Eger programmalıq támiynat ádettegi paydalanıw waqtında talapqa sáykes hám máselesiz islese, isletiw ortalıǵında da sonday turaqlılıq dárejesin kútiwge tolıq tiykar bar<ref>{{Cite book |last=Pusuluri |first=Nageshwar Rao |title=Software Testing Concepts And Tools |publisher=Dreamtech Press |year=2006 |isbn=9788177227123 |page=62}}</ref>. Ádette klientler yamasa sońǵı paydalanıwshılar ótkeretuǵın paydalanıwshı testleri imla qáteleri sıyaqlı ápiwayı kosmetikalıq máselelerdi yamasa programmalıq támiynattıń isten shıǵıwı sıyaqlı jumıstı toqtatatuǵın kemshiliklerdi anıqlawǵa itibar qaratpaydı. Bunday máselelerdi testlewshiler menen islep shıǵıwshılar aldınǵı modullik testlew, integraciyalıq testlew hám sistemalıq testlew basqıshlarında anıqlaydı hám dúzetedi. UAT test scenariyleri boyınsha orınlanıwı kerek<ref>{{Cite web |date=2022-04-25 |title=Get Reliable Usability and Avoid Risk with These Testing Scenarios |url=https://www.panaya.com/blog/testing/testing-scenarios/ |access-date=2022-05-11 |website=Panaya |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Elazar |first=Eyal |date=2018-04-23 |title=What is User Acceptance Testing (UAT) - The Full Process Explained |url=https://www.panaya.com/blog/testing/what-is-uat-testing/ |access-date=2023-02-18 |website=Panaya |language=en-US}}</ref>. Test scenariyleri ádette sistemalıq yamasa funkcional test jaǵdaylarınan «oyınshınıń» yamasa «paydalanıwshınıń» jolın kórsetiwi menen ajıraladı. Test scenariyiniń keń sıpatı itibardıń texnikalıq yamasa sistemaǵa tán detallarǵa emes, al jolǵa qaratılıwın támiyinleydi. Ol paydalanıwshılardıń minez-qulqındaǵı ayırmashılıqlarǵa orın qaldırıw ushın «hár basıw boyınsha» jazılǵan test qádemlerinen qashadı. Test scenariylerin logikalıq «kúnlerge» bóliwge boladı. Bul bóliniwler ádette háreket etiwshi (oyınshı/klient/operator) yamasa sistema (bek-ofis, front-end) ózgergen jerde boladı<ref>{{Cite journal |last1=Wysocka |first1=Emilia M. |last2=Page |first2=Matthew |last3=Snowden |first3=James |last4=Simpson |first4=T. Ian |date=2022-12-15 |title=Comparison of rule- and ordinary differential equation-based dynamic model of DARPP-32 signalling network |journal=PeerJ |language=en |volume=10 |at=Table 1: The specifications of the ODE and RB models can be broken down into elements, the number of which can be compared. |doi=10.7717/peerj.14516 |issn=2167-8359 |pmc=9760030 |pmid=36540795 |doi-access=free }}</ref>. Sanaatta keń tarqalǵan UAT túri — zavodta qabıllaw testi (FAT). Bul test úskeneni ornatıwdan aldın ótkeriledi. Kóbinese testlewshiler úskeneniń specifikaciyaǵa sáykes keletuǵının ǵana emes, al onıń tolıq jumısqa jaramlı ekenin de tekseredi. FAT ádette tolıqlıqtı tekseriwdi, shártnama talaplarına sáykesligin tekseriwdi, funkcionallıqtıń dálilin (simulyaciya yamasa ádettegi funkcional test arqalı) hám aqırǵı kózden ótkeriwdi óz ishine aladı<ref>{{Cite web |title=Factory Acceptance Test (FAT) |url=http://www.tuv.com/en/corporate/business_customers/materials_testing_and_inspection/supply_chain_services/factory_acceptance_test/factory_acceptance_test.jsp |url-status=dead |access-date=September 18, 2012 |publisher=TÜV Rheinland }}</ref>. Bul testlerdiń nátiyjeleri klientlerge sistemanıń isletiw ortalıǵında qalay isleytuǵınına isenim beredi. Sonday-aq sistemanı qabıl etiw ushın huqıqıy yamasa kelisim-shártnamalıq talaplar da bolıwı múmkin. ==Operaciyalıq qabıllaw testlewi== {{Main|Operaciyalıq qabıllaw testlewi}} Operaciyalıq qabıllaw testlewi (OAT) sapanı basqarıw sistemasınıń bir bólegi retinde ónimniń, xızmettiń yamasa sistemanıń isletiwge tayarlıǵın (shıǵarılıwdan aldın) tekseriw ushın qollanıladı. OAT — funkcional emes [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] keń tarqalǵan túri. Ol tiykarınan [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] hám programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw proektlerinde qollanıladı. Testlewdiń bul túri sistemanıń qollap-quwatlanıwǵa hám/yamasa isletiw ortalıǵınıń bir bólegine aylanıwǵa operaciyalıq tayarlıǵına itibar qaratadı<ref>{{Cite news |last=Vijay |date=2018-02-02 |title=What is Acceptance Testing (A Complete Guide) |language=en-US |work=Software Testing Help |url=https://www.softwaretestinghelp.com/what-is-acceptance-testing/ |access-date=2023-02-18}}</ref>. == Ekstremal programmalastırıwdaǵı qabıllaw testlewi == {{Main|Ekstremal programmalastırıw}} Qabıllaw testlewi — [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] metodologiyalarında, ásirese ekstremal programmalastırıwda qollanılatuǵın atama. Ol programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparınıń ámelge asırıw basqıshında paydalanıwshı tariyxın funkcional testlewin bildiredi<ref>{{Cite web |title=Introduction to Acceptance/Customer Tests as Requirements Artifacts |url=http://www.agilemodeling.com/artifacts/acceptanceTests.htm |access-date=December 9, 2013 |website=agilemodeling.com |publisher=Agile Modeling}}</ref>. Klient paydalanıwshı tariyxı durıs ámelge asırılǵanda tekseriletuǵın scenariylerdi belgileydi. Bir tariyxta funkcionallıqtıń isleytuǵının támiyinlew ushın qansha kerek bolsa, sonsha — bir yamasa bir neshe qabıllaw testi bolıwı múmkin. Qabıllaw testleri — «qara qutı» sistemalıq testleri. Hárbir qabıllaw testi sistemadan kútiletuǵın qanday da bir nátiyjeni bildiredi. Klientler qabıllaw testleriniń durıslıǵın tekseriwge hám qaysı ótpegen testlerdiń eń joqarı ústemlikke iye ekenin sheshiw ushın test nátiyjelerin kózden ótkeriwge juwapker. Sonday-aq qabıllaw testleri isletiwge shıǵarıwdan aldın regressiyalıq testler retinde de qollanıladı. Paydalanıwshı tariyxı óziniń qabıllaw testlerinen ótpegenshe tamamlanǵan dep esaplanbaydı. Bul hárbir iteraciya ushın jańa qabıllaw testlerin dúziw kerekligin, bolmasa islep shıǵıw toparı nol nátiyje haqqında xabarlaytuǵının bildiredi<ref>{{Cite web |last=Wells |first=Don |title=Acceptance Tests |url=http://www.extremeprogramming.org/rules/functionaltests.html |access-date=September 20, 2011 |publisher=Extremeprogramming.org}}</ref>. == Qabıllaw testlewiniń túrleri == Qabıllaw testlewiniń tipik túrlerine tómendegiler kiredi ; Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi:Bul zavodta qabıllaw testlewin (FAT) óz ishine alıwı múmkin, yaǵnıy ónim yamasa sistema mánzilge jetkerilgenge shekem jetkerip beriwshi ótkeretuǵın testlew. Onnan keyin paydalanıwshılar mánzilde qabıllaw testlewin (SAT) ótkeriwi múmkin<ref>{{Cite news |last=Prasad |first=Durga |date=March 29, 2012 |title=The Difference Between a FAT and a SAT |work=Kneat.com |url=http://www.kneat.com/2012/03/29/the-difference-between-a-fat-and-a-sat/ |access-date=July 27, 2016 |archive-date=June 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170616183242/http://www.kneat.com/2012/03/29/the-difference-between-a-fat-and-a-sat/ |url-status=dead }}</ref>. ; Operaciyalıq qabıllaw testlewi:Isletiwge tayarlıqtı testlew dep te ataladı. Bul sistemanı qollanıw hám oǵan xızmet kórsetiw ushın kerekli processler menen proceduralardıń bar ekenin támiyinlew maqsetinde sistemanı tekseriwdi bildiredi. Oǵan rezerv nusqa alıw quralların, apattan keyin qayta tiklew proceduraların, sońǵı paydalanıwshılardı oqıtıwdı, xızmet kórsetiw proceduraların hám qáwipsizlik proceduraların tekseriw kiriwi múmkin<ref>{{Cite web |last=Turner |first=Paul |date=2020-10-05 |title=Operational Readiness |url=https://commissioningandstartup.com/operational-readiness/ |access-date=2023-02-18 |website=Commissioning and Startup |language=en-US}}</ref>. ; Shártnama hám normativlik qabıllaw testlewi : Shártnama boyınsha qabıllaw testlewinde sistema qabıl etiliwden aldın shártnamada hújjetlestirilgen qabıllaw kriteriyalarına sáykes testlenedi. Normativlik qabıllaw testlewinde sistemanıń mámleketlik, huqıqıy hám qáwipsizlik standartlarına sáykes keletuǵının támiyinlew ushın ol testlenedi<ref>{{Cite news |last=Brosnan |first=Adeline |date=2021-01-12 |title=Acceptance Testing in Information Technology Contracts |language=en-US |work=LegalVision |url=https://legalvision.com.au/acceptance-testing-information-technology-contracts/ |access-date=2023-02-18 |url-status=live}}</ref>. ; Zavodta qabıllaw testlewi : Komponenttiń yamasa sistemanıń talaplarǵa sáykes keletuǵının anıqlaw ushın ónim islep shıǵılatuǵın orında jetkerip beriwshi shólkemniń xızmetkerleri ótkeretuǵın qabıllaw testlewi. Ol ádette programmalıq támiynattı da, apparatlıq támiynattı da qamtıydı<ref>{{Cite web |title=ISTQB Standard glossary of terms used in Software Testing |url=http://glossar.german-testing-board.info/ |access-date=March 15, 2019 |archive-date=November 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105182224/http://glossar.german-testing-board.info/ |url-status=dead }}</ref>. ; Alfa hám beta testlew : Alfa testlew islep shıǵıwshılardıń orınlarında ótkeriledi hám sistema sırtqı klientlerge shıǵarılıwdan aldın onı ishki xızmetkerlerdiń testlewin óz ishine aladı. Beta testlew klientlerdiń orınlarında ótkeriledi. Onda sistema basqa klientlerge shıǵarılıwdan aldın, onı óz orınlarında qollanatuǵın hám keri baylanıs beretuǵın klientler toparı testleydi. Sońǵısın kóbinese «dala testlewi» dep ataydı<ref>{{Cite web |last=Hamilton |first=Thomas |date=2020-04-03 |title=Alpha Testing Vs Beta Testing – Difference Between Them |url=https://www.guru99.com/alpha-beta-testing-demystified.html |access-date=2023-02-18 |website=www.guru99.com |language=en-US}}</ref>. ==Qabıllaw kriteriyaları== Joybarlardı basqarıw institutınıń (Project Management Institute) anıqlamasına qaraǵanda, '''qabıllaw kriteriyaları''' — «nátiyjeler qabıl etiliwden aldın orınlanıwı kerek bolǵan shártler jıynaǵı»{{sfn|Project Management Institute|2021|loc=§Glossary Section 3. Definitions}}. Sistemanıń belgili bir komponenti ushın qabıllaw kriteriyalarında berilgen talaplar ádette júdá detallı boladı{{sfn|Project Management Institute|2021|loc=§2.6.2.1 Requirements}}. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Apparatlıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Satıp alıwlar]] [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] [[Kategoriya:Obektler injeneriyası]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} bmng6bmorrsozvi47xwi7vidkbixvud 0 48553 275145 275080 2026-10-18T19:42:06Z Bekan88 11311 275145 wikitext text/x-wiki '''Ad hoc testlew''' — test jaǵdayların aldın ala hújjetlestiriwsiz ótkeriletuǵın, biraq jobalastırılǵan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] keń qollanılatuǵın ataması<ref name="DesikanSoft06">{{Cite book |last=Desikan |first=Srinivasan |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Yt2yRW6du9wC&pg=PA228 |title=Software testing : principles and practices |date=2006 |publisher=Dorling Kindersley (India) |others=Gopalaswamy Ramesh |isbn=81-7758-121-X |location=Bangalore, India |chapter=Chapter 10: Ad hoc testing |oclc=560339747}}</ref>. Biraq ad hoc testlewdi basqa ilimiy izertlewlerde hám sapanı qadaǵalaw jumıslarında da qollanıwǵa boladı<ref name="ColettaTest2000">{{cite journal |title=Test Results from Using the American National Standards Institute (ANSI) C63.18 Ad Hoc Test Method for Estimating Radiated Electromagnetic Immunity of Medical Devices to Specific Radio Frequency (RF) Transmitters |author1=Coletta, J.N. |author2=Boivin, W.S. |author3=Boyd, S.M. |display-authors=et al. |journal=Laboratory Information Bulletin |volume=16 |issue=4 |at=4209 |date=April 2000 |url=https://books.google.com/books?id=Vlw9UZ7CZ8wC&pg=RA4-PA1 |accessdate=21 September 2022}}</ref>. Ad hoc testleri nátiyjede alınǵan ónimge yamasa processke qosımsha isenim payda etiw ushın, sonday-aq áhmiyetli kemshiliklerdi yamasa nátiyjesizliklerdi tez anıqlaw ushın paydalı<ref name="DesikanSoft06" /><ref name="LewisSoft09">{{Cite book |last=Lewis |first=William E. |url=https://books.google.com/books?id=fgaBDd0TfT8C&pg=PA68 |title=Software testing and continuous quality improvement |date=2009 |publisher=Auerbach Publications |others=David Dobbs, Gunasekaran Veerapillai |isbn=978-1-4398-3436-7 |edition=3rd |location=Boca Raton |pages=68–71 |oclc=471136117}}</ref>. Biraq olardıń geypara kemshilikleri de bar: olardı orınlawda tábiyiy anıq emeslikler boladı<ref name="TurcotteAPract98">{{Cite journal |last1=Turcotte |first1=J. |last2=Witters |first2=D. |year=1998 |title=A practical technique for assessing electromagnetic interference in the clinical setting: ad hoc testing |journal=Biomedical Instrumentation & Technology |volume=32 |issue=3 |pages=241–252 |issn=0899-8205 |pmid=9619253}}</ref><ref name="Nogueira-NetoAdHoc03">{{Cite book |last1=Nogueira-Neto |first1=G.N. |last2=Nohama |first2=P. |last3=de Moura |first3=M.A. |last4=de Paula |first4=S.B. |title=Proceedings of the 25th Annual International Conference of the IEEE Engineering in Medicine and Biology Society (IEEE Cat. No.03CH37439) |chapter=Ad hoc test protocols for determination of electromagnetic interference caused by cell phones on electro-medical devices |date=2003 |location=Cancun, Mexico |publisher=IEEE |pages=3621–3624 |doi=10.1109/IEMBS.2003.1280937 |isbn=978-0-7803-7789-9|s2cid=60581450 }}</ref> hám orınlanǵannan hám tamamlanǵannan keyin tiyisli túrde hújjetlestirilmese, olar sonshelli paydalı bolmaydı<ref name="DesikanSoft06" /><ref name="LewisSoft09" />. Geyde ad hoc testlewdi izertlewshi testlew menen salıstırıp, onı az qatań dep esaplaydı. Biraq basqalar ad hoc testlewdiń «belgili bir obektti tekseriwdi jaqsı ámelge asıratuǵın improvizaciyalıq testlew» retinde áhmiyeti bar ekenin aytadı<ref>{{Citation |chapter=Systems VVT Methods: Testing |date=2010-07-29 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=01BxGkQUHyIC&pg=PT441 |title=Verification, Validation, and Testing of Engineered Systems |page=447 |place=Hoboken, NJ, USA |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |language=en |doi=10.1002/9780470618851.ch5 |isbn=978-0-470-61885-1 |access-date=|chapter-url-access=subscription }}</ref>. ==Programmalıq támiynattı ad hoc testlew== [[Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlegende]] bul testlew metodlıq yamasa kóbirek improvizaciyalıq bolıwı múmkin. Metodlıq testlew jazılǵan test jaǵdayların óz ishine aladı. Olarda programmalıq támiynattı testlewdiń belgili bir maqsetine erisiw quralı retinde belgilengen kiris maǵlıwmatlarınıń, orınlaw shártleriniń, testlew proceduralarınıń hám kútilgen nátiyjelerdiń óz jıynaǵı detallı kórsetiledi<ref>{{Cite book |title=24765-2010 - ISO/IEC/IEEE International Standard - Systems and software engineering -- Vocabulary |date=2010 |publisher=IEEE |isbn=978-0-7381-6205-8 |oclc=1112398949}}</ref>. Ad hoc testlew kóbirek «improvizaciyalıq» sıpatqa iye bolıwı múmkin, sebebi dáslepki test jaǵdayları hújjetlestirilmeydi, al testlewshiniń intuiciyası, kónlikpeleri hám tájiriybesi kóbirek áhmiyetke iye boladı<ref name="DesikanSoft06" /><ref name="LewisSoft09" />. Degen menen, programmalıq támiynattı ad hoc testlew ele de kóbinese jobalastırılǵan iskerlik bolıp tabıladı<ref name="DesikanSoft06" />. Testlewshi ulıwma [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń]] bir bólegi retinde jobalastırılǵan test jaǵdaylarında kózde tutılmaǵan qátelerdi tabıw ushın jaǵdayǵa qarap tiyisli bolıp kóringen hár qanday qurallardı qollanıp, óz metodologiyasın qollanıwdı maqset etedi<ref name="DesikanSoft06" /><ref name="LewisSoft09" />. Mısalı, ad hoc testlew bar hújjetlestirilgen test jaǵdaylarınıń dawamı bolıwı múmkin. Biraq onda sol test jaǵdaylarınıń oylap tabılǵan variantları detalları aldın ala rásmiy túrde hújjetlestirilmey, improvizaciyalıq túrde qollanıladı<ref name="LewisSoft09" />. Degen menen, Desikan atap ótkendey, ad hoc testten eń kóp payda alıw hám onıń kemshiliklerin sheklew ushın test orınlanǵannan hám tamamlanǵannan keyin tiyisli túrde hújjetlestiriliwi kerek, al nátiyjeler haqqındaǵı esabatta hár qanday kemshiliktiń qalay anıqlanǵanı adımba-adım kórsetiliwi kerek<ref name="DesikanSoft06" />. ==Basqa ilimiy tarawlardaǵı ad hoc testlew== Ad hoc testlew tek programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen sheklenbeydi. Ad hoc testlew basqa ilimiy hám sapanı basqarıw scenariylerinde de qollanılǵan. Mısalı, ad hoc testlew IEEE/ANSI C63.18-2014 standartın qollanıp, densawlıqtı saqlaw mekemelerinde «medicinalıq qurılmalardıń elektromagnit turaqlılıǵın» standartlastırılǵan túrde orında testlewde qollanılǵan. Bul testlew «radiojiyilikli (RF) uzatqıshlardıń nurlanıwı nátiyjesinde áhmiyetli medicinalıq qurılmalarda payda bolıwı múmkin bolǵan kesentlik máselelerin anıqlawǵa járdem beredi»<ref name="ColettaTest2000" /><ref name="TurcotteAPract98" /><ref name="Nogueira-NetoAdHoc03" /><ref name="ANSIC63.18">{{cite web |url=https://webstore.ansi.org/Standards/IEEE/ieeeansic63182014 |title=IEEE/ANSI C63.18-2014 |publisher=American National Standards Institute |accessdate=21 September 2022}}</ref>. Ad hoc testlew qollanılǵan basqa tarawlarǵa tómendegiler kiredi: * klinikalıq diagnostika hám náwqas janında ótkeriletuǵın testlew<ref>{{Cite book |last=Spreen |first=Otfried |chapter-url=https://books.google.com/books?id=fBRnDAAAQBAJ&pg=PA46 |title=Assessment of aphasia |date=2003 |publisher=Oxford University Press |others=Anthony H. Risser |isbn=978-0-19-803225-0 |location=Oxford |pages=46 |chapter=Chapter 5: Clinical Bedside Examination |oclc=314216057}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jeffery-Smith |first1=Anna |last2=Rowland |first2=Thomas A J |last3=Patel |first3=Monika |last4=Whitaker |first4=Heather |last5=Iyanger |first5=Nalini |last6=Williams |first6=Sarah V |last7=Giddings |first7=Rebecca |last8=Thompson |first8=Leah |last9=Zavala |first9=Maria |last10=Aiano |first10=Felicity |last11=Ellis |first11=Joanna |last12=Lackenby |first12=Angie |last13=Höschler |first13=Katja |last14=Brown |first14=Kevin |last15=Ramsay |first15=Mary E |year=2021 |title=Reinfection with new variants of SARS-CoV-2 after natural infection: a prospective observational cohort in 13 care homes in England |journal=The Lancet Healthy Longevity |language=en |volume=2 |issue=12 |pages=e811–e819 |doi=10.1016/S2666-7568(21)00253-1 |pmc=8635459 |pmid=34873592}}</ref> * azıq-awqat hám ishimlikler qáwipsizligi<ref>{{Cite journal |last1=Powell |first1=Andy |last2=Baker-Austin |first2=Craig |last3=Wagley |first3=Sariqa |last4=Bayley |first4=Amanda |last5=Hartnell |first5=Rachel |year=2013 |title=Isolation of Pandemic Vibrio parahaemolyticus from UK Water and Shellfish Produce |journal=Microbial Ecology |language=en |volume=65 |issue=4 |pages=924–927 |doi=10.1007/s00248-013-0201-8 |pmid=23455432 |s2cid=253768828 |issn=0095-3628|doi-access=free |bibcode=2013MicEc..65..924P }}</ref><ref>{{Cite book |title=Case studies in food safety and authenticity: Lessons from real-life situations |date=2012 |publisher=Woodhead Pub |author1=Holst-Jensen, A. |others=J. Hoorfar |isbn=978-0-85709-693-7 |location=Oxford |pages=338 |chapter=Chapter 37: Testing for genetically modified organisms (GMOs) revealed the real source of rice imported to Norway |oclc=805627736}}</ref> * densawlıqtı saqlaw hám [[Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw|jámiyetlik densawlıqtı saqlaw]] izertlewleri<ref>{{Cite journal |last1=Ashford |first1=Robert D. |last2=Brown |first2=Austin M. |last3=Curtis |first3=Brenda |year=2018 |title=Systemic barriers in substance use disorder treatment: A prospective qualitative study of professionals in the field |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0376871618303004 |journal=Drug and Alcohol Dependence |language=en |volume=189 |pages=62–69 |doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.04.033|pmid=29883870 |s2cid=47011510 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Humphries |first=Romney M |date=2022-09-01 |title=Ad Hoc Antimicrobial Susceptibility Testing from MALDI-TOF MS Spectra in the Clinical Microbiology Laboratory |url=https://academic.oup.com/clinchem/article/68/9/1118/6555785 |journal=Clinical Chemistry |language=en |volume=68 |issue=9 |pages=1118–1120 |doi=10.1093/clinchem/hvac044 |pmid=35352088 |issn=0009-9147|doi-access=free }}</ref> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} cekys00bl20molnwmpqq42egsht2pqz 0 48554 275084 2026-10-18T12:07:49Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Agentlerdi verifikaciyalaw''' (''[[Inglis tili|ingl.]]'' ''Agent verification'') — maqsetli jasalma konstrukciyalardıń óz specifikaciyalarına sáykes háreket etetuǵınına isenim payda etiw iskerligi. Organikalıq emes agentlerdiń ápiwayı formaları ásirler dawamında óndiriste qollanılıp kiyatırǵan bolsa da, jasalma agentlerdi izertlew tek jigirmalanshı ásirdiń ortasında baslandı. Bunday agentler boyınsha tiykarǵı jumıslar Jasalma in...» 275084 wikitext text/x-wiki '''Agentlerdi verifikaciyalaw''' (''[[Inglis tili|ingl.]]'' ''Agent verification'') — maqsetli jasalma konstrukciyalardıń óz specifikaciyalarına sáykes háreket etetuǵınına isenim payda etiw iskerligi. Organikalıq emes agentlerdiń ápiwayı formaları ásirler dawamında óndiriste qollanılıp kiyatırǵan bolsa da, jasalma agentlerdi izertlew tek jigirmalanshı ásirdiń ortasında baslandı. Bunday agentler boyınsha tiykarǵı jumıslar [[Jasalma intellekt|jasalma intellekttiń]] akademiyalıq pán retinde payda bolıwı menen tıǵız baylanıslı boldı. Biraq sanaatlıq basqarıw sistemaları ushın hám esaplaw texnikasında engizilgen dáslepki agentler kóbinese júdá ápiwayı logika menen basqarılǵan hám jasalma intellektti óz ishine almaǵan. Kóp agentli sistemanıń bir bólegi retinde engizilgende, hátte usınday ápiwayı agentler de arnawlı agentke baǵdarlanǵan testlew usılların talap etiwi múmkin edi, sebebi olardıń birgelikli minez-qulqın dástúrli testlew usılları menen tekseriw qıyın edi. Agentlerdiń qáwipli háreket etpeytuǵınına kepillik beriwdegi qıyınshılıqlar [[Úlken til modeli|LLM]] agentleri engizilgennen keyin, ásirese 2025-jılı olardı engiziwdiń tez artıwınan keyin keń tarqaldı. Agentlerdiń minez-qulqın verifikaciyalaw formal yamasa formal emes usıllar menen ótkeriliwi múmkin. Formal emes verifikaciya azıraq matematikalıq bilimdi talap etedi. Biraq agentler qátelerdiń ádewir táwekelleri bar sistemalardıń bir bólegi bolǵanda — mısalı, adam ómirine qáwip, qorshaǵan ortalıqqa zıyan yamasa iri qarjılıq joǵaltıwlar — formal verifikaciyaǵa ústemlik beriledi. Normativlik retlewshiler de, sistemalardı joybarlawshılardıń ózleri de formal verifikaciyanı qolaylı dep esaplaydı, sebebi ol joqarı dárejedegi matematikalıq anıqlıqtı támiyinleydi. Biraq agentke tiykarlanǵan sistemanıń minez-qulqınıń barlıq aspektlerin formal túrde testlew hámme waqıt múmkin bola bermeydi, ásirese jańa LLM tiykarındaǵı agentlerge kelgende. Bunıń bir sebebi — olardıń avtonomiyasınıń joqarı dárejesi. Sonlıqtan tásiri az engiziwlerde agentlerdi verifikaciyalaw tek formal emes usıllar menen ámelge asırılıwı múmkin, al tásiri joqarı engiziwlerde ol formal hám formal emes usıllardı aralastırıp ótkeriliwi múmkin. ==Terminologiya== Akademiyalıq ortalıqta ''agentlerdi verifikaciyalaw'' ataması kóbinese agenttiń óz specifikaciyasına sáykes háreket etetuǵınına isenim payda etiwge baǵdarlanǵan iskerlik dep anıqlanadı. Bul testlew yamasa simulyaciya sıyaqlı processler arqalı ámelge asırılıwı múmkin. «Verifikaciya» ádette «validaciyaǵa» qarama-qarsı qoyıladı. Sońǵısı specifikaciyanıń ózi paydalanıwshılardıń yamasa haqıyqıy dúnyanıń mútajliklerine sáykes keletuǵının tekseriwge baǵdarlanǵan iskerlikti bildiredi. Biraq bunday anıqlamalarǵa hámme waqıt ámel etile bermeydi. Mısalı, geypara jumıs orınlarında hám hújjetlerde «verifikaciya» hám «validaciya» sózleri sinonim retinde qollanılıwı múmkin. LLM agentleriniń tez keń engiziliwi sebepli 2025-jıldan baslap agentlerge isenim payda etiw boyınsha háreketler anaǵurlım kúsheydi. Kommerciyalıq sektorda geyde basqa atamalar qollanıladı. Bul jerde «agentlerdi verifikaciyalaw» ataması akademiyalıq ortalıqtaǵıday mánide qollanılıwı múmkin, biraq geyde usı iskerlik «Agent governance» (agentlerdi basqarıw), «Agent observability» (agentlerdi baqlaw múmkinshiligi) yamasa «AI agent policing» (JI agentlerin qadaǵalaw) sıyaqlı anıq emes hám keńirek terminler menen de ataladı<ref>Louise D, Michael F (2023). Verifiable Autonomous Systems: Using Rational Agents to Provide Assurance about Decisions Made by Machines. Cambridge University Press. pp. 8, 24–26, 42–45. ISBN 1108484999.</ref><ref>Éanna Kelly (9 December 2025). "The startups chasing rogue AI agents: 'They could cost your company billions of dollars'". Sifted. Retrieved 22 Feb 2026.</ref><ref>Hinchey M, Steffen B, eds. (2025). The Combined Power of Research, Education, and Dissemination: Essays Dedicated to Tiziana Margaria on the Occasion of Her 60th Birthday. Springer Nature. pp. 202–215, 302–325, 328. ISBN 978-3031738869.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Kompyuter ilimindegi logika]] [[Kategoriya:Jasalma intellekt]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] shjqqcbdlrlrx7qg46sctb4hpb5fyx1 275146 275084 2026-10-18T19:42:26Z Bekan88 11311 275146 wikitext text/x-wiki '''Agentlerdi verifikaciyalaw''' (''[[Inglis tili|ingl.]]'' ''Agent verification'') — maqsetli jasalma konstrukciyalardıń óz specifikaciyalarına sáykes háreket etetuǵınına isenim payda etiw iskerligi. Organikalıq emes agentlerdiń ápiwayı formaları ásirler dawamında óndiriste qollanılıp kiyatırǵan bolsa da, jasalma agentlerdi izertlew tek jigirmalanshı ásirdiń ortasında baslandı. Bunday agentler boyınsha tiykarǵı jumıslar [[Jasalma intellekt|jasalma intellekttiń]] akademiyalıq pán retinde payda bolıwı menen tıǵız baylanıslı boldı. Biraq sanaatlıq basqarıw sistemaları ushın hám esaplaw texnikasında engizilgen dáslepki agentler kóbinese júdá ápiwayı logika menen basqarılǵan hám jasalma intellektti óz ishine almaǵan. Kóp agentli sistemanıń bir bólegi retinde engizilgende, hátte usınday ápiwayı agentler de arnawlı agentke baǵdarlanǵan testlew usılların talap etiwi múmkin edi, sebebi olardıń birgelikli minez-qulqın dástúrli testlew usılları menen tekseriw qıyın edi. Agentlerdiń qáwipli háreket etpeytuǵınına kepillik beriwdegi qıyınshılıqlar [[Úlken til modeli|LLM]] agentleri engizilgennen keyin, ásirese 2025-jılı olardı engiziwdiń tez artıwınan keyin keń tarqaldı. Agentlerdiń minez-qulqın verifikaciyalaw formal yamasa formal emes usıllar menen ótkeriliwi múmkin. Formal emes verifikaciya azıraq matematikalıq bilimdi talap etedi. Biraq agentler qátelerdiń ádewir táwekelleri bar sistemalardıń bir bólegi bolǵanda — mısalı, adam ómirine qáwip, qorshaǵan ortalıqqa zıyan yamasa iri qarjılıq joǵaltıwlar — formal verifikaciyaǵa ústemlik beriledi. Normativlik retlewshiler de, sistemalardı joybarlawshılardıń ózleri de formal verifikaciyanı qolaylı dep esaplaydı, sebebi ol joqarı dárejedegi matematikalıq anıqlıqtı támiyinleydi. Biraq agentke tiykarlanǵan sistemanıń minez-qulqınıń barlıq aspektlerin formal túrde testlew hámme waqıt múmkin bola bermeydi, ásirese jańa LLM tiykarındaǵı agentlerge kelgende. Bunıń bir sebebi — olardıń avtonomiyasınıń joqarı dárejesi. Sonlıqtan tásiri az engiziwlerde agentlerdi verifikaciyalaw tek formal emes usıllar menen ámelge asırılıwı múmkin, al tásiri joqarı engiziwlerde ol formal hám formal emes usıllardı aralastırıp ótkeriliwi múmkin. ==Terminologiya== Akademiyalıq ortalıqta ''agentlerdi verifikaciyalaw'' ataması kóbinese agenttiń óz specifikaciyasına sáykes háreket etetuǵınına isenim payda etiwge baǵdarlanǵan iskerlik dep anıqlanadı. Bul testlew yamasa simulyaciya sıyaqlı processler arqalı ámelge asırılıwı múmkin. «Verifikaciya» ádette «validaciyaǵa» qarama-qarsı qoyıladı. Sońǵısı specifikaciyanıń ózi paydalanıwshılardıń yamasa haqıyqıy dúnyanıń mútajliklerine sáykes keletuǵının tekseriwge baǵdarlanǵan iskerlikti bildiredi. Biraq bunday anıqlamalarǵa hámme waqıt ámel etile bermeydi. Mısalı, geypara jumıs orınlarında hám hújjetlerde «verifikaciya» hám «validaciya» sózleri sinonim retinde qollanılıwı múmkin. LLM agentleriniń tez keń engiziliwi sebepli 2025-jıldan baslap agentlerge isenim payda etiw boyınsha háreketler anaǵurlım kúsheydi. Kommerciyalıq sektorda geyde basqa atamalar qollanıladı. Bul jerde «agentlerdi verifikaciyalaw» ataması akademiyalıq ortalıqtaǵıday mánide qollanılıwı múmkin, biraq geyde usı iskerlik «Agent governance» (agentlerdi basqarıw), «Agent observability» (agentlerdi baqlaw múmkinshiligi) yamasa «AI agent policing» (JI agentlerin qadaǵalaw) sıyaqlı anıq emes hám keńirek terminler menen de ataladı<ref>Louise D, Michael F (2023). Verifiable Autonomous Systems: Using Rational Agents to Provide Assurance about Decisions Made by Machines. Cambridge University Press. pp. 8, 24–26, 42–45. ISBN 1108484999.</ref><ref>Éanna Kelly (9 December 2025). "The startups chasing rogue AI agents: 'They could cost your company billions of dollars'". Sifted. Retrieved 22 Feb 2026.</ref><ref>Hinchey M, Steffen B, eds. (2025). The Combined Power of Research, Education, and Dissemination: Essays Dedicated to Tiziana Margaria on the Occasion of Her 60th Birthday. Springer Nature. pp. 202–215, 302–325, 328. ISBN 978-3031738869.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Kompyuter ilimindegi logika]] [[Kategoriya:Jasalma intellekt]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 6tpschnlrbiagiwp0u56zuv2yna1g3a 14 48555 275085 2026-10-18T12:08:31Z Bekan88 11311 Bos bet jarattı 275085 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 275101 275085 2026-10-18T15:38:19Z Kvazimodo 10433 kategoriya, qosımshalar 275101 wikitext text/x-wiki {{main|Jasalma intellekt}} {{Commons cat|Artificial intelligence}} [[Kategoriya:Kompyuter iliminiń tarawları]] [[Kategoriya:Kognitiv ilim]] [[Kategoriya:Esaplaw neyroilimi]] [[Kategoriya:Ilimiy fantastika temaları]] [[Kategoriya:Túri boyınsha intellekt]] [[Kategoriya:Shaxslılıq]] [[Kategoriya:Bilimge baǵdarlanǵan sistemalar]] [[Kategoriya:2020-jıllarda esaplaw texnikası]] ai8n4sedzrcgzy29p8zejy10g72bv69 0 48556 275086 2026-10-18T12:21:38Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Agile testlew''' — [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] principlerine ámel etetuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] ámeliyatı. Agile testlewge funkciyalar aralıq agile toparınıń barlıq aǵzaları qatnasadı, al testlewshiler óz arnawlı tájiriybesin qosadı. Bunıń maqseti — turaqlı pátte islep, klient qáleytuǵın biznes qunlılıǵın...» 275086 wikitext text/x-wiki '''Agile testlew''' — [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] principlerine ámel etetuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] ámeliyatı. Agile testlewge funkciyalar aralıq agile toparınıń barlıq aǵzaları qatnasadı, al testlewshiler óz arnawlı tájiriybesin qosadı. Bunıń maqseti — turaqlı pátte islep, klient qáleytuǵın biznes qunlılıǵın jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew. Qálengen hám qálenbegen minez-qulıqtıń mısalların anıqlaw hám kodlawdı baǵdarlaw ushın mısal arqalı specifikaciyalaw qollanıladı. == Sholıw == Agile islep shıǵıw testlewdi bólek basqısh emes, al kodlaw menen birge programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ajıralmas bólegi dep esaplaydı. Agile toparları programmalıq ónimge «sapanı sińdiriw» ushın «pútkil topar» tásilin qollanadı. Agile toparlarındaǵı testlewshiler klientlerden qálengen minez-qulıqtıń mısalların anıqlawda óz tájiriybesin qollanadı. Olar islep shıǵıw toparı menen birge islesip, bul mısallardı kodlawdı baǵdarlaytuǵın orınlanatuǵın specifikaciyalarǵa aylandıradı. Testlew hám kodlaw inkrementli hám interaktiv túrde ámelge asırıladı: hárbir funkciya óndirislik ortalıqqa shıǵarıw ushın jetkilikli qunlılıqqa iye bolǵanǵa shekem áste-aqırın dúziledi. Agile testlew testlewdiń barlıq túrlerin qamtıydı. Agile testlew kvadrantları toparlarǵa kerekli testlewdi anıqlawǵa hám jobalastırıwǵa járdem beretuǵın paydalı taksonomiyanı usınadı. Agile testlew kvadrantları modelin dáslep Brayan Marik táriyipledi<ref name="Testing quadrants Marick">{{cite web|url=http://www.exampler.com/old-blog/2003/08/22/#agile-testing-project-2 |title=Agile testing directions: tests and examples |date=22 Aug 2003 |accessdate=21 Jan 2018}}</ref>, al Liza Krispin hám Djanet Gregori onı óziniń ''Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams'' kitabında keń tarqattı<ref name = "Agile testing book">{{cite book |title=Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams |first1=Lisa |last1=Crispin |first2=Janet |last2=Gregory |publisher=Addison-Wesley |year=2009}}</ref><ref>{{cite book |title=Developer Testing: Building Quality into Software |author=Alexander Tarlinder |publisher=Addison-Wesley |year=2017}}</ref>. Model hár túrli test túrlerin eki kósherge jaylastıradı: texnologiyaǵa baǵdarlanǵan hám biznesqa baǵdarlanǵan, sonday-aq programmalastırıwdı qollaw hám ónimdi sınaw<ref name="Testing quadrants Marick"/>. Dástúrli testlew metodologiyaları (olar kóbinese [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] sarqırama modelinde qollanıladı) ádette eki toparlı, eki basqıshlı processti óz ishine aladı. Onda islep shıǵıw toparı ónimdi ilajı barınsha minsiz etip dúzedi. Programmalıq ónim [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń]] keshki basqıshında jetkerilip beriledi, al bul waqıtta test toparı ilajı barınsha kóp qátelerdi tabıwǵa umtıladı. Bunday dástúrli metodologiyalardan ayırmashılıǵı, agile testlew proekttiń aqırın kútpey, kemshiliklerdi dárriw dúzetiwge baǵdarlanǵan. Testlew proekttiń eń aqırında ótkerilgende, geyde áhmiyetli múddetlerdi hám byudjet sheklewlerin saqlaw ushın testlewdiń dawamlılıǵı hám sapası qurban etiliwi múmkin<ref name=":0">{{Cite book|title=Trends in Software Testing {{!}} SpringerLink|language=en-gb|doi=10.1007/978-981-10-1415-4|year = 2017|isbn = 978-981-10-1414-7|last1 = Mohanty|first1 = Hrushikesha|last2=Mohanty|first2=J. R.|last3=Balakrishnan|first3=Arunkumar|editor-first1=Hrushikesha |editor-first2=J. R. |editor-first3=Arunkumar |editor-last1=Mohanty |editor-last2=Mohanty |editor-last3=Balakrishnan }}</ref>. Islep shıǵıw menen testlewden keri baylanıs alıw arasındaǵı waqıt qısqarǵan sayın qárejetlerdiń azayıwı kútiledi<ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Wright |first=Christopher |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt7zsx7z |title=Agile Governance and Audit: An overview for auditors and agile teams |date=2014 |publisher=IT Governance Publishing|jstor=j.ctt7zsx7z }}</ref>. Keri baylanıs cikli qısqa bolǵanda, qátelerdi dúzetiw hám qayta islew azıraq waqıttı talap etedi, sebebi islep shıǵıwshılar jańa máselelerge hám proektlerge ótkende, kodtıń kontekstine qayta kiriwge anaǵurlım az waqıt jumsaydı<ref name=":0" />. ISTQB shólkemi «Worldwide Software Testing Practices Report 2015 - 2016» («Programmalıq támiynattı testlew ámeliyatları boyınsha dúnya júzilik esabat, 2015–2016») esabatında<ref>{{cite web |title=Worldwide Software Testing Practices Report 2015 - 2016 |year=2015–2016 |url=https://www.istqb.org/references/surveys/istqb-effectiveness-survey-2016-2017-report.html}}</ref> agile metodologiyalarınıń tanımallıǵı ádewir artıp atırǵanın anıqladı. Bul agile testlew processleri menen usıllarına zárúrlikti kórsetedi. Shólkem óz sertifikatlaw baǵdarlamasına ''Agile Tester extension'' (agile testlewshi ushın keńeytpe) qosımshasın usınadı<ref>{{cite web |title=Agile Tester Extension|url=https://www.istqb.org/certification-path-root/agile-tester-extension.html}}</ref>. == Qurallar == Kompaniyalar ósken sayın, agile testlew toparları kóbinese máselelerdi sheshiw ushın programmalıq támiynattı testlew qurallarına súyenedi. Bul qurallar aqır-aqıbetinde keri baylanıstı tezletiwge járdem beredi<ref>{{cite web|url=http://testobsessed.com/2008/04/agile-friendly-test-automation-toolsframeworks/|title=Agile-Friendly Test Automation Tools/Frameworks - Test Obsessed|publisher=|accessdate=2016-06-29}}</ref>. Toparlardıń kópshiligi birge islesiw funkciyaların, avtomatlastırılǵan yamasa sazlanatuǵın esabatlardı hám qaytalanatuǵın jumıslardan qashıw jolların izleydi. Durıs qural tańlaw hárbir toparınıń talaplarına baylanıslı. Agile testlew qurallar basqa agile ómirlik cikli islep shıǵıw qurallar menen birge integraciyalanǵan ortalıqlarda islegende ónimli nátiyjeler bere aladı. Buǵan Atlassian Marketplace hám [[Microsoft]] Visual Studio mısal bola aladı<ref>{{cite web|url=https://www.infoq.com/news/2015/02/agile-management-tools|title=Gartner and Software Advice examine Agile Lifecycle Management Tools|publisher=|accessdate=2016-06-29}}</ref>. Geypara testlewdi basqarıw qurallar toparlardı programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikline (SDLC) erterek tartıw arqalı agile testlewdi qollaydı. Bunda paydalanıwshı tariyxları rawajlanǵan sayın test scenariyleri úziliksiz dúziledi<ref>{{Cite journal|last=Global|first=IndraStra|title=B&E {{!}} How Testing is Challenging in Agile Methodology|url=https://www.indrastra.com/2017/04/BE-How-testing-is-challenging-in-agile-003-04-2017-0060.html|journal=IndraStra|issn=2381-3652}}</ref>. Toparlar kóbinese avtomatlastırılǵan hám qol menen testlewdiń kombinaciyasın usına alatuǵın sheshimdi izleydi<ref>{{cite web|url=https://www.testingtools.com/agile-testing/|title=Agile Testing Tools - Testing in Agile, Scrum and XP Projects|publisher=|accessdate=2016-06-29}}</ref>. Agile testlewde qollanılatuǵın geypara belgili qurallar: * '''Selenium WebDriver''' — veb-brauzerdegi háreketlerdi avtomatlastırıwǵa arnalǵan ashıq kodlı qural. * '''JUnit''' — testlewdi avtomatlastırıwdı hám úziliksiz integraciya sistemaları menen integraciyanı qollaytuǵın Java tilindegi modullik testlew freymvorkı. * '''TestNG''' — parallel orınlaw hám iykemli konfiguraciya sıyaqlı múmkinshiliklerge iye, modullik, funkcional hám integraciyalıq testlewdi qollaytuǵın Java testlew freymvorkı. * '''Cucumber''' — minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) freymvorkı. Ol texnikalıq hám texnikalıq emes mápli tárepler arasındaǵı birge islesiw ushın test scenariylerin ápiwayı tilde (Gherkin) jazıwǵa múmkinshilik beredi. * '''Serenity BDD''' — qabıllaw testlerin ápiwayılastırıw hám detallı hújjetler menen test esabatların usınıw ushın Selenium hám Cucumber menen integraciyalanatuǵın freymvork. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] b6xduf0tdya2bp7db9i8255x45xsaef 275147 275086 2026-10-18T19:42:45Z Bekan88 11311 275147 wikitext text/x-wiki '''Agile testlew''' — [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] principlerine ámel etetuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] ámeliyatı. Agile testlewge funkciyalar aralıq agile toparınıń barlıq aǵzaları qatnasadı, al testlewshiler óz arnawlı tájiriybesin qosadı. Bunıń maqseti — turaqlı pátte islep, klient qáleytuǵın biznes qunlılıǵın jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew. Qálengen hám qálenbegen minez-qulıqtıń mısalların anıqlaw hám kodlawdı baǵdarlaw ushın mısal arqalı specifikaciyalaw qollanıladı. == Sholıw == Agile islep shıǵıw testlewdi bólek basqısh emes, al kodlaw menen birge programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ajıralmas bólegi dep esaplaydı. Agile toparları programmalıq ónimge «sapanı sińdiriw» ushın «pútkil topar» tásilin qollanadı. Agile toparlarındaǵı testlewshiler klientlerden qálengen minez-qulıqtıń mısalların anıqlawda óz tájiriybesin qollanadı. Olar islep shıǵıw toparı menen birge islesip, bul mısallardı kodlawdı baǵdarlaytuǵın orınlanatuǵın specifikaciyalarǵa aylandıradı. Testlew hám kodlaw inkrementli hám interaktiv túrde ámelge asırıladı: hárbir funkciya óndirislik ortalıqqa shıǵarıw ushın jetkilikli qunlılıqqa iye bolǵanǵa shekem áste-aqırın dúziledi. Agile testlew testlewdiń barlıq túrlerin qamtıydı. Agile testlew kvadrantları toparlarǵa kerekli testlewdi anıqlawǵa hám jobalastırıwǵa járdem beretuǵın paydalı taksonomiyanı usınadı. Agile testlew kvadrantları modelin dáslep Brayan Marik táriyipledi<ref name="Testing quadrants Marick">{{cite web|url=http://www.exampler.com/old-blog/2003/08/22/#agile-testing-project-2 |title=Agile testing directions: tests and examples |date=22 Aug 2003 |accessdate=21 Jan 2018}}</ref>, al Liza Krispin hám Djanet Gregori onı óziniń ''Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams'' kitabında keń tarqattı<ref name = "Agile testing book">{{cite book |title=Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams |first1=Lisa |last1=Crispin |first2=Janet |last2=Gregory |publisher=Addison-Wesley |year=2009}}</ref><ref>{{cite book |title=Developer Testing: Building Quality into Software |author=Alexander Tarlinder |publisher=Addison-Wesley |year=2017}}</ref>. Model hár túrli test túrlerin eki kósherge jaylastıradı: texnologiyaǵa baǵdarlanǵan hám biznesqa baǵdarlanǵan, sonday-aq programmalastırıwdı qollaw hám ónimdi sınaw<ref name="Testing quadrants Marick"/>. Dástúrli testlew metodologiyaları (olar kóbinese [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] sarqırama modelinde qollanıladı) ádette eki toparlı, eki basqıshlı processti óz ishine aladı. Onda islep shıǵıw toparı ónimdi ilajı barınsha minsiz etip dúzedi. Programmalıq ónim [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń]] keshki basqıshında jetkerilip beriledi, al bul waqıtta test toparı ilajı barınsha kóp qátelerdi tabıwǵa umtıladı. Bunday dástúrli metodologiyalardan ayırmashılıǵı, agile testlew proekttiń aqırın kútpey, kemshiliklerdi dárriw dúzetiwge baǵdarlanǵan. Testlew proekttiń eń aqırında ótkerilgende, geyde áhmiyetli múddetlerdi hám byudjet sheklewlerin saqlaw ushın testlewdiń dawamlılıǵı hám sapası qurban etiliwi múmkin<ref name=":0">{{Cite book|title=Trends in Software Testing {{!}} SpringerLink|language=en-gb|doi=10.1007/978-981-10-1415-4|year = 2017|isbn = 978-981-10-1414-7|last1 = Mohanty|first1 = Hrushikesha|last2=Mohanty|first2=J. R.|last3=Balakrishnan|first3=Arunkumar|editor-first1=Hrushikesha |editor-first2=J. R. |editor-first3=Arunkumar |editor-last1=Mohanty |editor-last2=Mohanty |editor-last3=Balakrishnan }}</ref>. Islep shıǵıw menen testlewden keri baylanıs alıw arasındaǵı waqıt qısqarǵan sayın qárejetlerdiń azayıwı kútiledi<ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Wright |first=Christopher |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt7zsx7z |title=Agile Governance and Audit: An overview for auditors and agile teams |date=2014 |publisher=IT Governance Publishing|jstor=j.ctt7zsx7z }}</ref>. Keri baylanıs cikli qısqa bolǵanda, qátelerdi dúzetiw hám qayta islew azıraq waqıttı talap etedi, sebebi islep shıǵıwshılar jańa máselelerge hám proektlerge ótkende, kodtıń kontekstine qayta kiriwge anaǵurlım az waqıt jumsaydı<ref name=":0" />. ISTQB shólkemi «Worldwide Software Testing Practices Report 2015 - 2016» («Programmalıq támiynattı testlew ámeliyatları boyınsha dúnya júzilik esabat, 2015–2016») esabatında<ref>{{cite web |title=Worldwide Software Testing Practices Report 2015 - 2016 |year=2015–2016 |url=https://www.istqb.org/references/surveys/istqb-effectiveness-survey-2016-2017-report.html}}</ref> agile metodologiyalarınıń tanımallıǵı ádewir artıp atırǵanın anıqladı. Bul agile testlew processleri menen usıllarına zárúrlikti kórsetedi. Shólkem óz sertifikatlaw baǵdarlamasına ''Agile Tester extension'' (agile testlewshi ushın keńeytpe) qosımshasın usınadı<ref>{{cite web |title=Agile Tester Extension|url=https://www.istqb.org/certification-path-root/agile-tester-extension.html}}</ref>. == Qurallar == Kompaniyalar ósken sayın, agile testlew toparları kóbinese máselelerdi sheshiw ushın programmalıq támiynattı testlew qurallarına súyenedi. Bul qurallar aqır-aqıbetinde keri baylanıstı tezletiwge járdem beredi<ref>{{cite web|url=http://testobsessed.com/2008/04/agile-friendly-test-automation-toolsframeworks/|title=Agile-Friendly Test Automation Tools/Frameworks - Test Obsessed|publisher=|accessdate=2016-06-29}}</ref>. Toparlardıń kópshiligi birge islesiw funkciyaların, avtomatlastırılǵan yamasa sazlanatuǵın esabatlardı hám qaytalanatuǵın jumıslardan qashıw jolların izleydi. Durıs qural tańlaw hárbir toparınıń talaplarına baylanıslı. Agile testlew qurallar basqa agile ómirlik cikli islep shıǵıw qurallar menen birge integraciyalanǵan ortalıqlarda islegende ónimli nátiyjeler bere aladı. Buǵan Atlassian Marketplace hám [[Microsoft]] Visual Studio mısal bola aladı<ref>{{cite web|url=https://www.infoq.com/news/2015/02/agile-management-tools|title=Gartner and Software Advice examine Agile Lifecycle Management Tools|publisher=|accessdate=2016-06-29}}</ref>. Geypara testlewdi basqarıw qurallar toparlardı programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikline (SDLC) erterek tartıw arqalı agile testlewdi qollaydı. Bunda paydalanıwshı tariyxları rawajlanǵan sayın test scenariyleri úziliksiz dúziledi<ref>{{Cite journal|last=Global|first=IndraStra|title=B&E {{!}} How Testing is Challenging in Agile Methodology|url=https://www.indrastra.com/2017/04/BE-How-testing-is-challenging-in-agile-003-04-2017-0060.html|journal=IndraStra|issn=2381-3652}}</ref>. Toparlar kóbinese avtomatlastırılǵan hám qol menen testlewdiń kombinaciyasın usına alatuǵın sheshimdi izleydi<ref>{{cite web|url=https://www.testingtools.com/agile-testing/|title=Agile Testing Tools - Testing in Agile, Scrum and XP Projects|publisher=|accessdate=2016-06-29}}</ref>. Agile testlewde qollanılatuǵın geypara belgili qurallar: * '''Selenium WebDriver''' — veb-brauzerdegi háreketlerdi avtomatlastırıwǵa arnalǵan ashıq kodlı qural. * '''JUnit''' — testlewdi avtomatlastırıwdı hám úziliksiz integraciya sistemaları menen integraciyanı qollaytuǵın Java tilindegi modullik testlew freymvorkı. * '''TestNG''' — parallel orınlaw hám iykemli konfiguraciya sıyaqlı múmkinshiliklerge iye, modullik, funkcional hám integraciyalıq testlewdi qollaytuǵın Java testlew freymvorkı. * '''Cucumber''' — minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) freymvorkı. Ol texnikalıq hám texnikalıq emes mápli tárepler arasındaǵı birge islesiw ushın test scenariylerin ápiwayı tilde (Gherkin) jazıwǵa múmkinshilik beredi. * '''Serenity BDD''' — qabıllaw testlerin ápiwayılastırıw hám detallı hújjetler menen test esabatların usınıw ushın Selenium hám Cucumber menen integraciyalanatuǵın freymvork. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} hp9lentcrin2l6nvvw1z7whkwl0fvc4 275179 275147 2026-10-18T22:39:01Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275179 wikitext text/x-wiki '''Agile testlew''' — [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] principlerine ámel etetuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] ámeliyatı. Agile testlewge funkciyalar aralıq agile toparınıń barlıq aǵzaları qatnasadı, al testlewshiler óz arnawlı tájiriybesin qosadı. Bunıń maqseti — turaqlı pátte islep, klient qáleytuǵın biznes qunlılıǵın jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew. Qálengen hám qálenbegen minez-qulıqtıń mısalların anıqlaw hám kodlawdı baǵdarlaw ushın mısal arqalı specifikaciyalaw qollanıladı. == Sholıw == Agile islep shıǵıw testlewdi bólek basqısh emes, al kodlaw menen birge programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ajıralmas bólegi dep esaplaydı. Agile toparları programmalıq ónimge «sapanı sińdiriw» ushın «pútkil topar» tásilin qollanadı. Agile toparlarındaǵı testlewshiler klientlerden qálengen minez-qulıqtıń mısalların anıqlawda óz tájiriybesin qollanadı. Olar islep shıǵıw toparı menen birge islesip, bul mısallardı kodlawdı baǵdarlaytuǵın orınlanatuǵın specifikaciyalarǵa aylandıradı. Testlew hám kodlaw inkrementli hám interaktiv túrde ámelge asırıladı: hárbir funkciya óndirislik ortalıqqa shıǵarıw ushın jetkilikli qunlılıqqa iye bolǵanǵa shekem áste-aqırın dúziledi. Agile testlew testlewdiń barlıq túrlerin qamtıydı. Agile testlew kvadrantları toparlarǵa kerekli testlewdi anıqlawǵa hám jobalastırıwǵa járdem beretuǵın paydalı taksonomiyanı usınadı. Agile testlew kvadrantları modelin dáslep Brayan Marik táriyipledi<ref name="Testing quadrants Marick">{{cite web|url=http://www.exampler.com/old-blog/2003/08/22/#agile-testing-project-2 |title=Agile testing directions: tests and examples |date=22 Aug 2003 |accessdate=21 Jan 2018}}</ref>, al Liza Krispin hám Djanet Gregori onı óziniń ''Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams'' kitabında keń tarqattı<ref name = "Agile testing book">{{cite book |title=Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams |first1=Lisa |last1=Crispin |first2=Janet |last2=Gregory |publisher=Addison-Wesley |year=2009}}</ref><ref>{{cite book |title=Developer Testing: Building Quality into Software |author=Alexander Tarlinder |publisher=Addison-Wesley |year=2017}}</ref>. Model hár túrli test túrlerin eki kósherge jaylastıradı: texnologiyaǵa baǵdarlanǵan hám biznesqa baǵdarlanǵan, sonday-aq programmalastırıwdı qollaw hám ónimdi sınaw<ref name="Testing quadrants Marick"/>. Dástúrli testlew metodologiyaları (olar kóbinese [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] sarqırama modelinde qollanıladı) ádette eki toparlı, eki basqıshlı processti óz ishine aladı. Onda islep shıǵıw toparı ónimdi ilajı barınsha minsiz etip dúzedi. Programmalıq ónim [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń]] keshki basqıshında jetkerilip beriledi, al bul waqıtta test toparı ilajı barınsha kóp qátelerdi tabıwǵa umtıladı. Bunday dástúrli metodologiyalardan ayırmashılıǵı, agile testlew proekttiń aqırın kútpey, kemshiliklerdi dárriw dúzetiwge baǵdarlanǵan. Testlew proekttiń eń aqırında ótkerilgende, geyde áhmiyetli múddetlerdi hám byudjet sheklewlerin saqlaw ushın testlewdiń dawamlılıǵı hám sapası qurban etiliwi múmkin<ref name=":0">{{Cite book|title=Trends in Software Testing {{!}} SpringerLink|language=en-gb|doi=10.1007/978-981-10-1415-4|year = 2017|isbn = 978-981-10-1414-7|last1 = Mohanty|first1 = Hrushikesha|last2=Mohanty|first2=J. R.|last3=Balakrishnan|first3=Arunkumar|editor-first1=Hrushikesha |editor-first2=J. R. |editor-first3=Arunkumar |editor-last1=Mohanty |editor-last2=Mohanty |editor-last3=Balakrishnan }}</ref>. Islep shıǵıw menen testlewden keri baylanıs alıw arasındaǵı waqıt qısqarǵan sayın qárejetlerdiń azayıwı kútiledi<ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Wright |first=Christopher |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt7zsx7z |title=Agile Governance and Audit: An overview for auditors and agile teams |date=2014 |publisher=IT Governance Publishing|jstor=j.ctt7zsx7z }}</ref>. Keri baylanıs cikli qısqa bolǵanda, qátelerdi dúzetiw hám qayta islew azıraq waqıttı talap etedi, sebebi islep shıǵıwshılar jańa máselelerge hám proektlerge ótkende, kodtıń kontekstine qayta kiriwge anaǵurlım az waqıt jumsaydı<ref name=":0" />. ISTQB shólkemi «Worldwide Software Testing Practices Report 2015 - 2016» («Programmalıq támiynattı testlew ámeliyatları boyınsha dúnya júzilik esabat, 2015–2016») esabatında<ref>{{cite web |title=Worldwide Software Testing Practices Report 2015 - 2016 |year=2015–2016 |url=https://www.istqb.org/references/surveys/istqb-effectiveness-survey-2016-2017-report.html |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220121133151/https://www.istqb.org/references/surveys/istqb-effectiveness-survey-2016-2017-report.html |arxivsáne=2022-01-21 |access-date=2026-10-18}}</ref> agile metodologiyalarınıń tanımallıǵı ádewir artıp atırǵanın anıqladı. Bul agile testlew processleri menen usıllarına zárúrlikti kórsetedi. Shólkem óz sertifikatlaw baǵdarlamasına ''Agile Tester extension'' (agile testlewshi ushın keńeytpe) qosımshasın usınadı<ref>{{cite web |title=Agile Tester Extension|url=https://www.istqb.org/certification-path-root/agile-tester-extension.html}}</ref>. == Qurallar == Kompaniyalar ósken sayın, agile testlew toparları kóbinese máselelerdi sheshiw ushın programmalıq támiynattı testlew qurallarına súyenedi. Bul qurallar aqır-aqıbetinde keri baylanıstı tezletiwge járdem beredi<ref>{{cite web|url=http://testobsessed.com/2008/04/agile-friendly-test-automation-toolsframeworks/|title=Agile-Friendly Test Automation Tools/Frameworks - Test Obsessed|publisher=|accessdate=2016-06-29|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160921020715/http://testobsessed.com/2008/04/agile-friendly-test-automation-toolsframeworks/|arxivsáne=2016-09-21}}</ref>. Toparlardıń kópshiligi birge islesiw funkciyaların, avtomatlastırılǵan yamasa sazlanatuǵın esabatlardı hám qaytalanatuǵın jumıslardan qashıw jolların izleydi. Durıs qural tańlaw hárbir toparınıń talaplarına baylanıslı. Agile testlew qurallar basqa agile ómirlik cikli islep shıǵıw qurallar menen birge integraciyalanǵan ortalıqlarda islegende ónimli nátiyjeler bere aladı. Buǵan Atlassian Marketplace hám [[Microsoft]] Visual Studio mısal bola aladı<ref>{{cite web|url=https://www.infoq.com/news/2015/02/agile-management-tools|title=Gartner and Software Advice examine Agile Lifecycle Management Tools|publisher=|accessdate=2016-06-29}}</ref>. Geypara testlewdi basqarıw qurallar toparlardı programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikline (SDLC) erterek tartıw arqalı agile testlewdi qollaydı. Bunda paydalanıwshı tariyxları rawajlanǵan sayın test scenariyleri úziliksiz dúziledi<ref>{{Cite journal|last=Global|first=IndraStra|title=B&E {{!}} How Testing is Challenging in Agile Methodology|url=https://www.indrastra.com/2017/04/BE-How-testing-is-challenging-in-agile-003-04-2017-0060.html|journal=IndraStra|issn=2381-3652}}</ref>. Toparlar kóbinese avtomatlastırılǵan hám qol menen testlewdiń kombinaciyasın usına alatuǵın sheshimdi izleydi<ref>{{cite web|url=https://www.testingtools.com/agile-testing/|title=Agile Testing Tools - Testing in Agile, Scrum and XP Projects|publisher=|accessdate=2016-06-29}}</ref>. Agile testlewde qollanılatuǵın geypara belgili qurallar: * '''Selenium WebDriver''' — veb-brauzerdegi háreketlerdi avtomatlastırıwǵa arnalǵan ashıq kodlı qural. * '''JUnit''' — testlewdi avtomatlastırıwdı hám úziliksiz integraciya sistemaları menen integraciyanı qollaytuǵın Java tilindegi modullik testlew freymvorkı. * '''TestNG''' — parallel orınlaw hám iykemli konfiguraciya sıyaqlı múmkinshiliklerge iye, modullik, funkcional hám integraciyalıq testlewdi qollaytuǵın Java testlew freymvorkı. * '''Cucumber''' — minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) freymvorkı. Ol texnikalıq hám texnikalıq emes mápli tárepler arasındaǵı birge islesiw ushın test scenariylerin ápiwayı tilde (Gherkin) jazıwǵa múmkinshilik beredi. * '''Serenity BDD''' — qabıllaw testlerin ápiwayılastırıw hám detallı hújjetler menen test esabatların usınıw ushın Selenium hám Cucumber menen integraciyalanatuǵın freymvork. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 3p3ynsc3w1s2e54rfekubvawvu5i3qq 14 48557 275087 2026-10-18T12:22:20Z Bekan88 11311 Bos bet jarattı 275087 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 275105 275087 2026-10-18T15:42:37Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275105 wikitext text/x-wiki {{main|Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw}} {{Commonscat|Agile software development}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi]] [[Kategoriya:Programmalıq proyektlerdi basqarıw]] svgwj3e8gi5713txrjqvnx44ju0ec4m 0 48558 275090 2026-10-18T12:33:55Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «Kompyuter iliminde '''barlıq juplıqlardı testlew''' yamasa '''juplıq testlew''' ([[Inglis tili|ingl.]] ''all-pairs testing'', ''pairwise testing'') — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] kombinatorlıq usılı. Ol sistemanıń (ádette [[Programmalıq támiynat|programmalıq]] algoritmniń) kiris parametrleriniń ''hárbir juplıǵı'' ushın sol parametrlerdiń barlıq múmkin bolǵan diskret kombinaciyaların testley...» 275090 wikitext text/x-wiki Kompyuter iliminde '''barlıq juplıqlardı testlew''' yamasa '''juplıq testlew''' ([[Inglis tili|ingl.]] ''all-pairs testing'', ''pairwise testing'') — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] kombinatorlıq usılı. Ol sistemanıń (ádette [[Programmalıq támiynat|programmalıq]] algoritmniń) kiris parametrleriniń ''hárbir juplıǵı'' ushın sol parametrlerdiń barlıq múmkin bolǵan diskret kombinaciyaların testleydi. Muqıyat tańlanǵan test vektorların qollanıw arqalı parametr juplıqlarınıń testlerin «parallellestiriw» járdeminde bunı barlıq parametrlerdiń barlıq kombinaciyaların tolıq tekseriwge qaraǵanda anaǵurlım tez ámelge asırıwǵa boladı<ref>{{Cite web |last=Berger |first=Bernie |date=2003 |title=Efficient Testing with All-Pairs |url=https://techwell.com/sites/default/files/articles/XDD6488filelistfilename1_0.pdf |access-date=21 November 2023 |website=TechWell Corporation}}</ref>. == Tiykar == Kóp jaǵdaylarda programmadaǵı qátelerge bir kiris parametri yamasa eki parametr arasındaǵı óz-ara tásir sebep boladı<ref>{{cite book |last=Black |first=Rex |year=2007 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=Wiley |location=New York |isbn=978-0-470-12790-2 |page=240}}</ref>. Úsh yamasa onnan kóp parametr arasındaǵı óz-ara tásirge baylanıslı qáteler barǵan sayın siyrek ushırasadı<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=D. Richard |last2=Wallace |first2=Dolores R. |last3=Gallo |first3=Albert M. Jr. |date=June 2004 |title=Software Fault Interactions and Implications for Software Testing |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=30 |issue=6 |pages=418–421 |url=http://csrc.nist.gov/staff/Kuhn/kuhn-wallace-gallo-04.pdf |doi=10.1109/TSE.2004.24 |s2cid=206778290 }}</ref> hám olardı tabıw jáne de qımbatlay beredi. Bunday testlewdiń shegi — barlıq múmkin bolǵan kiris maǵlıwmatların testlew. Sonlıqtan barlıq juplıqlardı testlew sıyaqlı test jaǵdayların tańlawdıń kombinatorlıq usılı qárejet penen payda arasındaǵı paydalı kompromis bolıp tabıladı. Ol funkcional qamtıwǵa anaǵurlım zıyan keltirmey, test jaǵdaylarınıń sanın ádewir azaytıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite book |date=July 18, 2008 |title=IEEE 12. Proceedings from the 5th International Conference on Software Testing and Validation (ICST). Software Competence Center Hagenberg. "Test Design: Lessons Learned and Practical Implications. |journal=IEEE STD 829-2008 |doi=10.1109/IEEESTD.2008.4578383 |pages=1–150 |isbn=978-0-7381-5746-7 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 8itddf0r4d4g2y4kjowny5a9o5jscde 275150 275090 2026-10-18T19:43:54Z Bekan88 11311 275150 wikitext text/x-wiki Kompyuter iliminde '''barlıq juplıqlardı testlew''' yamasa '''juplıq testlew''' ([[Inglis tili|ingl.]] ''all-pairs testing'', ''pairwise testing'') — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] kombinatorlıq usılı. Ol sistemanıń (ádette [[Programmalıq támiynat|programmalıq]] algoritmniń) kiris parametrleriniń ''hárbir juplıǵı'' ushın sol parametrlerdiń barlıq múmkin bolǵan diskret kombinaciyaların testleydi. Muqıyat tańlanǵan test vektorların qollanıw arqalı parametr juplıqlarınıń testlerin «parallellestiriw» járdeminde bunı barlıq parametrlerdiń barlıq kombinaciyaların tolıq tekseriwge qaraǵanda anaǵurlım tez ámelge asırıwǵa boladı<ref>{{Cite web |last=Berger |first=Bernie |date=2003 |title=Efficient Testing with All-Pairs |url=https://techwell.com/sites/default/files/articles/XDD6488filelistfilename1_0.pdf |access-date=21 November 2023 |website=TechWell Corporation}}</ref>. == Tiykar == Kóp jaǵdaylarda programmadaǵı qátelerge bir kiris parametri yamasa eki parametr arasındaǵı óz-ara tásir sebep boladı<ref>{{cite book |last=Black |first=Rex |year=2007 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=Wiley |location=New York |isbn=978-0-470-12790-2 |page=240}}</ref>. Úsh yamasa onnan kóp parametr arasındaǵı óz-ara tásirge baylanıslı qáteler barǵan sayın siyrek ushırasadı<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=D. Richard |last2=Wallace |first2=Dolores R. |last3=Gallo |first3=Albert M. Jr. |date=June 2004 |title=Software Fault Interactions and Implications for Software Testing |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=30 |issue=6 |pages=418–421 |url=http://csrc.nist.gov/staff/Kuhn/kuhn-wallace-gallo-04.pdf |doi=10.1109/TSE.2004.24 |s2cid=206778290 }}</ref> hám olardı tabıw jáne de qımbatlay beredi. Bunday testlewdiń shegi — barlıq múmkin bolǵan kiris maǵlıwmatların testlew. Sonlıqtan barlıq juplıqlardı testlew sıyaqlı test jaǵdayların tańlawdıń kombinatorlıq usılı qárejet penen payda arasındaǵı paydalı kompromis bolıp tabıladı. Ol funkcional qamtıwǵa anaǵurlım zıyan keltirmey, test jaǵdaylarınıń sanın ádewir azaytıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite book |date=July 18, 2008 |title=IEEE 12. Proceedings from the 5th International Conference on Software Testing and Validation (ICST). Software Competence Center Hagenberg. "Test Design: Lessons Learned and Practical Implications. |journal=IEEE STD 829-2008 |doi=10.1109/IEEESTD.2008.4578383 |pages=1–150 |isbn=978-0-7381-5746-7 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 2r865vwgntq23zo9glm896cnaub96ov 0 48559 275091 2026-10-18T12:39:49Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Ónimlilikti analitikalıq modellestiriw''' — sistemanıń minez-qulqın elektron kestede modellestiriw usılı. Ol [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] ónimliligin [[Programmalıq támiynattı testlew|testlewde]] qollanıladı. Bul usıl haqıyqıy yamasa kútilip atırǵan biznes paydalanıwǵa tiykarlanıp, joybarlaw variantların bahalawǵa hám sistemanıń kerekli ólshemlerin anıqlawǵa múmkinshilik beredi. Sonlıqtan ol ónimlili...» 275091 wikitext text/x-wiki '''Ónimlilikti analitikalıq modellestiriw''' — sistemanıń minez-qulqın elektron kestede modellestiriw usılı. Ol [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] ónimliligin [[Programmalıq támiynattı testlew|testlewde]] qollanıladı. Bul usıl haqıyqıy yamasa kútilip atırǵan biznes paydalanıwǵa tiykarlanıp, joybarlaw variantların bahalawǵa hám sistemanıń kerekli ólshemlerin anıqlawǵa múmkinshilik beredi. Sonlıqtan ol ónimlilikti testlewge qaraǵanda anaǵurlım tez hám arzan, biraq apparatlıq platformalardı tereń túsiniwdi talap etedi<ref>{{cite book | last = Wescott | first = Bob | title = The Every Computer Performance Book, Chapter 7: Modeling | publisher = CreateSpace | date = 2013 | isbn = 978-1482657753}}</ref>. ==Model== Modelge tranzakciyalardıń resurslarǵa bolǵan talaplarınıń ([[Oraylıq processor|CPU]], disk kirgiziw/shıǵarıwı, LAN, WAN) ólshewleri kirgiziledi. Bul ólshewler tranzakciyalar quramı (waqıt birligindegi biznes tranzakciyaları) boyınsha salmaqlanadı. Resurslarǵa bolǵan talaplardı alıw ushın salmaqlanǵan tranzakciya talapları qosıladı, al resurslardıń júklemesin alıw ushın olar resurs quwatına bólinedi. Model juwap beriw waqtınıń ózgerislerin de boljay aladı. Mısalı, bir resurstan turatuǵın ápiwayı jaǵdayda juwap beriw waqtı formulası: R=S/(1-U), bunda R — juwap beriw waqtı, S — xızmet kórsetiw waqtı, U — paydalanıw dárejesi. Bul formula resurstıń paydalanıw dárejesi 0 (0% bánt) menen 1 (100% bánt) aralıǵında ózgergende juwap beriw waqtın esaplaydı<ref>{{cite book | last = Wescott | first = Bob | title = The Every Computer Performance Book, Chapter 3: Useful laws | publisher = CreateSpace | date = 2013 | isbn = 978-1482657753}}</ref>. Bul formula gezekler teoriyasınıń quramalıraq matematikasınıń jaqsı jaqınlastırıwı bolıp tabıladı hám bir neshe resurs penen islegende onı dúzetiw kerek boladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 2l2w2onm4bqdnftygvy7a7eulqcckcy 275168 275091 2026-10-18T19:49:10Z Bekan88 11311 275168 wikitext text/x-wiki '''Ónimlilikti analitikalıq modellestiriw''' — sistemanıń minez-qulqın elektron kestede modellestiriw usılı. Ol [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] ónimliligin [[Programmalıq támiynattı testlew|testlewde]] qollanıladı. Bul usıl haqıyqıy yamasa kútilip atırǵan biznes paydalanıwǵa tiykarlanıp, joybarlaw variantların bahalawǵa hám sistemanıń kerekli ólshemlerin anıqlawǵa múmkinshilik beredi. Sonlıqtan ol ónimlilikti testlewge qaraǵanda anaǵurlım tez hám arzan, biraq apparatlıq platformalardı tereń túsiniwdi talap etedi<ref>{{cite book | last = Wescott | first = Bob | title = The Every Computer Performance Book, Chapter 7: Modeling | publisher = CreateSpace | date = 2013 | isbn = 978-1482657753}}</ref>. ==Model== Modelge tranzakciyalardıń resurslarǵa bolǵan talaplarınıń ([[Oraylıq processor|CPU]], disk kirgiziw/shıǵarıwı, LAN, WAN) ólshewleri kirgiziledi. Bul ólshewler tranzakciyalar quramı (waqıt birligindegi biznes tranzakciyaları) boyınsha salmaqlanadı. Resurslarǵa bolǵan talaplardı alıw ushın salmaqlanǵan tranzakciya talapları qosıladı, al resurslardıń júklemesin alıw ushın olar resurs quwatına bólinedi. Model juwap beriw waqtınıń ózgerislerin de boljay aladı. Mısalı, bir resurstan turatuǵın ápiwayı jaǵdayda juwap beriw waqtı formulası: R=S/(1-U), bunda R — juwap beriw waqtı, S — xızmet kórsetiw waqtı, U — paydalanıw dárejesi. Bul formula resurstıń paydalanıw dárejesi 0 (0% bánt) menen 1 (100% bánt) aralıǵında ózgergende juwap beriw waqtın esaplaydı<ref>{{cite book | last = Wescott | first = Bob | title = The Every Computer Performance Book, Chapter 3: Useful laws | publisher = CreateSpace | date = 2013 | isbn = 978-1482657753}}</ref>. Bul formula gezekler teoriyasınıń quramalıraq matematikasınıń jaqsı jaqınlastırıwı bolıp tabıladı hám bir neshe resurs penen islegende onı dúzetiw kerek boladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} jn3rs3ajfks8cxti9ht0u6v7dwteqr0 0 48560 275092 2026-10-18T12:46:14Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Qosımshalardıń ónimliligi injeneriyası''' — hár túrli ortalıqlarda, sonıń ishinde mobil esaplawda, bultta hám dástúrli [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalarda]] (IT) qosımshanıń ónimliligin islep shıǵıw hám testlew usılı. ==Metodologiyası== AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, qosımshaǵa iyelik etiwdiń ulıwma qunına jumsalatuǵın hár bes dollardıń derli...» 275092 wikitext text/x-wiki '''Qosımshalardıń ónimliligi injeneriyası''' — hár túrli ortalıqlarda, sonıń ishinde mobil esaplawda, bultta hám dástúrli [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalarda]] (IT) qosımshanıń ónimliligin islep shıǵıw hám testlew usılı. ==Metodologiyası== AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, qosımshaǵa iyelik etiwdiń ulıwma qunına jumsalatuǵın hár bes dollardıń derlik tórtewi tikkeley qosımsha engizilgennen keyin máselelerdi tabıw hám dúzetiw menen baylanıslı. Programmalıq támiynattı jaqsıraq testlew arqalı bul qárejettiń tolıq úshten bir bóliminiń aldın alıwǵa bolar edi<ref>National Institute of Standards and Technology (May 2002). [https://www.nist.gov/system/files/documents/director/planning/report02-3.pdf ''The Economic Impacts of Inadequate Infrastructure for Software Testing'']. Page 1.</ref>. Qosımshalardıń ónimliligi injeneriyası programmalıq támiynattı shıǵarılıwdan aldın testlewge umtıladı<ref>McConnell, Steve (2009). ''Code Complete''. Microsoft Press. Page 960. {{isbn|9780735636972}}</ref>. Ámeliyatlar shólkemlerde hár túrli bolsa da, bul usıl islep shıǵılıp atırǵan programmalıq támiynat ushırasatuǵın haqıyqıy turmıslıq shártlerdi imitaciyalawǵa umtıladı, sonıń ishinde tarmaqta engiziwdi hám mobil qurılmalar arqalı kiriwdi<ref>"Testing and Optimizing Mobile Application Performance," Software Test Professionals Online Summit, June 6, 2012.</ref>. Bul usıllarǵa tarmaqtı virtuallastırıw kiredi<ref>Metzler, Jim & Metzler, Ashton (2011). [http://www.webtorials.com/main/resource/papers/webtorials/2011-app-delivery/handbook/2011-App-Svc-Delivery-Full.pdf ''The 2011 Application & Service Delivery Handbook'']. Webtorials.com. Pages 10, 81, 82.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] jzuiglqnp1kyrgyd24l1gmj5c4olcx9 275160 275092 2026-10-18T19:46:48Z Bekan88 11311 275160 wikitext text/x-wiki '''Qosımshalardıń ónimliligi injeneriyası''' — hár túrli ortalıqlarda, sonıń ishinde mobil esaplawda, bultta hám dástúrli [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalarda]] (IT) qosımshanıń ónimliligin islep shıǵıw hám testlew usılı. ==Metodologiyası== AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, qosımshaǵa iyelik etiwdiń ulıwma qunına jumsalatuǵın hár bes dollardıń derlik tórtewi tikkeley qosımsha engizilgennen keyin máselelerdi tabıw hám dúzetiw menen baylanıslı. Programmalıq támiynattı jaqsıraq testlew arqalı bul qárejettiń tolıq úshten bir bóliminiń aldın alıwǵa bolar edi<ref>National Institute of Standards and Technology (May 2002). [https://www.nist.gov/system/files/documents/director/planning/report02-3.pdf ''The Economic Impacts of Inadequate Infrastructure for Software Testing'']. Page 1.</ref>. Qosımshalardıń ónimliligi injeneriyası programmalıq támiynattı shıǵarılıwdan aldın testlewge umtıladı<ref>McConnell, Steve (2009). ''Code Complete''. Microsoft Press. Page 960. {{isbn|9780735636972}}</ref>. Ámeliyatlar shólkemlerde hár túrli bolsa da, bul usıl islep shıǵılıp atırǵan programmalıq támiynat ushırasatuǵın haqıyqıy turmıslıq shártlerdi imitaciyalawǵa umtıladı, sonıń ishinde tarmaqta engiziwdi hám mobil qurılmalar arqalı kiriwdi<ref>"Testing and Optimizing Mobile Application Performance," Software Test Professionals Online Summit, June 6, 2012.</ref>. Bul usıllarǵa tarmaqtı virtuallastırıw kiredi<ref>Metzler, Jim & Metzler, Ashton (2011). [http://www.webtorials.com/main/resource/papers/webtorials/2011-app-delivery/handbook/2011-App-Svc-Delivery-Full.pdf ''The 2011 Application & Service Delivery Handbook'']. Webtorials.com. Pages 10, 81, 82.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 39n2mbjxnxpynzok4fokrug0a4tgphg 0 48561 275094 2026-10-18T12:57:30Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Armitage''' — Metasploit proekti ushın nıshanalardı vizuallastıratuǵın hám eksployttı usınatuǵın kiberhújimlerdi basqarıwdıń grafikalıq quralı. Ol «qızıl komanda» (red team) aǵzalarınıń birge islesiwine qosqan úlesi menen belgili [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|biypul hám ashıq kodlı]] tarmaq qáwipsizligi quralı. Ol bir Metasploit instanciyası arqalı ulıwma sessiyalardı, maǵlıwmatlardı hám kommunikaciy...» 275094 wikitext text/x-wiki '''Armitage''' — Metasploit proekti ushın nıshanalardı vizuallastıratuǵın hám eksployttı usınatuǵın kiberhújimlerdi basqarıwdıń grafikalıq quralı. Ol «qızıl komanda» (red team) aǵzalarınıń birge islesiwine qosqan úlesi menen belgili [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|biypul hám ashıq kodlı]] tarmaq qáwipsizligi quralı. Ol bir Metasploit instanciyası arqalı ulıwma sessiyalardı, maǵlıwmatlardı hám kommunikaciyanı bólisiwge múmkinshilik beredi<ref>{{cite news|title=Armitage A GUI for Metasploit|url=https://code.google.com/p/armitage/|publisher=Strategic Cyber LLC|access-date=2013-11-18}}</ref>. Armitage-tı Rafael Madj jazǵan hám qollap-quwatlaydı. ==Tariyxı== Armitage — Rafael Madj islep shıqqan Metasploit Framework ushın [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]]. Ol qáwipsizlik qánigelerine xakerlikti jaqsıraq túsiniwge hám Metasploit múmkinshiliklerin túsiniwge járdem beriw maqsetinde dúzilgen<ref>{{cite news|title=Armitage|url=https://www.offensive-security.com/metasploit-unleashed/Armitage|publisher=Offensive Security|access-date=2013-11-18}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-07-11 |title=Armitage – The Ultimate Attack Platform for Metasploit |url=https://www.slideshare.net/slideshow/armitage-the-ultimate-attack-platform-for-metasploit/36863082 |access-date=2024-07-04 |website=SlideShare |language=en}}</ref>. Ol dáslep Kiber qorǵanıw shınıǵıwları (Cyber Defense Exercises) ushın islengen, biraq keyin onıń paydalanıwshıları basqa penetraciyalıq testlewshiler esabınan keńeydi<ref>{{cite news|title=Features|url=http://www.advancedpentest.com/help-armitage-vs-cobaltstrike|publisher=Strategic Cyber LLC|access-date=2013-11-18}}</ref>. ==Múmkinshilikleri== Armitage — Metasploit Framework tiykarında dúzilgen, skriptler arqalı basqarılatuǵın «qızıl komanda» aǵzalarınıń birge islesiw quralı. Armitage arqalı paydalanıwshı skanerlew hám eksploytlardı iske qosıwı, eksployt boyınsha usınıslar alıwı hám Metasploit Framework-tıń meterpreter quralınıń jetilisken funkciyaların qollanıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Kompyuter qáwipsizligi programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Kross-platformalı biypul programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Biypul qáwipsizlik programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Unix tarmaq programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:BSD licenziyasın qollanatuǵın programmalıq támiynat]] 2295qvg9nhwhr1krep01sj3w9yshbnm 275148 275094 2026-10-18T19:43:15Z Bekan88 11311 275148 wikitext text/x-wiki '''Armitage''' — Metasploit proekti ushın nıshanalardı vizuallastıratuǵın hám eksployttı usınatuǵın kiberhújimlerdi basqarıwdıń grafikalıq quralı. Ol «qızıl komanda» (red team) aǵzalarınıń birge islesiwine qosqan úlesi menen belgili [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|biypul hám ashıq kodlı]] tarmaq qáwipsizligi quralı. Ol bir Metasploit instanciyası arqalı ulıwma sessiyalardı, maǵlıwmatlardı hám kommunikaciyanı bólisiwge múmkinshilik beredi<ref>{{cite news|title=Armitage A GUI for Metasploit|url=https://code.google.com/p/armitage/|publisher=Strategic Cyber LLC|access-date=2013-11-18}}</ref>. Armitage-tı Rafael Madj jazǵan hám qollap-quwatlaydı. ==Tariyxı== Armitage — Rafael Madj islep shıqqan Metasploit Framework ushın [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]]. Ol qáwipsizlik qánigelerine xakerlikti jaqsıraq túsiniwge hám Metasploit múmkinshiliklerin túsiniwge járdem beriw maqsetinde dúzilgen<ref>{{cite news|title=Armitage|url=https://www.offensive-security.com/metasploit-unleashed/Armitage|publisher=Offensive Security|access-date=2013-11-18}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-07-11 |title=Armitage – The Ultimate Attack Platform for Metasploit |url=https://www.slideshare.net/slideshow/armitage-the-ultimate-attack-platform-for-metasploit/36863082 |access-date=2024-07-04 |website=SlideShare |language=en}}</ref>. Ol dáslep Kiber qorǵanıw shınıǵıwları (Cyber Defense Exercises) ushın islengen, biraq keyin onıń paydalanıwshıları basqa penetraciyalıq testlewshiler esabınan keńeydi<ref>{{cite news|title=Features|url=http://www.advancedpentest.com/help-armitage-vs-cobaltstrike|publisher=Strategic Cyber LLC|access-date=2013-11-18}}</ref>. ==Múmkinshilikleri== Armitage — Metasploit Framework tiykarında dúzilgen, skriptler arqalı basqarılatuǵın «qızıl komanda» aǵzalarınıń birge islesiw quralı. Armitage arqalı paydalanıwshı skanerlew hám eksploytlardı iske qosıwı, eksployt boyınsha usınıslar alıwı hám Metasploit Framework-tıń meterpreter quralınıń jetilisken funkciyaların qollanıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Kompyuter qáwipsizligi programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Kross-platformalı biypul programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Biypul qáwipsizlik programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Unix tarmaq programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:BSD licenziyasın qollanatuǵın programmalıq támiynat]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} t9kxf9gvhigbwrffy6sf2dbo51giony 0 48562 275095 2026-10-18T13:27:21Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «[[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]], ásirese [[Imperativ programmalastırıw|imperativ programmalastırıw]] [[Programmalastırıw paradigması|paradigmasın]] qollanǵanda, '''tastıyıqlaw''' — programmanıń belgili bir noqatına baylanıslı predikat (jaǵdaylar keńisligindegi logikalıq mánisli funkciya, ádette programmanıń ózgeriwshileri járdeminde logikalıq pikir retinde jazıladı). Ol kodtı orınlawdıń sol noqatında hámme waqıt r...» 275095 wikitext text/x-wiki [[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]], ásirese [[Imperativ programmalastırıw|imperativ programmalastırıw]] [[Programmalastırıw paradigması|paradigmasın]] qollanǵanda, '''tastıyıqlaw''' — programmanıń belgili bir noqatına baylanıslı predikat (jaǵdaylar keńisligindegi logikalıq mánisli funkciya, ádette programmanıń ózgeriwshileri járdeminde logikalıq pikir retinde jazıladı). Ol kodtı orınlawdıń sol noqatında hámme waqıt ras mánisine iye bolıwı kerek. Tastıyıqlawlar baǵdarlamashıǵa kodtı oqıwǵa, [[Kompilyator|kompilyatorǵa]] onı kompilyaciyalawǵa yamasa programmaǵa óz kemshiliklerin anıqlawǵa járdem beredi. Sońǵısı ushın geypara programmalar islew barısında predikattı haqıyqatında esaplaw arqalı tastıyıqlawlardı tekseredi. Keyin, eger ol is júzinde ras (true) bolmasa — yaǵnıy tastıyıqlaw buzılsa — programma ózin buzılǵan dep esaplaydı hám ádette qasaqana isten shıǵadı yamasa tastıyıqlawdıń buzılıwı haqqında ayrıqsha jaǵday (exception) payda etedi. ==Tolıǵıraq== Tómendegi kodta eki tastıyıqlaw bar: <code>x > 0</code> hám <code>x > 1</code>. Olar orınlanıw waqtında kórsetilgen noqatlarda haqıyqatında da ras: <syntaxhighlight lang="java"> int x = 1; assert x > 0; x++; assert x > 1; </syntaxhighlight> Baǵdarlamashılar tastıyıqlawlardı programmalardı specifikaciyalawǵa járdem beriw hám programmanıń durıslıǵı haqqında pikir júrgiziw ushın qollanıwı múmkin. Mısalı, aldınǵı shárt — kod bóliminiń basına qoyılǵan tastıyıqlaw — baǵdarlamashı kodtıń orınlanıwın kútetuǵın jaǵdaylar jıynaǵın anıqlaydı. Keyingi shárt — aqırına qoyılǵan tastıyıqlaw — orınlanıwdıń aqırındaǵı kútilgen jaǵdaydı táriyipleydi. Mısalı: <code>x > 0 { x++ } x > 1</code>. Joqarıdaǵı mısalda K. A. R. Xoardıń 1969-jılǵı maqalasında qollanǵan tastıyıqlawlardı jazıw belgileri qollanılǵan<ref name="hoare">{{Cite journal |last=Hoare |first=C. A. R. |title=An axiomatic basis for computer programming |doi=10.1145/363235.363259 |journal=Communications of the ACM |volume=12 |issue=10 |pages=576–580 |date=October 1969 |s2cid=207726175 |doi-access=free }}</ref>. Bul belgilerdi házirgi keń tarqalǵan programmalastırıw tillerinde qollanıwǵa bolmaydı. Biraq baǵdarlamashılar óz programmalastırıw tiliniń kommentariya funkciyası arqalı tekserilmeytuǵın tastıyıqlawlardı qosa aladı. Mısalı, C++ tilinde: <syntaxhighlight lang="c"> x = 5; x = x + 1; // {x > 1} </syntaxhighlight> Kommentariya ishindegi figuralı qawsırmalar kommentariyanıń bunday qollanılıwın basqa qollanılıwlarınan ajıratıwǵa járdem beredi. [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|Kitapxanalar]] da tastıyıqlaw múmkinshiliklerin usınıwı múmkin. Mısalı, C99 standartın qollaytuǵın glibc kitapxanası menen [[C (programmalastırıw tili)|C]] tilinde: <syntaxhighlight lang="c"> #include <assert.h> int f(void) { int x = 5; x = x + 1; assert(x > 1); } </syntaxhighlight> Bir neshe zamanagóy programmalastırıw tillerinde tekseriletuǵın tastıyıqlawlar bar — bular orınlanıw waqtında yamasa geyde statikalıq túrde tekseriletuǵın operatorlar. Eger orınlanıw waqtında tastıyıqlaw jalǵan mánisine iye bolsa, tastıyıqlaw buzıladı, bul ádette orınlanıwdıń toqtawına alıp keledi. Bul logikalıq sáykessizlik anıqlanǵan orınǵa itibardı tartadı hám bolmasa júz beretuǵın minez-qulıqqa qaraǵanda qolaylıraq bolıwı múmkin. Tastıyıqlawlardı qollanıw baǵdarlamashıǵa programmanı joybarlawǵa, islep shıǵıwǵa hám ol haqqında pikir júrgiziwge járdem beredi. ==Qollanılıwı== Eiffel sıyaqlı tillerde tastıyıqlawlar joybarlaw processiniń bir bólegin quraydı. Al C hám Java sıyaqlı basqa tiller olardı tek orınlanıw waqtında boljawlardı tekseriw ushın qollanadı. Eki jaǵdayda da olardıń durıslıǵın orınlanıw waqtında tekseriwge boladı, biraq ádette olardı óshirip qoyıwǵa da boladı. ===Shártnama boyınsha dizayndaǵı tastıyıqlawlar=== Tastıyıqlawlar hújjetlestiriwdiń bir forması retinde xızmet ete aladı. Olar kod iske túsiwden aldın kútetuǵın jaǵdaydı (onıń aldınǵı shártlerin) hám kod orınlanıp bolǵannan keyin kútetuǵın jaǵdaydı (keyingi shártlerin) táriyiplewi múmkin. Sonday-aq olar klastıń invariantların anıqlawı múmkin. Eiffel tili bunday tastıyıqlawlardı tilge biriktiredi hám klastı hújjetlestiriw ushın olardı avtomatikalıq túrde ajıratıp aladı. Bul [[Shártnama boyınsha dizayn|shártnama boyınsha dizayn]] metodınıń áhmiyetli bólegin quraydı. Bul tásil onı tikkeley qollamaytuǵın tillerde de paydalı. Kommentariyalardaǵı tastıyıqlawlardıń ornına tastıyıqlaw operatorların qollanıwdıń artıqmashılıǵı sonda, programma hár ret iske túskende tastıyıqlawlardı tekserip turadı. Eger tastıyıqlaw endi orınlanbasa, qáte haqqında xabar beriwge boladı. Bul kodtıń tastıyıqlawlardan ajıralıp qalıwınıń aldın aladı. Mısalı, tómendegi kod C++ tilinde (C++26 shártnamaların qollanıp) shártnama boyınsha dizayndı kórsetedi<ref>{{cite web|url=https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/docs/papers/2025/p2900r14.pdf|publisher=WG 22|website=open-std.org|author=Joshua Berne, Timur Doumler, Andrzej Krzemieński|title=Contracts for C++|date=13 February 2025}}</ref><ref>{{Cite web|title=Contract assertions (since C++26)|url=https://en.cppreference.com/w/cpp/language/contracts.html|website=cppreference.com|publisher=cppreference|access-date=9 November 2025}}</ref>: <syntaxhighlight lang="cpp"> int f(const int x) pre(x != 1) // aldınǵı shárt tastıyıqlawı post(r : r == x && r != 2) // keyingi shárt tastıyıqlawı; r — f funkciyasınıń nátiyje obekti { contract_assert(x != 3); // tastıyıqlaw operatorı return x; } </syntaxhighlight> ===Orınlanıw waqtında tekseriw ushın tastıyıqlawlar=== Tastıyıqlawdı baǵdarlamashınıń programmanı ámelge asırıw barısında qabıl etken boljawınıń programma orınlanǵanda da durıs bolıp qalatuǵının tekseriw ushın qollanıwǵa boladı. Mısalı, tómendegi Java kodın qarap shıǵayıq: <syntaxhighlight lang="java"> int total = countNumberOfUsers(); if (total % 2 == 0) { // total jup san } else { // total taq hám teris emes san assert total % 2 == 1; } </syntaxhighlight> Java tilinde <code>%</code> — ''qaldıq'' operatorı (''modul boyınsha bóliw''). Java tilinde eger onıń birinshi operandı teris bolsa, nátiyje de teris bolıwı múmkin (matematikada qollanılatuǵın modul boyınsha bóliwden ayırmashılıǵı). Bul jerde baǵdarlamashı <code>total</code> teris emes dep boljaǵan, sonlıqtan onı 2-ge bólgendegi qaldıq hámme waqıt 0 yamasa 1 boladı. Tastıyıqlaw bul boljawdı anıq kórsetedi: eger <code>countNumberOfUsers</code> haqıyqatında teris mánis qaytarsa, programmada qáte bolıwı múmkin. Bul usıldıń tiykarǵı artıqmashılıǵı sonda, qáte júz bergende ol keyinirek, kóbinese anıq emes aqıbetler arqalı emes, al dárhal hám tikkeley anıqlanadı. Tastıyıqlawdıń buzılıwı ádette kodtıń ornın kórsetetuǵın bolǵanlıqtan, kóbinese qosımsha otladkasız-aq qáteniń ornın anıq tabıwǵa boladı. Geyde tastıyıqlawlar orınlanıw jetpewi kerek bolǵan orınlarǵa da qoyıladı. Mısalı, C, C++ hám Java sıyaqlı tillerde tastıyıqlawlardı <code>switch</code> operatorınıń <code>default</code> bólimine qoyıwǵa boladı. Baǵdarlamashı qasaqana qayta islemegen hár qanday jaǵday qáte payda etedi hám programma qáte jaǵdayda únsiz dawam etiwdiń ornına toqtaydı. D tilinde <code>switch</code> operatorında <code>default</code> bólimi bolmasa, bunday tastıyıqlaw avtomatikalıq túrde qosıladı. Java tilinde tastıyıqlawlar 1.4 versiyasınan baslap tildiń bir bólegi bolıp tabıladı. Programma tiyisli flaglar menen iske qosılǵanda, tastıyıqlawdıń buzılıwı <code>AssertionError</code> qátesin payda etedi. Bul flaglar bolmasa, assert operatorları esapqa alınbaydı. C tilinde olar standart <code><assert.h></code> bas faylı arqalı qosıladı. Bul fayl <code>assert(''assertion'')</code> makrosın anıqlaydı, ol buzılıw jaǵdayında qáte haqqında signal beredi hám ádette programmanı toqtatadı. C++ tilinde <code><assert.h></code> hám <code><cassert></code> bas fayllarınıń ekewi de <code>assert</code> makrosın usınadı. Tastıyıqlawlardıń qáwipi sonda, olar yadtaǵı maǵlıwmatlardı ózgertiw yamasa aǵımlardıń waqıt boyınsha sáykesligin ózgertiw arqalı qosımsha tásirler payda etiwi múmkin. Tastıyıqlawlar programma kodına hesh qanday qosımsha tásir etpeytuǵınday etip muqıyat ámelge asırılıwı kerek. Tildegi tastıyıqlaw konstrukciyaları úshinshi tárep kitapxanasın qollanbay-aq testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdı (TDD) ańsat ámelge asırıwǵa múmkinshilik beredi. [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] tilinde tastıyıqlaw makrosı yamasa gilt sózi joq, onıń ornına <code>Assert()</code> metodların usınatuǵın <code>System.Diagnostics.Debug</code> hám <code>System.Diagnostics.Trace</code> klasları bar. Rust tilinde <code>assert!()</code> makrosı bar. ===Islep shıǵıw cikli dawamındaǵı tastıyıqlawlar=== Islep shıǵıw cikli dawamında baǵdarlamashı ádette programmanı tastıyıqlawlar qosılǵan halda iske qosadı. Tastıyıqlaw buzılǵanda, baǵdarlamashı másele haqqında dárriw xabar aladı. Tastıyıqlawlardı ámelge asırıwdıń kóplegen túrleri programmanıń orınlanıwın da toqtatadı. Bul paydalı, sebebi eger tastıyıqlaw buzılǵannan keyin programma islewin dawam ettirse, ol óz jaǵdayın buzıwı hám máseleniń sebebin tabıwdı qıyınlastırıwı múmkin. Tastıyıqlawdıń buzılıwı bergen maǵlıwmatlardı (mısalı, buzılıw ornı hám, múmkin, stek izi, al eger ortalıq yadtıń tolıq kóshirmesin (core dump) qollasa yamasa programma otladchikte islep atırǵan bolsa, hátte programmanıń tolıq jaǵdayı) paydalanıp, baǵdarlamashı ádette máseleni dúzete aladı. Solay etip, tastıyıqlawlar otladka ushın júdá kúshli qural bolıp tabıladı. ===Óndirislik ortalıqtaǵı tastıyıqlawlar=== Programma óndirislik ortalıqqa engizilgende, tastıyıqlawlardıń qosımsha júklemesinen yamasa qosımsha tásirlerinen qashıw ushın olar ádette óshirip qoyıladı. Geypara jaǵdaylarda, mısalı, C/C++ tillerindegi makroslar arqalı jazılǵan tastıyıqlawlarda, engizilgen kodta tastıyıqlawlar pútkilley bolmaydı. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, Java tilinde, tastıyıqlawlar engizilgen kodta qaladı hám otladka ushın jumıs ornında iske qosılıwı múmkin<ref>[http://docs.oracle.com/javase/8/docs/technotes/guides/language/assert.html Programming With Assertions], [http://docs.oracle.com/javase/8/docs/technotes/guides/language/assert.html#enable-disable Enabling and Disabling Assertions]</ref>. Sonday-aq tastıyıqlawlar kompilyatorǵa belgili bir shegaralıq shárttiń is júzinde orınlanbaytuǵınına kepillik beriw ushın da qollanılıwı múmkin. Bul bolmasa múmkin bolmaytuǵın geypara optimallastırıwlarǵa jol ashadı. Bunday jaǵdayda tastıyıqlawlardı óshirip qoyıw is júzinde ónimlilikti tómenletiwi múmkin. ===Statikalıq tastıyıqlawlar=== Kompilyaciya waqtında tekseriletuǵın tastıyıqlawlar statikalıq tastıyıqlawlar dep ataladı. Statikalıq tastıyıqlawlar ásirese kompilyaciya waqtındaǵı shablonlıq [[Metaprogrammalastırıw|metaprogrammalastırıwda]] paydalı. Biraq olardı C sıyaqlı tómen dárejeli tillerde de tastıyıqlaw buzılǵanda (hám tek sonda) qadaǵan etilgen kodtı payda etiw arqalı qollanıwǵa boladı. C11 hám C++11 standartları statikalıq tastıyıqlawlardı <code>static_assert</code> arqalı tikkeley qollaydı. C tiliniń aldınǵı versiyalarında statikalıq tastıyıqlawdı, mısalı, bılay ámelge asırıwǵa boladı: <syntaxhighlight lang="c"> #define SASSERT(pred) switch(0){case 0:case pred:;} SASSERT( BOOLEAN CONDITION ); </syntaxhighlight> Eger <code>(BOOLEAN CONDITION)</code> bólimi jalǵan mánisine iye bolsa, joqarıdaǵı kod kompilyaciyalanbaydı, sebebi kompilyator birdey turaqlı mánisli eki case belgisine ruqsat bermeydi. Logikalıq ańlatpa kompilyaciya waqtındaǵı turaqlı mánis bolıwı kerek, mısalı, bul kontekstte <code>(sizeof(int)==4)</code> jaramlı ańlatpa boladı. Bul konstrukciya fayl kóleminde (yaǵnıy funkciyanıń ishinde emes) islemeydi, sonlıqtan onı funkciya ishine jaylastırıw kerek. [[C (programmalastırıw tili)|C]] tilinde tastıyıqlawlardı ámelge asırıwdıń taǵı bir keń tarqalǵan<ref>Jon Jagger, ''[http://www.jaggersoft.com/pubs/CVu11_3.html Compile Time Assertions in C]'', 1999.</ref> usılı: <syntaxhighlight lang="c"> static char const static_assertion[ (BOOLEAN CONDITION) ? 1 : -1 ] = {'!'}; </syntaxhighlight> Eger <code>(BOOLEAN CONDITION)</code> bólimi jalǵan mánisine iye bolsa, joqarıdaǵı kod kompilyaciyalanbaydı, sebebi massivlerdiń uzınlıǵı teris bolıwı múmkin emes. Eger kompilyator is júzinde teris uzınlıqqa ruqsat etse, inicializaciya baytı (<code>'!'</code> bólimi) sonday artıqsha jumsaq kompilyatorlardı da qáte haqqında xabar beriwge májbúrlewi kerek. Logikalıq ańlatpa kompilyaciya waqtındaǵı turaqlı mánis bolıwı kerek, mısalı, bul kontekstte <code>(sizeof(int) == 4)</code> jaramlı ańlatpa boladı. Bul eki usıl da unikal atlardı dúziw usılın talap etedi. Zamanagóy kompilyatorlar unikal atlardı dúziwdi ańsatlastıratuǵın <code>__COUNTER__</code> preprocessor anıqlamasın qollaydı. Ol hárbir kompilyaciya birligi ushın monoton ósetuǵın sanlardı qaytaradı<ref>[https://gcc.gnu.org/gcc-4.3/changes.html GNU, "GCC 4.3 Release Series&nbsp;— Changes, New Features, and Fixes"]</ref>. D tili statikalıq tastıyıqlawlardı <code>static assert</code> arqalı usınadı<ref>{{cite web | url = http://dlang.org/version.html#StaticAssert | work = D Language Reference | title = Static Assertions | publisher = The D Language Foundation | accessdate = 2022-03-16}}</ref>. ==Tastıyıqlawlardı óshirip qoyıw== Tillerdiń kópshiligi tastıyıqlawlardı global túrde, al geyde bólek-bólek qosıwǵa yamasa óshirip qoyıwǵa múmkinshilik beredi. Tastıyıqlawlar kóbinese islep shıǵıw waqtında qosılıp, aqırǵı testlew waqtında hám klientke shıǵarılǵanda óshirip qoyıladı. Tastıyıqlawlardı teksermew olardı esaplaw qárejetlerinen qutqaradı, al ádettegi shártlerde (tastıyıqlawlarda qosımsha tásirler joq dep esaplasaq) birdey nátiyjeni beredi. Ádettegiden tıs shártlerde tastıyıqlawlardı tekseriwdi óshirip qoyıw toqtawı kerek bolǵan programmanıń islewin dawam ettiriwin bildiriwi múmkin. Geyde bul qolaylıraq boladı. C, YASS hám C++ sıyaqlı geypara tiller preprocessor járdeminde kompilyaciya waqtında tastıyıqlawlardı pútkilley alıp taslay aladı. Sol sıyaqlı, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] interpretatorın <code>-O</code> («optimize» — optimallastırıw) argumenti menen iske qosıw Python kod generatorınıń tastıyıqlawlar ushın hesh qanday baytkod shıǵarmawına alıp keledi<ref>[https://docs.python.org/3/reference/simple_stmts.html#grammar-token-assert-stmt Official Python Docs, ''assert statement'']</ref>. Java tilinde tastıyıqlawlardı ''qosıw'' ushın orınlaw ortalıǵına arnawlı parametr beriliwi kerek. Bul parametr bolmasa, tastıyıqlawlar ótkerip jiberiledi, biraq olar hámme waqıt kodta qaladı. Tek orınlanıw waqtında JIT kompilyatorı olardı optimallastırıp alıp taslasa yamasa baǵdarlamashı hárbir tastıyıqlawdı qol menen <code>if (false)</code> bóliminiń artına jaylastırıp, olardı kompilyaciya waqtında shıǵarıp taslasa ǵana olar kodta qalmaydı. Baǵdarlamashılar tildiń ádettegi tastıyıqlawlardı tekseriw mexanizmlerin aylanıp ótiw yamasa ózgertiw arqalı óz kodına hámme waqıt iske qosılǵan tekseriwlerdi qosa aladı. ==Qátelerdi qayta islew menen salıstırıw== Tastıyıqlawlar ádettegi qátelerdi qayta islewden ajıraladı. Tastıyıqlawlar logikalıq jaqtan múmkin bolmaǵan jaǵdaylardı hújjetlestiredi hám programmalastırıw qátelerin anıqlaydı: eger múmkin emes nárse júz berse, demek programmada qanday da bir tiykarǵı nárse anıq nadurıs. Bul qátelerdi qayta islewden ayırmashılıǵı: qátelik jaǵdaylardıń kópshiligi múmkin, biraq olardıń geyparalarınıń ámeliyatta júz beriw itimallıǵı júdá tómen bolıwı múmkin. Tastıyıqlawlardı ulıwma maqsetli qátelerdi qayta islew mexanizmi retinde qollanıw aqılǵa muwapıq emes: tastıyıqlawlar qátelerden keyin qayta tikleniwge múmkinshilik bermeydi, tastıyıqlawdıń buzılıwı ádette programmanıń orınlanıwın anaǵurlım toqtatadı, al óndirislik kodta tastıyıqlawlar kóbinese óshirip qoyıladı. Sonday-aq tastıyıqlawlar paydalanıwshı ushın túsinikli qáte xabarın kórsetpeydi. Qáteni qayta islew ushın tastıyıqlawdı qollanıwdıń tómendegi mısalın qarap shıǵayıq: <syntaxhighlight lang="c"> int* ptr = (int*)malloc(sizeof(int) * 10); assert(ptr); // ptr-dı qollanıw ... </syntaxhighlight> Bul jerde baǵdarlamashı yad bólinbese, <code>malloc</code> funkciyası <code>NULL</code> kórsetkishin qaytaratuǵının biledi. Bul múmkin: [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistema]] <code>malloc</code> funkciyasına hárbir shaqırıwdıń tabıslı bolatuǵınına kepillik bermeydi. Eger yad jetispew qátesi júz berse, programma dárhal toqtaydı. Tastıyıqlaw bolmasa, programma <code>ptr</code> kórsetkishi boyınsha baylanısqanǵa shekem, al qollanılatuǵın apparatlıq támiynatqa baylanıslı, múmkin, onnan da uzaǵıraq islewin dawam ettirer edi. Tastıyıqlawlar óshirilmegenshe, programmanıń dárriw toqtawı kepillenedi. Biraq eger «jumsaq» toqtaw talap etilse, programma buzılıwdı ózi qayta islewi kerek. Mısalı, serverde bir neshe klient bolıwı, ol tazalap bosatılmaytuǵın resurslardı uslap turıwı yamasa maǵlıwmatlar qoymasına jazılıwı kerek bolǵan saqlanbaǵan ózgerisleri bolıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda tosattan toqtaǵannan góre bir tranzakciyanıń ámelge aspay qalǵanı jaqsıraq. Taǵı bir qáte — tastıyıqlawdıń argumentleri retinde qollanılatuǵın ańlatpalardıń qosımsha tásirlerine súyeniw. Tastıyıqlawlar pútkilley orınlanbawı múmkin ekenin hámme waqıt yadta tutıw kerek, sebebi olardıń jalǵız maqseti — hámme waqıt ras bolıwı kerek bolǵan shárttiń haqıyqatında da orınlanatuǵınına kóz jetkeriw. Sonlıqtan eger programma qátesiz dep esaplanıp shıǵarılsa, tastıyıqlawlar óshirip qoyılıwı hám endi esaplanbawı múmkin. Aldınǵı mısaldıń basqa versiyasın qarap shıǵayıq: <syntaxhighlight lang="c"> int* ptr; // Eger malloc() NULL qaytarsa, tómendegi operator buzıladı, // biraq -NDEBUG penen kompilyaciyalaǵanda ol pútkilley orınlanbaydı! assert(ptr = (int*)malloc(sizeof(int) * 10)); // ptr-dı qollanıw: -NDEBUG penen kompilyaciyalaǵanda ptr inicializaciyalanbaǵan boladı! ... </syntaxhighlight> Bul <code>malloc</code> funkciyasınıń qaytarǵan mánisin <code>ptr</code> ózgeriwshisine beriw hám onıń <code>NULL</code> ekenin bir qádemde tekseriwdiń aqıllı usılı sıyaqlı kóriniwi múmkin. Biraq <code>malloc</code> funkciyasın shaqırıw hám <code>ptr</code> ózgeriwshisine mánis beriw <code>assert</code> shártin quraytuǵın ańlatpanı esaplawdıń qosımsha tásiri bolıp tabıladı. Programma qátesiz dep esaplanıp shıǵarılǵanda bolatuǵınınday, kompilyatorǵa <code>NDEBUG</code> parametri berilgende, <code>assert()</code> operatorı alıp taslanadı. Sonlıqtan <code>malloc()</code> shaqırılmaydı hám <code>ptr</code> inicializaciyalanbaǵan bolıp qaladı. Bul programmanı orınlawdıń keyingi basqıshlarında segmentaciya qátesine yamasa usıǵan uqsas null kórsetkish qátesine alıp keliwi múmkin. Nátiyjede anda-sanda payda bolatuǵın hám/yamasa tabıw qıyın qáteler kelip shıǵadı. Baǵdarlamashılar bul máseleni jeńillestiriw ushın geyde uqsas VERIFY(X) anıqlamasın qollanadı. Zamanagóy kompilyatorlar joqarıdaǵı kodqa ushıraǵanda eskertiw beriwi múmkin<ref>{{Cite web|url=https://gcc.gnu.org/onlinedocs/gcc/Warning-Options.html#index-Wparentheses-367|title=Warning Options (Using the GNU Compiler Collection (GCC))}}</ref>. ==Tariyxı== 1947-jılı fon Neyman hám Goldstayn IAS mashinasınıń joybarı boyınsha esabatlarında<ref>Goldstine and von Neumann. [https://www.ias.edu/sites/default/files/library/pdfs/ecp/planningcodingof0103inst.pdf "Planning and Coding of problems for an Electronic Computing Instrument"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112230722/https://library.ias.edu/files/pdfs/ecp/planningcodingof0103inst.pdf |date=2018-11-12 }}. Part II, Volume I, 1 April 1947, p. 12.</ref> algoritmlerdi blok-sxemalardıń dáslepki versiyası arqalı táriyipledi. Olar bul blok-sxemalarǵa tastıyıqlawlardı da qostı: «C blok-sxemanıń belgili bir noqatına haqıyqatında jetkende, bir yamasa bir neshe baylanǵan ózgeriwshiler minnetli túrde belgili bir mánislerge yamasa belgili bir qásiyetlerge iye bolıwı yamasa bir-biri menen belgili bir qásiyetlerdi qanaatlandırıwı múmkin. Bunnan basqa, biz sonday noqatta bul sheklewlerdiń durıslıǵın kórsete alamız. Sol sebepli, bunday sheklewlerdiń durıslıǵı tastıyıqlanatuǵın hárbir oblastı biz tastıyıqlaw qutısı dep ataytuǵın arnawlı qutı menen belgileymiz». Programmalardıń durıslıǵın dálillewdiń tastıyıqlawlar usılın Alan Tyuring usınǵan. 1949-jılı 24-iyunda Kembridjde «Checking a Large Routine» («Úlken úles programmanı tekseriw») baslamasındaǵı bayanatında Tyuring bılay dep usınıs etti: «Úlken úles programmanı onıń durıs ekenine kóz jetkeriw mánisinde qalay tekseriwge boladı? Tekseriwshi adamnıń wazıypası júdá qıyın bolmawı ushın, baǵdarlamashı bir neshe anıq ''tastıyıqlawlar'' jasawı kerek. Olardı bólek-bólek tekseriwge boladı hám olardan pútkil programmanıń durıslıǵı ańsat kelip shıǵadı»<ref>Alan Turing. [https://turingarchive.kings.cam.ac.uk/publications-lectures-and-talks-amtb/amt-b-8 Checking a Large Routine], 1949; quoted in C. A. R. Hoare, "The Emperor's Old Clothes", 1980 Turing Award lecture.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Kompyuter ilimindegi logika]] [[Kategoriya:Shártli konstrukciyalar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] meo4m1wz52gvpoy2j5mziic6f2mhxh9 275162 275095 2026-10-18T19:47:17Z Bekan88 11311 275162 wikitext text/x-wiki [[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]], ásirese [[Imperativ programmalastırıw|imperativ programmalastırıw]] [[Programmalastırıw paradigması|paradigmasın]] qollanǵanda, '''tastıyıqlaw''' — programmanıń belgili bir noqatına baylanıslı predikat (jaǵdaylar keńisligindegi logikalıq mánisli funkciya, ádette programmanıń ózgeriwshileri járdeminde logikalıq pikir retinde jazıladı). Ol kodtı orınlawdıń sol noqatında hámme waqıt ras mánisine iye bolıwı kerek. Tastıyıqlawlar baǵdarlamashıǵa kodtı oqıwǵa, [[Kompilyator|kompilyatorǵa]] onı kompilyaciyalawǵa yamasa programmaǵa óz kemshiliklerin anıqlawǵa járdem beredi. Sońǵısı ushın geypara programmalar islew barısında predikattı haqıyqatında esaplaw arqalı tastıyıqlawlardı tekseredi. Keyin, eger ol is júzinde ras (true) bolmasa — yaǵnıy tastıyıqlaw buzılsa — programma ózin buzılǵan dep esaplaydı hám ádette qasaqana isten shıǵadı yamasa tastıyıqlawdıń buzılıwı haqqında ayrıqsha jaǵday (exception) payda etedi. ==Tolıǵıraq== Tómendegi kodta eki tastıyıqlaw bar: <code>x > 0</code> hám <code>x > 1</code>. Olar orınlanıw waqtında kórsetilgen noqatlarda haqıyqatında da ras: <syntaxhighlight lang="java"> int x = 1; assert x > 0; x++; assert x > 1; </syntaxhighlight> Baǵdarlamashılar tastıyıqlawlardı programmalardı specifikaciyalawǵa járdem beriw hám programmanıń durıslıǵı haqqında pikir júrgiziw ushın qollanıwı múmkin. Mısalı, aldınǵı shárt — kod bóliminiń basına qoyılǵan tastıyıqlaw — baǵdarlamashı kodtıń orınlanıwın kútetuǵın jaǵdaylar jıynaǵın anıqlaydı. Keyingi shárt — aqırına qoyılǵan tastıyıqlaw — orınlanıwdıń aqırındaǵı kútilgen jaǵdaydı táriyipleydi. Mısalı: <code>x > 0 { x++ } x > 1</code>. Joqarıdaǵı mısalda K. A. R. Xoardıń 1969-jılǵı maqalasında qollanǵan tastıyıqlawlardı jazıw belgileri qollanılǵan<ref name="hoare">{{Cite journal |last=Hoare |first=C. A. R. |title=An axiomatic basis for computer programming |doi=10.1145/363235.363259 |journal=Communications of the ACM |volume=12 |issue=10 |pages=576–580 |date=October 1969 |s2cid=207726175 |doi-access=free }}</ref>. Bul belgilerdi házirgi keń tarqalǵan programmalastırıw tillerinde qollanıwǵa bolmaydı. Biraq baǵdarlamashılar óz programmalastırıw tiliniń kommentariya funkciyası arqalı tekserilmeytuǵın tastıyıqlawlardı qosa aladı. Mısalı, C++ tilinde: <syntaxhighlight lang="c"> x = 5; x = x + 1; // {x > 1} </syntaxhighlight> Kommentariya ishindegi figuralı qawsırmalar kommentariyanıń bunday qollanılıwın basqa qollanılıwlarınan ajıratıwǵa járdem beredi. [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|Kitapxanalar]] da tastıyıqlaw múmkinshiliklerin usınıwı múmkin. Mısalı, C99 standartın qollaytuǵın glibc kitapxanası menen [[C (programmalastırıw tili)|C]] tilinde: <syntaxhighlight lang="c"> #include <assert.h> int f(void) { int x = 5; x = x + 1; assert(x > 1); } </syntaxhighlight> Bir neshe zamanagóy programmalastırıw tillerinde tekseriletuǵın tastıyıqlawlar bar — bular orınlanıw waqtında yamasa geyde statikalıq túrde tekseriletuǵın operatorlar. Eger orınlanıw waqtında tastıyıqlaw jalǵan mánisine iye bolsa, tastıyıqlaw buzıladı, bul ádette orınlanıwdıń toqtawına alıp keledi. Bul logikalıq sáykessizlik anıqlanǵan orınǵa itibardı tartadı hám bolmasa júz beretuǵın minez-qulıqqa qaraǵanda qolaylıraq bolıwı múmkin. Tastıyıqlawlardı qollanıw baǵdarlamashıǵa programmanı joybarlawǵa, islep shıǵıwǵa hám ol haqqında pikir júrgiziwge járdem beredi. ==Qollanılıwı== Eiffel sıyaqlı tillerde tastıyıqlawlar joybarlaw processiniń bir bólegin quraydı. Al C hám Java sıyaqlı basqa tiller olardı tek orınlanıw waqtında boljawlardı tekseriw ushın qollanadı. Eki jaǵdayda da olardıń durıslıǵın orınlanıw waqtında tekseriwge boladı, biraq ádette olardı óshirip qoyıwǵa da boladı. ===Shártnama boyınsha dizayndaǵı tastıyıqlawlar=== Tastıyıqlawlar hújjetlestiriwdiń bir forması retinde xızmet ete aladı. Olar kod iske túsiwden aldın kútetuǵın jaǵdaydı (onıń aldınǵı shártlerin) hám kod orınlanıp bolǵannan keyin kútetuǵın jaǵdaydı (keyingi shártlerin) táriyiplewi múmkin. Sonday-aq olar klastıń invariantların anıqlawı múmkin. Eiffel tili bunday tastıyıqlawlardı tilge biriktiredi hám klastı hújjetlestiriw ushın olardı avtomatikalıq túrde ajıratıp aladı. Bul [[Shártnama boyınsha dizayn|shártnama boyınsha dizayn]] metodınıń áhmiyetli bólegin quraydı. Bul tásil onı tikkeley qollamaytuǵın tillerde de paydalı. Kommentariyalardaǵı tastıyıqlawlardıń ornına tastıyıqlaw operatorların qollanıwdıń artıqmashılıǵı sonda, programma hár ret iske túskende tastıyıqlawlardı tekserip turadı. Eger tastıyıqlaw endi orınlanbasa, qáte haqqında xabar beriwge boladı. Bul kodtıń tastıyıqlawlardan ajıralıp qalıwınıń aldın aladı. Mısalı, tómendegi kod C++ tilinde (C++26 shártnamaların qollanıp) shártnama boyınsha dizayndı kórsetedi<ref>{{cite web|url=https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/docs/papers/2025/p2900r14.pdf|publisher=WG 22|website=open-std.org|author=Joshua Berne, Timur Doumler, Andrzej Krzemieński|title=Contracts for C++|date=13 February 2025}}</ref><ref>{{Cite web|title=Contract assertions (since C++26)|url=https://en.cppreference.com/w/cpp/language/contracts.html|website=cppreference.com|publisher=cppreference|access-date=9 November 2025}}</ref>: <syntaxhighlight lang="cpp"> int f(const int x) pre(x != 1) // aldınǵı shárt tastıyıqlawı post(r : r == x && r != 2) // keyingi shárt tastıyıqlawı; r — f funkciyasınıń nátiyje obekti { contract_assert(x != 3); // tastıyıqlaw operatorı return x; } </syntaxhighlight> ===Orınlanıw waqtında tekseriw ushın tastıyıqlawlar=== Tastıyıqlawdı baǵdarlamashınıń programmanı ámelge asırıw barısında qabıl etken boljawınıń programma orınlanǵanda da durıs bolıp qalatuǵının tekseriw ushın qollanıwǵa boladı. Mısalı, tómendegi Java kodın qarap shıǵayıq: <syntaxhighlight lang="java"> int total = countNumberOfUsers(); if (total % 2 == 0) { // total jup san } else { // total taq hám teris emes san assert total % 2 == 1; } </syntaxhighlight> Java tilinde <code>%</code> — ''qaldıq'' operatorı (''modul boyınsha bóliw''). Java tilinde eger onıń birinshi operandı teris bolsa, nátiyje de teris bolıwı múmkin (matematikada qollanılatuǵın modul boyınsha bóliwden ayırmashılıǵı). Bul jerde baǵdarlamashı <code>total</code> teris emes dep boljaǵan, sonlıqtan onı 2-ge bólgendegi qaldıq hámme waqıt 0 yamasa 1 boladı. Tastıyıqlaw bul boljawdı anıq kórsetedi: eger <code>countNumberOfUsers</code> haqıyqatında teris mánis qaytarsa, programmada qáte bolıwı múmkin. Bul usıldıń tiykarǵı artıqmashılıǵı sonda, qáte júz bergende ol keyinirek, kóbinese anıq emes aqıbetler arqalı emes, al dárhal hám tikkeley anıqlanadı. Tastıyıqlawdıń buzılıwı ádette kodtıń ornın kórsetetuǵın bolǵanlıqtan, kóbinese qosımsha otladkasız-aq qáteniń ornın anıq tabıwǵa boladı. Geyde tastıyıqlawlar orınlanıw jetpewi kerek bolǵan orınlarǵa da qoyıladı. Mısalı, C, C++ hám Java sıyaqlı tillerde tastıyıqlawlardı <code>switch</code> operatorınıń <code>default</code> bólimine qoyıwǵa boladı. Baǵdarlamashı qasaqana qayta islemegen hár qanday jaǵday qáte payda etedi hám programma qáte jaǵdayda únsiz dawam etiwdiń ornına toqtaydı. D tilinde <code>switch</code> operatorında <code>default</code> bólimi bolmasa, bunday tastıyıqlaw avtomatikalıq túrde qosıladı. Java tilinde tastıyıqlawlar 1.4 versiyasınan baslap tildiń bir bólegi bolıp tabıladı. Programma tiyisli flaglar menen iske qosılǵanda, tastıyıqlawdıń buzılıwı <code>AssertionError</code> qátesin payda etedi. Bul flaglar bolmasa, assert operatorları esapqa alınbaydı. C tilinde olar standart <code><assert.h></code> bas faylı arqalı qosıladı. Bul fayl <code>assert(''assertion'')</code> makrosın anıqlaydı, ol buzılıw jaǵdayında qáte haqqında signal beredi hám ádette programmanı toqtatadı. C++ tilinde <code><assert.h></code> hám <code><cassert></code> bas fayllarınıń ekewi de <code>assert</code> makrosın usınadı. Tastıyıqlawlardıń qáwipi sonda, olar yadtaǵı maǵlıwmatlardı ózgertiw yamasa aǵımlardıń waqıt boyınsha sáykesligin ózgertiw arqalı qosımsha tásirler payda etiwi múmkin. Tastıyıqlawlar programma kodına hesh qanday qosımsha tásir etpeytuǵınday etip muqıyat ámelge asırılıwı kerek. Tildegi tastıyıqlaw konstrukciyaları úshinshi tárep kitapxanasın qollanbay-aq testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdı (TDD) ańsat ámelge asırıwǵa múmkinshilik beredi. [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] tilinde tastıyıqlaw makrosı yamasa gilt sózi joq, onıń ornına <code>Assert()</code> metodların usınatuǵın <code>System.Diagnostics.Debug</code> hám <code>System.Diagnostics.Trace</code> klasları bar. Rust tilinde <code>assert!()</code> makrosı bar. ===Islep shıǵıw cikli dawamındaǵı tastıyıqlawlar=== Islep shıǵıw cikli dawamında baǵdarlamashı ádette programmanı tastıyıqlawlar qosılǵan halda iske qosadı. Tastıyıqlaw buzılǵanda, baǵdarlamashı másele haqqında dárriw xabar aladı. Tastıyıqlawlardı ámelge asırıwdıń kóplegen túrleri programmanıń orınlanıwın da toqtatadı. Bul paydalı, sebebi eger tastıyıqlaw buzılǵannan keyin programma islewin dawam ettirse, ol óz jaǵdayın buzıwı hám máseleniń sebebin tabıwdı qıyınlastırıwı múmkin. Tastıyıqlawdıń buzılıwı bergen maǵlıwmatlardı (mısalı, buzılıw ornı hám, múmkin, stek izi, al eger ortalıq yadtıń tolıq kóshirmesin (core dump) qollasa yamasa programma otladchikte islep atırǵan bolsa, hátte programmanıń tolıq jaǵdayı) paydalanıp, baǵdarlamashı ádette máseleni dúzete aladı. Solay etip, tastıyıqlawlar otladka ushın júdá kúshli qural bolıp tabıladı. ===Óndirislik ortalıqtaǵı tastıyıqlawlar=== Programma óndirislik ortalıqqa engizilgende, tastıyıqlawlardıń qosımsha júklemesinen yamasa qosımsha tásirlerinen qashıw ushın olar ádette óshirip qoyıladı. Geypara jaǵdaylarda, mısalı, C/C++ tillerindegi makroslar arqalı jazılǵan tastıyıqlawlarda, engizilgen kodta tastıyıqlawlar pútkilley bolmaydı. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, Java tilinde, tastıyıqlawlar engizilgen kodta qaladı hám otladka ushın jumıs ornında iske qosılıwı múmkin<ref>[http://docs.oracle.com/javase/8/docs/technotes/guides/language/assert.html Programming With Assertions], [http://docs.oracle.com/javase/8/docs/technotes/guides/language/assert.html#enable-disable Enabling and Disabling Assertions]</ref>. Sonday-aq tastıyıqlawlar kompilyatorǵa belgili bir shegaralıq shárttiń is júzinde orınlanbaytuǵınına kepillik beriw ushın da qollanılıwı múmkin. Bul bolmasa múmkin bolmaytuǵın geypara optimallastırıwlarǵa jol ashadı. Bunday jaǵdayda tastıyıqlawlardı óshirip qoyıw is júzinde ónimlilikti tómenletiwi múmkin. ===Statikalıq tastıyıqlawlar=== Kompilyaciya waqtında tekseriletuǵın tastıyıqlawlar statikalıq tastıyıqlawlar dep ataladı. Statikalıq tastıyıqlawlar ásirese kompilyaciya waqtındaǵı shablonlıq [[Metaprogrammalastırıw|metaprogrammalastırıwda]] paydalı. Biraq olardı C sıyaqlı tómen dárejeli tillerde de tastıyıqlaw buzılǵanda (hám tek sonda) qadaǵan etilgen kodtı payda etiw arqalı qollanıwǵa boladı. C11 hám C++11 standartları statikalıq tastıyıqlawlardı <code>static_assert</code> arqalı tikkeley qollaydı. C tiliniń aldınǵı versiyalarında statikalıq tastıyıqlawdı, mısalı, bılay ámelge asırıwǵa boladı: <syntaxhighlight lang="c"> #define SASSERT(pred) switch(0){case 0:case pred:;} SASSERT( BOOLEAN CONDITION ); </syntaxhighlight> Eger <code>(BOOLEAN CONDITION)</code> bólimi jalǵan mánisine iye bolsa, joqarıdaǵı kod kompilyaciyalanbaydı, sebebi kompilyator birdey turaqlı mánisli eki case belgisine ruqsat bermeydi. Logikalıq ańlatpa kompilyaciya waqtındaǵı turaqlı mánis bolıwı kerek, mısalı, bul kontekstte <code>(sizeof(int)==4)</code> jaramlı ańlatpa boladı. Bul konstrukciya fayl kóleminde (yaǵnıy funkciyanıń ishinde emes) islemeydi, sonlıqtan onı funkciya ishine jaylastırıw kerek. [[C (programmalastırıw tili)|C]] tilinde tastıyıqlawlardı ámelge asırıwdıń taǵı bir keń tarqalǵan<ref>Jon Jagger, ''[http://www.jaggersoft.com/pubs/CVu11_3.html Compile Time Assertions in C]'', 1999.</ref> usılı: <syntaxhighlight lang="c"> static char const static_assertion[ (BOOLEAN CONDITION) ? 1 : -1 ] = {'!'}; </syntaxhighlight> Eger <code>(BOOLEAN CONDITION)</code> bólimi jalǵan mánisine iye bolsa, joqarıdaǵı kod kompilyaciyalanbaydı, sebebi massivlerdiń uzınlıǵı teris bolıwı múmkin emes. Eger kompilyator is júzinde teris uzınlıqqa ruqsat etse, inicializaciya baytı (<code>'!'</code> bólimi) sonday artıqsha jumsaq kompilyatorlardı da qáte haqqında xabar beriwge májbúrlewi kerek. Logikalıq ańlatpa kompilyaciya waqtındaǵı turaqlı mánis bolıwı kerek, mısalı, bul kontekstte <code>(sizeof(int) == 4)</code> jaramlı ańlatpa boladı. Bul eki usıl da unikal atlardı dúziw usılın talap etedi. Zamanagóy kompilyatorlar unikal atlardı dúziwdi ańsatlastıratuǵın <code>__COUNTER__</code> preprocessor anıqlamasın qollaydı. Ol hárbir kompilyaciya birligi ushın monoton ósetuǵın sanlardı qaytaradı<ref>[https://gcc.gnu.org/gcc-4.3/changes.html GNU, "GCC 4.3 Release Series&nbsp;— Changes, New Features, and Fixes"]</ref>. D tili statikalıq tastıyıqlawlardı <code>static assert</code> arqalı usınadı<ref>{{cite web | url = http://dlang.org/version.html#StaticAssert | work = D Language Reference | title = Static Assertions | publisher = The D Language Foundation | accessdate = 2022-03-16}}</ref>. ==Tastıyıqlawlardı óshirip qoyıw== Tillerdiń kópshiligi tastıyıqlawlardı global túrde, al geyde bólek-bólek qosıwǵa yamasa óshirip qoyıwǵa múmkinshilik beredi. Tastıyıqlawlar kóbinese islep shıǵıw waqtında qosılıp, aqırǵı testlew waqtında hám klientke shıǵarılǵanda óshirip qoyıladı. Tastıyıqlawlardı teksermew olardı esaplaw qárejetlerinen qutqaradı, al ádettegi shártlerde (tastıyıqlawlarda qosımsha tásirler joq dep esaplasaq) birdey nátiyjeni beredi. Ádettegiden tıs shártlerde tastıyıqlawlardı tekseriwdi óshirip qoyıw toqtawı kerek bolǵan programmanıń islewin dawam ettiriwin bildiriwi múmkin. Geyde bul qolaylıraq boladı. C, YASS hám C++ sıyaqlı geypara tiller preprocessor járdeminde kompilyaciya waqtında tastıyıqlawlardı pútkilley alıp taslay aladı. Sol sıyaqlı, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] interpretatorın <code>-O</code> («optimize» — optimallastırıw) argumenti menen iske qosıw Python kod generatorınıń tastıyıqlawlar ushın hesh qanday baytkod shıǵarmawına alıp keledi<ref>[https://docs.python.org/3/reference/simple_stmts.html#grammar-token-assert-stmt Official Python Docs, ''assert statement'']</ref>. Java tilinde tastıyıqlawlardı ''qosıw'' ushın orınlaw ortalıǵına arnawlı parametr beriliwi kerek. Bul parametr bolmasa, tastıyıqlawlar ótkerip jiberiledi, biraq olar hámme waqıt kodta qaladı. Tek orınlanıw waqtında JIT kompilyatorı olardı optimallastırıp alıp taslasa yamasa baǵdarlamashı hárbir tastıyıqlawdı qol menen <code>if (false)</code> bóliminiń artına jaylastırıp, olardı kompilyaciya waqtında shıǵarıp taslasa ǵana olar kodta qalmaydı. Baǵdarlamashılar tildiń ádettegi tastıyıqlawlardı tekseriw mexanizmlerin aylanıp ótiw yamasa ózgertiw arqalı óz kodına hámme waqıt iske qosılǵan tekseriwlerdi qosa aladı. ==Qátelerdi qayta islew menen salıstırıw== Tastıyıqlawlar ádettegi qátelerdi qayta islewden ajıraladı. Tastıyıqlawlar logikalıq jaqtan múmkin bolmaǵan jaǵdaylardı hújjetlestiredi hám programmalastırıw qátelerin anıqlaydı: eger múmkin emes nárse júz berse, demek programmada qanday da bir tiykarǵı nárse anıq nadurıs. Bul qátelerdi qayta islewden ayırmashılıǵı: qátelik jaǵdaylardıń kópshiligi múmkin, biraq olardıń geyparalarınıń ámeliyatta júz beriw itimallıǵı júdá tómen bolıwı múmkin. Tastıyıqlawlardı ulıwma maqsetli qátelerdi qayta islew mexanizmi retinde qollanıw aqılǵa muwapıq emes: tastıyıqlawlar qátelerden keyin qayta tikleniwge múmkinshilik bermeydi, tastıyıqlawdıń buzılıwı ádette programmanıń orınlanıwın anaǵurlım toqtatadı, al óndirislik kodta tastıyıqlawlar kóbinese óshirip qoyıladı. Sonday-aq tastıyıqlawlar paydalanıwshı ushın túsinikli qáte xabarın kórsetpeydi. Qáteni qayta islew ushın tastıyıqlawdı qollanıwdıń tómendegi mısalın qarap shıǵayıq: <syntaxhighlight lang="c"> int* ptr = (int*)malloc(sizeof(int) * 10); assert(ptr); // ptr-dı qollanıw ... </syntaxhighlight> Bul jerde baǵdarlamashı yad bólinbese, <code>malloc</code> funkciyası <code>NULL</code> kórsetkishin qaytaratuǵının biledi. Bul múmkin: [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistema]] <code>malloc</code> funkciyasına hárbir shaqırıwdıń tabıslı bolatuǵınına kepillik bermeydi. Eger yad jetispew qátesi júz berse, programma dárhal toqtaydı. Tastıyıqlaw bolmasa, programma <code>ptr</code> kórsetkishi boyınsha baylanısqanǵa shekem, al qollanılatuǵın apparatlıq támiynatqa baylanıslı, múmkin, onnan da uzaǵıraq islewin dawam ettirer edi. Tastıyıqlawlar óshirilmegenshe, programmanıń dárriw toqtawı kepillenedi. Biraq eger «jumsaq» toqtaw talap etilse, programma buzılıwdı ózi qayta islewi kerek. Mısalı, serverde bir neshe klient bolıwı, ol tazalap bosatılmaytuǵın resurslardı uslap turıwı yamasa maǵlıwmatlar qoymasına jazılıwı kerek bolǵan saqlanbaǵan ózgerisleri bolıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda tosattan toqtaǵannan góre bir tranzakciyanıń ámelge aspay qalǵanı jaqsıraq. Taǵı bir qáte — tastıyıqlawdıń argumentleri retinde qollanılatuǵın ańlatpalardıń qosımsha tásirlerine súyeniw. Tastıyıqlawlar pútkilley orınlanbawı múmkin ekenin hámme waqıt yadta tutıw kerek, sebebi olardıń jalǵız maqseti — hámme waqıt ras bolıwı kerek bolǵan shárttiń haqıyqatında da orınlanatuǵınına kóz jetkeriw. Sonlıqtan eger programma qátesiz dep esaplanıp shıǵarılsa, tastıyıqlawlar óshirip qoyılıwı hám endi esaplanbawı múmkin. Aldınǵı mısaldıń basqa versiyasın qarap shıǵayıq: <syntaxhighlight lang="c"> int* ptr; // Eger malloc() NULL qaytarsa, tómendegi operator buzıladı, // biraq -NDEBUG penen kompilyaciyalaǵanda ol pútkilley orınlanbaydı! assert(ptr = (int*)malloc(sizeof(int) * 10)); // ptr-dı qollanıw: -NDEBUG penen kompilyaciyalaǵanda ptr inicializaciyalanbaǵan boladı! ... </syntaxhighlight> Bul <code>malloc</code> funkciyasınıń qaytarǵan mánisin <code>ptr</code> ózgeriwshisine beriw hám onıń <code>NULL</code> ekenin bir qádemde tekseriwdiń aqıllı usılı sıyaqlı kóriniwi múmkin. Biraq <code>malloc</code> funkciyasın shaqırıw hám <code>ptr</code> ózgeriwshisine mánis beriw <code>assert</code> shártin quraytuǵın ańlatpanı esaplawdıń qosımsha tásiri bolıp tabıladı. Programma qátesiz dep esaplanıp shıǵarılǵanda bolatuǵınınday, kompilyatorǵa <code>NDEBUG</code> parametri berilgende, <code>assert()</code> operatorı alıp taslanadı. Sonlıqtan <code>malloc()</code> shaqırılmaydı hám <code>ptr</code> inicializaciyalanbaǵan bolıp qaladı. Bul programmanı orınlawdıń keyingi basqıshlarında segmentaciya qátesine yamasa usıǵan uqsas null kórsetkish qátesine alıp keliwi múmkin. Nátiyjede anda-sanda payda bolatuǵın hám/yamasa tabıw qıyın qáteler kelip shıǵadı. Baǵdarlamashılar bul máseleni jeńillestiriw ushın geyde uqsas VERIFY(X) anıqlamasın qollanadı. Zamanagóy kompilyatorlar joqarıdaǵı kodqa ushıraǵanda eskertiw beriwi múmkin<ref>{{Cite web|url=https://gcc.gnu.org/onlinedocs/gcc/Warning-Options.html#index-Wparentheses-367|title=Warning Options (Using the GNU Compiler Collection (GCC))}}</ref>. ==Tariyxı== 1947-jılı fon Neyman hám Goldstayn IAS mashinasınıń joybarı boyınsha esabatlarında<ref>Goldstine and von Neumann. [https://www.ias.edu/sites/default/files/library/pdfs/ecp/planningcodingof0103inst.pdf "Planning and Coding of problems for an Electronic Computing Instrument"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112230722/https://library.ias.edu/files/pdfs/ecp/planningcodingof0103inst.pdf |date=2018-11-12 }}. Part II, Volume I, 1 April 1947, p. 12.</ref> algoritmlerdi blok-sxemalardıń dáslepki versiyası arqalı táriyipledi. Olar bul blok-sxemalarǵa tastıyıqlawlardı da qostı: «C blok-sxemanıń belgili bir noqatına haqıyqatında jetkende, bir yamasa bir neshe baylanǵan ózgeriwshiler minnetli túrde belgili bir mánislerge yamasa belgili bir qásiyetlerge iye bolıwı yamasa bir-biri menen belgili bir qásiyetlerdi qanaatlandırıwı múmkin. Bunnan basqa, biz sonday noqatta bul sheklewlerdiń durıslıǵın kórsete alamız. Sol sebepli, bunday sheklewlerdiń durıslıǵı tastıyıqlanatuǵın hárbir oblastı biz tastıyıqlaw qutısı dep ataytuǵın arnawlı qutı menen belgileymiz». Programmalardıń durıslıǵın dálillewdiń tastıyıqlawlar usılın Alan Tyuring usınǵan. 1949-jılı 24-iyunda Kembridjde «Checking a Large Routine» («Úlken úles programmanı tekseriw») baslamasındaǵı bayanatında Tyuring bılay dep usınıs etti: «Úlken úles programmanı onıń durıs ekenine kóz jetkeriw mánisinde qalay tekseriwge boladı? Tekseriwshi adamnıń wazıypası júdá qıyın bolmawı ushın, baǵdarlamashı bir neshe anıq ''tastıyıqlawlar'' jasawı kerek. Olardı bólek-bólek tekseriwge boladı hám olardan pútkil programmanıń durıslıǵı ańsat kelip shıǵadı»<ref>Alan Turing. [https://turingarchive.kings.cam.ac.uk/publications-lectures-and-talks-amtb/amt-b-8 Checking a Large Routine], 1949; quoted in C. A. R. Hoare, "The Emperor's Old Clothes", 1980 Turing Award lecture.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Kompyuter ilimindegi logika]] [[Kategoriya:Shártli konstrukciyalar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} jckwk03fi5cgwu4nzmzo15pskp0kumz 0 48563 275096 2026-10-18T13:39:03Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Tolıqtırılǵan reallıqqa tiykarlanǵan testlew''' [[Inglis tili|(ingl]]. ''Augmented reality-based testing'', ARBT) — testlewshiniń kóriw maydanına qosımsha ólshem qosıw arqalı testlewdi jaqsılaw ushın tolıqtırılǵan reallıqtı hám [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdi]] biriktiretuǵın test usılı. Mısalı, basqa kiyiletuǵın displey (HMD) yamasa tolıqtırılǵan reallıq kontakt linzaların taǵıp a...» 275096 wikitext text/x-wiki '''Tolıqtırılǵan reallıqqa tiykarlanǵan testlew''' [[Inglis tili|(ingl]]. ''Augmented reality-based testing'', ARBT) — testlewshiniń kóriw maydanına qosımsha ólshem qosıw arqalı testlewdi jaqsılaw ushın tolıqtırılǵan reallıqtı hám [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdi]] biriktiretuǵın test usılı. Mısalı, basqa kiyiletuǵın displey (HMD) yamasa tolıqtırılǵan reallıq kontakt linzaların taǵıp alǵan testlewshi<ref>Babak A. Parviz, [https://spectrum.ieee.org/augmented-reality-in-a-contact-lens Augmented Reality in a Contact Lens] IEEE Spectrum inside technology biomedical bionics, Sep 2009.</ref> fizikalıq dúnyanıń súwretlerin hám oǵan sáykeslendirilgen virtual grafikalıq obektlerdi kóredi. Bunday testlewshi quramalı sistemada testler ótkerip atırǵanda, test ótkeriw kórsetpelerin anıqlastırıw ushın sistemanıń bólimlerindegi virtual belgilerdi kóre aladı. 2009-jılı texnikalıq xızmet kórsetiw hám ońlaw ushın tolıqtırılǵan reallıq (ARMAR) joybarınıń bir tarmaǵı retinde<ref>Steve Henderson, Steven Feiner. [http://graphics.cs.columbia.edu/projects/armar/index.htm ARMAR:Augmented Reality for Maintenance and Repair (ARMAR)]. Columbia University Computer Graphics & User Interfaces Lab.</ref> Aleksandr Andelkovich «tolıqtırılǵan reallıqqa tiykarlanǵan testlew» ideyasın usındı hám tolıqtırılǵan reallıqtı programmalıq támiynattı testlew menen birge qollanıw ideyasın engizdi. == Sholıw == Texnologiyalardıń test ortalıǵı barǵan sayın quramalılasıp barmaqta. Bul test injenerlerine joqarıraq bilim hám testlew kónlikpelerine iye bolıw hám nátiyjeli islew boyınsha joqarıraq talaplar qoyadı. Qollanıla alatuǵın kúshli, ele izertlenbegen ólshem — virtual ortalıq. Házirgi waqıtta kóplegen informaciya hám maǵlıwmatlar qoljetimli, biraq olardı jıynaw hám kórsetiw ushın qosımsha waqıt kerek bolǵanlıqtan, olardı qollanıw qolaysız. ARBT járdeminde olar dárriw qollanıla aladı. == Qollanılıwı == ARBT tómendegi test ortalıqlarında járdem bere aladı: === Qollap-quwatlaw === Test obektin jıynaw hám bólekley alıwdı úyreniwge hám júz beriwi múmkin bolǵan buzılıw scenariylerin qalay dúzetiw kerekligin úyreniw ushın ámeliy scenariylerdi ótkeriwge boladı<ref>BMW research labs, [https://www.youtube.com/watch?v=P9KPJlA5yds Augmented reality BMW car repair] Video Clip, Oct 2007.</ref>. === Baǵdarlaw === Test adımların testlewshiniń aldında haqıyqıy test obektiniń ústinde virtual túrde táriyiplew arqalı quramalı test proceduraların nadurıs túsiniw táwekelin azaytıwǵa boladı. === Bilimlendiriw === Test scenariyi haqqındaǵı fon maǵlıwmatları test obektinde kórsetiledi, sonıń ishinde aldın tabılǵan qáteler de belgilenedi. Sonday-aq tańlanǵan test tarawın testlew barısında jiberilgen aldınǵı qátelerdi qaytalamaw boyınsha eskertpeler beriledi. === Oqıtıw === Tájiriybesi az testlewshiler quramalı test scenariylerin azıraq baqlaw menen úyrene aladı. Test qádemleri hám tastıyıqlanıwı kerek bolǵan ótiw kriteriyaları haqqındaǵı maǵlıwmatlar kórsetiledi. Tájiriybesi az testlewshi funkcionallıq tamamlanǵanǵa shekem shınıǵa aladı hám geypara regressiyalıq testlewdi ótkere aladı. === Maǵlıwmat beriw === Testlewshi fizikalıq obektti kórsete aladı hám tańlanǵan test wazıypasın orınlaw ushın kerekli detallı, jańalanǵan texnikalıq maǵlıwmatlardı hám informaciyanı ala aladı. === Ilham beriw === Izertlewshi testlewdi ótkerip atırǵan hám izertlew tarawları boyınsha ilhamǵa mútáj testlewshiler sessiyaǵa tiykarlanǵan testlew arqalı jıynalǵan aldınǵı izertlewshi test sessiyaları haqqında dárhal maǵlıwmat ala aladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] ipbbzgvksukfqe11t6epn8xffni674l 275167 275096 2026-10-18T19:48:39Z Bekan88 11311 275167 wikitext text/x-wiki '''Tolıqtırılǵan reallıqqa tiykarlanǵan testlew''' [[Inglis tili|(ingl]]. ''Augmented reality-based testing'', ARBT) — testlewshiniń kóriw maydanına qosımsha ólshem qosıw arqalı testlewdi jaqsılaw ushın tolıqtırılǵan reallıqtı hám [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdi]] biriktiretuǵın test usılı. Mısalı, basqa kiyiletuǵın displey (HMD) yamasa tolıqtırılǵan reallıq kontakt linzaların taǵıp alǵan testlewshi<ref>Babak A. Parviz, [https://spectrum.ieee.org/augmented-reality-in-a-contact-lens Augmented Reality in a Contact Lens] IEEE Spectrum inside technology biomedical bionics, Sep 2009.</ref> fizikalıq dúnyanıń súwretlerin hám oǵan sáykeslendirilgen virtual grafikalıq obektlerdi kóredi. Bunday testlewshi quramalı sistemada testler ótkerip atırǵanda, test ótkeriw kórsetpelerin anıqlastırıw ushın sistemanıń bólimlerindegi virtual belgilerdi kóre aladı. 2009-jılı texnikalıq xızmet kórsetiw hám ońlaw ushın tolıqtırılǵan reallıq (ARMAR) joybarınıń bir tarmaǵı retinde<ref>Steve Henderson, Steven Feiner. [http://graphics.cs.columbia.edu/projects/armar/index.htm ARMAR:Augmented Reality for Maintenance and Repair (ARMAR)]. Columbia University Computer Graphics & User Interfaces Lab.</ref> Aleksandr Andelkovich «tolıqtırılǵan reallıqqa tiykarlanǵan testlew» ideyasın usındı hám tolıqtırılǵan reallıqtı programmalıq támiynattı testlew menen birge qollanıw ideyasın engizdi. == Sholıw == Texnologiyalardıń test ortalıǵı barǵan sayın quramalılasıp barmaqta. Bul test injenerlerine joqarıraq bilim hám testlew kónlikpelerine iye bolıw hám nátiyjeli islew boyınsha joqarıraq talaplar qoyadı. Qollanıla alatuǵın kúshli, ele izertlenbegen ólshem — virtual ortalıq. Házirgi waqıtta kóplegen informaciya hám maǵlıwmatlar qoljetimli, biraq olardı jıynaw hám kórsetiw ushın qosımsha waqıt kerek bolǵanlıqtan, olardı qollanıw qolaysız. ARBT járdeminde olar dárriw qollanıla aladı. == Qollanılıwı == ARBT tómendegi test ortalıqlarında járdem bere aladı: === Qollap-quwatlaw === Test obektin jıynaw hám bólekley alıwdı úyreniwge hám júz beriwi múmkin bolǵan buzılıw scenariylerin qalay dúzetiw kerekligin úyreniw ushın ámeliy scenariylerdi ótkeriwge boladı<ref>BMW research labs, [https://www.youtube.com/watch?v=P9KPJlA5yds Augmented reality BMW car repair] Video Clip, Oct 2007.</ref>. === Baǵdarlaw === Test adımların testlewshiniń aldında haqıyqıy test obektiniń ústinde virtual túrde táriyiplew arqalı quramalı test proceduraların nadurıs túsiniw táwekelin azaytıwǵa boladı. === Bilimlendiriw === Test scenariyi haqqındaǵı fon maǵlıwmatları test obektinde kórsetiledi, sonıń ishinde aldın tabılǵan qáteler de belgilenedi. Sonday-aq tańlanǵan test tarawın testlew barısında jiberilgen aldınǵı qátelerdi qaytalamaw boyınsha eskertpeler beriledi. === Oqıtıw === Tájiriybesi az testlewshiler quramalı test scenariylerin azıraq baqlaw menen úyrene aladı. Test qádemleri hám tastıyıqlanıwı kerek bolǵan ótiw kriteriyaları haqqındaǵı maǵlıwmatlar kórsetiledi. Tájiriybesi az testlewshi funkcionallıq tamamlanǵanǵa shekem shınıǵa aladı hám geypara regressiyalıq testlewdi ótkere aladı. === Maǵlıwmat beriw === Testlewshi fizikalıq obektti kórsete aladı hám tańlanǵan test wazıypasın orınlaw ushın kerekli detallı, jańalanǵan texnikalıq maǵlıwmatlardı hám informaciyanı ala aladı. === Ilham beriw === Izertlewshi testlewdi ótkerip atırǵan hám izertlew tarawları boyınsha ilhamǵa mútáj testlewshiler sessiyaǵa tiykarlanǵan testlew arqalı jıynalǵan aldınǵı izertlewshi test sessiyaları haqqında dárhal maǵlıwmat ala aladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} tu2yxbubm3fle6vbycx4nkp6ojgzfmi 0 48564 275097 2026-10-18T13:46:48Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Auticon''' (stillestirilgen jazılıwı '''auticon''') — autizmge iye eresek adamlardı konsultant retinde jumısqa alatuǵın xalıqaralıq [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] boyınsha konsalting kompaniyası hám sociallıq kárxana<ref name="LSE20254">{{cite book |last=Sallai |first=Dorottya |title=Navigating the 21st Century Business World: Case Studies in Management |last2=Hill |first2=Ian |publisher=LSE Press |year=2025 |pages...» 275097 wikitext text/x-wiki '''Auticon''' (stillestirilgen jazılıwı '''auticon''') — autizmge iye eresek adamlardı konsultant retinde jumısqa alatuǵın xalıqaralıq [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] boyınsha konsalting kompaniyası hám sociallıq kárxana<ref name="LSE20254">{{cite book |last=Sallai |first=Dorottya |title=Navigating the 21st Century Business World: Case Studies in Management |last2=Hill |first2=Ian |publisher=LSE Press |year=2025 |pages=219–238 |chapter=auticon: promoting a neurodiverse workforce |doi=10.31389/lsepress.nbw.p |access-date=15 January 2026 |chapter-url=https://press.lse.ac.uk/chapters/25/files/673b25ba-afa1-4d61-b744-05e9d77343af.pdf}}</ref><ref name="BBC20192">{{cite news |last=Wakefield |first=Jane |date=2 January 2019 |title=The firm whose staff are all autistic |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-46538125 |access-date=15 January 2026 |work=BBC News}}</ref>. 2011-jılı Berlinde dúzilgen kompaniya organikalıq ósiw hám amerikalı MindSpark hám kanadalı Meticulon kompaniyaların satıp alıw arqalı xalıqaralıq dárejede keńeydi<ref name="MindSpark20182">{{cite web |date=19 June 2018 |title=Auticon… Expands Worldwide Reach with Acquisition of U.S. Company MindSpark, Inc. |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2018/06/19/1526468/0/en/Auticon-Leading-Global-Technology-Employer-for-Autistic-Professionals-Expands-Worldwide-Reach-with-Acquisition-of-U-S-Company-MindSpark-Inc.html |access-date=15 January 2026 |website=GlobeNewswire}}</ref><ref name="PRN_Meticulon2019">{{cite web |date=4 June 2019 |title=Auticon… Expands Worldwide Reach and Joins Forces with Meticulon |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/auticon-leading-global-technology-employer-for-autistic-professionals-expands-worldwide-reach-and-joins-forces-with-meticulon-canadas-first-technology-company-focused-on-employing-people-with-autism-300860584.html |access-date=15 January 2026 |website=PR Newswire}}</ref>. 2023-jılı Auticon hám skandinaviyalı Unicus konsalting kompaniyası birlesiw haqqında kelisimdi járiyaladı<ref name="ConsultingCA20233">{{cite news |date=19 June 2023 |title=Neurodiverse IT consultancies Auticon and Unicus merge |url=https://www.consulting.ca/news/3542/neurodiverse-it-consultancies-auticon-and-unicus-merge |access-date=15 January 2026 |work=Consulting.ca}}</ref><ref name="Ferd2023">{{cite web |date=14 June 2023 |title=Creating a world-leading employer for people with autism |url=https://ferd.no/en/uncategorized/creating-a-world-leading-employer-for-people-with-autism/ |access-date=15 January 2026 |website=Ferd}}</ref>. 2024-jılǵı jaǵday boyınsha kompaniya 15 mámlekette jumıs isledi<ref name="LSE20254" />. == Tariyxı == Auticon kompaniyasın 2011-jılı Berlinde Dirk Myuller-Remus dúzdi<ref name="LSE20254" />. 2016-jılı oktyabr ayında kompaniya Ullı Britaniyada keńeyiwdi qollaw ushın Richard Brensonnıń Virgin Group kompaniyasınan hám Ullı Britaniyanıń Esmée Fairbairn Foundation qayırqomlıq qorınan investiciya aldı<ref name="BDaily20163">{{cite news |date=21 October 2016 |title=Sir Richard Branson backs recruitment firm which is getting autistic adults into IT roles |url=https://bdaily.co.uk/articles/2016/10/21/richard-branson-invests-in-recruitment-firm-which-is-getting-autistic-adults-into-it-roles |access-date=15 January 2026 |work=BDaily}}</ref><ref name="Branson20213">{{cite web |last=Branson |first=Richard |date=2 September 2021 |title=Embracing neurodiversity in business |url=https://www.virgin.com/branson-family/richard-branson-blog/embracing-neurodiversity-in-business |access-date=15 January 2026 |website=Virgin.com}}</ref>. 2018-jılı iyun ayında Auticon Kaliforniya shtatınıń Santa-Monika qalasında jaylasqan MindSpark IT konsalting kompaniyasın satıp alıw arqalı AQSH bazarına kirdi<ref name="MindSpark20182" />. 2019-jılı Auticon Meticulon kompaniyasınıń texnologiyalıq konsalting bólimin satıp alıw arqalı Kanadaǵa keńeydi<ref name="PRN_Meticulon2019" /><ref name="AuticonMeticulon20192">{{cite web |date=12 July 2019 |title=auticon joins forces with Meticulon |url=https://auticon.com/uk/auticon-joins-forces-with-meticulon/ |access-date=15 January 2026 |website=auticon}}</ref>. 2023-jılı Auticon hám Osloda jaylasqan Unicus kompaniyası kompaniyalardı birlestiriw jobasın járiyaladı<ref name="Ferd2023" /><ref name="AuticonUnicus2023">{{cite web |date=14 June 2023 |title=auticon and Unicus join forces, advancing ESG mission of neurodiversity |url=https://auticon.com/uk/auticon-and-unicus-join-forces-advancing-esg-mission-of-neurodiversity/ |access-date=15 January 2026 |website=auticon}}</ref>. 2025-jılı 1-yanvarda Lyuk Uilyams 2024-jılı 31-dekabrde pensiyaǵa shıqqan Kurt Shyofferdiń ornına topardıń bas direktorı bolıp tayınlandı<ref name="CEOTransition20253">{{cite web |date=1 January 2025 |title=auticon Announces Group CEO Transition: Kurt Schöffer Retires, Luke Williams Appointed as New Group CEO |url=https://auticon.com/uk/auticon-announces-group-ceo-transition-kurt-schoffer-retires-luke-williams-appointed-as-new-group-ceo/ |access-date=15 January 2026 |website=auticon}}</ref>. == Biznes modeli == Auticon autizmge iye eresek adamlardı IT konsultantları retinde jumısqa aladı hám olardı jumıs ornın beyimlestiriw hám kouching arqalı qollap-quwatlaydı<ref name="LSE20254" /><ref name="BBC20192" />. Kompaniya 2024-jılǵı tásir esabatında pútkil dúnya boyınsha 307 klient penen islesetuǵının hám 552 xızmetkeri bar ekenin xabarladı. Onıń xızmetkerleriniń 79%-i ózlerin neyrodivergent dep esaplaǵan<ref name="ImpactPR2024">{{cite web |date=11 March 2025 |title=auticon releases 2024 impact report, showcasing the power of workplace neurodiversity |url=https://auticon.com/blog/auticon-releases-2024-impact-report-showcasing-the-power-of-workplace-neurodiversity/ |access-date=15 January 2026 |website=auticon}}</ref>. Esabatta autizmge iye 405 adamnıń texnologiya hám maǵlıwmatlar tarawındaǵı lawazımlarda islep atırǵanı aytılǵan<ref name="ImpactPR2024" />. Kompaniyanıń bántlikti támiyinlew tásili ''Harvard Business Review'' jurnalınıń neyrodiversiya hám mayıplıqtı básekilik artıqmashılıǵınıń deregi retinde qarastıratuǵın maqalalarında talqılaǵan<ref name="HBR2017">{{cite web |last=Austin |first=Robert D. |last2=Pisano |first2=Gary P. |date=1 May 2017 |title=Neurodiversity as a Competitive Advantage |url=https://hbr.org/2017/05/neurodiversity-as-a-competitive-advantage |access-date=15 January 2026 |website=Harvard Business Review}}</ref><ref name="HBR2023">{{cite web |date=July 2023 |title=Disability as a Source of Competitive Advantage |url=https://hbr.org/2023/07/disability-as-a-source-of-competitive-advantage |access-date=15 January 2026 |website=Harvard Business Review}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Sociallıq kárxanalar]] [[Kategoriya:Berlinde jaylasqan kompaniyalar]] [[Kategoriya:Informaciyalıq texnologiyalar boyınsha konsalting kompaniyaları]] [[Kategoriya:2011-jılı dúzilgen Germaniya kompaniyaları]] [[Kategoriya:Autizmge baylanıslı xalıqaralıq shólkemler]] 0jutssf3eop5of4frepek2qdotcg1wy 275149 275097 2026-10-18T19:43:36Z Bekan88 11311 275149 wikitext text/x-wiki '''Auticon''' (stillestirilgen jazılıwı '''auticon''') — autizmge iye eresek adamlardı konsultant retinde jumısqa alatuǵın xalıqaralıq [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] boyınsha konsalting kompaniyası hám sociallıq kárxana<ref name="LSE20254">{{cite book |last=Sallai |first=Dorottya |title=Navigating the 21st Century Business World: Case Studies in Management |last2=Hill |first2=Ian |publisher=LSE Press |year=2025 |pages=219–238 |chapter=auticon: promoting a neurodiverse workforce |doi=10.31389/lsepress.nbw.p |access-date=15 January 2026 |chapter-url=https://press.lse.ac.uk/chapters/25/files/673b25ba-afa1-4d61-b744-05e9d77343af.pdf}}</ref><ref name="BBC20192">{{cite news |last=Wakefield |first=Jane |date=2 January 2019 |title=The firm whose staff are all autistic |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-46538125 |access-date=15 January 2026 |work=BBC News}}</ref>. 2011-jılı Berlinde dúzilgen kompaniya organikalıq ósiw hám amerikalı MindSpark hám kanadalı Meticulon kompaniyaların satıp alıw arqalı xalıqaralıq dárejede keńeydi<ref name="MindSpark20182">{{cite web |date=19 June 2018 |title=Auticon… Expands Worldwide Reach with Acquisition of U.S. Company MindSpark, Inc. |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2018/06/19/1526468/0/en/Auticon-Leading-Global-Technology-Employer-for-Autistic-Professionals-Expands-Worldwide-Reach-with-Acquisition-of-U-S-Company-MindSpark-Inc.html |access-date=15 January 2026 |website=GlobeNewswire}}</ref><ref name="PRN_Meticulon2019">{{cite web |date=4 June 2019 |title=Auticon… Expands Worldwide Reach and Joins Forces with Meticulon |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/auticon-leading-global-technology-employer-for-autistic-professionals-expands-worldwide-reach-and-joins-forces-with-meticulon-canadas-first-technology-company-focused-on-employing-people-with-autism-300860584.html |access-date=15 January 2026 |website=PR Newswire}}</ref>. 2023-jılı Auticon hám skandinaviyalı Unicus konsalting kompaniyası birlesiw haqqında kelisimdi járiyaladı<ref name="ConsultingCA20233">{{cite news |date=19 June 2023 |title=Neurodiverse IT consultancies Auticon and Unicus merge |url=https://www.consulting.ca/news/3542/neurodiverse-it-consultancies-auticon-and-unicus-merge |access-date=15 January 2026 |work=Consulting.ca}}</ref><ref name="Ferd2023">{{cite web |date=14 June 2023 |title=Creating a world-leading employer for people with autism |url=https://ferd.no/en/uncategorized/creating-a-world-leading-employer-for-people-with-autism/ |access-date=15 January 2026 |website=Ferd}}</ref>. 2024-jılǵı jaǵday boyınsha kompaniya 15 mámlekette jumıs isledi<ref name="LSE20254" />. == Tariyxı == Auticon kompaniyasın 2011-jılı Berlinde Dirk Myuller-Remus dúzdi<ref name="LSE20254" />. 2016-jılı oktyabr ayında kompaniya Ullı Britaniyada keńeyiwdi qollaw ushın Richard Brensonnıń Virgin Group kompaniyasınan hám Ullı Britaniyanıń Esmée Fairbairn Foundation qayırqomlıq qorınan investiciya aldı<ref name="BDaily20163">{{cite news |date=21 October 2016 |title=Sir Richard Branson backs recruitment firm which is getting autistic adults into IT roles |url=https://bdaily.co.uk/articles/2016/10/21/richard-branson-invests-in-recruitment-firm-which-is-getting-autistic-adults-into-it-roles |access-date=15 January 2026 |work=BDaily}}</ref><ref name="Branson20213">{{cite web |last=Branson |first=Richard |date=2 September 2021 |title=Embracing neurodiversity in business |url=https://www.virgin.com/branson-family/richard-branson-blog/embracing-neurodiversity-in-business |access-date=15 January 2026 |website=Virgin.com}}</ref>. 2018-jılı iyun ayında Auticon Kaliforniya shtatınıń Santa-Monika qalasında jaylasqan MindSpark IT konsalting kompaniyasın satıp alıw arqalı AQSH bazarına kirdi<ref name="MindSpark20182" />. 2019-jılı Auticon Meticulon kompaniyasınıń texnologiyalıq konsalting bólimin satıp alıw arqalı Kanadaǵa keńeydi<ref name="PRN_Meticulon2019" /><ref name="AuticonMeticulon20192">{{cite web |date=12 July 2019 |title=auticon joins forces with Meticulon |url=https://auticon.com/uk/auticon-joins-forces-with-meticulon/ |access-date=15 January 2026 |website=auticon}}</ref>. 2023-jılı Auticon hám Osloda jaylasqan Unicus kompaniyası kompaniyalardı birlestiriw jobasın járiyaladı<ref name="Ferd2023" /><ref name="AuticonUnicus2023">{{cite web |date=14 June 2023 |title=auticon and Unicus join forces, advancing ESG mission of neurodiversity |url=https://auticon.com/uk/auticon-and-unicus-join-forces-advancing-esg-mission-of-neurodiversity/ |access-date=15 January 2026 |website=auticon}}</ref>. 2025-jılı 1-yanvarda Lyuk Uilyams 2024-jılı 31-dekabrde pensiyaǵa shıqqan Kurt Shyofferdiń ornına topardıń bas direktorı bolıp tayınlandı<ref name="CEOTransition20253">{{cite web |date=1 January 2025 |title=auticon Announces Group CEO Transition: Kurt Schöffer Retires, Luke Williams Appointed as New Group CEO |url=https://auticon.com/uk/auticon-announces-group-ceo-transition-kurt-schoffer-retires-luke-williams-appointed-as-new-group-ceo/ |access-date=15 January 2026 |website=auticon}}</ref>. == Biznes modeli == Auticon autizmge iye eresek adamlardı IT konsultantları retinde jumısqa aladı hám olardı jumıs ornın beyimlestiriw hám kouching arqalı qollap-quwatlaydı<ref name="LSE20254" /><ref name="BBC20192" />. Kompaniya 2024-jılǵı tásir esabatında pútkil dúnya boyınsha 307 klient penen islesetuǵının hám 552 xızmetkeri bar ekenin xabarladı. Onıń xızmetkerleriniń 79%-i ózlerin neyrodivergent dep esaplaǵan<ref name="ImpactPR2024">{{cite web |date=11 March 2025 |title=auticon releases 2024 impact report, showcasing the power of workplace neurodiversity |url=https://auticon.com/blog/auticon-releases-2024-impact-report-showcasing-the-power-of-workplace-neurodiversity/ |access-date=15 January 2026 |website=auticon}}</ref>. Esabatta autizmge iye 405 adamnıń texnologiya hám maǵlıwmatlar tarawındaǵı lawazımlarda islep atırǵanı aytılǵan<ref name="ImpactPR2024" />. Kompaniyanıń bántlikti támiyinlew tásili ''Harvard Business Review'' jurnalınıń neyrodiversiya hám mayıplıqtı básekilik artıqmashılıǵınıń deregi retinde qarastıratuǵın maqalalarında talqılaǵan<ref name="HBR2017">{{cite web |last=Austin |first=Robert D. |last2=Pisano |first2=Gary P. |date=1 May 2017 |title=Neurodiversity as a Competitive Advantage |url=https://hbr.org/2017/05/neurodiversity-as-a-competitive-advantage |access-date=15 January 2026 |website=Harvard Business Review}}</ref><ref name="HBR2023">{{cite web |date=July 2023 |title=Disability as a Source of Competitive Advantage |url=https://hbr.org/2023/07/disability-as-a-source-of-competitive-advantage |access-date=15 January 2026 |website=Harvard Business Review}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Sociallıq kárxanalar]] [[Kategoriya:Berlinde jaylasqan kompaniyalar]] [[Kategoriya:Informaciyalıq texnologiyalar boyınsha konsalting kompaniyaları]] [[Kategoriya:2011-jılı dúzilgen Germaniya kompaniyaları]] [[Kategoriya:Autizmge baylanıslı xalıqaralıq shólkemler]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} n75o0bqsnmfyg4h3wse3o98vgomjm6m 0 48565 275100 2026-10-18T15:35:20Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Testlewdi avtomatlastırıw''' — testlerdiń orınlanıwın basqarıw hám haqıyqıy nátiyjeni boljanǵan nátiyje menen salıstırıw ushın (testlenip atırǵan programmalıq támiynattan bólek) [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] qollanıw<ref>{{cite book | last = Kolawa | first = Adam |author2=Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer...» 275100 wikitext text/x-wiki '''Testlewdi avtomatlastırıw''' — testlerdiń orınlanıwın basqarıw hám haqıyqıy nátiyjeni boljanǵan nátiyje menen salıstırıw ushın (testlenip atırǵan programmalıq támiynattan bólek) [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] qollanıw<ref>{{cite book | last = Kolawa | first = Adam |author2=Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer Society Press | page=74| isbn = 978-0-470-04212-0 }}</ref>. Testlewdi avtomatlastırıw testlenip atırǵan sistemanı (SUT) qol menen óz-ara tásirsiz testlewdi qollaydı. Bul testlerdi tezirek orınlawǵa hám jiyirek testlewge alıp kele aladı. Testlewdi avtomatlastırıw úziliksiz testlewdiń, sonday-aq kóbinese úziliksiz integraciya hám úziliksiz jetkerip beriwdiń (CI/CD) tiykarǵı aspekti bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last1=O’Connor|first1=Rory V.|url=https://books.google.com/books?id=2xOcCgAAQBAJ&q=Systems%2C+Software+and+Services+Process+Improvement%3A+27th+European+Conference&pg=PA71|title=Systems, Software and Services Process Improvement: 22nd European Conference, EuroSPI 2015, Ankara, Turkey, September 30 -- October 2, 2015. Proceedings|last2=Akkaya|first2=Mariye Umay|last3=Kemaneci|first3=Kerem|last4=Yilmaz|first4=Murat|last5=Poth|first5=Alexander|last6=Messnarz|first6=Richard|date=2015-10-15|publisher=Springer|isbn=978-3-319-24647-5|language=en}}</ref>. ==Qol menen testlew menen salıstırıw== Avtomatlastırıw qol menen testlewge qaraǵanda kóplegen artıqmashılıqlar beredi. ===API testlew=== API testlewde testler SUT-tı onıń qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) arqalı basqaradı. Qol menen testlewge salıstırǵanda, avtomatlastırılǵan API testlew kóbinese salıstırmalı túrde qısqa waqıt ishinde salıstırmalı túrde kóp sanlı test jaǵdayların orınlay aladı. ===GUI testlew=== GUI testlewde testler SUT-tı onıń [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] (GUI) arqalı klaviatura túymelerin basıw hám tıshqansha menen basıw sıyaqlı waqıyalardı payda etiw jolı menen basqaradı. Avtomatlastırılǵan GUI testlerin islep shıǵıw quramalı, biraq olar adam usı testlewdi orınlaǵanǵa qaraǵanda anaǵurlım tez orınlana aladı. Onıń arnawlı túrlerine tómendegiler kiredi: * Jazıp alıw hám qayta oynatıw arqalı testlew – Geypara GUI testlew qurallarında paydalanıwshı háreketlerin interaktiv túrde jazıp alıw hám keyin olardı test retinde qayta oynatıp, haqıyqıy nátiyjelerdi kútilgen nátiyjeler menen salıstırıw funkciyası bar. Bul tásildiń artıqmashılıǵı sonda, ol az kodlawdı talap etedi yamasa pútkilley talap etpeydi. Biraq geypara adamlardıń pikirinshe, bunday testlerde isenimlilik, xızmet kórsetiwge qolaylıq hám anıqlıq boyınsha máseleler bar. Mısalı, túymeniń jazıwın ózgertiw yamasa onı ekrannıń basqa bólimine kóshiriw testlerdi qayta jazıp alıwdı talap etiwi múmkin. Sonday-aq bunday testler kóbinese nátiyjesiz boladı hám áhmiyetsiz háreketlerdi nadurıs jazıp aladı. * Veb-saytı testlegende GUI — bul brauzer, al óz-ara tásir DOM waqıyaları hám HTML arqalı ámelge asırıladı. Bul maqsette ádette grafikalıq interfeyssiz brauzer yamasa Selenium WebDriver tiykarındaǵı sheshimler qollanıladı<ref name="Headless Testing with Browsers">Headless Testing with PhantomJS;http://phantomjs.org/headless-testing.html</ref>. ===Regressiyalıq testlew=== Avtomatlastırılǵan testlew engizilgende, regressiyalıq testlew salıstırmalı túrde tez hám ańsat operaciya bola aladı. Adamnıń ádewir waqtı menen kúshin jumsawdıń ornına, regressiyalıq testti iske qosıw ushın bir túymeni basıw jetkilikli bolıwı múmkin, al hátte iske qosıwdıń ózin de avtomatlastırıwǵa boladı. ==Avtomatlastırılǵan usıllar== Tómende testlewdi avtomatlastırıwǵa kiretuǵın belgili testlew usılları keltirilgen. ===Úziliksiz testlew=== Úziliksiz testlew — SUT-tı shıǵarıwdıń biznes táwekelin bahalaw ushın programmalıq támiynattı jetkerip beriw konveyeriniń bir bólegi retinde avtomatlastırılǵan testlerdi orınlaw processi<ref name="essential">[https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential], by Adam Auerbach, TechWell Insights August 2015</ref><ref name="stickym">[http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola], by Cameron Philipp-Edmonds, Stickyminds December 2015</ref>. Testlew kólemi tómennen joqarıǵa qaray talaplardı yamasa paydalanıwshı tariyxların tekseriwden baslap, ulıwma biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem jetedi<ref name="pnsqc">[http://uploads.pnsqc.org/2015/papers/t-007_Ariola_paper.pdf DevOps: Are You Pushing Bugs to Clients Faster], by Wayne Ariola and Cynthia Dunlop, PNSQC October 2015</ref>. ===Modelge tiykarlanǵan testlew=== Modelge tiykarlanǵan testlewde SUT modellestiriledi hám kodsız test islep shıǵıwdı qollaw ushın onnan test jaǵdayları generaciyalana aladı. Geypara qurallar test jaǵdayların ápiwayı inglis tilinde jazıwdı qollaydı. Bunday test jaǵdayları bir neshe [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemada]], brauzerde hám aqıllı qurılmada qollanıla aladı<ref>{{cite book|title=Proceedings from the 5th International Conference on Software Testing and Validation (ICST). Software Competence Center Hagenberg. "Test Design: Lessons Learned and Practical Implications.|isbn=978-0-7381-5746-7|doi=10.1109/IEEESTD.2008.4578383}}</ref>. ===Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw=== Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw (TDD) óz tábiyatı boyınsha avtomatlastırılǵan test kodın dúziwdi óz ishine aladı. Modullik test kodı SUT kodı menen birge jazıladı. Kod tamamlanǵanda, testler de tamamlanǵan boladı<ref name="Learning TDD">{{cite journal|doi=10.1109/ms.2007.80|title=Learning Test-Driven Development by Counting Lines|year=2007|last1=Vodde|first1=Bas|last2=Koskela|first2=Lasse|journal=IEEE Software|volume=24|issue=3|pages=74–79|s2cid=30671391}}</ref>. ===Basqalar=== Testlewdi avtomatlastırıwdıń basqa usıllarına tómendegiler kiredi: * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan testlew * Modulliklikke tiykarlanǵan testlew * Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew * Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==Esapqa alınatuǵın faktorlar== 52 ámeliyatshı hám 26 akademiyalıq derekti qarap shıǵıw testlewdi avtomatlastırıw haqqında sheshim qabıl etiwde esapqa alıw kerek bolǵan bes tiykarǵı faktordı anıqladı: testlenip atırǵan sistema (SUT), testlew kólemi, test qurallarınıń jıynaǵı, adam hám shólkemlestiriwshilik máseleler hám ortaq faktorlar. Eń kóp anıqlanǵan faktorlar: regressiyalıq testlewge zárúrlik, ekonomikalıq faktorlar hám SUT-tıń jetilisken dárejesi<ref>{{Cite journal|last1=Garousi|first1=Vahid|last2=Mäntylä|first2=Mika V.|date=2016-08-01|title=When and what to automate in software testing? A multi-vocal literature review|journal=Information and Software Technology|volume=76|pages=92–117|doi=10.1016/j.infsof.2016.04.015}}</ref><ref> {{cite web|url=http://www.stickyminds.com/sitewide.asp?Function=edetail&ObjectType=ART&ObjectId=2010|title=When Should a Test Be Automated?|author=Brian Marick|publisher=StickyMinds.com|access-date=2009-08-20}}</ref>. Avtomatlastırılǵan testlerdi qayta qollanıw múmkinshiligin programmalıq támiynattı islep shıǵatuǵın kompaniyalar joqarı bahalasa da, bul qásiyet kemshilik retinde de qarala aladı. Sebebi ol plato effektine alıp keledi: bunda birdey testlerdi qayta-qayta orınlaw qátelerdi anıqlawdı toqtatadı. Testlew quralları testlerdi basınan aqırına shekem tolıq avtomatlastırmay-aq, ónimdi ornatıw, test maǵlıwmatların dúziw, GUI menen óz-ara tásir, máselelerdi anıqlaw (mısalı, test orakulları menen úskenelengen talqılaw yamasa soraw agentleri arqalı), kemshiliklerdi jazıp barıw hám t.b. sıyaqlı wazıypalardı avtomatlastırıwǵa járdem bere aladı. Avtomatlastırılǵan testlerdi islep shıǵıwda esapqa alınatuǵın faktorlar: * Platformaǵa hám [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemaǵa]] ǵárezsizlik * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan testlew * Esabat beriw ([[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]], Crystal Reports) * Otladkanıń ańsatlıǵı * Jurnallastırıw * Versiyalardı basqarıw * Keńeytiw hám sazlaw (mısalı, basqa qurallar menen integraciyalaw ushın API-ler) * Islep shıǵıwshı qurallar menen integraciya (mısalı, Java tilinde islep shıǵıw ushın Ant yamasa Maven qurallarınan paydalanıw) * Jıynaw processleri hám paket rejimindegi orınlawlar menen integraciyalaw ushın adamnıń qatnasıwısız test orınlaw * Elektron pochta arqalı xabarlandırıwlar (mısalı, qaytarılǵan xatlar haqqında xabarlar) * Testlerdi tarqatılǵan túrde orınlaw ==Rolleri== Kod arqalı avtomatlastırılǵan testlewdi qollaw ushın test injeneri yamasa programmalıq támiynat sapasın támiyinlew qánigesi programmalıq kod jazıw kónlikpesine iye bolıwı kerek. Kestelerge tiykarlanǵan hám kodsız testlew sıyaqlı geypara testlew usılları programmalastırıw kónlikpesine zárúrlikti azayta aladı yamasa jeńilletiwi múmkin. ==Freymvork== Testlewdi avtomatlastırıw [[Freymvork|freymvorkı]] test logikasın, test maǵlıwmatların hám basqa resurslardı biriktiretuǵın programmalastırıw ortalıǵın usınadı. Freymvork testlewdi avtomatlastırıwdıń tiykarın quraydı hám avtomatlastırıw jumısın ápiwayılastıradı. Freymvorktı qollanıw testlerdi islep shıǵıw hám olarǵa xızmet kórsetiw qárejetlerin tómenlete aladı. Eger qanday da bir test jaǵdayında ózgeris bolsa, tek test jaǵdayınıń faylın jańalaw kerek, al basqarıwshı skript hám iske túsiriw skripti ózgerissiz qaladı. Freymvork kútiletuǵın nátiyjelerdi bildiriw formatın anıqlawǵa, SUT-qa baylanısıw yamasa onı basqarıw mexanizmin usınıwǵa, testlerdi orınlawǵa hám nátiyjeler haqqında esabat beriwge juwapker<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=qf2i-xQ3LoY | title = Selenium Meet-Up 4/20/2010 Elisabeth Hendrickson on Robot Framework 1of2 | website = YouTube | date = 28 April 2010 | access-date = 2010-09-26 }}</ref>. Freymvorklardıń hár túrli túrleri bar: * Sızıqlı – proceduralıq kod, ol jazıp alıw hám qayta oynatıw funkciyasın qollanatuǵın sıyaqlı qurallar arqalı generaciyalanıwı múmkin * Strukturalıq – basqarıw strukturaların qollanadı, ádette ‘if-else’, ‘switch’, ‘for’, ‘while’ shártlerin/operatorların * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan – maǵlıwmatlar testlerden tısqarı maǵlıwmatlar bazasında, elektron kestede yamasa basqa mexanizmde saqlanadı * Gilt sózlerge tiykarlanǵan * Gibridli – bir neshe túr qollanıladı * Agile avtomatlastırıw freymvorkı * Modullik testlew – geypara freymvorklar tiykarınan modullik testlewge arnalǵan, mısalı, xUnit, JUnit hám NUnit ==Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi== Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi — sistemalıq/integraciyalıq testlew ushın bir neshe testlew quralların hám freymvorklardı biriktiriwge arnalǵan jumıs keńisligin usınatuǵın platforma. Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi testlerdi biznes kriteriyalarına kod jazbay-aq sáykeslendiriw processin ápiwayılastırıwı múmkin. Sonday-aq ol testlerge xızmet kórsetiwdiń nátiyjeliligin hám iykemliligin arttırıwı múmkin<ref name="Interface">{{cite web | url = http://www.qualitycow.com/Docs/ConquestInterface.pdf | title = Conquest: Interface for Test Automation Design | access-date = 2011-12-11 | archive-date = 2012-04-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120426044210/http://www.qualitycow.com/Docs/ConquestInterface.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[Fayl:Test Automation Interface.png|thumb|Testlewdi avtomatlastırıw interfeysiniń modeli]] Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi tómendegi aspektlerden turadı: ; Interfeys dvigateli: Talqılawshı (parser) hám test orınlawshıdan turadı. Talqılawshı obektler repozitoriyinen kelgen obekt faylların testke tán skriptlew tiline talqılaw ushın kerek. Test orınlawshı test skriptlerin test ortalıǵı (test harness) járdeminde orınlaydı<ref name="Interface" />. ; Obektler repozitoriyi: SUT-tı izertlew barısında testlew quralı jazıp alǵan paydalanıwshı interfeysi/qosımsha obektleri maǵlıwmatlarınıń jıynaǵı<ref name="Interface" />. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Avtomatlastırıw programmalıq támiynatı]] sxfkoduy6i2t5lmnto9f6rjey1p587y 275166 275100 2026-10-18T19:48:18Z Bekan88 11311 275166 wikitext text/x-wiki '''Testlewdi avtomatlastırıw''' — testlerdiń orınlanıwın basqarıw hám haqıyqıy nátiyjeni boljanǵan nátiyje menen salıstırıw ushın (testlenip atırǵan programmalıq támiynattan bólek) [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] qollanıw<ref>{{cite book | last = Kolawa | first = Adam |author2=Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer Society Press | page=74| isbn = 978-0-470-04212-0 }}</ref>. Testlewdi avtomatlastırıw testlenip atırǵan sistemanı (SUT) qol menen óz-ara tásirsiz testlewdi qollaydı. Bul testlerdi tezirek orınlawǵa hám jiyirek testlewge alıp kele aladı. Testlewdi avtomatlastırıw úziliksiz testlewdiń, sonday-aq kóbinese úziliksiz integraciya hám úziliksiz jetkerip beriwdiń (CI/CD) tiykarǵı aspekti bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last1=O’Connor|first1=Rory V.|url=https://books.google.com/books?id=2xOcCgAAQBAJ&q=Systems%2C+Software+and+Services+Process+Improvement%3A+27th+European+Conference&pg=PA71|title=Systems, Software and Services Process Improvement: 22nd European Conference, EuroSPI 2015, Ankara, Turkey, September 30 -- October 2, 2015. Proceedings|last2=Akkaya|first2=Mariye Umay|last3=Kemaneci|first3=Kerem|last4=Yilmaz|first4=Murat|last5=Poth|first5=Alexander|last6=Messnarz|first6=Richard|date=2015-10-15|publisher=Springer|isbn=978-3-319-24647-5|language=en}}</ref>. ==Qol menen testlew menen salıstırıw== Avtomatlastırıw qol menen testlewge qaraǵanda kóplegen artıqmashılıqlar beredi. ===API testlew=== API testlewde testler SUT-tı onıń qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) arqalı basqaradı. Qol menen testlewge salıstırǵanda, avtomatlastırılǵan API testlew kóbinese salıstırmalı túrde qısqa waqıt ishinde salıstırmalı túrde kóp sanlı test jaǵdayların orınlay aladı. ===GUI testlew=== GUI testlewde testler SUT-tı onıń [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] (GUI) arqalı klaviatura túymelerin basıw hám tıshqansha menen basıw sıyaqlı waqıyalardı payda etiw jolı menen basqaradı. Avtomatlastırılǵan GUI testlerin islep shıǵıw quramalı, biraq olar adam usı testlewdi orınlaǵanǵa qaraǵanda anaǵurlım tez orınlana aladı. Onıń arnawlı túrlerine tómendegiler kiredi: * Jazıp alıw hám qayta oynatıw arqalı testlew – Geypara GUI testlew qurallarında paydalanıwshı háreketlerin interaktiv túrde jazıp alıw hám keyin olardı test retinde qayta oynatıp, haqıyqıy nátiyjelerdi kútilgen nátiyjeler menen salıstırıw funkciyası bar. Bul tásildiń artıqmashılıǵı sonda, ol az kodlawdı talap etedi yamasa pútkilley talap etpeydi. Biraq geypara adamlardıń pikirinshe, bunday testlerde isenimlilik, xızmet kórsetiwge qolaylıq hám anıqlıq boyınsha máseleler bar. Mısalı, túymeniń jazıwın ózgertiw yamasa onı ekrannıń basqa bólimine kóshiriw testlerdi qayta jazıp alıwdı talap etiwi múmkin. Sonday-aq bunday testler kóbinese nátiyjesiz boladı hám áhmiyetsiz háreketlerdi nadurıs jazıp aladı. * Veb-saytı testlegende GUI — bul brauzer, al óz-ara tásir DOM waqıyaları hám HTML arqalı ámelge asırıladı. Bul maqsette ádette grafikalıq interfeyssiz brauzer yamasa Selenium WebDriver tiykarındaǵı sheshimler qollanıladı<ref name="Headless Testing with Browsers">Headless Testing with PhantomJS;http://phantomjs.org/headless-testing.html</ref>. ===Regressiyalıq testlew=== Avtomatlastırılǵan testlew engizilgende, regressiyalıq testlew salıstırmalı túrde tez hám ańsat operaciya bola aladı. Adamnıń ádewir waqtı menen kúshin jumsawdıń ornına, regressiyalıq testti iske qosıw ushın bir túymeni basıw jetkilikli bolıwı múmkin, al hátte iske qosıwdıń ózin de avtomatlastırıwǵa boladı. ==Avtomatlastırılǵan usıllar== Tómende testlewdi avtomatlastırıwǵa kiretuǵın belgili testlew usılları keltirilgen. ===Úziliksiz testlew=== Úziliksiz testlew — SUT-tı shıǵarıwdıń biznes táwekelin bahalaw ushın programmalıq támiynattı jetkerip beriw konveyeriniń bir bólegi retinde avtomatlastırılǵan testlerdi orınlaw processi<ref name="essential">[https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential], by Adam Auerbach, TechWell Insights August 2015</ref><ref name="stickym">[http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola], by Cameron Philipp-Edmonds, Stickyminds December 2015</ref>. Testlew kólemi tómennen joqarıǵa qaray talaplardı yamasa paydalanıwshı tariyxların tekseriwden baslap, ulıwma biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem jetedi<ref name="pnsqc">[http://uploads.pnsqc.org/2015/papers/t-007_Ariola_paper.pdf DevOps: Are You Pushing Bugs to Clients Faster], by Wayne Ariola and Cynthia Dunlop, PNSQC October 2015</ref>. ===Modelge tiykarlanǵan testlew=== Modelge tiykarlanǵan testlewde SUT modellestiriledi hám kodsız test islep shıǵıwdı qollaw ushın onnan test jaǵdayları generaciyalana aladı. Geypara qurallar test jaǵdayların ápiwayı inglis tilinde jazıwdı qollaydı. Bunday test jaǵdayları bir neshe [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemada]], brauzerde hám aqıllı qurılmada qollanıla aladı<ref>{{cite book|title=Proceedings from the 5th International Conference on Software Testing and Validation (ICST). Software Competence Center Hagenberg. "Test Design: Lessons Learned and Practical Implications.|isbn=978-0-7381-5746-7|doi=10.1109/IEEESTD.2008.4578383}}</ref>. ===Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw=== Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw (TDD) óz tábiyatı boyınsha avtomatlastırılǵan test kodın dúziwdi óz ishine aladı. Modullik test kodı SUT kodı menen birge jazıladı. Kod tamamlanǵanda, testler de tamamlanǵan boladı<ref name="Learning TDD">{{cite journal|doi=10.1109/ms.2007.80|title=Learning Test-Driven Development by Counting Lines|year=2007|last1=Vodde|first1=Bas|last2=Koskela|first2=Lasse|journal=IEEE Software|volume=24|issue=3|pages=74–79|s2cid=30671391}}</ref>. ===Basqalar=== Testlewdi avtomatlastırıwdıń basqa usıllarına tómendegiler kiredi: * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan testlew * Modulliklikke tiykarlanǵan testlew * Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew * Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==Esapqa alınatuǵın faktorlar== 52 ámeliyatshı hám 26 akademiyalıq derekti qarap shıǵıw testlewdi avtomatlastırıw haqqında sheshim qabıl etiwde esapqa alıw kerek bolǵan bes tiykarǵı faktordı anıqladı: testlenip atırǵan sistema (SUT), testlew kólemi, test qurallarınıń jıynaǵı, adam hám shólkemlestiriwshilik máseleler hám ortaq faktorlar. Eń kóp anıqlanǵan faktorlar: regressiyalıq testlewge zárúrlik, ekonomikalıq faktorlar hám SUT-tıń jetilisken dárejesi<ref>{{Cite journal|last1=Garousi|first1=Vahid|last2=Mäntylä|first2=Mika V.|date=2016-08-01|title=When and what to automate in software testing? A multi-vocal literature review|journal=Information and Software Technology|volume=76|pages=92–117|doi=10.1016/j.infsof.2016.04.015}}</ref><ref> {{cite web|url=http://www.stickyminds.com/sitewide.asp?Function=edetail&ObjectType=ART&ObjectId=2010|title=When Should a Test Be Automated?|author=Brian Marick|publisher=StickyMinds.com|access-date=2009-08-20}}</ref>. Avtomatlastırılǵan testlerdi qayta qollanıw múmkinshiligin programmalıq támiynattı islep shıǵatuǵın kompaniyalar joqarı bahalasa da, bul qásiyet kemshilik retinde de qarala aladı. Sebebi ol plato effektine alıp keledi: bunda birdey testlerdi qayta-qayta orınlaw qátelerdi anıqlawdı toqtatadı. Testlew quralları testlerdi basınan aqırına shekem tolıq avtomatlastırmay-aq, ónimdi ornatıw, test maǵlıwmatların dúziw, GUI menen óz-ara tásir, máselelerdi anıqlaw (mısalı, test orakulları menen úskenelengen talqılaw yamasa soraw agentleri arqalı), kemshiliklerdi jazıp barıw hám t.b. sıyaqlı wazıypalardı avtomatlastırıwǵa járdem bere aladı. Avtomatlastırılǵan testlerdi islep shıǵıwda esapqa alınatuǵın faktorlar: * Platformaǵa hám [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemaǵa]] ǵárezsizlik * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan testlew * Esabat beriw ([[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]], Crystal Reports) * Otladkanıń ańsatlıǵı * Jurnallastırıw * Versiyalardı basqarıw * Keńeytiw hám sazlaw (mısalı, basqa qurallar menen integraciyalaw ushın API-ler) * Islep shıǵıwshı qurallar menen integraciya (mısalı, Java tilinde islep shıǵıw ushın Ant yamasa Maven qurallarınan paydalanıw) * Jıynaw processleri hám paket rejimindegi orınlawlar menen integraciyalaw ushın adamnıń qatnasıwısız test orınlaw * Elektron pochta arqalı xabarlandırıwlar (mısalı, qaytarılǵan xatlar haqqında xabarlar) * Testlerdi tarqatılǵan túrde orınlaw ==Rolleri== Kod arqalı avtomatlastırılǵan testlewdi qollaw ushın test injeneri yamasa programmalıq támiynat sapasın támiyinlew qánigesi programmalıq kod jazıw kónlikpesine iye bolıwı kerek. Kestelerge tiykarlanǵan hám kodsız testlew sıyaqlı geypara testlew usılları programmalastırıw kónlikpesine zárúrlikti azayta aladı yamasa jeńilletiwi múmkin. ==Freymvork== Testlewdi avtomatlastırıw [[Freymvork|freymvorkı]] test logikasın, test maǵlıwmatların hám basqa resurslardı biriktiretuǵın programmalastırıw ortalıǵın usınadı. Freymvork testlewdi avtomatlastırıwdıń tiykarın quraydı hám avtomatlastırıw jumısın ápiwayılastıradı. Freymvorktı qollanıw testlerdi islep shıǵıw hám olarǵa xızmet kórsetiw qárejetlerin tómenlete aladı. Eger qanday da bir test jaǵdayında ózgeris bolsa, tek test jaǵdayınıń faylın jańalaw kerek, al basqarıwshı skript hám iske túsiriw skripti ózgerissiz qaladı. Freymvork kútiletuǵın nátiyjelerdi bildiriw formatın anıqlawǵa, SUT-qa baylanısıw yamasa onı basqarıw mexanizmin usınıwǵa, testlerdi orınlawǵa hám nátiyjeler haqqında esabat beriwge juwapker<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=qf2i-xQ3LoY | title = Selenium Meet-Up 4/20/2010 Elisabeth Hendrickson on Robot Framework 1of2 | website = YouTube | date = 28 April 2010 | access-date = 2010-09-26 }}</ref>. Freymvorklardıń hár túrli túrleri bar: * Sızıqlı – proceduralıq kod, ol jazıp alıw hám qayta oynatıw funkciyasın qollanatuǵın sıyaqlı qurallar arqalı generaciyalanıwı múmkin * Strukturalıq – basqarıw strukturaların qollanadı, ádette ‘if-else’, ‘switch’, ‘for’, ‘while’ shártlerin/operatorların * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan – maǵlıwmatlar testlerden tısqarı maǵlıwmatlar bazasında, elektron kestede yamasa basqa mexanizmde saqlanadı * Gilt sózlerge tiykarlanǵan * Gibridli – bir neshe túr qollanıladı * Agile avtomatlastırıw freymvorkı * Modullik testlew – geypara freymvorklar tiykarınan modullik testlewge arnalǵan, mısalı, xUnit, JUnit hám NUnit ==Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi== Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi — sistemalıq/integraciyalıq testlew ushın bir neshe testlew quralların hám freymvorklardı biriktiriwge arnalǵan jumıs keńisligin usınatuǵın platforma. Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi testlerdi biznes kriteriyalarına kod jazbay-aq sáykeslendiriw processin ápiwayılastırıwı múmkin. Sonday-aq ol testlerge xızmet kórsetiwdiń nátiyjeliligin hám iykemliligin arttırıwı múmkin<ref name="Interface">{{cite web | url = http://www.qualitycow.com/Docs/ConquestInterface.pdf | title = Conquest: Interface for Test Automation Design | access-date = 2011-12-11 | archive-date = 2012-04-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120426044210/http://www.qualitycow.com/Docs/ConquestInterface.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[Fayl:Test Automation Interface.png|thumb|Testlewdi avtomatlastırıw interfeysiniń modeli]] Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi tómendegi aspektlerden turadı: ; Interfeys dvigateli: Talqılawshı (parser) hám test orınlawshıdan turadı. Talqılawshı obektler repozitoriyinen kelgen obekt faylların testke tán skriptlew tiline talqılaw ushın kerek. Test orınlawshı test skriptlerin test ortalıǵı (test harness) járdeminde orınlaydı<ref name="Interface" />. ; Obektler repozitoriyi: SUT-tı izertlew barısında testlew quralı jazıp alǵan paydalanıwshı interfeysi/qosımsha obektleri maǵlıwmatlarınıń jıynaǵı<ref name="Interface" />. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Avtomatlastırıw programmalıq támiynatı]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} ahexsvyazg6cgztom7h0xdo1aty4aia 275218 275166 2026-10-19T06:12:13Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275218 wikitext text/x-wiki '''Testlewdi avtomatlastırıw''' — testlerdiń orınlanıwın basqarıw hám haqıyqıy nátiyjeni boljanǵan nátiyje menen salıstırıw ushın (testlenip atırǵan programmalıq támiynattan bólek) [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] qollanıw<ref>{{cite book | last = Kolawa | first = Adam |author2=Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer Society Press | page=74| isbn = 978-0-470-04212-0 }}</ref>. Testlewdi avtomatlastırıw testlenip atırǵan sistemanı (SUT) qol menen óz-ara tásirsiz testlewdi qollaydı. Bul testlerdi tezirek orınlawǵa hám jiyirek testlewge alıp kele aladı. Testlewdi avtomatlastırıw úziliksiz testlewdiń, sonday-aq kóbinese úziliksiz integraciya hám úziliksiz jetkerip beriwdiń (CI/CD) tiykarǵı aspekti bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last1=O’Connor|first1=Rory V.|url=https://books.google.com/books?id=2xOcCgAAQBAJ&q=Systems%2C+Software+and+Services+Process+Improvement%3A+27th+European+Conference&pg=PA71|title=Systems, Software and Services Process Improvement: 22nd European Conference, EuroSPI 2015, Ankara, Turkey, September 30 -- October 2, 2015. Proceedings|last2=Akkaya|first2=Mariye Umay|last3=Kemaneci|first3=Kerem|last4=Yilmaz|first4=Murat|last5=Poth|first5=Alexander|last6=Messnarz|first6=Richard|date=2015-10-15|publisher=Springer|isbn=978-3-319-24647-5|language=en}}</ref>. ==Qol menen testlew menen salıstırıw== Avtomatlastırıw qol menen testlewge qaraǵanda kóplegen artıqmashılıqlar beredi. ===API testlew=== API testlewde testler SUT-tı onıń qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) arqalı basqaradı. Qol menen testlewge salıstırǵanda, avtomatlastırılǵan API testlew kóbinese salıstırmalı túrde qısqa waqıt ishinde salıstırmalı túrde kóp sanlı test jaǵdayların orınlay aladı. ===GUI testlew=== GUI testlewde testler SUT-tı onıń [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] (GUI) arqalı klaviatura túymelerin basıw hám tıshqansha menen basıw sıyaqlı waqıyalardı payda etiw jolı menen basqaradı. Avtomatlastırılǵan GUI testlerin islep shıǵıw quramalı, biraq olar adam usı testlewdi orınlaǵanǵa qaraǵanda anaǵurlım tez orınlana aladı. Onıń arnawlı túrlerine tómendegiler kiredi: * Jazıp alıw hám qayta oynatıw arqalı testlew – Geypara GUI testlew qurallarında paydalanıwshı háreketlerin interaktiv túrde jazıp alıw hám keyin olardı test retinde qayta oynatıp, haqıyqıy nátiyjelerdi kútilgen nátiyjeler menen salıstırıw funkciyası bar. Bul tásildiń artıqmashılıǵı sonda, ol az kodlawdı talap etedi yamasa pútkilley talap etpeydi. Biraq geypara adamlardıń pikirinshe, bunday testlerde isenimlilik, xızmet kórsetiwge qolaylıq hám anıqlıq boyınsha máseleler bar. Mısalı, túymeniń jazıwın ózgertiw yamasa onı ekrannıń basqa bólimine kóshiriw testlerdi qayta jazıp alıwdı talap etiwi múmkin. Sonday-aq bunday testler kóbinese nátiyjesiz boladı hám áhmiyetsiz háreketlerdi nadurıs jazıp aladı. * Veb-saytı testlegende GUI — bul brauzer, al óz-ara tásir DOM waqıyaları hám HTML arqalı ámelge asırıladı. Bul maqsette ádette grafikalıq interfeyssiz brauzer yamasa Selenium WebDriver tiykarındaǵı sheshimler qollanıladı<ref name="Headless Testing with Browsers">Headless Testing with PhantomJS;http://phantomjs.org/headless-testing.html</ref>. ===Regressiyalıq testlew=== Avtomatlastırılǵan testlew engizilgende, regressiyalıq testlew salıstırmalı túrde tez hám ańsat operaciya bola aladı. Adamnıń ádewir waqtı menen kúshin jumsawdıń ornına, regressiyalıq testti iske qosıw ushın bir túymeni basıw jetkilikli bolıwı múmkin, al hátte iske qosıwdıń ózin de avtomatlastırıwǵa boladı. ==Avtomatlastırılǵan usıllar== Tómende testlewdi avtomatlastırıwǵa kiretuǵın belgili testlew usılları keltirilgen. ===Úziliksiz testlew=== Úziliksiz testlew — SUT-tı shıǵarıwdıń biznes táwekelin bahalaw ushın programmalıq támiynattı jetkerip beriw konveyeriniń bir bólegi retinde avtomatlastırılǵan testlerdi orınlaw processi<ref name="essential">[https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential], by Adam Auerbach, TechWell Insights August 2015</ref><ref name="stickym">[http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola], by Cameron Philipp-Edmonds, Stickyminds December 2015</ref>. Testlew kólemi tómennen joqarıǵa qaray talaplardı yamasa paydalanıwshı tariyxların tekseriwden baslap, ulıwma biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem jetedi<ref name="pnsqc">[https://web.archive.org/web/20160623220319/http://uploads.pnsqc.org/2015/papers/t-007_Ariola_paper.pdf DevOps: Are You Pushing Bugs to Clients Faster], by Wayne Ariola and Cynthia Dunlop, PNSQC October 2015</ref>. ===Modelge tiykarlanǵan testlew=== Modelge tiykarlanǵan testlewde SUT modellestiriledi hám kodsız test islep shıǵıwdı qollaw ushın onnan test jaǵdayları generaciyalana aladı. Geypara qurallar test jaǵdayların ápiwayı inglis tilinde jazıwdı qollaydı. Bunday test jaǵdayları bir neshe [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemada]], brauzerde hám aqıllı qurılmada qollanıla aladı<ref>{{cite book|title=Proceedings from the 5th International Conference on Software Testing and Validation (ICST). Software Competence Center Hagenberg. "Test Design: Lessons Learned and Practical Implications.|isbn=978-0-7381-5746-7|doi=10.1109/IEEESTD.2008.4578383}}</ref>. ===Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw=== Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw (TDD) óz tábiyatı boyınsha avtomatlastırılǵan test kodın dúziwdi óz ishine aladı. Modullik test kodı SUT kodı menen birge jazıladı. Kod tamamlanǵanda, testler de tamamlanǵan boladı<ref name="Learning TDD">{{cite journal|doi=10.1109/ms.2007.80|title=Learning Test-Driven Development by Counting Lines|year=2007|last1=Vodde|first1=Bas|last2=Koskela|first2=Lasse|journal=IEEE Software|volume=24|issue=3|pages=74–79|s2cid=30671391}}</ref>. ===Basqalar=== Testlewdi avtomatlastırıwdıń basqa usıllarına tómendegiler kiredi: * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan testlew * Modulliklikke tiykarlanǵan testlew * Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew * Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==Esapqa alınatuǵın faktorlar== 52 ámeliyatshı hám 26 akademiyalıq derekti qarap shıǵıw testlewdi avtomatlastırıw haqqında sheshim qabıl etiwde esapqa alıw kerek bolǵan bes tiykarǵı faktordı anıqladı: testlenip atırǵan sistema (SUT), testlew kólemi, test qurallarınıń jıynaǵı, adam hám shólkemlestiriwshilik máseleler hám ortaq faktorlar. Eń kóp anıqlanǵan faktorlar: regressiyalıq testlewge zárúrlik, ekonomikalıq faktorlar hám SUT-tıń jetilisken dárejesi<ref>{{Cite journal|last1=Garousi|first1=Vahid|last2=Mäntylä|first2=Mika V.|date=2016-08-01|title=When and what to automate in software testing? A multi-vocal literature review|journal=Information and Software Technology|volume=76|pages=92–117|doi=10.1016/j.infsof.2016.04.015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stickyminds.com/sitewide.asp?Function=edetail&ObjectType=ART&ObjectId=2010|title=When Should a Test Be Automated?|author=Brian Marick|publisher=StickyMinds.com|access-date=2009-08-20|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130730051139/http://www.stickyminds.com/sitewide.asp?Function=edetail&ObjectType=ART&ObjectId=2010|arxivsáne=2013-07-30}}</ref>. Avtomatlastırılǵan testlerdi qayta qollanıw múmkinshiligin programmalıq támiynattı islep shıǵatuǵın kompaniyalar joqarı bahalasa da, bul qásiyet kemshilik retinde de qarala aladı. Sebebi ol plato effektine alıp keledi: bunda birdey testlerdi qayta-qayta orınlaw qátelerdi anıqlawdı toqtatadı. Testlew quralları testlerdi basınan aqırına shekem tolıq avtomatlastırmay-aq, ónimdi ornatıw, test maǵlıwmatların dúziw, GUI menen óz-ara tásir, máselelerdi anıqlaw (mısalı, test orakulları menen úskenelengen talqılaw yamasa soraw agentleri arqalı), kemshiliklerdi jazıp barıw hám t.b. sıyaqlı wazıypalardı avtomatlastırıwǵa járdem bere aladı. Avtomatlastırılǵan testlerdi islep shıǵıwda esapqa alınatuǵın faktorlar: * Platformaǵa hám [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemaǵa]] ǵárezsizlik * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan testlew * Esabat beriw ([[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]], Crystal Reports) * Otladkanıń ańsatlıǵı * Jurnallastırıw * Versiyalardı basqarıw * Keńeytiw hám sazlaw (mısalı, basqa qurallar menen integraciyalaw ushın API-ler) * Islep shıǵıwshı qurallar menen integraciya (mısalı, Java tilinde islep shıǵıw ushın Ant yamasa Maven qurallarınan paydalanıw) * Jıynaw processleri hám paket rejimindegi orınlawlar menen integraciyalaw ushın adamnıń qatnasıwısız test orınlaw * Elektron pochta arqalı xabarlandırıwlar (mısalı, qaytarılǵan xatlar haqqında xabarlar) * Testlerdi tarqatılǵan túrde orınlaw ==Rolleri== Kod arqalı avtomatlastırılǵan testlewdi qollaw ushın test injeneri yamasa programmalıq támiynat sapasın támiyinlew qánigesi programmalıq kod jazıw kónlikpesine iye bolıwı kerek. Kestelerge tiykarlanǵan hám kodsız testlew sıyaqlı geypara testlew usılları programmalastırıw kónlikpesine zárúrlikti azayta aladı yamasa jeńilletiwi múmkin. ==Freymvork== Testlewdi avtomatlastırıw [[Freymvork|freymvorkı]] test logikasın, test maǵlıwmatların hám basqa resurslardı biriktiretuǵın programmalastırıw ortalıǵın usınadı. Freymvork testlewdi avtomatlastırıwdıń tiykarın quraydı hám avtomatlastırıw jumısın ápiwayılastıradı. Freymvorktı qollanıw testlerdi islep shıǵıw hám olarǵa xızmet kórsetiw qárejetlerin tómenlete aladı. Eger qanday da bir test jaǵdayında ózgeris bolsa, tek test jaǵdayınıń faylın jańalaw kerek, al basqarıwshı skript hám iske túsiriw skripti ózgerissiz qaladı. Freymvork kútiletuǵın nátiyjelerdi bildiriw formatın anıqlawǵa, SUT-qa baylanısıw yamasa onı basqarıw mexanizmin usınıwǵa, testlerdi orınlawǵa hám nátiyjeler haqqında esabat beriwge juwapker<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=qf2i-xQ3LoY | title = Selenium Meet-Up 4/20/2010 Elisabeth Hendrickson on Robot Framework 1of2 | website = YouTube | date = 28 April 2010 | access-date = 2010-09-26 }}</ref>. Freymvorklardıń hár túrli túrleri bar: * Sızıqlı – proceduralıq kod, ol jazıp alıw hám qayta oynatıw funkciyasın qollanatuǵın sıyaqlı qurallar arqalı generaciyalanıwı múmkin * Strukturalıq – basqarıw strukturaların qollanadı, ádette ‘if-else’, ‘switch’, ‘for’, ‘while’ shártlerin/operatorların * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan – maǵlıwmatlar testlerden tısqarı maǵlıwmatlar bazasında, elektron kestede yamasa basqa mexanizmde saqlanadı * Gilt sózlerge tiykarlanǵan * Gibridli – bir neshe túr qollanıladı * Agile avtomatlastırıw freymvorkı * Modullik testlew – geypara freymvorklar tiykarınan modullik testlewge arnalǵan, mısalı, xUnit, JUnit hám NUnit ==Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi== Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi — sistemalıq/integraciyalıq testlew ushın bir neshe testlew quralların hám freymvorklardı biriktiriwge arnalǵan jumıs keńisligin usınatuǵın platforma. Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi testlerdi biznes kriteriyalarına kod jazbay-aq sáykeslendiriw processin ápiwayılastırıwı múmkin. Sonday-aq ol testlerge xızmet kórsetiwdiń nátiyjeliligin hám iykemliligin arttırıwı múmkin<ref name="Interface">{{cite web | url = http://www.qualitycow.com/Docs/ConquestInterface.pdf | title = Conquest: Interface for Test Automation Design | access-date = 2011-12-11 | archive-date = 2012-04-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120426044210/http://www.qualitycow.com/Docs/ConquestInterface.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[Fayl:Test Automation Interface.png|thumb|Testlewdi avtomatlastırıw interfeysiniń modeli]] Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi tómendegi aspektlerden turadı: ; Interfeys dvigateli: Talqılawshı (parser) hám test orınlawshıdan turadı. Talqılawshı obektler repozitoriyinen kelgen obekt faylların testke tán skriptlew tiline talqılaw ushın kerek. Test orınlawshı test skriptlerin test ortalıǵı (test harness) járdeminde orınlaydı<ref name="Interface" />. ; Obektler repozitoriyi: SUT-tı izertlew barısında testlew quralı jazıp alǵan paydalanıwshı interfeysi/qosımsha obektleri maǵlıwmatlarınıń jıynaǵı<ref name="Interface" />. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Avtomatlastırıw programmalıq támiynatı]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 9l9fs6ksz79pbcvla0rz5i86tjri8vb 10 48566 275108 2026-10-18T15:57:10Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Navbox |name = Software engineering |title = [[Programmalıq injiniring]] |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |bodyclass = hlist |group1 = Tarawlar |list1 = *[[Programmalastırıw|Kompyuter baǵdarlamalaw]] *[[DevOps]] *[[Empirikalıq programmalıq injiniring]] *[[Eksperimentallıq programmalıq injiniring]] *[[Formal usıllar]] *[[Programmalıq támiynat talapları|Talaplar injiniringi]] *Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring...» 275108 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Software engineering |title = [[Programmalıq injiniring]] |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |bodyclass = hlist |group1 = Tarawlar |list1 = *[[Programmalastırıw|Kompyuter baǵdarlamalaw]] *[[DevOps]] *[[Empirikalıq programmalıq injiniring]] *[[Eksperimentallıq programmalıq injiniring]] *[[Formal usıllar]] *[[Programmalıq támiynat talapları|Talaplar injiniringi]] *[[Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring]] *[[Sayt isenimliligin támiyinlew injeneriyası|Sayt isenimliligi injiniringi]] *[[Sociallıq programmalıq injiniring]] *[[Programmalıq támiynattı jaylastırıw]] *[[Programmalıq támiynat dizaynı]] *[[Programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw]] *[[Programmalıq támiynattı testlew]] *[[Sistemalıq analiz]] |group2 = Túsinikler |list2 = *[[Abstrakciya (kompyuter ilimi)|Abstrakciya]] *[[CI/CD]] *[[Kompyuter sáykesligi|Sáykeslik]] **[[Keri sáykeslik]] **[[Sáykeslik qatlamı]] **[[Sáykeslik rejimi]] **[[Aldıǵa sáykeslik]] **[[Programmalıq támiynat sáykessizligi]] *[[Komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injiniring]] *[[Maǵlıwmatlardı modellestiriw]] *[[Kárxana arxitekturası]] *[[Funkcional specifikaciya]] *[[Modellestiriw tili]] *[[Programmalastırıw paradigması]] *[[Programmalıq támiynat]] *[[Programmalıq támiynat arxeologiyası]] *[[Programmalıq támiynat arxitekturası]] *[[Programmalıq támiynat konfiguraciyasın basqarıw]] *[[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi/metodologiyası]] *[[Programmalıq támiynat sapası]] *[[Programmalıq támiynat sapasın támiyinlew]] *[[Programmalıq támiynat sisteması]] *[[Programmalıq támiynattı verifikaciyalaw hám validaciyalaw]] *[[Strukturalıq analiz]] **[[Zárúr sistemalar analizi|Zárúr analiz]] |group3 = Baǵdarlar |list3 = *[[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile]] *[[Aspektke baǵdarlanǵan baǵdarlamalaw|Aspektke baǵdarlanǵan]] *[[Obyektke baǵdarlanǵan baǵdarlamalaw|Obyektke baǵdarlanǵan]] *[[Ontologiya (informaciyalıq ilim)|Ontologiya]] *[[Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli|SDLC]] *[[Serviske baǵdarlanǵan programmalıq injiniring|Xızmetke baǵdarlanǵan]] |group4 = Modeller |list4 = {{Navbox|subgroup| |group1 = Islep shıǵıw |list1 = *[[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile]] *[[Kárxananıń birlestirilgen procesi|EUP]] *[[Orınlanatuǵın UML]] *[[Inkremental jıynaw modeli|Inkremental model]] *[[Iterativ hám inkremental islep shıǵıw|Iterativ model]] *[[Programmalıq támiynattı prototiplew|Prototip modeli]] *[[Qosımshalar jedel islep shıǵıw|RAD]] *[[Scrum (programmalıq támiynattı islep shıǵıw)|Scrum]] *[[Spiral model]] *[[Birlestirilgen proces|UP]] *[[V-model (programmalıq támiynattı islep shıǵıw)|V-model]] *[[Kaskad modeli]] *[[Ekstremal baǵdarlamalaw|XP]] *[[Modelge tiykarlanǵan injiniring]] *[[Round-trip injiniring]] |group2 = Basqalar |list2 = *[[Capability Maturity Model Integration|CMMI]] *[[Maǵlıwmatlar modeli]] *[[Pán-qatnas modeli|ER modeli]] *[[Funkciya modeli]] *[[Informaciya modeli]] *[[Metamodellestiriw]] *[[Obyekt modeli]] *[[ISO/IEC 15504|SPICE]] *[[Sistemalardı modellestiriw|Sistemalar modeli]] *[[Kórinis modeli]] |group3 = Tiller |list3 = *[[IDEF]] *[[Sistemalardı modellestiriw tili|SysML]] *[[UML]] *[[Universal sistemalar tili|USL]] }} |group6 = Baylanıslı tarawlar |list6 = *[[Kompyuter injiniring|Kompyuter injiniringi]] *[[Kompyuter ilimi]] *[[Informaciyalıq ilim]] *[[Proyektlerdi basqarıw]] *[[Táwekelshilikti basqarıw]] *[[Sistemalıq injiniring]] |belowstyle = font-weight:bold; |below = * {{icon|Category}} [[:Kategoriya:Programmalıq injiniring|Kategoriya]] * {{Icon|Commons}} [[Commons:Category:Software engineering|Commons]] }}<noinclude> [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw úlgileri]] [[Kategoriya:Kompyuter ilimi navigaciyalıq qutıları]] </noinclude> 7369x97wdmqmusd4wnfhb69a1ckrirx 275220 275108 2026-10-19T07:32:18Z Kvazimodo 10433 qáte dúzetildi 275220 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Programmalıq injiniring |title = [[Programmalıq injiniring]] |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |bodyclass = hlist |group1 = Tarawlar |list1 = *[[Programmalastırıw|Kompyuter baǵdarlamalaw]] *[[DevOps]] *[[Empirikalıq programmalıq injiniring]] *[[Eksperimentallıq programmalıq injiniring]] *[[Formal usıllar]] *[[Programmalıq támiynat talapları|Talaplar injiniringi]] *[[Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring]] *[[Sayt isenimliligin támiyinlew injeneriyası|Sayt isenimliligi injiniringi]] *[[Sociallıq programmalıq injiniring]] *[[Programmalıq támiynattı jaylastırıw]] *[[Programmalıq támiynat dizaynı]] *[[Programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw]] *[[Programmalıq támiynattı testlew]] *[[Sistemalıq analiz]] |group2 = Túsinikler |list2 = *[[Abstrakciya (kompyuter ilimi)|Abstrakciya]] *[[CI/CD]] *[[Kompyuter sáykesligi|Sáykeslik]] **[[Keri sáykeslik]] **[[Sáykeslik qatlamı]] **[[Sáykeslik rejimi]] **[[Aldıǵa sáykeslik]] **[[Programmalıq támiynat sáykessizligi]] *[[Komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injiniring]] *[[Maǵlıwmatlardı modellestiriw]] *[[Kárxana arxitekturası]] *[[Funkcional specifikaciya]] *[[Modellestiriw tili]] *[[Programmalastırıw paradigması]] *[[Programmalıq támiynat]] *[[Programmalıq támiynat arxeologiyası]] *[[Programmalıq támiynat arxitekturası]] *[[Programmalıq támiynat konfiguraciyasın basqarıw]] *[[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi/metodologiyası]] *[[Programmalıq támiynat sapası]] *[[Programmalıq támiynat sapasın támiyinlew]] *[[Programmalıq támiynat sisteması]] *[[Programmalıq támiynattı verifikaciyalaw hám validaciyalaw]] *[[Strukturalıq analiz]] **[[Zárúr sistemalar analizi|Zárúr analiz]] |group3 = Baǵdarlar |list3 = *[[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile]] *[[Aspektke baǵdarlanǵan baǵdarlamalaw|Aspektke baǵdarlanǵan]] *[[Obyektke baǵdarlanǵan baǵdarlamalaw|Obyektke baǵdarlanǵan]] *[[Ontologiya (informaciyalıq ilim)|Ontologiya]] *[[Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli|SDLC]] *[[Serviske baǵdarlanǵan programmalıq injiniring|Xızmetke baǵdarlanǵan]] |group4 = Modeller |list4 = {{Navbox|subgroup| |group1 = Islep shıǵıw |list1 = *[[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile]] *[[Kárxananıń birlestirilgen procesi|EUP]] *[[Orınlanatuǵın UML]] *[[Inkremental jıynaw modeli|Inkremental model]] *[[Iterativ hám inkremental islep shıǵıw|Iterativ model]] *[[Programmalıq támiynattı prototiplew|Prototip modeli]] *[[Qosımshalar jedel islep shıǵıw|RAD]] *[[Scrum (programmalıq támiynattı islep shıǵıw)|Scrum]] *[[Spiral model]] *[[Birlestirilgen proces|UP]] *[[V-model (programmalıq támiynattı islep shıǵıw)|V-model]] *[[Kaskad modeli]] *[[Ekstremal baǵdarlamalaw|XP]] *[[Modelge tiykarlanǵan injiniring]] *[[Round-trip injiniring]] |group2 = Basqalar |list2 = *[[Capability Maturity Model Integration|CMMI]] *[[Maǵlıwmatlar modeli]] *[[Pán-qatnas modeli|ER modeli]] *[[Funkciya modeli]] *[[Informaciya modeli]] *[[Metamodellestiriw]] *[[Obyekt modeli]] *[[ISO/IEC 15504|SPICE]] *[[Sistemalardı modellestiriw|Sistemalar modeli]] *[[Kórinis modeli]] |group3 = Tiller |list3 = *[[IDEF]] *[[Sistemalardı modellestiriw tili|SysML]] *[[UML]] *[[Universal sistemalar tili|USL]] }} |group6 = Baylanıslı tarawlar |list6 = *[[Kompyuter injiniring|Kompyuter injiniringi]] *[[Kompyuter ilimi]] *[[Informaciyalıq ilim]] *[[Proyektlerdi basqarıw]] *[[Táwekelshilikti basqarıw]] *[[Sistemalıq injiniring]] |belowstyle = font-weight:bold; |below = * {{icon|Category}} [[:Kategoriya:Programmalıq injiniring|Kategoriya]] * {{Icon|Commons}} [[Commons:Category:Software engineering|Commons]] }}<noinclude> [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw úlgileri]] [[Kategoriya:Kompyuter ilimi navigaciyalıq qutıları]] </noinclude> fhcjpjqtx2prx2mbvvurv75zjbrap1g 3 48567 275112 2026-10-18T15:59:22Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 275112 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:59, 2026-jıl 18-oktyabr (UTC) h031q6eybcs3n5l9sbrjnwdjqegoog5 0 48568 275132 2026-10-18T17:48:29Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «[[Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniringte]] '''bazalıq jollardı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''basis path testing'') yamasa '''strukturalıq testlew'''<ref name="nist">{{cite web| url=http://www.mccabe.com/pdf/mccabe-nist235r.pdf| title=Structured Testing: A Testing Methodology Using the Cyclomatic Complexity Metric| author=Arthur H. Watson and Thomas J. McCabe| year=1996|publisher=NIST Special Publication 500-235}}</ref> — test jaǵdayların j...» 275132 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniringte]] '''bazalıq jollardı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''basis path testing'') yamasa '''strukturalıq testlew'''<ref name="nist">{{cite web| url=http://www.mccabe.com/pdf/mccabe-nist235r.pdf| title=Structured Testing: A Testing Methodology Using the Cyclomatic Complexity Metric| author=Arthur H. Watson and Thomas J. McCabe| year=1996|publisher=NIST Special Publication 500-235}}</ref> — test jaǵdayların joybarlawdıń «aq qutı» usılı. Bul usıl orınlanıwdıń sızıqlı ǵárezsiz jollarınıń jıynaǵın tabıw ushın programmanıń basqarıw aǵımı grafin analizleydi. Usıl ádette sızıqlı ǵárezsiz jollardıń sanın anıqlaw ushın Makkeybtiń ciklomatikalıq quramalılıǵın qollanadı, al keyin usılay alınǵan hárbir jol ushın test jaǵdayların generaciyalaydı<ref name="Westfall2008">{{cite book|author=Linda Westfall|title=The Certified Software Quality Engineer Handbook|year=2008|publisher=ASQ Quality Press|isbn=978-0-87389-730-3|pages=436–437}}</ref>. Bazalıq jollardı testlew tarmaqlanıwlardı tolıq qamtıwǵa (basqarıw aǵımı grafiniń barlıq qabırǵaların) kepillik beredi, biraq bunıń ushın basqarıw aǵımı grafiniń barlıq múmkin bolǵan jolların qamtımaydı – sońǵısı ádette júdá qımbatqa túsedi<ref name="SrikantShankar2002">{{cite book|author1=Y.N. Srikant|author2=Priti Shankar|title=The Compiler Design Handbook: Optimizations and Machine Code Generation|year=2002|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-4057-9|page=249}}</ref>. Bazalıq jollardı testlew keń qollanılǵan hám izertlengen<ref name="Binder2000">{{cite book|author=Robert V. Binder|title=Testing Object-oriented Systems: Models, Patterns, and Tools|year=2000|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=978-0-201-80938-1|page=[https://archive.org/details/testingobjectori00bind/page/378 378]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/testingobjectori00bind/page/378}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 5vf6j03x8fm51ppqj6o36gaf6voj636 275151 275132 2026-10-18T19:44:09Z Bekan88 11311 275151 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniringte]] '''bazalıq jollardı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''basis path testing'') yamasa '''strukturalıq testlew'''<ref name="nist">{{cite web| url=http://www.mccabe.com/pdf/mccabe-nist235r.pdf| title=Structured Testing: A Testing Methodology Using the Cyclomatic Complexity Metric| author=Arthur H. Watson and Thomas J. McCabe| year=1996|publisher=NIST Special Publication 500-235}}</ref> — test jaǵdayların joybarlawdıń «aq qutı» usılı. Bul usıl orınlanıwdıń sızıqlı ǵárezsiz jollarınıń jıynaǵın tabıw ushın programmanıń basqarıw aǵımı grafin analizleydi. Usıl ádette sızıqlı ǵárezsiz jollardıń sanın anıqlaw ushın Makkeybtiń ciklomatikalıq quramalılıǵın qollanadı, al keyin usılay alınǵan hárbir jol ushın test jaǵdayların generaciyalaydı<ref name="Westfall2008">{{cite book|author=Linda Westfall|title=The Certified Software Quality Engineer Handbook|year=2008|publisher=ASQ Quality Press|isbn=978-0-87389-730-3|pages=436–437}}</ref>. Bazalıq jollardı testlew tarmaqlanıwlardı tolıq qamtıwǵa (basqarıw aǵımı grafiniń barlıq qabırǵaların) kepillik beredi, biraq bunıń ushın basqarıw aǵımı grafiniń barlıq múmkin bolǵan jolların qamtımaydı – sońǵısı ádette júdá qımbatqa túsedi<ref name="SrikantShankar2002">{{cite book|author1=Y.N. Srikant|author2=Priti Shankar|title=The Compiler Design Handbook: Optimizations and Machine Code Generation|year=2002|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-4057-9|page=249}}</ref>. Bazalıq jollardı testlew keń qollanılǵan hám izertlengen<ref name="Binder2000">{{cite book|author=Robert V. Binder|title=Testing Object-oriented Systems: Models, Patterns, and Tools|year=2000|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=978-0-201-80938-1|page=[https://archive.org/details/testingobjectori00bind/page/378 378]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/testingobjectori00bind/page/378}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} lre7208x6byslgc18w4ya3yitasxobe 0 48569 275133 2026-10-18T17:59:40Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Bebugging''' (yamasa '''fault seeding''', '''error seeding''' — qátelerdi anıqlaw) — 1970-jıllarda testlew qamtıwın ólshew ushın qollanılǵan belgili [[programmalıq injiniring]] usılı. Programmanıń [[Derek kodı|derek kodına]] belgili qáteler tosınnan qosıladı hám programmalıq támiynat testlewshisine olardı tabıw wazıypası júkletiledi. Tabılmaǵan belgili qátelerdiń procenti programmada qalǵan haqıyqıy qáteler haqqında túsi...» 275133 wikitext text/x-wiki '''Bebugging''' (yamasa '''fault seeding''', '''error seeding''' — qátelerdi anıqlaw) — 1970-jıllarda testlew qamtıwın ólshew ushın qollanılǵan belgili [[programmalıq injiniring]] usılı. Programmanıń [[Derek kodı|derek kodına]] belgili qáteler tosınnan qosıladı hám programmalıq támiynat testlewshisine olardı tabıw wazıypası júkletiledi. Tabılmaǵan belgili qátelerdiń procenti programmada qalǵan haqıyqıy qáteler haqqında túsinik beredi. «Bebugging» termini birinshi ret ''The Psychology of Computer Programming'' (''Kompyuter programmalastırıw psixologiyası'', 1970) kitabında tilge alındı. Onda Djerald M. Uaynberg bul usıldı programmada qalǵan qátelerdi ólshew quralı retinde emes, al baǵdarlamashılardı oqıtıw, xoshametlew hám bahalaw usılı retinde qollanıwdı táriyipledi. Bul tásil SAGE sistemasınan alınǵan edi. Onda ol radar ekranların baqlap otırǵan operatorlardıń sergekligin saqlaw ushın qollanılǵan. Tómende terminniń dáslepki qollanılıwınan citata keltirilgen: {{blockquote|Baǵdarlamashınıń ózine artıqsha isenimine testlenip atırǵan programmaǵa tosınnan qáteler kirgizetuǵın sistema arqalı qarsı turıwǵa bolar edi. Bul qátelerdiń ornı hám sıpatı sistema ishinde jazıp alınadı, biraq baǵdarlamashıdan jasırılar edi. Onıń usı belgili qátelerdi tabıw hám joq etiw tezligi arqalı onıń belgisiz qátelerdi joq etiw tezligin bahalawǵa bolar edi. Usınday usıl baqlaw sistemalarında turaqlı qollanıladı. Onda operator júdá siyrek bolatuǵın waqıyalardı — mısalı, belgisiz ushıw apparatınıń ótiwin — kútip, radar ekranına úziliksiz segiz saat qarap otırıwı kerek. Islew sapasın tekseriw operatordı qanaatlanarlı sergeklik jaǵdayında uslap turıw ushın jasalma waqıyalardıń nolden ózgeshe jiyiligin kirgiziw kerek ekenin kórsetti. Bunnan basqa, bul waqıyalar sistemanıń qadaǵalawında bolǵanlıqtan, ol hárbir operatordıń házirgi hám ulıwma islew sapasın bahalay aldı. Radar ekranında haqıyqıy ushıw apparatların imitaciyalaǵanımızday, haqıyqıy qátelerdi jaqsı imitaciyalaytuǵın programma qátelerin kirgize almasaq ta, bunday usıl baǵdarlamashılardı programmanı testlewge úyretiw ushın da, bahalaw ushın da sózsiz qollanıla alar edi. Hátte qátelerdi proekttegi basqa birew qol menen kirgiziwi kerek bolsa da, usınday «bebugging» sistemasın sınap kóriw paydalı bolar edi. Bul baǵdarlamashınıń motivaciyasın anaǵurlım arttırar edi, sebebi ol endi tómendegilerdi biletuǵın boladı: * Onıń programmasında qáteler bar. * Olardı ol ózi qospaǵan.}} Bebugging usılınıń dáslepki qollanılıwlarınıń biri — Xarlan Millstiń qátelerdi engiziw tásili<ref>H. D. Mills, "On the Statistical Validation of Computer Programs," IBM Federal Systems Division 1972.</ref>. Keyin ol qatlamlı qátelerdi engiziw usılı arqalı jetilistirildi<ref>L. J. Morell and J. M. Voas, "Infection and Propagation Analysis: A Fault-Based Approach to Estimating Software Reliability," College of William and Mary in Virginia, Department of Computer Science September, 1988.</ref>. Bul usıllar qátelerdi anıqlaw hám joq etiw tezligin baqlaw maqsetinde programmalıq sistemaǵa bir neshe belgili qáteni qosıw arqalı isledi. Bunda belgili bir test metodologiyası arqalı ele anıqlanıwı kerek bolǵan, programmalıq sistemada qalǵan qátelerdiń sanın bahalawǵa boladı dep boljanǵan. Bebugging — qáte kirgiziwdiń bir túri. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] o04iwuckiuhge2bvm48d0i4z6qkct7f 275152 275133 2026-10-18T19:44:25Z Bekan88 11311 275152 wikitext text/x-wiki '''Bebugging''' (yamasa '''fault seeding''', '''error seeding''' — qátelerdi anıqlaw) — 1970-jıllarda testlew qamtıwın ólshew ushın qollanılǵan belgili [[programmalıq injiniring]] usılı. Programmanıń [[Derek kodı|derek kodına]] belgili qáteler tosınnan qosıladı hám programmalıq támiynat testlewshisine olardı tabıw wazıypası júkletiledi. Tabılmaǵan belgili qátelerdiń procenti programmada qalǵan haqıyqıy qáteler haqqında túsinik beredi. «Bebugging» termini birinshi ret ''The Psychology of Computer Programming'' (''Kompyuter programmalastırıw psixologiyası'', 1970) kitabında tilge alındı. Onda Djerald M. Uaynberg bul usıldı programmada qalǵan qátelerdi ólshew quralı retinde emes, al baǵdarlamashılardı oqıtıw, xoshametlew hám bahalaw usılı retinde qollanıwdı táriyipledi. Bul tásil SAGE sistemasınan alınǵan edi. Onda ol radar ekranların baqlap otırǵan operatorlardıń sergekligin saqlaw ushın qollanılǵan. Tómende terminniń dáslepki qollanılıwınan citata keltirilgen: {{blockquote|Baǵdarlamashınıń ózine artıqsha isenimine testlenip atırǵan programmaǵa tosınnan qáteler kirgizetuǵın sistema arqalı qarsı turıwǵa bolar edi. Bul qátelerdiń ornı hám sıpatı sistema ishinde jazıp alınadı, biraq baǵdarlamashıdan jasırılar edi. Onıń usı belgili qátelerdi tabıw hám joq etiw tezligi arqalı onıń belgisiz qátelerdi joq etiw tezligin bahalawǵa bolar edi. Usınday usıl baqlaw sistemalarında turaqlı qollanıladı. Onda operator júdá siyrek bolatuǵın waqıyalardı — mısalı, belgisiz ushıw apparatınıń ótiwin — kútip, radar ekranına úziliksiz segiz saat qarap otırıwı kerek. Islew sapasın tekseriw operatordı qanaatlanarlı sergeklik jaǵdayında uslap turıw ushın jasalma waqıyalardıń nolden ózgeshe jiyiligin kirgiziw kerek ekenin kórsetti. Bunnan basqa, bul waqıyalar sistemanıń qadaǵalawında bolǵanlıqtan, ol hárbir operatordıń házirgi hám ulıwma islew sapasın bahalay aldı. Radar ekranında haqıyqıy ushıw apparatların imitaciyalaǵanımızday, haqıyqıy qátelerdi jaqsı imitaciyalaytuǵın programma qátelerin kirgize almasaq ta, bunday usıl baǵdarlamashılardı programmanı testlewge úyretiw ushın da, bahalaw ushın da sózsiz qollanıla alar edi. Hátte qátelerdi proekttegi basqa birew qol menen kirgiziwi kerek bolsa da, usınday «bebugging» sistemasın sınap kóriw paydalı bolar edi. Bul baǵdarlamashınıń motivaciyasın anaǵurlım arttırar edi, sebebi ol endi tómendegilerdi biletuǵın boladı: * Onıń programmasında qáteler bar. * Olardı ol ózi qospaǵan.}} Bebugging usılınıń dáslepki qollanılıwlarınıń biri — Xarlan Millstiń qátelerdi engiziw tásili<ref>H. D. Mills, "On the Statistical Validation of Computer Programs," IBM Federal Systems Division 1972.</ref>. Keyin ol qatlamlı qátelerdi engiziw usılı arqalı jetilistirildi<ref>L. J. Morell and J. M. Voas, "Infection and Propagation Analysis: A Fault-Based Approach to Estimating Software Reliability," College of William and Mary in Virginia, Department of Computer Science September, 1988.</ref>. Bul usıllar qátelerdi anıqlaw hám joq etiw tezligin baqlaw maqsetinde programmalıq sistemaǵa bir neshe belgili qáteni qosıw arqalı isledi. Bunda belgili bir test metodologiyası arqalı ele anıqlanıwı kerek bolǵan, programmalıq sistemada qalǵan qátelerdiń sanın bahalawǵa boladı dep boljanǵan. Bebugging — qáte kirgiziwdiń bir túri. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 9hiur1bmm22s0ivvifjoof7s4aw2f5b 0 48570 275134 2026-10-18T18:09:16Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Test stendi''' yamasa '''testlew stendi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''test bench'', ''testing workbench'') — joybardıń yamasa modeldiń durıslıǵın yamasa isenimliligin tekseriw ushın qollanılatuǵın ortalıq. Bul termin elektron qurılmalardı testlewden kelip shıqqan. Onda injener oscillograflar, multimetrler, kepserlegishler, sım keskishler hám t.b. sıyaqlı ólshew hám basqarıw quralları bar laboratoriya stolınıń qasında otırıp, testlen...» 275134 wikitext text/x-wiki '''Test stendi''' yamasa '''testlew stendi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''test bench'', ''testing workbench'') — joybardıń yamasa modeldiń durıslıǵın yamasa isenimliligin tekseriw ushın qollanılatuǵın ortalıq. Bul termin elektron qurılmalardı testlewden kelip shıqqan. Onda injener oscillograflar, multimetrler, kepserlegishler, sım keskishler hám t.b. sıyaqlı ólshew hám basqarıw quralları bar laboratoriya stolınıń qasında otırıp, testlenip atırǵan qurılmanıń (DUT) durıslıǵın qol menen tekseretuǵın edi. Programmalıq támiynat, mikroprogramma yamasa [[apparatlıq támiynat]] injeneriyası kontekstinde test stendi — islep shıǵılıp atırǵan ónim programmalıq hám apparatlıq qurallar járdeminde testlenetuǵın ortalıq. Geypara jaǵdaylarda test stendi menen islew ushın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] azmaz ózgertiw kerek bolıwı múmkin, biraq muqıyat kodlaw bul ózgerislerdi ańsat hám qáte kirgizbey biykar etiwdi támiyinley aladı<ref>{{cite web |url=http://www.marilynwolf.us/CaC3e/ |title=Computers as Components third edition: Home |accessdate=2014-02-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222211533/http://www.marilynwolf.us/CaC3e/ |archivedate=2014-02-22 }}</ref>. «Test stendi» termini [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynattı]] táriyiplew tili járdeminde cifrlı joybarlawda DUT-tıń instanciyasın jaratatuǵın hám testti orınlaytuǵın test kodın ataw ushın qollanıladı. «Test stendi» teriminiń taǵı bir mánisi — óndirislik ortalıqqa júdá uqsas, biraq keń jámiyetshilikke, klientlerge hám t.b. kórinbeytuǵın izolyaciyalanǵan, qadaǵalanatuǵın ortalıq. Sonlıqtan onda ózgerisler kirgiziw qáwipsiz, sebebi bunda sońǵı paydalanıwshılar qatnaspaydı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] tujwyhya1m1hlbyk68jxsfrt80ao8sj 275165 275134 2026-10-18T19:48:01Z Bekan88 11311 275165 wikitext text/x-wiki '''Test stendi''' yamasa '''testlew stendi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''test bench'', ''testing workbench'') — joybardıń yamasa modeldiń durıslıǵın yamasa isenimliligin tekseriw ushın qollanılatuǵın ortalıq. Bul termin elektron qurılmalardı testlewden kelip shıqqan. Onda injener oscillograflar, multimetrler, kepserlegishler, sım keskishler hám t.b. sıyaqlı ólshew hám basqarıw quralları bar laboratoriya stolınıń qasında otırıp, testlenip atırǵan qurılmanıń (DUT) durıslıǵın qol menen tekseretuǵın edi. Programmalıq támiynat, mikroprogramma yamasa [[apparatlıq támiynat]] injeneriyası kontekstinde test stendi — islep shıǵılıp atırǵan ónim programmalıq hám apparatlıq qurallar járdeminde testlenetuǵın ortalıq. Geypara jaǵdaylarda test stendi menen islew ushın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] azmaz ózgertiw kerek bolıwı múmkin, biraq muqıyat kodlaw bul ózgerislerdi ańsat hám qáte kirgizbey biykar etiwdi támiyinley aladı<ref>{{cite web |url=http://www.marilynwolf.us/CaC3e/ |title=Computers as Components third edition: Home |accessdate=2014-02-16 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222211533/http://www.marilynwolf.us/CaC3e/ |archivedate=2014-02-22 }}</ref>. «Test stendi» termini [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynattı]] táriyiplew tili járdeminde cifrlı joybarlawda DUT-tıń instanciyasın jaratatuǵın hám testti orınlaytuǵın test kodın ataw ushın qollanıladı. «Test stendi» teriminiń taǵı bir mánisi — óndirislik ortalıqqa júdá uqsas, biraq keń jámiyetshilikke, klientlerge hám t.b. kórinbeytuǵın izolyaciyalanǵan, qadaǵalanatuǵın ortalıq. Sonlıqtan onda ózgerisler kirgiziw qáwipsiz, sebebi bunda sońǵı paydalanıwshılar qatnaspaydı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} g5ehvn19o1j33aio1m4obkubvpogrr1 0 48571 275135 2026-10-18T18:25:57Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''«Qara qutı» testlewi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''black-box testing''), geyde '''specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew''' dep te ataladı<ref>{{cite book|author1=Jerry Gao|author2=H.-S. J. Tsao|author3=Ye Wu|title=Testing and Quality Assurance for Component-based Software|url=https://books.google.com/books?id=VoCX09hOsCoC&pg=PA170|year=2003|publisher=Artech House|isbn=978-1-58053-735-3|pages=170–}}</ref>, — qosımshanıń ishki dúzilisine yamasa islew pr...» 275135 wikitext text/x-wiki '''«Qara qutı» testlewi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''black-box testing''), geyde '''specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew''' dep te ataladı<ref>{{cite book|author1=Jerry Gao|author2=H.-S. J. Tsao|author3=Ye Wu|title=Testing and Quality Assurance for Component-based Software|url=https://books.google.com/books?id=VoCX09hOsCoC&pg=PA170|year=2003|publisher=Artech House|isbn=978-1-58053-735-3|pages=170–}}</ref>, — qosımshanıń ishki dúzilisine yamasa islew principine qaramay, onıń funkcionallıǵın tekseretuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Bul test usılı programmalıq támiynattı testlewdiń derlik barlıq dárejesinde qollanıla aladı: modullik, integraciyalıq, sistemalıq hám [[Qabıllaw testlewi|qabıllaw]] testlewinde. Sonday-aq «qara qutı» testlewi penetraciyalıq testlewde de usıl retinde qollanıladı. Onda etikalıq xaker hújim jasalıp atırǵan sistema haqqında hesh qanday maǵlıwmatqa iye bolmay, sırttan buzıp kiriw yamasa kiberurıs hújimin imitaciyalaydı. ==Testlew proceduraları== Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew programmalıq támiynattıń funkcionallıǵın tiyisli talaplarǵa sáykes testlewdi maqset etedi<ref>{{Cite thesis |last=Laycock |first=Gilbert T. |title=The Theory and Practice of Specification Based Software Testing |degree=dissertation |publisher=Department of Computer Science, University of Sheffield |url=http://www.cs.le.ac.uk/people/glaycock/thesis.pdf |year=1993 |access-date=January 2, 2018}}</ref>. Testlewdiń bul dárejesi ádette testlewshige detallı test jaǵdayların beriwdi talap etedi. Sonnan keyin testlewshi berilgen kiris maǵlıwmatı ushın shıǵıs mánisiniń (yamasa minez-qulıqtıń) test jaǵdayında kórsetilgen kútilgen mánis penen birdey «ekenin» yamasa «emes ekenin» ápiwayı túrde tekserip kóre aladı. [[Fayl:Blackbox3D-withGraphs.svg|thumb|upright=1.4|Belgili bir kiris maǵlıwmatı belgili bir shıǵıs maǵlıwmatın payda etetuǵın «qara qutı» modeliniń mısalı]] Qosımshanıń kodı, ishki dúzilisi haqqında arnawlı bilim hám ulıwma programmalastırıw boyınsha bilim talap etilmeydi<ref>{{cite book |author=Milind G. Limaye |title=Software Testing |url=https://books.google.com/books?id=zUm8My7SiakC&pg=PA216 |year=2009 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-013990-9 |pages=216}}</ref>. Testlewshi programmalıq támiynattıń ''neni'' islewi kerek ekenin biledi, biraq onı ''qalay'' isleytuǵının bilmeydi. Mısalı, testlewshi belgili bir kiris maǵlıwmatı anıq, ózgermeytuǵın shıǵıs maǵlıwmatın qaytaratuǵının biledi, biraq programmalıq támiynattıń bul shıǵıs maǵlıwmatın ''qalay'' payda etetuǵının bilmeydi<ref name="REF1">{{cite book|title=Software Testing|last=Patton|first=Ron|publisher=Sams Publishing|year=2005|isbn=978-0672327988|edition=2nd|location=Indianapolis|url-access=registration|url=https://archive.org/details/softwaretesting0000patt}}</ref>. ===Test jaǵdayları=== Test jaǵdayları specifikaciyalar hám [[Programmalıq támiynat talapları|talaplar]] tiykarında, yaǵnıy qosımsha neni islewi kerek ekenine qarap dúziledi. Test jaǵdayları ádette programmalıq támiynattıń sırtqı táriyiplerinen, sonıń ishinde specifikaciyalardan, talaplardan hám joybarlaw parametrlerinen alınadı<ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=Shaoying |last2=Nakajima |first2=Shin |title=Automatic Test Case and Test Oracle Generation Based on Functional Scenarios in Formal Specifications for Conformance Testing |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |date=2022 |volume=48 |issue=2 |pages=691–712 |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9108630/ |access-date=2026-08-10 |doi=10.1109/TSE.2020.2999884 |issn=2326-3881|url-access=subscription }}</ref>. Qollanılatuǵın testler tiykarınan ''funkcional'' sıpatqa iye bolsa da, ''funkcional emes'' testler de qollanılıwı múmkin. Test dizaynerı test obektiniń ishki dúzilisi haqqında hesh qanday bilimsiz durıs hám nadurıs kiris maǵlıwmatların tańlaydı hám durıs shıǵıs maǵlıwmatın anıqlaydı. Bunı kóbinese test orakulınıń yamasa durıs ekeni belgili bolǵan aldınǵı nátiyjeniń járdeminde isleydi. === Test dizaynı usılları === «Qara qutı» testleriniń tipik dizayn usıllarına sheshimler kestesi boyınsha testlew, [[Barlıq juplıqlardı testlew|barlıq juplıqlardı testlew]], ekvivalentlik klaslarına bóliw, shegaralıq mánislerdi analizlew, sebep-aqıbet grafi, qátelerdi boljaw, jaǵdaylar ótiwi boyınsha testlew, qollanıw jaǵdayları boyınsha testlew, paydalanıwshı tariyxları boyınsha testlew, domen analizi hám sintaksislik testlew kiredi<ref>{{Cite book|title=Practical Test Design: Selection of Traditional and Automated Test Design Techniques |first1=István|last1=Forgács|first2=Attila|last2=Kovács |year=2019 |publisher=BCS Learning & Development Limited |isbn=978-1780174723}}</ref><ref name="BlackPragmatic11">{{Cite book |last=Black, R. |url=https://books.google.com/books?id=n-bTHNW97kYC&pg=PA44 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-118-07938-6 |pages=44–6}}</ref>. == Test qamtıwı == '''Test qamtıwı''' — sistema yamasa qosımsha ushın «qara qutı» testlewi arqalı testlenetuǵın [[Programmalıq támiynat talapları|programmalıq támiynat talaplarınıń]] procenti<ref>{{Cite tech report|number=610.12-1990|date=1990|institution=IEEE|title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology}}</ref>. Bul kod qamtıwınan ajıraladı. Kod qamtıwı programmanıń ishki islewin tekseredi hám testler jıynaǵı orınlanǵanda [[Kompyuter programması|programmanıń]] [[Derek kodı|derek kodınıń]] qanshelli dárejede orınlanatuǵının ólsheydi<ref name=":0">{{Cite web |title=Code Coverage vs Test Coverage |url=https://www.browserstack.com/guide/code-coverage-vs-test-coverage |access-date=2024-04-13 |website=BrowserStack |language=en-US}}</ref>. Test qamtıwın ólshew kemshiliklerdi tez anıqlawǵa hám joq etiwge, tolıǵıraq testler jıynaǵın dúziwge hám berilgen talaplarǵa tiyisli bolmaǵan testlerdi alıp taslawǵa múmkinshilik beredi<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Andrades |first=Geosley |date=2023-12-16 |title=Top 8 Test Coverage Techniques in Software Testing |url=https://www.accelq.com/blog/test-coverage-techniques/ |access-date=2024-04-13 |website=ACCELQ Inc |language=en-GB}}</ref>. == Nátiyjeliligi == «Qara qutı» testlewi funkcionallıqtıń durıslıǵına kepillik beriw ushın kerek bolıwı múmkin, biraq ol quramalı yamasa joqarı táwekelli jaǵdaylardan qorǵaw ushın jetkiliksiz<ref>{{Cite journal |last=Bach |first=James |date=June 1999 |title=Risk and Requirements-Based Testing |url=http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |journal=Computer |volume=32 |issue=6 |pages=113–114 |access-date=August 19, 2008 |archive-date=December 29, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229174027/http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |url-status=dead }}</ref>. «Qara qutı» usılınıń artıqmashılıǵı sonda, ol programmalastırıw boyınsha bilimdi talap etpeydi. Baǵdarlamashılarda qanday da bir biyparıqlıqlar bolǵan bolsa da, testlewshide basqa biyparıqlıqlar bolıwı itimal hám ol funkcionallıqtıń basqa tarawlarına itibar beriwi múmkin. Ekinshi tárepten, «qara qutı» testlewin «qaranǵı labirintte fonarsız júrgen sıyaqlı» dep atadı<ref>{{Cite book |last=Savenkov |first=Roman |title=How to Become a Software Tester |publisher=Roman Savenkov Consulting |year=2008 |isbn=978-0-615-23372-7 |page=159}}</ref>. Testlewshiler derek kodın tekserbegenlikten, olar tek bir test jaǵdayı menen tekserile alatuǵın nárseni tekseriw ushın kóp test jaǵdayların jazatuǵın yamasa programmanıń geypara bólimlerin testlenbegen halda qaldıratuǵın jaǵdaylar boladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] qnltqf6ry44yozjc61dl0v23z3lylch 275158 275135 2026-10-18T19:46:17Z Bekan88 11311 275158 wikitext text/x-wiki '''«Qara qutı» testlewi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''black-box testing''), geyde '''specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew''' dep te ataladı<ref>{{cite book|author1=Jerry Gao|author2=H.-S. J. Tsao|author3=Ye Wu|title=Testing and Quality Assurance for Component-based Software|url=https://books.google.com/books?id=VoCX09hOsCoC&pg=PA170|year=2003|publisher=Artech House|isbn=978-1-58053-735-3|pages=170–}}</ref>, — qosımshanıń ishki dúzilisine yamasa islew principine qaramay, onıń funkcionallıǵın tekseretuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Bul test usılı programmalıq támiynattı testlewdiń derlik barlıq dárejesinde qollanıla aladı: modullik, integraciyalıq, sistemalıq hám [[Qabıllaw testlewi|qabıllaw]] testlewinde. Sonday-aq «qara qutı» testlewi penetraciyalıq testlewde de usıl retinde qollanıladı. Onda etikalıq xaker hújim jasalıp atırǵan sistema haqqında hesh qanday maǵlıwmatqa iye bolmay, sırttan buzıp kiriw yamasa kiberurıs hújimin imitaciyalaydı. ==Testlew proceduraları== Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew programmalıq támiynattıń funkcionallıǵın tiyisli talaplarǵa sáykes testlewdi maqset etedi<ref>{{Cite thesis |last=Laycock |first=Gilbert T. |title=The Theory and Practice of Specification Based Software Testing |degree=dissertation |publisher=Department of Computer Science, University of Sheffield |url=http://www.cs.le.ac.uk/people/glaycock/thesis.pdf |year=1993 |access-date=January 2, 2018}}</ref>. Testlewdiń bul dárejesi ádette testlewshige detallı test jaǵdayların beriwdi talap etedi. Sonnan keyin testlewshi berilgen kiris maǵlıwmatı ushın shıǵıs mánisiniń (yamasa minez-qulıqtıń) test jaǵdayında kórsetilgen kútilgen mánis penen birdey «ekenin» yamasa «emes ekenin» ápiwayı túrde tekserip kóre aladı. [[Fayl:Blackbox3D-withGraphs.svg|thumb|upright=1.4|Belgili bir kiris maǵlıwmatı belgili bir shıǵıs maǵlıwmatın payda etetuǵın «qara qutı» modeliniń mısalı]] Qosımshanıń kodı, ishki dúzilisi haqqında arnawlı bilim hám ulıwma programmalastırıw boyınsha bilim talap etilmeydi<ref>{{cite book |author=Milind G. Limaye |title=Software Testing |url=https://books.google.com/books?id=zUm8My7SiakC&pg=PA216 |year=2009 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-013990-9 |pages=216}}</ref>. Testlewshi programmalıq támiynattıń ''neni'' islewi kerek ekenin biledi, biraq onı ''qalay'' isleytuǵının bilmeydi. Mısalı, testlewshi belgili bir kiris maǵlıwmatı anıq, ózgermeytuǵın shıǵıs maǵlıwmatın qaytaratuǵının biledi, biraq programmalıq támiynattıń bul shıǵıs maǵlıwmatın ''qalay'' payda etetuǵının bilmeydi<ref name="REF1">{{cite book|title=Software Testing|last=Patton|first=Ron|publisher=Sams Publishing|year=2005|isbn=978-0672327988|edition=2nd|location=Indianapolis|url-access=registration|url=https://archive.org/details/softwaretesting0000patt}}</ref>. ===Test jaǵdayları=== Test jaǵdayları specifikaciyalar hám [[Programmalıq támiynat talapları|talaplar]] tiykarında, yaǵnıy qosımsha neni islewi kerek ekenine qarap dúziledi. Test jaǵdayları ádette programmalıq támiynattıń sırtqı táriyiplerinen, sonıń ishinde specifikaciyalardan, talaplardan hám joybarlaw parametrlerinen alınadı<ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=Shaoying |last2=Nakajima |first2=Shin |title=Automatic Test Case and Test Oracle Generation Based on Functional Scenarios in Formal Specifications for Conformance Testing |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |date=2022 |volume=48 |issue=2 |pages=691–712 |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9108630/ |access-date=2026-08-10 |doi=10.1109/TSE.2020.2999884 |issn=2326-3881|url-access=subscription }}</ref>. Qollanılatuǵın testler tiykarınan ''funkcional'' sıpatqa iye bolsa da, ''funkcional emes'' testler de qollanılıwı múmkin. Test dizaynerı test obektiniń ishki dúzilisi haqqında hesh qanday bilimsiz durıs hám nadurıs kiris maǵlıwmatların tańlaydı hám durıs shıǵıs maǵlıwmatın anıqlaydı. Bunı kóbinese test orakulınıń yamasa durıs ekeni belgili bolǵan aldınǵı nátiyjeniń járdeminde isleydi. === Test dizaynı usılları === «Qara qutı» testleriniń tipik dizayn usıllarına sheshimler kestesi boyınsha testlew, [[Barlıq juplıqlardı testlew|barlıq juplıqlardı testlew]], ekvivalentlik klaslarına bóliw, shegaralıq mánislerdi analizlew, sebep-aqıbet grafi, qátelerdi boljaw, jaǵdaylar ótiwi boyınsha testlew, qollanıw jaǵdayları boyınsha testlew, paydalanıwshı tariyxları boyınsha testlew, domen analizi hám sintaksislik testlew kiredi<ref>{{Cite book|title=Practical Test Design: Selection of Traditional and Automated Test Design Techniques |first1=István|last1=Forgács|first2=Attila|last2=Kovács |year=2019 |publisher=BCS Learning & Development Limited |isbn=978-1780174723}}</ref><ref name="BlackPragmatic11">{{Cite book |last=Black, R. |url=https://books.google.com/books?id=n-bTHNW97kYC&pg=PA44 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-118-07938-6 |pages=44–6}}</ref>. == Test qamtıwı == '''Test qamtıwı''' — sistema yamasa qosımsha ushın «qara qutı» testlewi arqalı testlenetuǵın [[Programmalıq támiynat talapları|programmalıq támiynat talaplarınıń]] procenti<ref>{{Cite tech report|number=610.12-1990|date=1990|institution=IEEE|title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology}}</ref>. Bul kod qamtıwınan ajıraladı. Kod qamtıwı programmanıń ishki islewin tekseredi hám testler jıynaǵı orınlanǵanda [[Kompyuter programması|programmanıń]] [[Derek kodı|derek kodınıń]] qanshelli dárejede orınlanatuǵının ólsheydi<ref name=":0">{{Cite web |title=Code Coverage vs Test Coverage |url=https://www.browserstack.com/guide/code-coverage-vs-test-coverage |access-date=2024-04-13 |website=BrowserStack |language=en-US}}</ref>. Test qamtıwın ólshew kemshiliklerdi tez anıqlawǵa hám joq etiwge, tolıǵıraq testler jıynaǵın dúziwge hám berilgen talaplarǵa tiyisli bolmaǵan testlerdi alıp taslawǵa múmkinshilik beredi<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Andrades |first=Geosley |date=2023-12-16 |title=Top 8 Test Coverage Techniques in Software Testing |url=https://www.accelq.com/blog/test-coverage-techniques/ |access-date=2024-04-13 |website=ACCELQ Inc |language=en-GB}}</ref>. == Nátiyjeliligi == «Qara qutı» testlewi funkcionallıqtıń durıslıǵına kepillik beriw ushın kerek bolıwı múmkin, biraq ol quramalı yamasa joqarı táwekelli jaǵdaylardan qorǵaw ushın jetkiliksiz<ref>{{Cite journal |last=Bach |first=James |date=June 1999 |title=Risk and Requirements-Based Testing |url=http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |journal=Computer |volume=32 |issue=6 |pages=113–114 |access-date=August 19, 2008 |archive-date=December 29, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229174027/http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |url-status=dead }}</ref>. «Qara qutı» usılınıń artıqmashılıǵı sonda, ol programmalastırıw boyınsha bilimdi talap etpeydi. Baǵdarlamashılarda qanday da bir biyparıqlıqlar bolǵan bolsa da, testlewshide basqa biyparıqlıqlar bolıwı itimal hám ol funkcionallıqtıń basqa tarawlarına itibar beriwi múmkin. Ekinshi tárepten, «qara qutı» testlewin «qaranǵı labirintte fonarsız júrgen sıyaqlı» dep atadı<ref>{{Cite book |last=Savenkov |first=Roman |title=How to Become a Software Tester |publisher=Roman Savenkov Consulting |year=2008 |isbn=978-0-615-23372-7 |page=159}}</ref>. Testlewshiler derek kodın tekserbegenlikten, olar tek bir test jaǵdayı menen tekserile alatuǵın nárseni tekseriw ushın kóp test jaǵdayların jazatuǵın yamasa programmanıń geypara bólimlerin testlenbegen halda qaldıratuǵın jaǵdaylar boladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 2ymfberj032tdpg8ejnvic7e0bgyxss 0 48572 275136 2026-10-18T18:39:43Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Shegaralıq mánislerdi analizlew''' (ingl. ''boundary-value analysis'') — testler diapazondaǵı shegaralıq mánislerdiń wákillerin óz ishine alatuǵınday etip joybarlanatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Bul ideya topologiyadaǵı shegara túsiniginen kelip shıqqan<ref>{{Cite book |last1=Craig |first1=Rick David |url=https://books.google.com/books?id=2_gbZYZcZXgC |title=Systematic Software Testing...» 275136 wikitext text/x-wiki '''Shegaralıq mánislerdi analizlew''' (ingl. ''boundary-value analysis'') — testler diapazondaǵı shegaralıq mánislerdiń wákillerin óz ishine alatuǵınday etip joybarlanatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Bul ideya topologiyadaǵı shegara túsiniginen kelip shıqqan<ref>{{Cite book |last1=Craig |first1=Rick David |url=https://books.google.com/books?id=2_gbZYZcZXgC |title=Systematic Software Testing |last2=Jaskiel |first2=Stefan P. |publisher=Artech House |year=2002 |isbn=9781580537926 |pages=155–156 |access-date=February 25, 2024}}</ref>. Sistemanı testlew ushın test vektorlarınıń jıynaǵı bar dep esaplasaq, sol jıynaqta topologiya anıqlana aladı. Ekvivalentlik klaslarına bóliw teoriyasında anıqlanǵanday, bir ekvivalentlik klasına tiyisli kiris maǵlıwmatları bazanı quraydı. Eger bazalıq jıynaqlar qońsılas bolsa, olardıń arasında shegara boladı. Shegaranıń eki tárepindegi test vektorları shegaralıq mánisler dep ataladı. Ámeliyatta bul test vektorlarınıń tártiplene alıwın hám ayırım parametrlerdiń qanday da bir tártipke (bólekli tártipke yamasa sızıqlı tártipke) boysınıwın talap etedi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] bk9qpgpoxeln6w1a7c5wtuqk5v0zm2d 275161 275136 2026-10-18T19:47:00Z Bekan88 11311 275161 wikitext text/x-wiki '''Shegaralıq mánislerdi analizlew''' (ingl. ''boundary-value analysis'') — testler diapazondaǵı shegaralıq mánislerdiń wákillerin óz ishine alatuǵınday etip joybarlanatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Bul ideya topologiyadaǵı shegara túsiniginen kelip shıqqan<ref>{{Cite book |last1=Craig |first1=Rick David |url=https://books.google.com/books?id=2_gbZYZcZXgC |title=Systematic Software Testing |last2=Jaskiel |first2=Stefan P. |publisher=Artech House |year=2002 |isbn=9781580537926 |pages=155–156 |access-date=February 25, 2024}}</ref>. Sistemanı testlew ushın test vektorlarınıń jıynaǵı bar dep esaplasaq, sol jıynaqta topologiya anıqlana aladı. Ekvivalentlik klaslarına bóliw teoriyasında anıqlanǵanday, bir ekvivalentlik klasına tiyisli kiris maǵlıwmatları bazanı quraydı. Eger bazalıq jıynaqlar qońsılas bolsa, olardıń arasında shegara boladı. Shegaranıń eki tárepindegi test vektorları shegaralıq mánisler dep ataladı. Ámeliyatta bul test vektorlarınıń tártiplene alıwın hám ayırım parametrlerdiń qanday da bir tártipke (bólekli tártipke yamasa sızıqlı tártipke) boysınıwın talap etedi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} ni1gfswk329ic0rwpancrk2kqkuedfy 0 48573 275137 2026-10-18T18:49:40Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Byork–Fisher qátelerdi dúzetiw''' (ingl. ''Burke–Fisher error repair'') — [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıǵa]] qáteler haqqında keri baylanıstı jaqsılaw ushın [[kompyuter]] [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] [[Kompilyator|kompilyatorlarında]] qollanılatuǵın usıl<ref>{{Cite journal |last=Dain |first=J.A. |title=A Practical Minimum Distance Method for Syntax Error Handling |url=https://www.dcs.warwick.ac...» 275137 wikitext text/x-wiki '''Byork–Fisher qátelerdi dúzetiw''' (ingl. ''Burke–Fisher error repair'') — [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıǵa]] qáteler haqqında keri baylanıstı jaqsılaw ushın [[kompyuter]] [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] [[Kompilyator|kompilyatorlarında]] qollanılatuǵın usıl<ref>{{Cite journal |last=Dain |first=J.A. |title=A Practical Minimum Distance Method for Syntax Error Handling |url=https://www.dcs.warwick.ac.uk/report/pdfs/cs-rr-215.pdf |journal= |via=University of Warwick Department of Computer Science}}</ref>. == Tiykar == Kompilyator kompyuter programmasın talqılaw barısında qátege ushıraǵanda, bul kóp qátelerdiń birinshisi bolıwı múmkin. Sonlıqtan kompilyatorǵa bir qáte haqqında xabar berip toqtaǵannan góre, talqılawdı dawam ettirip, tapqan barlıq qátelerin shıǵarıw jaqsıraq<ref>{{Cite journal |last=Alwabel |first=Abdulelah |date=2021-03-04 |title=CoEdit: A novel error correction mechanism in compilers using spelling correction algorithms |journal=Journal of King Saud University - Computer and Information Sciences |volume=34 |issue=10 |pages=8490–8500 |language=en |doi=10.1016/j.jksuci.2021.02.010 |s2cid=233798999 |issn=1319-1578|doi-access=free }}</ref>. Byork–Fisher qátelerdi dúzetiw usılı qáte noqatınan 'k' talqılaw tokenine artqa «qaytıp», sol noqattan qáte anıqlanǵan noqatqa shekemgi barlıq poziciyalarǵa barlıq múmkin bolǵan tokenlerdi qoyıp kóriw arqalı talqılawdı dawam ettiriwge urınadı. Bul procedura qollanıladı, sebebi qáte anıqlanǵan noqat haqıyqıy kiris qátesiniń noqatı bolmawı múmkin. Mısalı, «Look up below» («Tómennen joqarıǵa qara») qatarı «below» sózine jetkende nadurıs dep anıqlanıwı múmkin, biraq haqıyqıy qáte «down» (tómenge) sóziniń ornına «up» (joqarıǵa) sóziniń jazılǵanı bolıwı múmkin<ref>{{Cite book |last=Appel |first=Andrew W. |url=https://books.google.com/books?id=obI0AAAAQBAJ&dq=Burke%E2%80%93Fisher+error+repair&pg=PT74 |title=Modern Compiler Implementation in C |date=2004-07-08 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-26856-2 |language=en}}</ref>. Eger 'k' mánisi '4' dep belgilense hám qáte programmanıń 100-tokeninde anıqlansa, kompilyator programmanıń 96- hám 100-tokenleri aralıǵına barlıq múmkin bolǵan token qatarların qoyıp kóriwge urınadı. Eger ol qátesiz talqılanatuǵın hám dawam etiwge múmkinshilik beretuǵın qanday da bir kombinaciya tapsa, solay etedi hám basqa qáteler haqqında islew barısında xabar beredi. Ádette kompilyator qáteni «dúzetkennen» keyin pútkil kiris tekstin talqılay alsa da, kompilyaciyalanǵan programmanı shıǵarmaydı, sebebi jańa «dúzetilgen» programma baǵdarlamashınıń oylaǵanınday bolmawı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] iyb3pt2pm6d3bb84aczaef7k15f6ygw 275154 275137 2026-10-18T19:44:51Z Bekan88 11311 275154 wikitext text/x-wiki '''Byork–Fisher qátelerdi dúzetiw''' (ingl. ''Burke–Fisher error repair'') — [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıǵa]] qáteler haqqında keri baylanıstı jaqsılaw ushın [[kompyuter]] [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] [[Kompilyator|kompilyatorlarında]] qollanılatuǵın usıl<ref>{{Cite journal |last=Dain |first=J.A. |title=A Practical Minimum Distance Method for Syntax Error Handling |url=https://www.dcs.warwick.ac.uk/report/pdfs/cs-rr-215.pdf |journal= |via=University of Warwick Department of Computer Science}}</ref>. == Tiykar == Kompilyator kompyuter programmasın talqılaw barısında qátege ushıraǵanda, bul kóp qátelerdiń birinshisi bolıwı múmkin. Sonlıqtan kompilyatorǵa bir qáte haqqında xabar berip toqtaǵannan góre, talqılawdı dawam ettirip, tapqan barlıq qátelerin shıǵarıw jaqsıraq<ref>{{Cite journal |last=Alwabel |first=Abdulelah |date=2021-03-04 |title=CoEdit: A novel error correction mechanism in compilers using spelling correction algorithms |journal=Journal of King Saud University - Computer and Information Sciences |volume=34 |issue=10 |pages=8490–8500 |language=en |doi=10.1016/j.jksuci.2021.02.010 |s2cid=233798999 |issn=1319-1578|doi-access=free }}</ref>. Byork–Fisher qátelerdi dúzetiw usılı qáte noqatınan 'k' talqılaw tokenine artqa «qaytıp», sol noqattan qáte anıqlanǵan noqatqa shekemgi barlıq poziciyalarǵa barlıq múmkin bolǵan tokenlerdi qoyıp kóriw arqalı talqılawdı dawam ettiriwge urınadı. Bul procedura qollanıladı, sebebi qáte anıqlanǵan noqat haqıyqıy kiris qátesiniń noqatı bolmawı múmkin. Mısalı, «Look up below» («Tómennen joqarıǵa qara») qatarı «below» sózine jetkende nadurıs dep anıqlanıwı múmkin, biraq haqıyqıy qáte «down» (tómenge) sóziniń ornına «up» (joqarıǵa) sóziniń jazılǵanı bolıwı múmkin<ref>{{Cite book |last=Appel |first=Andrew W. |url=https://books.google.com/books?id=obI0AAAAQBAJ&dq=Burke%E2%80%93Fisher+error+repair&pg=PT74 |title=Modern Compiler Implementation in C |date=2004-07-08 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-26856-2 |language=en}}</ref>. Eger 'k' mánisi '4' dep belgilense hám qáte programmanıń 100-tokeninde anıqlansa, kompilyator programmanıń 96- hám 100-tokenleri aralıǵına barlıq múmkin bolǵan token qatarların qoyıp kóriwge urınadı. Eger ol qátesiz talqılanatuǵın hám dawam etiwge múmkinshilik beretuǵın qanday da bir kombinaciya tapsa, solay etedi hám basqa qáteler haqqında islew barısında xabar beredi. Ádette kompilyator qáteni «dúzetkennen» keyin pútkil kiris tekstin talqılay alsa da, kompilyaciyalanǵan programmanı shıǵarmaydı, sebebi jańa «dúzetilgen» programma baǵdarlamashınıń oylaǵanınday bolmawı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 4baz1h1a9eslr5wwit8la47gmajrims 0 48574 275138 2026-10-18T19:02:44Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Biznes processlerdi validaciyalaw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Business Process Validation'', BPV) — basınan aqırına shekemgi biznes processler jıynaǵınıń kózde tutılǵanday isleytuǵının tekseriw. Eger biznes processin qollap-quwatlaytuǵın bir yamasa bir neshe biznes qosımshasında yamasa sol sistemalardıń integraciyasında yamasa konfiguraciyasında máseleler bolsa, biznestegi irkilislerdiń aqıbetleri awır boladı. Kompaniya buyırtpalard...» 275138 wikitext text/x-wiki '''Biznes processlerdi validaciyalaw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Business Process Validation'', BPV) — basınan aqırına shekemgi biznes processler jıynaǵınıń kózde tutılǵanday isleytuǵının tekseriw. Eger biznes processin qollap-quwatlaytuǵın bir yamasa bir neshe biznes qosımshasında yamasa sol sistemalardıń integraciyasında yamasa konfiguraciyasında máseleler bolsa, biznestegi irkilislerdiń aqıbetleri awır boladı. Kompaniya buyırtpalardı qabıl ete almawı yamasa ónimdi jetkerip bere almawı múmkin. Bul kompaniyanıń tabısına, abıroyına hám klientlerdiń qanaatlanıwına tikkeley tásir etedi. Sonday-aq bul qosımsha qárejetlerge alıp keledi, sebebi óndirislik ortalıqtaǵı kemshiliklerdi dúzetiw olardı erterek anıqlaǵanǵa qaraǵanda anaǵurlım qımbatqa túsedi. Sol sebepli biznes processlerdi validaciyalawdıń tiykarǵı maqseti — jańa korporativ programmalıq támiynat<ref>Enterprise software</ref> óndirislik ortalıqqa engizilgenge shekem kemshiliklerdi erte anıqlaw. Sonda bizneske hesh qanday tásir bolmaydı hám kemshiliklerdi dúzetiw qunı eń tómen dárejede saqlanadı. Biznes processlerdi validaciyalaw (BPV) barısında barlıq biznes qaǵıydalarınıń durıs isleytuǵının hám biznes processinde qollanılatuǵın hárbir korporativ qosımshada<ref>{{cite web|title=What is enterprise application?|date=7 May 2010 |url=http://www.webopedia.com/TERM/E/enterprise_application.html|publisher=Quinstreet Enterprise|accessdate=9 October 2013}}</ref> barlıq tiykarǵı tranzakciyalardıń tiyisli túrde orınlanatuǵının tastıyıqlaw ushın biznes processi wákillik maǵlıwmatlar járdeminde adımba-adım tekseriledi. Kemshilikler anıqlanǵanda, bul máseleler IT xızmetkerleri, biznes-analitikler yamasa programmalıq támiynattı jetkerip beriwshi tárepinen dúzetiliwi ushın jazıp alınadı. Biznes processlerdi validaciyalaw hár túrli waqıt aralıqlarında ótkerile aladı, sonıń ishinde: * ''Proekt tiykarında'' — jańa korporativ programmalıq sistemalar (mısalı, mobil, bultlı yamasa veb-qosımshalar) birinshi ret engizilgende * ''Dáwirli tiykarda'' — korporativ programmalıq támiynat aylıq, sherek sayın yamasa jıllıq turaqlı jańalanǵanda * ''Úziliksiz tiykarda''<ref>{{cite web|title=Lights-out Testing for End-to-end Business Process Validation.|url=http://www.worksoft.com/files/resources/Worksoft-Paper-Lights-Out-Testing-For-Business-Process-Validation.pdf|publisher=Worksoft|accessdate=9 October 2013}}</ref> — kompaniyalar óz processleri menen korporativ sistemalarınıń tayarlıǵın 24/7/365 rejiminde validaciyalawdı qálegende == Biznes processlerdi validaciyalaw usılları == === Qol menen === Biznes processlerdi qol menen validaciyalawda bir yamasa bir neshe adam (ádette funkciyalar aralıq topar) klaviatura yamasa mobil qurılmalar járdeminde biznes processiniń hár túrli adımların tikkeley korporativ programmalıq támiynatta qol menen orınlaydı. Kemshilikler qol menen belgilenedi hám ádette kemshiliklerdi baqlaw sistemasına jazıp alınadı. Qol menen orınlanatuǵın tásildiń bir neshe kemshiligi bar. Birinshiden, barlıq maǵlıwmatlar qol menen kirgizilgenlikten, bul predmetlik taraw ekspertleri hám biznes-analitikler ushın kóp waqıttı aladı. Bular — basqa, qunlıraq jumıslarǵa jumsala alatuǵın qımbat xızmetker resursları. Ekinshiden, qol menen testlew proekt múddetlerin uzartadı. Bul innovaciyalardı engiziwdi ásteletedi hám biznes paydalanıwshılardı qárejetlerdi únemleytuǵın hám tabıs keltiretuǵın jańa texnologiyanı uzaǵıraq kútiwge májbúrleydi. Úshinshiden, qol menen orınlanatuǵın process kóbinese tolıq bolmaydı, sebebi ol kóp waqıttı talap etetuǵın bolǵanlıqtan, IT toparları resurslarınıń sheklengenligi sebepli barlıq biznes processlerdi testley almaydı. Qamtıwdıń bunday jetispewshiligi kompaniyanıń biznes processlerine texnologiyalıq táwekel alıp keledi. Aqırında, eger biznes processlerdi validaciyalawdı IT toparları qol menen ámelge asırsa, biznes talapları hám processleri aldın ala bir mánisli túrde hújjetlestiriliwi kerek, al bul kóp waqıttı talap etetuǵın jumıs. === Avtomatlastırılǵan === Biznes processlerdi avtomatlastırılǵan validaciyalaw biznes processiniń hár túrli adımların tikkeley korporativ programmalıq sistemalarda avtomatlastırılǵan túrde orınlaytuǵın programmalıq támiynatqa súyenedi<ref>{{cite web|last=Hayes|first=Linda|title=The Automated Testing Handbook|url=http://www.softwaretestpro.com/itemassets/4772/automatedtestinghandbook.pdf|publisher=Software Testing Institute|accessdate=9 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120907235351/http://www.softwaretestpro.com/ItemAssets/4772/AutomatedTestingHandbook.pdf|archive-date=2012-09-07|url-status=dead}}</ref>. BPV programmalıq támiynatı validaciyalaw barısında standart biznes processi maǵlıwmatların avtomatikalıq túrde qollanadı hám hárbir tranzakciya menen nátiyjeniń durıslıǵın túsindiredi. Kemshilikler avtomatikalıq túrde belgilenedi hám jazıp alınadı. Biznes processlerdi avtomatlastırılǵan validaciyalaw — sheshiwshi áhmiyetke iye korporativ sistemalar ózgergende de kompaniyanıń biznes processleriniń islewin dawam ettiriwin támiyinlew usılı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Biznes processlerdi basqarıw]] 3b3jf4hhafb13l757gdb1dvnylbgdr0 275153 275138 2026-10-18T19:44:39Z Bekan88 11311 275153 wikitext text/x-wiki '''Biznes processlerdi validaciyalaw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Business Process Validation'', BPV) — basınan aqırına shekemgi biznes processler jıynaǵınıń kózde tutılǵanday isleytuǵının tekseriw. Eger biznes processin qollap-quwatlaytuǵın bir yamasa bir neshe biznes qosımshasında yamasa sol sistemalardıń integraciyasında yamasa konfiguraciyasında máseleler bolsa, biznestegi irkilislerdiń aqıbetleri awır boladı. Kompaniya buyırtpalardı qabıl ete almawı yamasa ónimdi jetkerip bere almawı múmkin. Bul kompaniyanıń tabısına, abıroyına hám klientlerdiń qanaatlanıwına tikkeley tásir etedi. Sonday-aq bul qosımsha qárejetlerge alıp keledi, sebebi óndirislik ortalıqtaǵı kemshiliklerdi dúzetiw olardı erterek anıqlaǵanǵa qaraǵanda anaǵurlım qımbatqa túsedi. Sol sebepli biznes processlerdi validaciyalawdıń tiykarǵı maqseti — jańa korporativ programmalıq támiynat<ref>Enterprise software</ref> óndirislik ortalıqqa engizilgenge shekem kemshiliklerdi erte anıqlaw. Sonda bizneske hesh qanday tásir bolmaydı hám kemshiliklerdi dúzetiw qunı eń tómen dárejede saqlanadı. Biznes processlerdi validaciyalaw (BPV) barısında barlıq biznes qaǵıydalarınıń durıs isleytuǵının hám biznes processinde qollanılatuǵın hárbir korporativ qosımshada<ref>{{cite web|title=What is enterprise application?|date=7 May 2010 |url=http://www.webopedia.com/TERM/E/enterprise_application.html|publisher=Quinstreet Enterprise|accessdate=9 October 2013}}</ref> barlıq tiykarǵı tranzakciyalardıń tiyisli túrde orınlanatuǵının tastıyıqlaw ushın biznes processi wákillik maǵlıwmatlar járdeminde adımba-adım tekseriledi. Kemshilikler anıqlanǵanda, bul máseleler IT xızmetkerleri, biznes-analitikler yamasa programmalıq támiynattı jetkerip beriwshi tárepinen dúzetiliwi ushın jazıp alınadı. Biznes processlerdi validaciyalaw hár túrli waqıt aralıqlarında ótkerile aladı, sonıń ishinde: * ''Proekt tiykarında'' — jańa korporativ programmalıq sistemalar (mısalı, mobil, bultlı yamasa veb-qosımshalar) birinshi ret engizilgende * ''Dáwirli tiykarda'' — korporativ programmalıq támiynat aylıq, sherek sayın yamasa jıllıq turaqlı jańalanǵanda * ''Úziliksiz tiykarda''<ref>{{cite web|title=Lights-out Testing for End-to-end Business Process Validation.|url=http://www.worksoft.com/files/resources/Worksoft-Paper-Lights-Out-Testing-For-Business-Process-Validation.pdf|publisher=Worksoft|accessdate=9 October 2013}}</ref> — kompaniyalar óz processleri menen korporativ sistemalarınıń tayarlıǵın 24/7/365 rejiminde validaciyalawdı qálegende == Biznes processlerdi validaciyalaw usılları == === Qol menen === Biznes processlerdi qol menen validaciyalawda bir yamasa bir neshe adam (ádette funkciyalar aralıq topar) klaviatura yamasa mobil qurılmalar járdeminde biznes processiniń hár túrli adımların tikkeley korporativ programmalıq támiynatta qol menen orınlaydı. Kemshilikler qol menen belgilenedi hám ádette kemshiliklerdi baqlaw sistemasına jazıp alınadı. Qol menen orınlanatuǵın tásildiń bir neshe kemshiligi bar. Birinshiden, barlıq maǵlıwmatlar qol menen kirgizilgenlikten, bul predmetlik taraw ekspertleri hám biznes-analitikler ushın kóp waqıttı aladı. Bular — basqa, qunlıraq jumıslarǵa jumsala alatuǵın qımbat xızmetker resursları. Ekinshiden, qol menen testlew proekt múddetlerin uzartadı. Bul innovaciyalardı engiziwdi ásteletedi hám biznes paydalanıwshılardı qárejetlerdi únemleytuǵın hám tabıs keltiretuǵın jańa texnologiyanı uzaǵıraq kútiwge májbúrleydi. Úshinshiden, qol menen orınlanatuǵın process kóbinese tolıq bolmaydı, sebebi ol kóp waqıttı talap etetuǵın bolǵanlıqtan, IT toparları resurslarınıń sheklengenligi sebepli barlıq biznes processlerdi testley almaydı. Qamtıwdıń bunday jetispewshiligi kompaniyanıń biznes processlerine texnologiyalıq táwekel alıp keledi. Aqırında, eger biznes processlerdi validaciyalawdı IT toparları qol menen ámelge asırsa, biznes talapları hám processleri aldın ala bir mánisli túrde hújjetlestiriliwi kerek, al bul kóp waqıttı talap etetuǵın jumıs. === Avtomatlastırılǵan === Biznes processlerdi avtomatlastırılǵan validaciyalaw biznes processiniń hár túrli adımların tikkeley korporativ programmalıq sistemalarda avtomatlastırılǵan túrde orınlaytuǵın programmalıq támiynatqa súyenedi<ref>{{cite web|last=Hayes|first=Linda|title=The Automated Testing Handbook|url=http://www.softwaretestpro.com/itemassets/4772/automatedtestinghandbook.pdf|publisher=Software Testing Institute|accessdate=9 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120907235351/http://www.softwaretestpro.com/ItemAssets/4772/AutomatedTestingHandbook.pdf|archive-date=2012-09-07|url-status=dead}}</ref>. BPV programmalıq támiynatı validaciyalaw barısında standart biznes processi maǵlıwmatların avtomatikalıq túrde qollanadı hám hárbir tranzakciya menen nátiyjeniń durıslıǵın túsindiredi. Kemshilikler avtomatikalıq túrde belgilenedi hám jazıp alınadı. Biznes processlerdi avtomatlastırılǵan validaciyalaw — sheshiwshi áhmiyetke iye korporativ sistemalar ózgergende de kompaniyanıń biznes processleriniń islewin dawam ettiriwin támiyinlew usılı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Biznes processlerdi basqarıw]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 2a85960vg9eshw7uw9eg89a64jy09cl 275180 275153 2026-10-18T23:35:20Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 275180 wikitext text/x-wiki '''Biznes processlerdi validaciyalaw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Business Process Validation'', BPV) — basınan aqırına shekemgi biznes processler jıynaǵınıń kózde tutılǵanday isleytuǵının tekseriw. Eger biznes processin qollap-quwatlaytuǵın bir yamasa bir neshe biznes qosımshasında yamasa sol sistemalardıń integraciyasında yamasa konfiguraciyasında máseleler bolsa, biznestegi irkilislerdiń aqıbetleri awır boladı. Kompaniya buyırtpalardı qabıl ete almawı yamasa ónimdi jetkerip bere almawı múmkin. Bul kompaniyanıń tabısına, abıroyına hám klientlerdiń qanaatlanıwına tikkeley tásir etedi. Sonday-aq bul qosımsha qárejetlerge alıp keledi, sebebi óndirislik ortalıqtaǵı kemshiliklerdi dúzetiw olardı erterek anıqlaǵanǵa qaraǵanda anaǵurlım qımbatqa túsedi. Sol sebepli biznes processlerdi validaciyalawdıń tiykarǵı maqseti — jańa korporativ programmalıq támiynat<ref>Enterprise software</ref> óndirislik ortalıqqa engizilgenge shekem kemshiliklerdi erte anıqlaw. Sonda bizneske hesh qanday tásir bolmaydı hám kemshiliklerdi dúzetiw qunı eń tómen dárejede saqlanadı. Biznes processlerdi validaciyalaw (BPV) barısında barlıq biznes qaǵıydalarınıń durıs isleytuǵının hám biznes processinde qollanılatuǵın hárbir korporativ qosımshada<ref>{{cite web|title=What is enterprise application?|date=7 May 2010|url=http://www.webopedia.com/TERM/E/enterprise_application.html|publisher=Quinstreet Enterprise|accessdate=9 October 2013|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130620193147/http://www.webopedia.com/TERM/E/enterprise_application.html|arxivsáne=20 June 2013}}</ref> barlıq tiykarǵı tranzakciyalardıń tiyisli túrde orınlanatuǵının tastıyıqlaw ushın biznes processi wákillik maǵlıwmatlar járdeminde adımba-adım tekseriledi. Kemshilikler anıqlanǵanda, bul máseleler IT xızmetkerleri, biznes-analitikler yamasa programmalıq támiynattı jetkerip beriwshi tárepinen dúzetiliwi ushın jazıp alınadı. Biznes processlerdi validaciyalaw hár túrli waqıt aralıqlarında ótkerile aladı, sonıń ishinde: * ''Proekt tiykarında'' — jańa korporativ programmalıq sistemalar (mısalı, mobil, bultlı yamasa veb-qosımshalar) birinshi ret engizilgende * ''Dáwirli tiykarda'' — korporativ programmalıq támiynat aylıq, sherek sayın yamasa jıllıq turaqlı jańalanǵanda * ''Úziliksiz tiykarda''<ref>{{cite web|title=Lights-out Testing for End-to-end Business Process Validation.|url=http://www.worksoft.com/files/resources/Worksoft-Paper-Lights-Out-Testing-For-Business-Process-Validation.pdf|publisher=Worksoft|accessdate=9 October 2013|arxivurl=https://web.archive.org/web/20131016122637/http://www.worksoft.com/files/resources/Worksoft-Paper-Lights-Out-Testing-For-Business-Process-Validation.pdf|arxivsáne=16 October 2013}}</ref> — kompaniyalar óz processleri menen korporativ sistemalarınıń tayarlıǵın 24/7/365 rejiminde validaciyalawdı qálegende == Biznes processlerdi validaciyalaw usılları == === Qol menen === Biznes processlerdi qol menen validaciyalawda bir yamasa bir neshe adam (ádette funkciyalar aralıq topar) klaviatura yamasa mobil qurılmalar járdeminde biznes processiniń hár túrli adımların tikkeley korporativ programmalıq támiynatta qol menen orınlaydı. Kemshilikler qol menen belgilenedi hám ádette kemshiliklerdi baqlaw sistemasına jazıp alınadı. Qol menen orınlanatuǵın tásildiń bir neshe kemshiligi bar. Birinshiden, barlıq maǵlıwmatlar qol menen kirgizilgenlikten, bul predmetlik taraw ekspertleri hám biznes-analitikler ushın kóp waqıttı aladı. Bular — basqa, qunlıraq jumıslarǵa jumsala alatuǵın qımbat xızmetker resursları. Ekinshiden, qol menen testlew proekt múddetlerin uzartadı. Bul innovaciyalardı engiziwdi ásteletedi hám biznes paydalanıwshılardı qárejetlerdi únemleytuǵın hám tabıs keltiretuǵın jańa texnologiyanı uzaǵıraq kútiwge májbúrleydi. Úshinshiden, qol menen orınlanatuǵın process kóbinese tolıq bolmaydı, sebebi ol kóp waqıttı talap etetuǵın bolǵanlıqtan, IT toparları resurslarınıń sheklengenligi sebepli barlıq biznes processlerdi testley almaydı. Qamtıwdıń bunday jetispewshiligi kompaniyanıń biznes processlerine texnologiyalıq táwekel alıp keledi. Aqırında, eger biznes processlerdi validaciyalawdı IT toparları qol menen ámelge asırsa, biznes talapları hám processleri aldın ala bir mánisli túrde hújjetlestiriliwi kerek, al bul kóp waqıttı talap etetuǵın jumıs. === Avtomatlastırılǵan === Biznes processlerdi avtomatlastırılǵan validaciyalaw biznes processiniń hár túrli adımların tikkeley korporativ programmalıq sistemalarda avtomatlastırılǵan túrde orınlaytuǵın programmalıq támiynatqa súyenedi<ref>{{cite web|last=Hayes|first=Linda|title=The Automated Testing Handbook|url=http://www.softwaretestpro.com/itemassets/4772/automatedtestinghandbook.pdf|publisher=Software Testing Institute|accessdate=9 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120907235351/http://www.softwaretestpro.com/ItemAssets/4772/AutomatedTestingHandbook.pdf|archive-date=2012-09-07|url-status=dead}}</ref>. BPV programmalıq támiynatı validaciyalaw barısında standart biznes processi maǵlıwmatların avtomatikalıq túrde qollanadı hám hárbir tranzakciya menen nátiyjeniń durıslıǵın túsindiredi. Kemshilikler avtomatikalıq túrde belgilenedi hám jazıp alınadı. Biznes processlerdi avtomatlastırılǵan validaciyalaw — sheshiwshi áhmiyetke iye korporativ sistemalar ózgergende de kompaniyanıń biznes processleriniń islewin dawam ettiriwin támiyinlew usılı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Biznes processlerdi basqarıw]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} mpp7evy1pimgaucmjqtspw460nuheps 0 48575 275139 2026-10-18T19:14:58Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «[[Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniringte]] '''test jaǵdayı''' — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] belgili bir maqsetine, mısalı, programmanıń belgili bir jolın tekseriwge yamasa belgili bir talapqa sáykesligin tekseriwge erisiw ushın orınlanatuǵın bir testti anıqlaytuǵın kiris maǵlıwmatlarınıń, orınlaw shártleriniń, testlew procedurasınıń hám kútilgen nátiyjelerdiń specifikaciy...» 275139 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniringte]] '''test jaǵdayı''' — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] belgili bir maqsetine, mısalı, programmanıń belgili bir jolın tekseriwge yamasa belgili bir talapqa sáykesligin tekseriwge erisiw ushın orınlanatuǵın bir testti anıqlaytuǵın kiris maǵlıwmatlarınıń, orınlaw shártleriniń, testlew procedurasınıń hám kútilgen nátiyjelerdiń specifikaciyası<ref>{{Cite book|date=2010-12-01|publisher= Iso/Iec/IEEE 24765:2010(E)|pages=1–418|doi=10.1109/IEEESTD.2010.5733835|isbn=978-0-7381-6205-8 |title=Systems and software engineering -- Vocabulary }}</ref>. Test jaǵdayları tosınnan emes, metodlıq testlewdiń tiykarın quraydı. Testlenip atırǵan programmalıq támiynattı kerekli dárejede qamtıw ushın test jaǵdaylarınıń jıynaǵı dúziledi. Formal anıqlanǵan test jaǵdayları birdey testlerdi programmalıq támiynattıń izbe-iz versiyalarında qayta-qayta orınlawǵa múmkinshilik beredi. Bul nátiyjeli hám turaqlı regressiyalıq testlewdi támiyinleydi<ref>{{Cite journal|last=Kaner|first=Cem|date=May 2003|title=What Is a Good Test Case?|url=http://www.kaner.com/pdfs/GoodTest.pdf|journal=STAR East|pages=2}}</ref>. == Formal test jaǵdayları == Qosımshanıń barlıq talapları orınlanǵanın tolıq testlew ushın hárbir talapqa keminde eki test jaǵdayı bolıwı kerek: bir unamlı test hám bir unamsız test<ref>{{Cite web|url=https://www.stickyminds.com/article/writing-test-rules-verify-stakeholder-requirements|title=Writing Test Rules to Verify Stakeholder Requirements|website=StickyMinds}}</ref>. Eger talaptıń kishi talapları bolsa, hárbir kishi talaptıń keminde eki test jaǵdayı bolıwı kerek. Talap penen test arasındaǵı baylanıs kóbinese izin baqlaw matricası járdeminde baqlanadı. Jazılǵan test jaǵdaylarında testlenetuǵın funkcionallıqtıń táriyipi hám testtiń ótkerile alıwın támiyinlew ushın kerekli tayarlıq kórsetiliwi kerek. Formal jazılǵan test jaǵdayı belgili kiris maǵlıwmatı hám test orınlanıwdan aldın anıqlanatuǵın kútilgen shıǵıs maǵlıwmatı menen sıpatlanadı<ref>{{cite book |last=Beizer |first=Boris |date=May 22, 1995 |title=Black Box Testing |url=https://archive.org/details/blackboxtestingt00beiz_0 |url-access=registration |location=New York |publisher=Wiley |page=[https://archive.org/details/blackboxtestingt00beiz_0/page/3 3] |isbn= 9780471120940}}</ref>. Málim kiris maǵlıwmatı aldınǵı shártti, al kútilgen shıǵıs maǵlıwmatı keyingi shártti tekseriwi kerek. == Formal emes test jaǵdayları == Formal talapları joq qosımshalar yamasa sistemalar ushın test jaǵdayları usınday klastaǵı programmalardıń qabıl etilgen ádettegi islewine tiykarlanıp jazıladı. Testlewdiń geypara mekteplerinde test jaǵdayları pútkilley jazılmaydı, al iskerlik hám nátiyjeler testler orınlanǵannan keyin esabat túrinde beriledi. Scenariy boyınsha testlewde testlewshige quramalı máseleni yamasa sistemanı oylap shıǵıwǵa járdem beriw ushın gipotetikalıq tariyxlar qollanıladı. Bul scenariyler ádette detallı jazılmaydı. Olar test ortalıǵınıń diagramması sıyaqlı ápiwayı bola aladı yamasa proza túrinde jazılǵan táriyip bola aladı. Ideal scenariy testi — motivaciya beretuǵın, isenimli, quramalı hám bahalawǵa ańsat tariyx. Olar ádette test jaǵdaylarınan ajıraladı: test jaǵdayları bir adımnan turadı, al scenariyler bir neshe tiykarǵı adımdı qamtıydı<ref name="Kaner-Intro">{{cite web | title = An Introduction to Scenario Testing | url = http://www.kaner.com/pdfs/ScenarioIntroVer4.pdf | access-date = 2009-05-07 | publisher = Cem Kaner }}</ref><ref name="Crispin-Agile">{{cite book |last= Crispin |first= Lisa |author2=Gregory, Janet |title= Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams |url= https://archive.org/details/agiletestingprac00cris |url-access= limited |publisher= Addison-Wesley |year= 2009 |isbn= 978-81-317-3068-3 |pages=[https://archive.org/details/agiletestingprac00cris/page/n231 192]–5}}</ref>. == Jazılǵan test jaǵdayınıń tipik formatı == Test jaǵdayı ádette qosımshanıń durıs minez-qulqın/funkcionallıǵın hám múmkinshiliklerin testlew ushın bir adımnan yamasa adımlar izbe-izliginen turadı. Ádette kútilgen nátiyje kórsetiledi. Qosılıwı múmkin bolǵan qosımsha maǵlıwmatlar<ref name="Liu">{{cite book |last=Liu |first=Juan |title=2014 International Conference on Computational Science and Computational Intelligence |chapter=Equilibrium of Decision-Making Process in Financial Market |year=2014 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xK0tAwAAQBAJ&pg=PA116 |pages=113–121 |access-date=2019-10-22|isbn=9781605951676 |doi=10.1109/CSCI.2014.104 |s2cid=15204091 }}</ref>: *'''Test jaǵdayınıń identifikatorı''' – test jaǵdayınıń unikal identifikatorı. *'''Táriyip/qısqasha mazmunı''' – test jaǵdayınıń maqseti. *'''Test adımları''' – orınlanatuǵın anıq adımlar. *'''Kútilgen nátiyje''' – kútilgen nátiyje hám onıń orınlanǵanın qalay anıqlaw kerekligi. *'''Haqıyqıy nátiyje''' *'''Aldın ala shártler''' – test orınlanıwdan aldın bolıwı kerek bolǵan shártler yamasa kerekli tayarlıq. *'''Test kategoriyası''' *'''Avtor''' – testlewshiniń atı. *'''Avtomatlastırıw''' – bul test jaǵdayınıń avtomatlastırılǵan-avtomatlastırılmaǵanı hám, eger avtomatlastırılǵan bolsa, qalay avtomatlastırılǵanı. *'''Ótti/ótpedi''' *'''Eskertpeler''' Úlkenirek test jaǵdaylarında aldın ala jaǵdaylar yamasa adımlar hám táriyipler de bolıwı múmkin<ref name="Liu" />. Jazılǵan test jaǵdayında haqıyqıy nátiyje ushın da orın bolıwı kerek. Bul adımlar tekst redaktorı hújjetinde, elektron kestede, maǵlıwmatlar bazasında yamasa basqa ulıwma repozitoriyde saqlana aladı. Maǵlıwmatlar bazası sistemasında siz aldınǵı test nátiyjelerin, bul nátiyjelerdi kim alǵanın hám olardı alıw ushın qollanılǵan sistema konfiguraciyasın da kóre alıwıńız múmkin. Bul aldınǵı nátiyjeler ádette bólek kestede saqlanadı. Testler jıynaqlarında kóbinese tómendegiler de boladı<ref name="tcs">{{cite book |last1=Kaner |first1=Cem |last2=Falk |first2=Jack |last3=Nguyen |first3=Hung Q. |year=1993 |title=Testing Computer Software |url=https://archive.org/details/testingcomputers00kanerich |url-access=registration |edition=2nd |location=Boston |publisher=Thomson Computer Press |page=[https://archive.org/details/testingcomputers00kanerich/page/123 123–4] |isbn=1-85032-847-1}}</ref>: * Testtiń qısqasha juwmaǵı * Konfiguraciya Testlenetuǵın funkcionallıqtıń táriyipinen hám testtiń ótkerile alıwın támiyinlew ushın kerekli tayarlıqtan basqa, test jaǵdayındaǵı eń kóp waqıt talap etetuǵın bólim — testlerdi dúziw hám sistema ózgergende olardı ózgertiw. Ayrıqsha jaǵdaylarda testti orınlaw, nátiyjelerdi alıw, al keyin ekspertler toparınıń bul nátiyjelerdi ótti dep esaplawǵa bola ma, joq pa, sonı bahalawı zárúr bolıwı múmkin. Bul kóbinese jańa ónimlerdiń ónimlilik kórsetkishlerin anıqlawda júz beredi. Birinshi test keyingi testler hám ónimdi shıǵarıw ciklleri ushın bazalıq kórsetkish retinde qabıl etiledi. Jazılǵan test jaǵdayınıń bir variantın qollanatuǵın [[Qabıllaw testlewi|qabıllaw testlerin]] ádette islep shıǵılǵan sistemanıń belgilengen talaplarǵa yamasa shártnamaǵa sáykes keletuǵınına kóz jetkeriw ushın sistemanıń sońǵı paydalanıwshıları yamasa klientleriniń toparı ótkeredi<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Hambling |first2=Pauline |last2=van Goethem |title= User Acceptance Testing: A Step-by-step Guide |year= 2013|publisher= BCS Learning & Development Limited|isbn= 9781780171678}}</ref><ref>{{cite book| last=Black | first=Rex | date=August 2009 | title= Managing the Testing Process: Practical Tools and Techniques for Managing Hardware and Software Testing | url=https://archive.org/details/managingtestingp00rexb | url-access=registration | publisher=Hoboken, NJ: Wiley | isbn=978-0-470-40415-7}}</ref>. Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testleri «baxıtlı jol» (happy path) yamasa unamlı test jaǵdaylarınıń qosılıwı hám unamsız test jaǵdaylarınıń derlik tolıq shıǵarıp taslanıwı menen ajıraladı<ref>{{cite book|last= Cimperman|first= Rob|title= UAT Defined: A Guide to Practical User Acceptance Testing|year= 2006|publisher= Pearson Education|isbn= 9780132702621|pages=Chapter 2}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] sc2nf1z5f0oxif5vbk7jytlzh5zwbr6 275163 275139 2026-10-18T19:47:34Z Bekan88 11311 275163 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniringte]] '''test jaǵdayı''' — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] belgili bir maqsetine, mısalı, programmanıń belgili bir jolın tekseriwge yamasa belgili bir talapqa sáykesligin tekseriwge erisiw ushın orınlanatuǵın bir testti anıqlaytuǵın kiris maǵlıwmatlarınıń, orınlaw shártleriniń, testlew procedurasınıń hám kútilgen nátiyjelerdiń specifikaciyası<ref>{{Cite book|date=2010-12-01|publisher= Iso/Iec/IEEE 24765:2010(E)|pages=1–418|doi=10.1109/IEEESTD.2010.5733835|isbn=978-0-7381-6205-8 |title=Systems and software engineering -- Vocabulary }}</ref>. Test jaǵdayları tosınnan emes, metodlıq testlewdiń tiykarın quraydı. Testlenip atırǵan programmalıq támiynattı kerekli dárejede qamtıw ushın test jaǵdaylarınıń jıynaǵı dúziledi. Formal anıqlanǵan test jaǵdayları birdey testlerdi programmalıq támiynattıń izbe-iz versiyalarında qayta-qayta orınlawǵa múmkinshilik beredi. Bul nátiyjeli hám turaqlı regressiyalıq testlewdi támiyinleydi<ref>{{Cite journal|last=Kaner|first=Cem|date=May 2003|title=What Is a Good Test Case?|url=http://www.kaner.com/pdfs/GoodTest.pdf|journal=STAR East|pages=2}}</ref>. == Formal test jaǵdayları == Qosımshanıń barlıq talapları orınlanǵanın tolıq testlew ushın hárbir talapqa keminde eki test jaǵdayı bolıwı kerek: bir unamlı test hám bir unamsız test<ref>{{Cite web|url=https://www.stickyminds.com/article/writing-test-rules-verify-stakeholder-requirements|title=Writing Test Rules to Verify Stakeholder Requirements|website=StickyMinds}}</ref>. Eger talaptıń kishi talapları bolsa, hárbir kishi talaptıń keminde eki test jaǵdayı bolıwı kerek. Talap penen test arasındaǵı baylanıs kóbinese izin baqlaw matricası járdeminde baqlanadı. Jazılǵan test jaǵdaylarında testlenetuǵın funkcionallıqtıń táriyipi hám testtiń ótkerile alıwın támiyinlew ushın kerekli tayarlıq kórsetiliwi kerek. Formal jazılǵan test jaǵdayı belgili kiris maǵlıwmatı hám test orınlanıwdan aldın anıqlanatuǵın kútilgen shıǵıs maǵlıwmatı menen sıpatlanadı<ref>{{cite book |last=Beizer |first=Boris |date=May 22, 1995 |title=Black Box Testing |url=https://archive.org/details/blackboxtestingt00beiz_0 |url-access=registration |location=New York |publisher=Wiley |page=[https://archive.org/details/blackboxtestingt00beiz_0/page/3 3] |isbn= 9780471120940}}</ref>. Málim kiris maǵlıwmatı aldınǵı shártti, al kútilgen shıǵıs maǵlıwmatı keyingi shártti tekseriwi kerek. == Formal emes test jaǵdayları == Formal talapları joq qosımshalar yamasa sistemalar ushın test jaǵdayları usınday klastaǵı programmalardıń qabıl etilgen ádettegi islewine tiykarlanıp jazıladı. Testlewdiń geypara mekteplerinde test jaǵdayları pútkilley jazılmaydı, al iskerlik hám nátiyjeler testler orınlanǵannan keyin esabat túrinde beriledi. Scenariy boyınsha testlewde testlewshige quramalı máseleni yamasa sistemanı oylap shıǵıwǵa járdem beriw ushın gipotetikalıq tariyxlar qollanıladı. Bul scenariyler ádette detallı jazılmaydı. Olar test ortalıǵınıń diagramması sıyaqlı ápiwayı bola aladı yamasa proza túrinde jazılǵan táriyip bola aladı. Ideal scenariy testi — motivaciya beretuǵın, isenimli, quramalı hám bahalawǵa ańsat tariyx. Olar ádette test jaǵdaylarınan ajıraladı: test jaǵdayları bir adımnan turadı, al scenariyler bir neshe tiykarǵı adımdı qamtıydı<ref name="Kaner-Intro">{{cite web | title = An Introduction to Scenario Testing | url = http://www.kaner.com/pdfs/ScenarioIntroVer4.pdf | access-date = 2009-05-07 | publisher = Cem Kaner }}</ref><ref name="Crispin-Agile">{{cite book |last= Crispin |first= Lisa |author2=Gregory, Janet |title= Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams |url= https://archive.org/details/agiletestingprac00cris |url-access= limited |publisher= Addison-Wesley |year= 2009 |isbn= 978-81-317-3068-3 |pages=[https://archive.org/details/agiletestingprac00cris/page/n231 192]–5}}</ref>. == Jazılǵan test jaǵdayınıń tipik formatı == Test jaǵdayı ádette qosımshanıń durıs minez-qulqın/funkcionallıǵın hám múmkinshiliklerin testlew ushın bir adımnan yamasa adımlar izbe-izliginen turadı. Ádette kútilgen nátiyje kórsetiledi. Qosılıwı múmkin bolǵan qosımsha maǵlıwmatlar<ref name="Liu">{{cite book |last=Liu |first=Juan |title=2014 International Conference on Computational Science and Computational Intelligence |chapter=Equilibrium of Decision-Making Process in Financial Market |year=2014 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xK0tAwAAQBAJ&pg=PA116 |pages=113–121 |access-date=2019-10-22|isbn=9781605951676 |doi=10.1109/CSCI.2014.104 |s2cid=15204091 }}</ref>: *'''Test jaǵdayınıń identifikatorı''' – test jaǵdayınıń unikal identifikatorı. *'''Táriyip/qısqasha mazmunı''' – test jaǵdayınıń maqseti. *'''Test adımları''' – orınlanatuǵın anıq adımlar. *'''Kútilgen nátiyje''' – kútilgen nátiyje hám onıń orınlanǵanın qalay anıqlaw kerekligi. *'''Haqıyqıy nátiyje''' *'''Aldın ala shártler''' – test orınlanıwdan aldın bolıwı kerek bolǵan shártler yamasa kerekli tayarlıq. *'''Test kategoriyası''' *'''Avtor''' – testlewshiniń atı. *'''Avtomatlastırıw''' – bul test jaǵdayınıń avtomatlastırılǵan-avtomatlastırılmaǵanı hám, eger avtomatlastırılǵan bolsa, qalay avtomatlastırılǵanı. *'''Ótti/ótpedi''' *'''Eskertpeler''' Úlkenirek test jaǵdaylarında aldın ala jaǵdaylar yamasa adımlar hám táriyipler de bolıwı múmkin<ref name="Liu" />. Jazılǵan test jaǵdayında haqıyqıy nátiyje ushın da orın bolıwı kerek. Bul adımlar tekst redaktorı hújjetinde, elektron kestede, maǵlıwmatlar bazasında yamasa basqa ulıwma repozitoriyde saqlana aladı. Maǵlıwmatlar bazası sistemasında siz aldınǵı test nátiyjelerin, bul nátiyjelerdi kim alǵanın hám olardı alıw ushın qollanılǵan sistema konfiguraciyasın da kóre alıwıńız múmkin. Bul aldınǵı nátiyjeler ádette bólek kestede saqlanadı. Testler jıynaqlarında kóbinese tómendegiler de boladı<ref name="tcs">{{cite book |last1=Kaner |first1=Cem |last2=Falk |first2=Jack |last3=Nguyen |first3=Hung Q. |year=1993 |title=Testing Computer Software |url=https://archive.org/details/testingcomputers00kanerich |url-access=registration |edition=2nd |location=Boston |publisher=Thomson Computer Press |page=[https://archive.org/details/testingcomputers00kanerich/page/123 123–4] |isbn=1-85032-847-1}}</ref>: * Testtiń qısqasha juwmaǵı * Konfiguraciya Testlenetuǵın funkcionallıqtıń táriyipinen hám testtiń ótkerile alıwın támiyinlew ushın kerekli tayarlıqtan basqa, test jaǵdayındaǵı eń kóp waqıt talap etetuǵın bólim — testlerdi dúziw hám sistema ózgergende olardı ózgertiw. Ayrıqsha jaǵdaylarda testti orınlaw, nátiyjelerdi alıw, al keyin ekspertler toparınıń bul nátiyjelerdi ótti dep esaplawǵa bola ma, joq pa, sonı bahalawı zárúr bolıwı múmkin. Bul kóbinese jańa ónimlerdiń ónimlilik kórsetkishlerin anıqlawda júz beredi. Birinshi test keyingi testler hám ónimdi shıǵarıw ciklleri ushın bazalıq kórsetkish retinde qabıl etiledi. Jazılǵan test jaǵdayınıń bir variantın qollanatuǵın [[Qabıllaw testlewi|qabıllaw testlerin]] ádette islep shıǵılǵan sistemanıń belgilengen talaplarǵa yamasa shártnamaǵa sáykes keletuǵınına kóz jetkeriw ushın sistemanıń sońǵı paydalanıwshıları yamasa klientleriniń toparı ótkeredi<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Hambling |first2=Pauline |last2=van Goethem |title= User Acceptance Testing: A Step-by-step Guide |year= 2013|publisher= BCS Learning & Development Limited|isbn= 9781780171678}}</ref><ref>{{cite book| last=Black | first=Rex | date=August 2009 | title= Managing the Testing Process: Practical Tools and Techniques for Managing Hardware and Software Testing | url=https://archive.org/details/managingtestingp00rexb | url-access=registration | publisher=Hoboken, NJ: Wiley | isbn=978-0-470-40415-7}}</ref>. Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testleri «baxıtlı jol» (happy path) yamasa unamlı test jaǵdaylarınıń qosılıwı hám unamsız test jaǵdaylarınıń derlik tolıq shıǵarıp taslanıwı menen ajıraladı<ref>{{cite book|last= Cimperman|first= Rob|title= UAT Defined: A Guide to Practical User Acceptance Testing|year= 2006|publisher= Pearson Education|isbn= 9780132702621|pages=Chapter 2}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} tfx9dak9575rxuemgna7viqn1ze8j2b 10 48576 275141 2026-10-18T19:30:50Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «{{Navbox | name = Software testing | title = [[Software testing]] | bodyclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Test levels | list1 = * [[Acceptance testing]] * [[System integration testing]] * [[System testing]] * [[Integration testing]] * [[Unit testing]] | group2 = Test types,<br/>techniques,<br/>[[Software testing tactics|tactics]] | list2 = {{Navbox|child | group1 = | list1 = * [[A/B testing]] * [[Benchmark (computing)|Benchmark]] * Compatibili...» 275141 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Software testing | title = [[Software testing]] | bodyclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Test levels | list1 = * [[Acceptance testing]] * [[System integration testing]] * [[System testing]] * [[Integration testing]] * [[Unit testing]] | group2 = Test types,<br/>techniques,<br/>[[Software testing tactics|tactics]] | list2 = {{Navbox|child | group1 = | list1 = * [[A/B testing]] * [[Benchmark (computing)|Benchmark]] * [[Compatibility testing]] * [[Concolic testing]] * [[Concurrent testing]] * [[Conformance testing]] * [[Continuous testing]] * [[Destructive testing]] * [[Development testing]] * [[Differential testing]] * [[Dynamic program analysis]] * [[Installation testing]] * [[Negative testing]] * [[Random testing]] * [[Regression testing]] * [[Security testing]] * [[Smoke testing (software)]] * [[Software performance testing]] * [[Stress testing (software)|Stress testing]] * [[Symbolic execution]] * [[Test automation]] * [[Usability testing]] | group2 = [x]-box<br/>style | list2 = * [[Black-box testing]] ** [[All-pairs testing]] ** [[Exploratory testing]] ** [[Fuzz testing]] ** [[Model-based testing]] ** [[Scenario testing]] * [[Grey-box testing]] * [[White-box testing]] ** [[API testing]] ** [[Mutation testing]] ** [[Static testing]] }} | group3 = See also | list3 = * [[Graphical user interface testing]] * [[Manual testing]] * [[Orthogonal array testing]] * [[Pair testing]] * [[Soak testing]] * [[Software reliability testing]] * [[Stress testing]] * [[Web testing]] }}<noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Computer science templates]] </noinclude> oygm4onizbtfytccw20cpezx16vcvz0 275142 275141 2026-10-18T19:34:40Z Bekan88 11311 275142 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Programmalıq támiynattı testlew | title = [[Programmalıq támiynattı testlew]] | bodyclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Test dárejeleri | list1 = * [[Qabıllaw testlewi]] * [[Sistemalıq integraciyalıq testlew]] * [[Sistemalıq testlew]] * [[Integraciyalıq testlew]] * [[Modullik testlew]] | group2 = Test túrleri,<br/>usılları,<br/>[[Programmalıq támiynattı testlew taktikaları|taktikaları]] | list2 = {{Navbox|child | group1 = | list1 = * [[A/B testlew]] * [[Benchmark (esaplaw texnikası)|Benchmark]] * [[Sáykeslikti testlew]] * [[Konkolik testlew]] * [[Parallel testlew]] * [[Standartqa sáykeslikti testlew]] * [[Úziliksiz testlew]] * [[Buzıwshı testlew]] * [[Islep shıǵıw barısındaǵı testlew]] * [[Differencial testlew]] * [[Dinamikalıq programma analizi]] * [[Ornatıwdı testlew]] * [[Unamsız testlew]] * [[Tosınnan testlew]] * [[Regressiyalıq testlew]] * [[Qáwipsizlikti testlew]] * [[Tútin testlew (programmalıq támiynat)]] * [[Programmalıq támiynattıń ónimliligin testlew]] * [[Stress-testlew (programmalıq támiynat)|Stress-testlew]] * [[Simvollıq orınlaw]] * [[Testlewdi avtomatlastırıw]] * [[Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew]] | group2 = [x] qutı<br/>stili | list2 = * [[Qara qutı testlewi]] ** [[Barlıq juplıqlardı testlew]] ** [[Izertlewshi testlew]] ** [[Fazz testlew]] ** [[Modelge tiykarlanǵan testlew]] ** [[Scenariy boyınsha testlew]] * [[Sur qutı testlewi]] * [[Aq qutı testlewi]] ** [[API testlew]] ** [[Mutaciyalıq testlew]] ** [[Statikalıq testlew]] }} | group3 = Sonday-aq qarańız | list3 = * [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin testlew]] * [[Qol menen testlew]] * [[Ortogonal massivler arqalı testlew]] * [[Juplıqta testlew]] * [[Uzaq múddetli júkleme testlewi]] * [[Programmalıq támiynattıń isenimliligin testlew]] * [[Stress-testlew]] * [[Veb testlew]] }}<noinclude> [[Kategoriya:Kompyuter ilimi shablonları]] </noinclude> famdu68417buhbbwpxa6d6js4hbk9zn 10 48577 275169 2026-10-18T20:16:02Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 11.jpg» 275169 wikitext text/x-wiki Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 11.jpg 03qdap1vva7qp7uhfcqnbvmg76b1u9m 10 48578 275170 2026-10-18T20:19:24Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Birds of Sulaibikhat Marine Nature Reserve 1.webm» 275170 wikitext text/x-wiki Birds of Sulaibikhat Marine Nature Reserve 1.webm pyz19yeybctg46yzuzqj59e4j3wdk74 2 48579 275171 2026-10-18T20:30:56Z Qareken Balasi 8937 Qaralama: rus Wikipediyasındaǵı «Шохруххон» maqalasınan awdarma 275171 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Shohruhxon | súwret = | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = Yuldashev Shohrux Alisherovich | tuwılǵan_sánesi = | tuwılǵan_jeri = [[Tashkent]], [[Ózbekstan]] | bilimi = | kásibi = qosıqshı, aktyor | iskerlik_jılları = 2006 — házirgi kún | janrı = | sıylıqları = Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2026); «Doslıq» ordeni (2023) | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = }} '''Shohruhxon''' ({{lang-uz|Shohruhxon}}; haqıyqıy atı — Shohrux Alisherovich Yuldashev) — ózbek estrada qosıqshısı hám aktyor, Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2026), «[[Doslıq ordeni|Doslıq]]» ordeni kavaleri (2023), «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="kun">[https://kun.uz/ru/news/2026/08/22/okolo-120-sootechestvennikov-predstaviteley-sotsialnoy-sfery-nagrajdeny-gosudarstvennymi-nagradami Около 120 соотечественников — представителей социальной сферы награждены государственными наградами] — Kun.uz, 2026-08-22. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref><ref name="afisha">[https://www.afisha.uz/uz/celebrities/2026/08/24/title Yulduz Turdiyevaga xalq artisti, Bobur Yo‘ldoshev va Shohruhxonga xizmat ko‘rsatgan artist unvonlari berildi] — Afisha.uz, 2026-08-24. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Apple Music katalogında oryınshınıń toǵız studiyalıq albomı (161 trek) hám shama menen jetpis jeke singlı bar (katalog tolıq bolmawı múmkin)<ref name="apple">[https://music.apple.com/uz/artist/shohruhxon/598034635 Shohruhxon] — Apple Music. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Ómirbayanı == Shohrux Alisherovich Yuldashev (sahnalıq atı — Shohruhxon) — «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="pres26">[https://president.uz/oz/lists/view/9517 O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining o‘ttiz besh yilligi munosabati bilan fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, sport, madaniyat va san’at sohalari hamda ommaviy axborot vositalari xodimlaridan bir guruhini mukofotlash to‘g‘risida] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2023-jılı prezident pármanı menen mámleketlik ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı «Doslıq» ordeni menen sıylıqlandı<ref name="pres23">[https://president.uz/ru/lists/view/6619 О награждении в связи с тридцать второй годовщиной государственной независимости Республики Узбекистан группы работников сфер науки, образования, здравоохранения, литературы, культуры, искусства и средств массовой информации] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, 2026-jıl avgustta ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı oǵan Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist ataǵı berildi<ref name="kun" /><ref name="afisha" />. [[Tashkent]]te tuwılǵan<ref name="kinopoisk">[https://www.kinopoisk.ru/name/2275007/ Шохруххон — фильмография] — Кинопоиск. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Dóretiwshiligi == Oryınshınıń Apple Musicdegi tiykarǵı leyblı — RizaNova; 2025-jıl noyabrde albomlar hám singllar katalogı Xon Music leyblı astında qayta shıǵarıldı<ref name="apple" />. Asia-Plus oryınshını «Orta Aziyada tek Watanında emes, basqa jerlerde de tanılatuǵın qosıqshılardıń Top-10» dizimine (2021) kirgizdi: basılım onıń lirikalıq hám bıyshılıq kompoziciyaların, Ózbekstannan tısqarıda da keń tanılıwın hám qosıqshı Shahzoda menen duetlerin, atap aytqanda «Allo» hám «Kel» qosıqların atap ótedi<ref name="asiaplus">[https://asiaplus.news/2021/05/30/top-10-pevczov-czentralnoj-azii-kotoryh-znayut-ne-tolko-na-rodine/ ТОП-10 певцов Центральной Азии, которых знают не только на Родине] — Азия-Плюс, 2021-05-30. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2016-jılı artist «Vahshiy» filmi ushın saundtrek atqardı<ref name="kunvah">[https://kun.uz/uz/131922 Shohruhxon “Vahshiy” filmiga saundtrek kuyladi] — Kun.uz, 2016-04-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Jazıw waqtındaǵı eń sońǵı singl — «Lola» (qosıq hám klip premyerası 2026-jıl may aqırında)<ref name="zaminlola">[https://zamin.uz/en/culture/204380-shohruhhonning-yangi-lola-taronasi-muhlislar-etiborini-tortdi.html Shohruhxon's new song "Lola" captures fans' attention] — Zamin.uz, 2026-05-31. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Shohruhxonnıń rásmiy YouTube kanalı 2013-jıl iyulde dúzilgen; 2026-jıl 18-oktyabrge kóre onda 298 mıń jazılıwshı, 283 video hám shama menen 304 mln kóriw bar<ref name="ytch">[https://www.youtube.com/@ShohruhxonYuldashev/about Shohruhxon — официальный канал] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. === Studiyalıq albomlar === {| class="wikitable" ! Jılı !! Atı !! Trek sanı |- | 2012 || «Moda (Avtobus Bekatda)» || 23 |- | 2013 || «Sen Ketma» || 21 |- | 2014 || «Zo'rsan» || 20 |- | 2015 || «Men Seni Sevaman» || 24 |- | 2016 || «Yulduzlar» || 19 |- | 2017 || «Shaydo» || 14 |- | 2019 || «Yurak» || 13 |- | 2021 || «Oddiy Bola» || 17 |- | 2022 || «Ey Yor» || 10 |} Dáslepki albomlardıń shıǵarılǵan jılları Apple Music maǵlıwmatları boyınsha berilgen; dáslepki járiyalawlar erterek bolıwı múmkin. === Singllar === Dizim Apple Music katalogı boyınsha dúzildi (birinshi shıǵarılǵan jılı boyınsha; remikslar hám qayta shıǵarılǵanlar kiritilgen)<ref name="apple" />. {| class="wikitable" ! Jılı !! Atları |- | 2006 || «Xayolim Senda» |- | 2009 || «Quvg'in» |- | 2010 || «Yillar O'tganda» |- | 2018 || «Kel»; «Qiz Bola»; «Kel (Remix)»; «Turfa Gullar»; «Boylandim»; «Barcha shodlik senga bo'lsin (Remake)»; «Sevgilim»; «Sen Yig'lama» |- | 2019 || «Yurak»; «Yana-Yana»; «Unamaydi»; «Aida»; «Atirgullar» |- | 2020 || «Sevmadimmi»; «Gulim»; «Sog'inaman»; «Xatlar»; «Будь со мной»; «Begonam»; «Sog'inch»; «Yig'lama»; «Devona»; «Ilk Sevgim» |- | 2021 || «Qalbimdagi Gulim»; «Ko'nma Deydi»; «Ayol»; «Aylandi Boshim»; «Oddiy Bola»; «Ko'zlarida Olov»; «TikTok» |- | 2022 || «Telba»; «Achinmayman»; «Barpo Etaman»; «Kino»; «Ey Yor»; «Salom Sevgi»; «Zo'rsan»; «Qahramon»; «Yoqasan»; «Oq Libos» |- | 2023 || «Oy Jamol»; «Seviyorum»; «Necha Bora Ketarding»; «Esingdami Ayt»; «Sevmading»; «Mohitabonim»; «Bedarak»; «Yig'lama Qiz» |- | 2024 || «Janona»; «Salom sevgi (Remix)» |- | 2025 || «Nima bo'pti»; «Quvg'in (Remix)»; «Begonam (Remix)»; «Baxtli ona»; «Bezori»; «Nima bo'pti (Remix)»; «Ketaman»; «Sumbula»; «Ketaman (Remix)»; «До Свидания»; «Bevafo» |- | 2026 || «Bedarak (Remix)»; «O'yin»; «Bobo»; «Lola» |} == Koncertleri == * 2016 — jeke koncert (kóp kúnlik dástúr, 23-maydan baslandı)<ref name="kun16">[https://kun.uz/news/2016/05/23/bugun-honanda-soruhon-koncertining-ilk-kuniga-start-beriladi Bugun xonanda Shohruhxon konsertining ilk kuniga start beriladi] — Kun.uz, 2016-05-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2017-jıl oktyabr — paxta jıynaw máwsiminde paxta atızında koncert<ref name="zamin17">[https://zamin.uz/uz/madaniyat/27150-shohruhhon-pahta-dalasida-koncert-berdi-boshka-sanatkorlarchi-videofoto.html Shohruhxon paxta dalasida konsert berdi, boshka san’atkorlarchi? (Video+foto)] — Zamin.uz, 2017-10-10. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2020 — jeke koncert dástúri (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt20">[https://www.youtube.com/watch?v=oYikOl4cuiM Shohruhxon 2020-yilgi Konsert Dasturi (Full-HD)] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası<ref name="afisha23feb">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/01/04/shohruhxon Концерт Шохруххона] — Afisha.uz, 2023-01-04. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 19-avgust — [[Samarqand]]taǵı Silk Road Samarkand kompleksinde koncert<ref name="afisha23sam">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/08/02/shokhrukhkhon Концерт Шохруххона в Самарканде] — Afisha.uz, 2023-08-02. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası; bilet baslıǵı 30—500 mıń swm<ref name="afisha23">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2023/10/16/shohruhxon Shohruhxon konserti] — Afisha.uz, 2023-10-16. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl fevral — Barlıq ǵashıqlar kúnine arnalǵan koncertler; olarda artist mini-film hám jańa qosıqtı kórsetti<ref name="repost">[https://repost.uz/life/vse-dlya-vlyublyennix «Мини-фильм и трек, посвященный Асаль Шодиевой»: как прошел концерт Шохруххона, приуроченный ко Дню всех влюбленных] — Repost.uz, 2024-02-11. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024 — jeke dástúr (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt24">[https://www.youtube.com/watch?v=-3J_5xZ0o6o Shohruhxon / 2024-yilgi konserti] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2025-jıl 21-dekabr — Tashkenttegi «Xumo Arena»da «Xalq korporativi» Jańa jıl shoýında qatnasıw<ref name="afisha21">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/12/01/xalq-korporativi Xalq korporativi] — Afisha.uz, 2025-12-01. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2026-jıl 26—27-mart — «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke dástúr<ref name="afisha25">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/11/26/shohruhxon Shohruhxon] — Afisha.uz, 2025-11-26. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * Rossiya: afisha maǵlıwmatları boyınsha, rossiyalı tamashagóyler aldında dáslepki shıǵıw 2017-jılı [[Moskva]]da bolǵan, keyin gastrollar Novosibirsk, [[Ekaterinburg]], Samara hám [[Sankt-Peterburg]]te ótti<ref name="kassir">[https://msk.kassir.ru/koncert/shohruhhon Шохруххон] — Kassir.ru. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Filmografiyası == Ózbek kinosındaǵı filmlerde oynadı (Kinopoisk maǵlıwmatları boyınsha 2006—2022-jıllarda 6 jumıs)<ref name="kinopoisk" />: {| class="wikitable" ! Jılı !! Film !! Rol |- | 2006 || «Bo'rilar» (rus. «Волки») || — |- | 2007 || «Aprel May» (rus. «Апрель Май») || Abdulla |- | 2009 || «Shaharlik olifta» (rus. «Городской пижон») || — |- | 2010 || «Bo'rilar 2. Quvg'in» (rus. «Волки 2. Изгнание») || — |- | 2010 || «Qarz» (rus. «Последний долг») || — |- | 2022 || «Mening to'yim» (rus. «Моя свадьба») || — |} == Sıylıqları == * «Doslıq» ordeni (2023) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres23" /> * Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2026) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres26" /> * «Eʼtirof» sıylıǵı — «Jılınıń eń jaqsı estrada qosıqshısı» (2017)<ref name="myday17">[https://myday.uz/koncerti-shou/itogi-uzbekskogo-oskara Итоги Узбекского «Оскара»] — Myday.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref> * M&TVA sıylıǵı — «Jılınıń eń jaqsı qosıqshısı» (2011)<ref name="gazeta11">[https://www.gazeta.uz/ru/2011/12/25/mtva/ Вручены премии M&TVA-2011] — Газета.uz, 2011-12-25. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Siltemeler == {{Commons kategoriya|Shohruhxon}} == Derekler == {{Derekler}} {{DEFAULTSORT:Shohruhxon}} [[Kategoriya:Ózbekstan qosıqshıları]] [[Kategoriya:Pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:Aktyorlar]] [[Kategoriya:Ózbekstanda xızmet kórsetken artistler]] [[Kategoriya:Doslıq ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Tashkentte tuwılǵanlar]] sdgf4lgvjkeadko1uhzyf8axga3lus3 0 48580 275172 2026-10-18T20:32:33Z Qareken Balasi 8937 Jańa maqala: ózbek qosıqshısı hám aktyor (rus Wikipediyasındaǵı «Шохруххон» maqalasınan awdarma) 275172 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Shohruhxon | súwret = | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = Yuldashev Shohrux Alisherovich | tuwılǵan_sánesi = | tuwılǵan_jeri = [[Tashkent]], [[Ózbekstan]] | bilimi = | kásibi = qosıqshı, aktyor | iskerlik_jılları = 2006 — házirgi kún | janrı = | sıylıqları = Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2026); «Doslıq» ordeni (2023) | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = }} '''Shohruhxon''' ({{lang-uz|Shohruhxon}}; haqıyqıy atı — Shohrux Alisherovich Yuldashev) — ózbek estrada qosıqshısı hám aktyor, Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2026), «[[Doslıq ordeni|Doslıq]]» ordeni kavaleri (2023), «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="kun">[https://kun.uz/ru/news/2026/08/22/okolo-120-sootechestvennikov-predstaviteley-sotsialnoy-sfery-nagrajdeny-gosudarstvennymi-nagradami Около 120 соотечественников — представителей социальной сферы награждены государственными наградами] — Kun.uz, 2026-08-22. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref><ref name="afisha">[https://www.afisha.uz/uz/celebrities/2026/08/24/title Yulduz Turdiyevaga xalq artisti, Bobur Yo‘ldoshev va Shohruhxonga xizmat ko‘rsatgan artist unvonlari berildi] — Afisha.uz, 2026-08-24. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Apple Music katalogında oryınshınıń toǵız studiyalıq albomı (161 trek) hám shama menen jetpis jeke singlı bar (katalog tolıq bolmawı múmkin)<ref name="apple">[https://music.apple.com/uz/artist/shohruhxon/598034635 Shohruhxon] — Apple Music. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Ómirbayanı == Shohrux Alisherovich Yuldashev (sahnalıq atı — Shohruhxon) — «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="pres26">[https://president.uz/oz/lists/view/9517 O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining o‘ttiz besh yilligi munosabati bilan fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, sport, madaniyat va san’at sohalari hamda ommaviy axborot vositalari xodimlaridan bir guruhini mukofotlash to‘g‘risida] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2023-jılı prezident pármanı menen mámleketlik ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı «Doslıq» ordeni menen sıylıqlandı<ref name="pres23">[https://president.uz/ru/lists/view/6619 О награждении в связи с тридцать второй годовщиной государственной независимости Республики Узбекистан группы работников сфер науки, образования, здравоохранения, литературы, культуры, искусства и средств массовой информации] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, 2026-jıl avgustta ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı oǵan Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist ataǵı berildi<ref name="kun" /><ref name="afisha" />. [[Tashkent]]te tuwılǵan<ref name="kinopoisk">[https://www.kinopoisk.ru/name/2275007/ Шохруххон — фильмография] — Кинопоиск. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Dóretiwshiligi == Oryınshınıń Apple Musicdegi tiykarǵı leyblı — RizaNova; 2025-jıl noyabrde albomlar hám singllar katalogı Xon Music leyblı astında qayta shıǵarıldı<ref name="apple" />. Asia-Plus oryınshını «Orta Aziyada tek Watanında emes, basqa jerlerde de tanılatuǵın qosıqshılardıń Top-10» dizimine (2021) kirgizdi: basılım onıń lirikalıq hám bıyshılıq kompoziciyaların, Ózbekstannan tısqarıda da keń tanılıwın hám qosıqshı Shahzoda menen duetlerin, atap aytqanda «Allo» hám «Kel» qosıqların atap ótedi<ref name="asiaplus">[https://asiaplus.news/2021/05/30/top-10-pevczov-czentralnoj-azii-kotoryh-znayut-ne-tolko-na-rodine/ ТОП-10 певцов Центральной Азии, которых знают не только на Родине] — Азия-Плюс, 2021-05-30. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2016-jılı artist «Vahshiy» filmi ushın saundtrek atqardı<ref name="kunvah">[https://kun.uz/uz/131922 Shohruhxon “Vahshiy” filmiga saundtrek kuyladi] — Kun.uz, 2016-04-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Jazıw waqtındaǵı eń sońǵı singl — «Lola» (qosıq hám klip premyerası 2026-jıl may aqırında)<ref name="zaminlola">[https://zamin.uz/en/culture/204380-shohruhhonning-yangi-lola-taronasi-muhlislar-etiborini-tortdi.html Shohruhxon's new song "Lola" captures fans' attention] — Zamin.uz, 2026-05-31. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Shohruhxonnıń rásmiy YouTube kanalı 2013-jıl iyulde dúzilgen; 2026-jıl 18-oktyabrge kóre onda 298 mıń jazılıwshı, 283 video hám shama menen 304 mln kóriw bar<ref name="ytch">[https://www.youtube.com/@ShohruhxonYuldashev/about Shohruhxon — официальный канал] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. === Studiyalıq albomlar === {| class="wikitable" ! Jılı !! Atı !! Trek sanı |- | 2012 || «Moda (Avtobus Bekatda)» || 23 |- | 2013 || «Sen Ketma» || 21 |- | 2014 || «Zo'rsan» || 20 |- | 2015 || «Men Seni Sevaman» || 24 |- | 2016 || «Yulduzlar» || 19 |- | 2017 || «Shaydo» || 14 |- | 2019 || «Yurak» || 13 |- | 2021 || «Oddiy Bola» || 17 |- | 2022 || «Ey Yor» || 10 |} Dáslepki albomlardıń shıǵarılǵan jılları Apple Music maǵlıwmatları boyınsha berilgen; dáslepki járiyalawlar erterek bolıwı múmkin. === Singllar === Dizim Apple Music katalogı boyınsha dúzildi (birinshi shıǵarılǵan jılı boyınsha; remikslar hám qayta shıǵarılǵanlar kiritilgen)<ref name="apple" />. {| class="wikitable" ! Jılı !! Atları |- | 2006 || «Xayolim Senda» |- | 2009 || «Quvg'in» |- | 2010 || «Yillar O'tganda» |- | 2018 || «Kel»; «Qiz Bola»; «Kel (Remix)»; «Turfa Gullar»; «Boylandim»; «Barcha shodlik senga bo'lsin (Remake)»; «Sevgilim»; «Sen Yig'lama» |- | 2019 || «Yurak»; «Yana-Yana»; «Unamaydi»; «Aida»; «Atirgullar» |- | 2020 || «Sevmadimmi»; «Gulim»; «Sog'inaman»; «Xatlar»; «Будь со мной»; «Begonam»; «Sog'inch»; «Yig'lama»; «Devona»; «Ilk Sevgim» |- | 2021 || «Qalbimdagi Gulim»; «Ko'nma Deydi»; «Ayol»; «Aylandi Boshim»; «Oddiy Bola»; «Ko'zlarida Olov»; «TikTok» |- | 2022 || «Telba»; «Achinmayman»; «Barpo Etaman»; «Kino»; «Ey Yor»; «Salom Sevgi»; «Zo'rsan»; «Qahramon»; «Yoqasan»; «Oq Libos» |- | 2023 || «Oy Jamol»; «Seviyorum»; «Necha Bora Ketarding»; «Esingdami Ayt»; «Sevmading»; «Mohitabonim»; «Bedarak»; «Yig'lama Qiz» |- | 2024 || «Janona»; «Salom sevgi (Remix)» |- | 2025 || «Nima bo'pti»; «Quvg'in (Remix)»; «Begonam (Remix)»; «Baxtli ona»; «Bezori»; «Nima bo'pti (Remix)»; «Ketaman»; «Sumbula»; «Ketaman (Remix)»; «До Свидания»; «Bevafo» |- | 2026 || «Bedarak (Remix)»; «O'yin»; «Bobo»; «Lola» |} == Koncertleri == * 2016 — jeke koncert (kóp kúnlik dástúr, 23-maydan baslandı)<ref name="kun16">[https://kun.uz/news/2016/05/23/bugun-honanda-soruhon-koncertining-ilk-kuniga-start-beriladi Bugun xonanda Shohruhxon konsertining ilk kuniga start beriladi] — Kun.uz, 2016-05-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2017-jıl oktyabr — paxta jıynaw máwsiminde paxta atızında koncert<ref name="zamin17">[https://zamin.uz/uz/madaniyat/27150-shohruhhon-pahta-dalasida-koncert-berdi-boshka-sanatkorlarchi-videofoto.html Shohruhxon paxta dalasida konsert berdi, boshka san’atkorlarchi? (Video+foto)] — Zamin.uz, 2017-10-10. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2020 — jeke koncert dástúri (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt20">[https://www.youtube.com/watch?v=oYikOl4cuiM Shohruhxon 2020-yilgi Konsert Dasturi (Full-HD)] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası<ref name="afisha23feb">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/01/04/shohruhxon Концерт Шохруххона] — Afisha.uz, 2023-01-04. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 19-avgust — [[Samarqand]]taǵı Silk Road Samarkand kompleksinde koncert<ref name="afisha23sam">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/08/02/shokhrukhkhon Концерт Шохруххона в Самарканде] — Afisha.uz, 2023-08-02. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası; bilet baslıǵı 30—500 mıń swm<ref name="afisha23">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2023/10/16/shohruhxon Shohruhxon konserti] — Afisha.uz, 2023-10-16. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl fevral — Barlıq ǵashıqlar kúnine arnalǵan koncertler; olarda artist mini-film hám jańa qosıqtı kórsetti<ref name="repost">[https://repost.uz/life/vse-dlya-vlyublyennix «Мини-фильм и трек, посвященный Асаль Шодиевой»: как прошел концерт Шохруххона, приуроченный ко Дню всех влюбленных] — Repost.uz, 2024-02-11. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024 — jeke dástúr (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt24">[https://www.youtube.com/watch?v=-3J_5xZ0o6o Shohruhxon / 2024-yilgi konserti] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2025-jıl 21-dekabr — Tashkenttegi «Xumo Arena»da «Xalq korporativi» Jańa jıl shoýında qatnasıw<ref name="afisha21">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/12/01/xalq-korporativi Xalq korporativi] — Afisha.uz, 2025-12-01. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2026-jıl 26—27-mart — «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke dástúr<ref name="afisha25">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/11/26/shohruhxon Shohruhxon] — Afisha.uz, 2025-11-26. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * Rossiya: afisha maǵlıwmatları boyınsha, rossiyalı tamashagóyler aldında dáslepki shıǵıw 2017-jılı [[Moskva]]da bolǵan, keyin gastrollar Novosibirsk, [[Ekaterinburg]], Samara hám [[Sankt-Peterburg]]te ótti<ref name="kassir">[https://msk.kassir.ru/koncert/shohruhhon Шохруххон] — Kassir.ru. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Filmografiyası == Ózbek kinosındaǵı filmlerde oynadı (Kinopoisk maǵlıwmatları boyınsha 2006—2022-jıllarda 6 jumıs)<ref name="kinopoisk" />: {| class="wikitable" ! Jılı !! Film !! Rol |- | 2006 || «Bo'rilar» (rus. «Волки») || — |- | 2007 || «Aprel May» (rus. «Апрель Май») || Abdulla |- | 2009 || «Shaharlik olifta» (rus. «Городской пижон») || — |- | 2010 || «Bo'rilar 2. Quvg'in» (rus. «Волки 2. Изгнание») || — |- | 2010 || «Qarz» (rus. «Последний долг») || — |- | 2022 || «Mening to'yim» (rus. «Моя свадьба») || — |} == Sıylıqları == * «Doslıq» ordeni (2023) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres23" /> * Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2026) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres26" /> * «Eʼtirof» sıylıǵı — «Jılınıń eń jaqsı estrada qosıqshısı» (2017)<ref name="myday17">[https://myday.uz/koncerti-shou/itogi-uzbekskogo-oskara Итоги Узбекского «Оскара»] — Myday.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref> * M&TVA sıylıǵı — «Jılınıń eń jaqsı qosıqshısı» (2011)<ref name="gazeta11">[https://www.gazeta.uz/ru/2011/12/25/mtva/ Вручены премии M&TVA-2011] — Газета.uz, 2011-12-25. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Siltemeler == {{Commons kategoriya|Shohruhxon}} == Derekler == {{Derekler}} {{DEFAULTSORT:Shohruhxon}} [[Kategoriya:Ózbekstan qosıqshıları]] [[Kategoriya:Pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:Aktyorlar]] [[Kategoriya:Ózbekstanda xızmet kórsetken artistler]] [[Kategoriya:Doslıq ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Tashkentte tuwılǵanlar]] sdgf4lgvjkeadko1uhzyf8axga3lus3 275221 275172 2026-10-19T07:34:38Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275221 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Shohruhxon | súwret = | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = Yuldashev Shohrux Alisherovich | tuwılǵan_sánesi = | tuwılǵan_jeri = [[Tashkent]], [[Ózbekstan]] | bilimi = | kásibi = qosıqshı, aktyor | iskerlik_jılları = 2006 — házirgi kún | janrı = | sıylıqları = Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2026); «Doslıq» ordeni (2023) | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = }} '''Shohruhxon''' ({{lang-uz|Shohruhxon}}; haqıyqıy atı — Shohrux Alisherovich Yuldashev) — ózbek estrada qosıqshısı hám aktyor, Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2026), «[[Doslıq ordeni|Doslıq]]» ordeni kavaleri (2023), «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="kun">[https://kun.uz/ru/news/2026/08/22/okolo-120-sootechestvennikov-predstaviteley-sotsialnoy-sfery-nagrajdeny-gosudarstvennymi-nagradami Около 120 соотечественников — представителей социальной сферы награждены государственными наградами] — Kun.uz, 2026-08-22. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref><ref name="afisha">[https://www.afisha.uz/uz/celebrities/2026/08/24/title Yulduz Turdiyevaga xalq artisti, Bobur Yo‘ldoshev va Shohruhxonga xizmat ko‘rsatgan artist unvonlari berildi] — Afisha.uz, 2026-08-24. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Apple Music katalogında oryınshınıń toǵız studiyalıq albomı (161 trek) hám shama menen jetpis jeke singlı bar (katalog tolıq bolmawı múmkin)<ref name="apple">[https://music.apple.com/uz/artist/shohruhxon/598034635 Shohruhxon] — Apple Music. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Ómirbayanı == Shohrux Alisherovich Yuldashev (sahnalıq atı — Shohruhxon) — «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="pres26">[https://president.uz/oz/lists/view/9517 O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining o‘ttiz besh yilligi munosabati bilan fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, sport, madaniyat va san’at sohalari hamda ommaviy axborot vositalari xodimlaridan bir guruhini mukofotlash to‘g‘risida] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2023-jılı prezident pármanı menen mámleketlik ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı «Doslıq» ordeni menen sıylıqlandı<ref name="pres23">[https://president.uz/ru/lists/view/6619 О награждении в связи с тридцать второй годовщиной государственной независимости Республики Узбекистан группы работников сфер науки, образования, здравоохранения, литературы, культуры, искусства и средств массовой информации] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, 2026-jıl avgustta ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı oǵan Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist ataǵı berildi<ref name="kun" /><ref name="afisha" />. [[Tashkent]]te tuwılǵan<ref name="kinopoisk">[https://www.kinopoisk.ru/name/2275007/ Шохруххон — фильмография] — Кинопоиск. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Dóretiwshiligi == Oryınshınıń Apple Musicdegi tiykarǵı leyblı — RizaNova; 2025-jıl noyabrde albomlar hám singllar katalogı Xon Music leyblı astında qayta shıǵarıldı<ref name="apple" />. Asia-Plus oryınshını «Orta Aziyada tek Watanında emes, basqa jerlerde de tanılatuǵın qosıqshılardıń Top-10» dizimine (2021) kirgizdi: basılım onıń lirikalıq hám bıyshılıq kompoziciyaların, Ózbekstannan tısqarıda da keń tanılıwın hám qosıqshı Shahzoda menen duetlerin, atap aytqanda «Allo» hám «Kel» qosıqların atap ótedi<ref name="asiaplus">[https://asiaplus.news/2021/05/30/top-10-pevczov-czentralnoj-azii-kotoryh-znayut-ne-tolko-na-rodine/ ТОП-10 певцов Центральной Азии, которых знают не только на Родине] — Азия-Плюс, 2021-05-30. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2016-jılı artist «Vahshiy» filmi ushın saundtrek atqardı<ref name="kunvah">[https://kun.uz/uz/131922 Shohruhxon “Vahshiy” filmiga saundtrek kuyladi] — Kun.uz, 2016-04-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Jazıw waqtındaǵı eń sońǵı singl — «Lola» (qosıq hám klip premyerası 2026-jıl may aqırında)<ref name="zaminlola">[https://zamin.uz/en/culture/204380-shohruhhonning-yangi-lola-taronasi-muhlislar-etiborini-tortdi.html Shohruhxon's new song "Lola" captures fans' attention] — Zamin.uz, 2026-05-31. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Shohruhxonnıń rásmiy YouTube kanalı 2013-jıl iyulde dúzilgen; 2026-jıl 18-oktyabrge kóre onda 298 mıń jazılıwshı, 283 video hám shama menen 304 mln kóriw bar<ref name="ytch">[https://www.youtube.com/@ShohruhxonYuldashev/about Shohruhxon — официальный канал] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. === Studiyalıq albomlar === {| class="wikitable" ! Jılı !! Atı !! Trek sanı |- | 2012 || «Moda (Avtobus Bekatda)» || 23 |- | 2013 || «Sen Ketma» || 21 |- | 2014 || «Zo'rsan» || 20 |- | 2015 || «Men Seni Sevaman» || 24 |- | 2016 || «Yulduzlar» || 19 |- | 2017 || «Shaydo» || 14 |- | 2019 || «Yurak» || 13 |- | 2021 || «Oddiy Bola» || 17 |- | 2022 || «Ey Yor» || 10 |} Dáslepki albomlardıń shıǵarılǵan jılları Apple Music maǵlıwmatları boyınsha berilgen; dáslepki járiyalawlar erterek bolıwı múmkin. === Singllar === Dizim Apple Music katalogı boyınsha dúzildi (birinshi shıǵarılǵan jılı boyınsha; remikslar hám qayta shıǵarılǵanlar kiritilgen)<ref name="apple" />. {| class="wikitable" ! Jılı !! Atları |- | 2006 || «Xayolim Senda» |- | 2009 || «Quvg'in» |- | 2010 || «Yillar O'tganda» |- | 2018 || «Kel»; «Qiz Bola»; «Kel (Remix)»; «Turfa Gullar»; «Boylandim»; «Barcha shodlik senga bo'lsin (Remake)»; «Sevgilim»; «Sen Yig'lama» |- | 2019 || «Yurak»; «Yana-Yana»; «Unamaydi»; «Aida»; «Atirgullar» |- | 2020 || «Sevmadimmi»; «Gulim»; «Sog'inaman»; «Xatlar»; «Будь со мной»; «Begonam»; «Sog'inch»; «Yig'lama»; «Devona»; «Ilk Sevgim» |- | 2021 || «Qalbimdagi Gulim»; «Ko'nma Deydi»; «Ayol»; «Aylandi Boshim»; «Oddiy Bola»; «Ko'zlarida Olov»; «TikTok» |- | 2022 || «Telba»; «Achinmayman»; «Barpo Etaman»; «Kino»; «Ey Yor»; «Salom Sevgi»; «Zo'rsan»; «Qahramon»; «Yoqasan»; «Oq Libos» |- | 2023 || «Oy Jamol»; «Seviyorum»; «Necha Bora Ketarding»; «Esingdami Ayt»; «Sevmading»; «Mohitabonim»; «Bedarak»; «Yig'lama Qiz» |- | 2024 || «Janona»; «Salom sevgi (Remix)» |- | 2025 || «Nima bo'pti»; «Quvg'in (Remix)»; «Begonam (Remix)»; «Baxtli ona»; «Bezori»; «Nima bo'pti (Remix)»; «Ketaman»; «Sumbula»; «Ketaman (Remix)»; «До Свидания»; «Bevafo» |- | 2026 || «Bedarak (Remix)»; «O'yin»; «Bobo»; «Lola» |} == Koncertleri == * 2016 — jeke koncert (kóp kúnlik dástúr, 23-maydan baslandı)<ref name="kun16">[https://kun.uz/news/2016/05/23/bugun-honanda-soruhon-koncertining-ilk-kuniga-start-beriladi Bugun xonanda Shohruhxon konsertining ilk kuniga start beriladi] — Kun.uz, 2016-05-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2017-jıl oktyabr — paxta jıynaw máwsiminde paxta atızında koncert<ref name="zamin17">[https://zamin.uz/uz/madaniyat/27150-shohruhhon-pahta-dalasida-koncert-berdi-boshka-sanatkorlarchi-videofoto.html Shohruhxon paxta dalasida konsert berdi, boshka san’atkorlarchi? (Video+foto)] — Zamin.uz, 2017-10-10. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2020 — jeke koncert dástúri (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt20">[https://www.youtube.com/watch?v=oYikOl4cuiM Shohruhxon 2020-yilgi Konsert Dasturi (Full-HD)] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası<ref name="afisha23feb">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/01/04/shohruhxon Концерт Шохруххона] — Afisha.uz, 2023-01-04. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 19-avgust — [[Samarqand]]taǵı Silk Road Samarkand kompleksinde koncert<ref name="afisha23sam">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/08/02/shokhrukhkhon Концерт Шохруххона в Самарканде] — Afisha.uz, 2023-08-02. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası; bilet baslıǵı 30—500 mıń swm<ref name="afisha23">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2023/10/16/shohruhxon Shohruhxon konserti] — Afisha.uz, 2023-10-16. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl fevral — Barlıq ǵashıqlar kúnine arnalǵan koncertler; olarda artist mini-film hám jańa qosıqtı kórsetti<ref name="repost">[https://repost.uz/life/vse-dlya-vlyublyennix «Мини-фильм и трек, посвященный Асаль Шодиевой»: как прошел концерт Шохруххона, приуроченный ко Дню всех влюбленных] — Repost.uz, 2024-02-11. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024 — jeke dástúr (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt24">[https://www.youtube.com/watch?v=-3J_5xZ0o6o Shohruhxon / 2024-yilgi konserti] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2025-jıl 21-dekabr — Tashkenttegi «Xumo Arena»da «Xalq korporativi» Jańa jıl shoýında qatnasıw<ref name="afisha21">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/12/01/xalq-korporativi Xalq korporativi] — Afisha.uz, 2025-12-01. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2026-jıl 26—27-mart — «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke dástúr<ref name="afisha25">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/11/26/shohruhxon Shohruhxon] — Afisha.uz, 2025-11-26. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * Rossiya: afisha maǵlıwmatları boyınsha, rossiyalı tamashagóyler aldında dáslepki shıǵıw 2017-jılı [[Moskva]]da bolǵan, keyin gastrollar Novosibirsk, [[Ekaterinburg]], Samara hám [[Sankt-Peterburg]]te ótti<ref name="kassir">[https://msk.kassir.ru/koncert/shohruhhon Шохруххон] — Kassir.ru. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Filmografiyası == Ózbek kinosındaǵı filmlerde oynadı (Kinopoisk maǵlıwmatları boyınsha 2006—2022-jıllarda 6 jumıs)<ref name="kinopoisk" />: {| class="wikitable" ! Jılı !! Film !! Rol |- | 2006 || «Bo'rilar» (rus. «Волки») || — |- | 2007 || «Aprel May» (rus. «Апрель Май») || Abdulla |- | 2009 || «Shaharlik olifta» (rus. «Городской пижон») || — |- | 2010 || «Bo'rilar 2. Quvg'in» (rus. «Волки 2. Изгнание») || — |- | 2010 || «Qarz» (rus. «Последний долг») || — |- | 2022 || «Mening to'yim» (rus. «Моя свадьба») || — |} == Sıylıqları == * [[Doslıq ordeni|«Doslıq» ordeni]] (2023) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres23" /> * [[Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist]] (2026) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres26" /> * «Eʼtirof» sıylıǵı — «Jıldıń eń jaqsı estrada qosıqshısı» (2017)<ref name="myday17">[https://myday.uz/koncerti-shou/itogi-uzbekskogo-oskara Итоги Узбекского «Оскара»] — Myday.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref> * M&TVA sıylıǵı — «Jıldıń eń jaqsı qosıqshısı» (2011)<ref name="gazeta11">[https://www.gazeta.uz/ru/2011/12/25/mtva/ Вручены премии M&TVA-2011] — Газета.uz, 2011-12-25. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Shohruhxon}} {{DEFAULTSORT:Shohruhxon}} [[Kategoriya:Ózbekstan qosıqshıları]] [[Kategoriya:Pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:Aktyorlar]] [[Kategoriya:Ózbekstanda xızmet kórsetken artistler]] [[Kategoriya:Doslıq ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Tashkentte tuwılǵanlar]] fqjzqe3p2ynklsqddkl88m1egju3hr7 275223 275221 2026-10-19T07:38:43Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275223 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Shohruhxon | súwret = Shohruhxon.png | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = Yuldashev Shohrux Alisherovich | tuwılǵan_sánesi = | tuwılǵan_jeri = [[Tashkent]], [[Ózbekstan]] | bilimi = | kásibi = qosıqshı, aktyor | iskerlik_jılları = 2006 — házirgi kún | janrı = | sıylıqları = [[Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist]] (2026); [[Doslıq ordeni|«Doslıq» ordeni]] (2023) | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = }} '''Shohruhxon''' ({{lang-uz|Shohruhxon}}; haqıyqıy atı — Shohrux Alisherovich Yuldashev) — ózbek estrada qosıqshısı hám aktyor, Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2026), «[[Doslıq ordeni|Doslıq]]» ordeni kavaleri (2023), «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="kun">[https://kun.uz/ru/news/2026/08/22/okolo-120-sootechestvennikov-predstaviteley-sotsialnoy-sfery-nagrajdeny-gosudarstvennymi-nagradami Около 120 соотечественников — представителей социальной сферы награждены государственными наградами] — Kun.uz, 2026-08-22. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref><ref name="afisha">[https://www.afisha.uz/uz/celebrities/2026/08/24/title Yulduz Turdiyevaga xalq artisti, Bobur Yo‘ldoshev va Shohruhxonga xizmat ko‘rsatgan artist unvonlari berildi] — Afisha.uz, 2026-08-24. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Apple Music katalogında oryınshınıń toǵız studiyalıq albomı (161 trek) hám shama menen jetpis jeke singlı bar (katalog tolıq bolmawı múmkin)<ref name="apple">[https://music.apple.com/uz/artist/shohruhxon/598034635 Shohruhxon] — Apple Music. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Ómirbayanı == Shohrux Alisherovich Yuldashev (sahnalıq atı — Shohruhxon) — «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="pres26">[https://president.uz/oz/lists/view/9517 O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining o‘ttiz besh yilligi munosabati bilan fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, sport, madaniyat va san’at sohalari hamda ommaviy axborot vositalari xodimlaridan bir guruhini mukofotlash to‘g‘risida] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2023-jılı prezident pármanı menen mámleketlik ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı «Doslıq» ordeni menen sıylıqlandı<ref name="pres23">[https://president.uz/ru/lists/view/6619 О награждении в связи с тридцать второй годовщиной государственной независимости Республики Узбекистан группы работников сфер науки, образования, здравоохранения, литературы, культуры, искусства и средств массовой информации] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, 2026-jıl avgustta ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı oǵan Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist ataǵı berildi<ref name="kun" /><ref name="afisha" />. [[Tashkent]]te tuwılǵan<ref name="kinopoisk">[https://www.kinopoisk.ru/name/2275007/ Шохруххон — фильмография] — Кинопоиск. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Dóretiwshiligi == Oryınshınıń Apple Musicdegi tiykarǵı leyblı — RizaNova; 2025-jıl noyabrde albomlar hám singllar katalogı Xon Music leyblı astında qayta shıǵarıldı<ref name="apple" />. Asia-Plus oryınshını «Orta Aziyada tek Watanında emes, basqa jerlerde de tanılatuǵın qosıqshılardıń Top-10» dizimine (2021) kirgizdi: basılım onıń lirikalıq hám bıyshılıq kompoziciyaların, Ózbekstannan tısqarıda da keń tanılıwın hám qosıqshı Shahzoda menen duetlerin, atap aytqanda «Allo» hám «Kel» qosıqların atap ótedi<ref name="asiaplus">[https://asiaplus.news/2021/05/30/top-10-pevczov-czentralnoj-azii-kotoryh-znayut-ne-tolko-na-rodine/ ТОП-10 певцов Центральной Азии, которых знают не только на Родине] — Азия-Плюс, 2021-05-30. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2016-jılı artist «Vahshiy» filmi ushın saundtrek atqardı<ref name="kunvah">[https://kun.uz/uz/131922 Shohruhxon “Vahshiy” filmiga saundtrek kuyladi] — Kun.uz, 2016-04-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Jazıw waqtındaǵı eń sońǵı singl — «Lola» (qosıq hám klip premyerası 2026-jıl may aqırında)<ref name="zaminlola">[https://zamin.uz/en/culture/204380-shohruhhonning-yangi-lola-taronasi-muhlislar-etiborini-tortdi.html Shohruhxon's new song "Lola" captures fans' attention] — Zamin.uz, 2026-05-31. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Shohruhxonnıń rásmiy YouTube kanalı 2013-jıl iyulde dúzilgen; 2026-jıl 18-oktyabrge kóre onda 298 mıń jazılıwshı, 283 video hám shama menen 304 mln kóriw bar<ref name="ytch">[https://www.youtube.com/@ShohruhxonYuldashev/about Shohruhxon — официальный канал] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. === Studiyalıq albomlar === {| class="wikitable" ! Jılı !! Atı !! Trek sanı |- | 2012 || «Moda (Avtobus Bekatda)» || 23 |- | 2013 || «Sen Ketma» || 21 |- | 2014 || «Zo'rsan» || 20 |- | 2015 || «Men Seni Sevaman» || 24 |- | 2016 || «Yulduzlar» || 19 |- | 2017 || «Shaydo» || 14 |- | 2019 || «Yurak» || 13 |- | 2021 || «Oddiy Bola» || 17 |- | 2022 || «Ey Yor» || 10 |} Dáslepki albomlardıń shıǵarılǵan jılları Apple Music maǵlıwmatları boyınsha berilgen; dáslepki járiyalawlar erterek bolıwı múmkin. === Singllar === Dizim Apple Music katalogı boyınsha dúzildi (birinshi shıǵarılǵan jılı boyınsha; remikslar hám qayta shıǵarılǵanlar kiritilgen)<ref name="apple" />. {| class="wikitable" ! Jılı !! Atları |- | 2006 || «Xayolim Senda» |- | 2009 || «Quvg'in» |- | 2010 || «Yillar O'tganda» |- | 2018 || «Kel»; «Qiz Bola»; «Kel (Remix)»; «Turfa Gullar»; «Boylandim»; «Barcha shodlik senga bo'lsin (Remake)»; «Sevgilim»; «Sen Yig'lama» |- | 2019 || «Yurak»; «Yana-Yana»; «Unamaydi»; «Aida»; «Atirgullar» |- | 2020 || «Sevmadimmi»; «Gulim»; «Sog'inaman»; «Xatlar»; «Будь со мной»; «Begonam»; «Sog'inch»; «Yig'lama»; «Devona»; «Ilk Sevgim» |- | 2021 || «Qalbimdagi Gulim»; «Ko'nma Deydi»; «Ayol»; «Aylandi Boshim»; «Oddiy Bola»; «Ko'zlarida Olov»; «TikTok» |- | 2022 || «Telba»; «Achinmayman»; «Barpo Etaman»; «Kino»; «Ey Yor»; «Salom Sevgi»; «Zo'rsan»; «Qahramon»; «Yoqasan»; «Oq Libos» |- | 2023 || «Oy Jamol»; «Seviyorum»; «Necha Bora Ketarding»; «Esingdami Ayt»; «Sevmading»; «Mohitabonim»; «Bedarak»; «Yig'lama Qiz» |- | 2024 || «Janona»; «Salom sevgi (Remix)» |- | 2025 || «Nima bo'pti»; «Quvg'in (Remix)»; «Begonam (Remix)»; «Baxtli ona»; «Bezori»; «Nima bo'pti (Remix)»; «Ketaman»; «Sumbula»; «Ketaman (Remix)»; «До Свидания»; «Bevafo» |- | 2026 || «Bedarak (Remix)»; «O'yin»; «Bobo»; «Lola» |} == Koncertleri == * 2016 — jeke koncert (kóp kúnlik dástúr, 23-maydan baslandı)<ref name="kun16">[https://kun.uz/news/2016/05/23/bugun-honanda-soruhon-koncertining-ilk-kuniga-start-beriladi Bugun xonanda Shohruhxon konsertining ilk kuniga start beriladi] — Kun.uz, 2016-05-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2017-jıl oktyabr — paxta jıynaw máwsiminde paxta atızında koncert<ref name="zamin17">[https://zamin.uz/uz/madaniyat/27150-shohruhhon-pahta-dalasida-koncert-berdi-boshka-sanatkorlarchi-videofoto.html Shohruhxon paxta dalasida konsert berdi, boshka san’atkorlarchi? (Video+foto)] — Zamin.uz, 2017-10-10. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2020 — jeke koncert dástúri (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt20">[https://www.youtube.com/watch?v=oYikOl4cuiM Shohruhxon 2020-yilgi Konsert Dasturi (Full-HD)] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası<ref name="afisha23feb">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/01/04/shohruhxon Концерт Шохруххона] — Afisha.uz, 2023-01-04. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 19-avgust — [[Samarqand]]taǵı Silk Road Samarkand kompleksinde koncert<ref name="afisha23sam">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/08/02/shokhrukhkhon Концерт Шохруххона в Самарканде] — Afisha.uz, 2023-08-02. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası; bilet baslıǵı 30—500 mıń swm<ref name="afisha23">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2023/10/16/shohruhxon Shohruhxon konserti] — Afisha.uz, 2023-10-16. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl fevral — Barlıq ǵashıqlar kúnine arnalǵan koncertler; olarda artist mini-film hám jańa qosıqtı kórsetti<ref name="repost">[https://repost.uz/life/vse-dlya-vlyublyennix «Мини-фильм и трек, посвященный Асаль Шодиевой»: как прошел концерт Шохруххона, приуроченный ко Дню всех влюбленных] — Repost.uz, 2024-02-11. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024 — jeke dástúr (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt24">[https://www.youtube.com/watch?v=-3J_5xZ0o6o Shohruhxon / 2024-yilgi konserti] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2025-jıl 21-dekabr — Tashkenttegi «Xumo Arena»da «Xalq korporativi» Jańa jıl shoýında qatnasıw<ref name="afisha21">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/12/01/xalq-korporativi Xalq korporativi] — Afisha.uz, 2025-12-01. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2026-jıl 26—27-mart — «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke dástúr<ref name="afisha25">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/11/26/shohruhxon Shohruhxon] — Afisha.uz, 2025-11-26. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * Rossiya: afisha maǵlıwmatları boyınsha, rossiyalı tamashagóyler aldında dáslepki shıǵıw 2017-jılı [[Moskva]]da bolǵan, keyin gastrollar Novosibirsk, [[Ekaterinburg]], Samara hám [[Sankt-Peterburg]]te ótti<ref name="kassir">[https://msk.kassir.ru/koncert/shohruhhon Шохруххон] — Kassir.ru. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Filmografiyası == Ózbek kinosındaǵı filmlerde oynadı (Kinopoisk maǵlıwmatları boyınsha 2006—2022-jıllarda 6 jumıs)<ref name="kinopoisk" />: {| class="wikitable" ! Jılı !! Film !! Rol |- | 2006 || «Bo'rilar» (rus. «Волки») || — |- | 2007 || «Aprel May» (rus. «Апрель Май») || Abdulla |- | 2009 || «Shaharlik olifta» (rus. «Городской пижон») || — |- | 2010 || «Bo'rilar 2. Quvg'in» (rus. «Волки 2. Изгнание») || — |- | 2010 || «Qarz» (rus. «Последний долг») || — |- | 2022 || «Mening to'yim» (rus. «Моя свадьба») || — |} == Sıylıqları == * [[Doslıq ordeni|«Doslıq» ordeni]] (2023) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres23" /> * [[Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist]] (2026) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres26" /> * «Eʼtirof» sıylıǵı — «Jıldıń eń jaqsı estrada qosıqshısı» (2017)<ref name="myday17">[https://myday.uz/koncerti-shou/itogi-uzbekskogo-oskara Итоги Узбекского «Оскара»] — Myday.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref> * M&TVA sıylıǵı — «Jıldıń eń jaqsı qosıqshısı» (2011)<ref name="gazeta11">[https://www.gazeta.uz/ru/2011/12/25/mtva/ Вручены премии M&TVA-2011] — Газета.uz, 2011-12-25. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Shohruhxon}} {{DEFAULTSORT:Shohruhxon}} [[Kategoriya:Ózbekstan qosıqshıları]] [[Kategoriya:Pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:Aktyorlar]] [[Kategoriya:Ózbekstanda xızmet kórsetken artistler]] [[Kategoriya:Doslıq ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Tashkentte tuwılǵanlar]] nzbi6bgs9g6dgne912as9vp0z9vfae0 275225 275223 2026-10-19T07:41:07Z Kvazimodo 10433 /* Sırtqı siltemeler */ qosımshalar 275225 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Shohruhxon | súwret = Shohruhxon.png | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = Yuldashev Shohrux Alisherovich | tuwılǵan_sánesi = | tuwılǵan_jeri = [[Tashkent]], [[Ózbekstan]] | bilimi = | kásibi = qosıqshı, aktyor | iskerlik_jılları = 2006 — házirgi kún | janrı = | sıylıqları = [[Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist]] (2026); [[Doslıq ordeni|«Doslıq» ordeni]] (2023) | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = }} '''Shohruhxon''' ({{lang-uz|Shohruhxon}}; haqıyqıy atı — Shohrux Alisherovich Yuldashev) — ózbek estrada qosıqshısı hám aktyor, Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2026), «[[Doslıq ordeni|Doslıq]]» ordeni kavaleri (2023), «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="kun">[https://kun.uz/ru/news/2026/08/22/okolo-120-sootechestvennikov-predstaviteley-sotsialnoy-sfery-nagrajdeny-gosudarstvennymi-nagradami Около 120 соотечественников — представителей социальной сферы награждены государственными наградами] — Kun.uz, 2026-08-22. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref><ref name="afisha">[https://www.afisha.uz/uz/celebrities/2026/08/24/title Yulduz Turdiyevaga xalq artisti, Bobur Yo‘ldoshev va Shohruhxonga xizmat ko‘rsatgan artist unvonlari berildi] — Afisha.uz, 2026-08-24. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Apple Music katalogında oryınshınıń toǵız studiyalıq albomı (161 trek) hám shama menen jetpis jeke singlı bar (katalog tolıq bolmawı múmkin)<ref name="apple">[https://music.apple.com/uz/artist/shohruhxon/598034635 Shohruhxon] — Apple Music. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Ómirbayanı == Shohrux Alisherovich Yuldashev (sahnalıq atı — Shohruhxon) — «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="pres26">[https://president.uz/oz/lists/view/9517 O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining o‘ttiz besh yilligi munosabati bilan fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, sport, madaniyat va san’at sohalari hamda ommaviy axborot vositalari xodimlaridan bir guruhini mukofotlash to‘g‘risida] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2023-jılı prezident pármanı menen mámleketlik ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı «Doslıq» ordeni menen sıylıqlandı<ref name="pres23">[https://president.uz/ru/lists/view/6619 О награждении в связи с тридцать второй годовщиной государственной независимости Республики Узбекистан группы работников сфер науки, образования, здравоохранения, литературы, культуры, искусства и средств массовой информации] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, 2026-jıl avgustta ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı oǵan Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist ataǵı berildi<ref name="kun" /><ref name="afisha" />. [[Tashkent]]te tuwılǵan<ref name="kinopoisk">[https://www.kinopoisk.ru/name/2275007/ Шохруххон — фильмография] — Кинопоиск. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Dóretiwshiligi == Oryınshınıń Apple Musicdegi tiykarǵı leyblı — RizaNova; 2025-jıl noyabrde albomlar hám singllar katalogı Xon Music leyblı astında qayta shıǵarıldı<ref name="apple" />. Asia-Plus oryınshını «Orta Aziyada tek Watanında emes, basqa jerlerde de tanılatuǵın qosıqshılardıń Top-10» dizimine (2021) kirgizdi: basılım onıń lirikalıq hám bıyshılıq kompoziciyaların, Ózbekstannan tısqarıda da keń tanılıwın hám qosıqshı Shahzoda menen duetlerin, atap aytqanda «Allo» hám «Kel» qosıqların atap ótedi<ref name="asiaplus">[https://asiaplus.news/2021/05/30/top-10-pevczov-czentralnoj-azii-kotoryh-znayut-ne-tolko-na-rodine/ ТОП-10 певцов Центральной Азии, которых знают не только на Родине] — Азия-Плюс, 2021-05-30. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2016-jılı artist «Vahshiy» filmi ushın saundtrek atqardı<ref name="kunvah">[https://kun.uz/uz/131922 Shohruhxon “Vahshiy” filmiga saundtrek kuyladi] — Kun.uz, 2016-04-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Jazıw waqtındaǵı eń sońǵı singl — «Lola» (qosıq hám klip premyerası 2026-jıl may aqırında)<ref name="zaminlola">[https://zamin.uz/en/culture/204380-shohruhhonning-yangi-lola-taronasi-muhlislar-etiborini-tortdi.html Shohruhxon's new song "Lola" captures fans' attention] — Zamin.uz, 2026-05-31. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Shohruhxonnıń rásmiy YouTube kanalı 2013-jıl iyulde dúzilgen; 2026-jıl 18-oktyabrge kóre onda 298 mıń jazılıwshı, 283 video hám shama menen 304 mln kóriw bar<ref name="ytch">[https://www.youtube.com/@ShohruhxonYuldashev/about Shohruhxon — официальный канал] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. === Studiyalıq albomlar === {| class="wikitable" ! Jılı !! Atı !! Trek sanı |- | 2012 || «Moda (Avtobus Bekatda)» || 23 |- | 2013 || «Sen Ketma» || 21 |- | 2014 || «Zo'rsan» || 20 |- | 2015 || «Men Seni Sevaman» || 24 |- | 2016 || «Yulduzlar» || 19 |- | 2017 || «Shaydo» || 14 |- | 2019 || «Yurak» || 13 |- | 2021 || «Oddiy Bola» || 17 |- | 2022 || «Ey Yor» || 10 |} Dáslepki albomlardıń shıǵarılǵan jılları Apple Music maǵlıwmatları boyınsha berilgen; dáslepki járiyalawlar erterek bolıwı múmkin. === Singllar === Dizim Apple Music katalogı boyınsha dúzildi (birinshi shıǵarılǵan jılı boyınsha; remikslar hám qayta shıǵarılǵanlar kiritilgen)<ref name="apple" />. {| class="wikitable" ! Jılı !! Atları |- | 2006 || «Xayolim Senda» |- | 2009 || «Quvg'in» |- | 2010 || «Yillar O'tganda» |- | 2018 || «Kel»; «Qiz Bola»; «Kel (Remix)»; «Turfa Gullar»; «Boylandim»; «Barcha shodlik senga bo'lsin (Remake)»; «Sevgilim»; «Sen Yig'lama» |- | 2019 || «Yurak»; «Yana-Yana»; «Unamaydi»; «Aida»; «Atirgullar» |- | 2020 || «Sevmadimmi»; «Gulim»; «Sog'inaman»; «Xatlar»; «Будь со мной»; «Begonam»; «Sog'inch»; «Yig'lama»; «Devona»; «Ilk Sevgim» |- | 2021 || «Qalbimdagi Gulim»; «Ko'nma Deydi»; «Ayol»; «Aylandi Boshim»; «Oddiy Bola»; «Ko'zlarida Olov»; «TikTok» |- | 2022 || «Telba»; «Achinmayman»; «Barpo Etaman»; «Kino»; «Ey Yor»; «Salom Sevgi»; «Zo'rsan»; «Qahramon»; «Yoqasan»; «Oq Libos» |- | 2023 || «Oy Jamol»; «Seviyorum»; «Necha Bora Ketarding»; «Esingdami Ayt»; «Sevmading»; «Mohitabonim»; «Bedarak»; «Yig'lama Qiz» |- | 2024 || «Janona»; «Salom sevgi (Remix)» |- | 2025 || «Nima bo'pti»; «Quvg'in (Remix)»; «Begonam (Remix)»; «Baxtli ona»; «Bezori»; «Nima bo'pti (Remix)»; «Ketaman»; «Sumbula»; «Ketaman (Remix)»; «До Свидания»; «Bevafo» |- | 2026 || «Bedarak (Remix)»; «O'yin»; «Bobo»; «Lola» |} == Koncertleri == * 2016 — jeke koncert (kóp kúnlik dástúr, 23-maydan baslandı)<ref name="kun16">[https://kun.uz/news/2016/05/23/bugun-honanda-soruhon-koncertining-ilk-kuniga-start-beriladi Bugun xonanda Shohruhxon konsertining ilk kuniga start beriladi] — Kun.uz, 2016-05-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2017-jıl oktyabr — paxta jıynaw máwsiminde paxta atızında koncert<ref name="zamin17">[https://zamin.uz/uz/madaniyat/27150-shohruhhon-pahta-dalasida-koncert-berdi-boshka-sanatkorlarchi-videofoto.html Shohruhxon paxta dalasida konsert berdi, boshka san’atkorlarchi? (Video+foto)] — Zamin.uz, 2017-10-10. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2020 — jeke koncert dástúri (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt20">[https://www.youtube.com/watch?v=oYikOl4cuiM Shohruhxon 2020-yilgi Konsert Dasturi (Full-HD)] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası<ref name="afisha23feb">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/01/04/shohruhxon Концерт Шохруххона] — Afisha.uz, 2023-01-04. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 19-avgust — [[Samarqand]]taǵı Silk Road Samarkand kompleksinde koncert<ref name="afisha23sam">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/08/02/shokhrukhkhon Концерт Шохруххона в Самарканде] — Afisha.uz, 2023-08-02. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası; bilet baslıǵı 30—500 mıń swm<ref name="afisha23">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2023/10/16/shohruhxon Shohruhxon konserti] — Afisha.uz, 2023-10-16. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl fevral — Barlıq ǵashıqlar kúnine arnalǵan koncertler; olarda artist mini-film hám jańa qosıqtı kórsetti<ref name="repost">[https://repost.uz/life/vse-dlya-vlyublyennix «Мини-фильм и трек, посвященный Асаль Шодиевой»: как прошел концерт Шохруххона, приуроченный ко Дню всех влюбленных] — Repost.uz, 2024-02-11. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024 — jeke dástúr (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt24">[https://www.youtube.com/watch?v=-3J_5xZ0o6o Shohruhxon / 2024-yilgi konserti] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2025-jıl 21-dekabr — Tashkenttegi «Xumo Arena»da «Xalq korporativi» Jańa jıl shoýında qatnasıw<ref name="afisha21">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/12/01/xalq-korporativi Xalq korporativi] — Afisha.uz, 2025-12-01. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2026-jıl 26—27-mart — «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke dástúr<ref name="afisha25">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/11/26/shohruhxon Shohruhxon] — Afisha.uz, 2025-11-26. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * Rossiya: afisha maǵlıwmatları boyınsha, rossiyalı tamashagóyler aldında dáslepki shıǵıw 2017-jılı [[Moskva]]da bolǵan, keyin gastrollar Novosibirsk, [[Ekaterinburg]], Samara hám [[Sankt-Peterburg]]te ótti<ref name="kassir">[https://msk.kassir.ru/koncert/shohruhhon Шохруххон] — Kassir.ru. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Filmografiyası == Ózbek kinosındaǵı filmlerde oynadı (Kinopoisk maǵlıwmatları boyınsha 2006—2022-jıllarda 6 jumıs)<ref name="kinopoisk" />: {| class="wikitable" ! Jılı !! Film !! Rol |- | 2006 || «Bo'rilar» (rus. «Волки») || — |- | 2007 || «Aprel May» (rus. «Апрель Май») || Abdulla |- | 2009 || «Shaharlik olifta» (rus. «Городской пижон») || — |- | 2010 || «Bo'rilar 2. Quvg'in» (rus. «Волки 2. Изгнание») || — |- | 2010 || «Qarz» (rus. «Последний долг») || — |- | 2022 || «Mening to'yim» (rus. «Моя свадьба») || — |} == Sıylıqları == * [[Doslıq ordeni|«Doslıq» ordeni]] (2023) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres23" /> * [[Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist]] (2026) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres26" /> * «Eʼtirof» sıylıǵı — «Jıldıń eń jaqsı estrada qosıqshısı» (2017)<ref name="myday17">[https://myday.uz/koncerti-shou/itogi-uzbekskogo-oskara Итоги Узбекского «Оскара»] — Myday.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref> * M&TVA sıylıǵı — «Jıldıń eń jaqsı qosıqshısı» (2011)<ref name="gazeta11">[https://www.gazeta.uz/ru/2011/12/25/mtva/ Вручены премии M&TVA-2011] — Газета.uz, 2011-12-25. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Shohruhxon}} * {{Instagram|_shohruhhon_}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Shohruhxon}} [[Kategoriya:Ózbekstan qosıqshıları]] [[Kategoriya:Pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:Aktyorlar]] [[Kategoriya:Ózbekstanda xızmet kórsetken artistler]] [[Kategoriya:Doslıq ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Tashkentte tuwılǵanlar]] nup9twah46p529g6bgylia5tvl47w2q 2 48581 275174 2026-10-18T21:01:54Z Qareken Balasi 8937 Qaralama: rus Wikipediyasındaǵı «Шохруххон» maqalasınan awdarma 275174 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Asal Shodiyeva | súwret = | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = | tuwılǵan_sánesi = 1992-jıl 6-aprel | tuwılǵan_jeri = [[Tashkent]], [[Ózbekstan]] | bilimi = | kásibi = aktrisa, qosıqshı | iskerlik_jılları = 2008 — házirgi kún | janrı = | sıylıqları = | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = }} '''Asal Shodiyeva''' ({{lang-uz|Asal Shodiyeva}}; 1992-jıl 6-aprel<ref name="daryo24">[https://daryo.uz/2024/04/13/400-ming-som-gonarar-berishgan-otasi-haqida-gapirmaydigan-turmush-ortogidan-7-yosh-kichik-asal-shodiyeva-nega-ijodiy-tanaffusda-foto-video/ Asal Shodiyeva 32 yoshda (foto)] — Daryo, 2024-04-13. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref><ref name="kp">[https://www.kinopoisk.ru/name/1845530/ Асал Шодиева (Asal Shodieva): фильмы, биография, семья, фильмография] — Kinopoisk. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, [[Tashkent]]) — ózbek kino aktrisası hám qosıqshı. 2008-jıldan baslap on nan artıq filmde rol oynadı, solardan «Janob hech kim», «Uchar qiz» hám «Hay-hay qizaloq» filmleri<ref name="kp" />; 2025-jılı «Uyga qaytish» filminde tiykarǵı rollerdiń birin oynadı<ref name="af1">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2025/03/07/uyga-qaytish Asal Shodiyeva ishtirokidagi «Uyga qaytish» filmi premyera qilinadi] — Afisha.uz, 2025-03-07. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Qosıqshı [[Shohruhxon]]nıń jubayı, onıń muzıkalıq klipleride oynadı<ref name="daryo25">[https://daryo.uz/2025/04/07/asal-shodiyeva-33-yoshda/ Asal Shodiyeva 33 yoshda] — Daryo, 2025-04-07. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Ómirbayanı == [[Tashkent]]te tuwılǵan. Uspenskiy atındaǵı ayrıqsha muzıka mektebinde oqıdı<ref name="daryo25" />. Dáslep qosıqshı bolıwdı niyet etken; iskerliginiń basında «O‘zbekistonim» qosıǵın atqardı<ref name="daryo25" />. Óziniń aytıwınsha, birinshi gonorarın 2008-jılı Ravil Batırovtıń mámleketlik buyırtpa tiykarında túsirilgen «Jannat qaydadir?» filmindegi kishi róli ushın aldı: ol sonday-aq film saundtregin duet túrinde atqardı, gonorar 400 mıń swm boldı<ref name="daryo25" />. == Dóretiwshiligi == === Kino === «Kinopoisk» mağlıwmatları boyınsha, Shodiyeva 2008—2022-jıllar aralıǵında 15 filmde oynadı<ref name="kp" />. 2009—2012-jıllardaǵı komediya hám melodramalar eń kóp tanıldı: «Janob hech kim» («Mister X», 2009), «Uylanish» («Úylenıw», 2009), «Poyma-poy» (2009), «Uchar qiz» («Ushıwshı qız», 2010) hám «Hay hay qizaloq» (2012)<ref name="kp" /><ref name="daryo25" />. «Kinopoisk»te «Janob hech kim» hám «Poyma-poy» filmleriniń bahası 7,8 hám 7,7 (2026-jıl 18-oktyabrdegi jaǵdayı boyınsha sáykes túrde 359 hám 405 baha)<ref name="kp" />. 2018-jılı «Islomxo‘ja» tariyxıy filminde Aziza-poshsho-bika rólin oynadı; «Daryo» internet-basılımına filmniń jabıq premyerası aldınan bergen interviyuında Shodiyeva rólge tayarlıq haqqında aytıp berdi hám tariyxıy kinoda qatnasıwdı aktyorlar ushın «úlken sabaq» dep atadı<ref name="xs">[https://xs.uz/uz/post/islomkhozha-filmi-hammamiz-uchun-osish-boldi-asal-shodieva-islomkhozha-tarikhij-filmi-haqida «Islomxo‘ja» filmi hammamiz uchun o‘sish bo‘ldi». Asal Shodiyeva «Islomxo‘ja» tarixiy filmi haqida] — Xalq so‘zi, 2018-08-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Turmısqa shıqqannan keyin Shodiyeva kinoda az oynadı; Afisha.uz mağlıwmatları boyınsha, úzilisten aldın sońǵı ret 2022-jılı «Mening to‘yim» filminde qatnastı<ref name="af2">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2023/12/13/asalshodiyeva «Xay-xay qizaloq»dan «Islomxo‘ja»gacha: Asal Shodiyeva rol ijro etgan TOP-10 film] — Afisha.uz, 2023-12-13. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Keyin ol turmıs ortaǵınıń «Yurak» hám «Gulim» qosıqlarına túsirilgen klipleride oynadı<ref name="daryo25" />. 2025-jıl mart ayında Milliy kino sánʼati sarayında rejisser Dilshoda Qosimovanıń «Uyga qaytish» («Úyge qaytıw») filminiń premyerası ótti; film «Yoshlik» kinostudiyası tárepinen Kinematografiya agentliginiń buyırtpası boyınsha túsirilgen, tiykarǵı rollerdi Asal Shodiyeva, Feruza Yusupova hám Sitora Alimjonova oynadı<ref name="af1" />. Afisha.uz kritigi tiykarǵı rollerdiń tábiyiy atqarılǵanın atap ótti<ref name="af3">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2025/03/19/xorazmdan-toshkentgacha Katta pul yoki xotirjamlik?: «Uyga qaytish» filmiga taqriz] — Afisha.uz, 2025-03-19. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, al rejisser basılımǵa bergen interviyuında túsiriw bir neshe wálayatta 15 kennen artıq dawam etkenin aytıp berdi<ref name="af4">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2025/04/15/dilshoda-qosimova «Oramizdagilar»: «Uyga qaytish» filmi rejissyori Dilshoda Qosimova bilan suhbat] — Afisha.uz, 2025-04-15. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2025-jıl sentyabrde «Musiqa — bu sevgi» muzıkalıq filminiń premyerası ótti, onda tiykarǵı rollerdi Shohruhxon hám Asal Shodiyeva oynadı; Afisha.uz xabarı boyınsha, bul jup ushın kinodaǵı birinshi birgeliktegi jumıs boldı<ref name="af5">[https://www.afisha.uz/ru/cinema/2025/09/17/musiqa-bu-sevgi Xon Saroy представил мюзикл Musiqa — bu sevgi] — Afisha.uz, 2025-09-17. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2026-jıl mart ayında Shohruhxonnıń «Xalqlar do‘stligi» sarayındaǵı jeke koncertinde (26—30-mart) Shodiyeva onıń menen duet atqardı<ref name="af6">[https://www.afisha.uz/uz/celebrities/2026/03/31/shohruhxon Asal Shodiyeva bilan duet, 40 yosh iqrorlari: Shohruhxonning konsertidan reportaj] — Afisha.uz, 2026-03-31. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Jeke ómiri == 2016-jıl 5-iyunda Tashkenttegi «Osiyo Grand» restoranında Shodiyeva hám qosıqshı [[Shohruhxon]]nıń toyı ótti<ref name="daryo16">[https://daryo.uz/2016/06/06/fotoreportaj-xonanda-shohruxxon-aktrisa-asal-shodiyeva-bilan-oila-qurdi/ Shohruxxon va Asal Shodiyeva oila qurdi: fotoreportaj] — Daryo, 2016-06-06. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Aktrisanıń aytıwınsha, olar «Qo‘shig‘im» qosıǵına klip túsiriw waqtında tanıs boldı<ref name="daryo25" />. Toyda ózbek estradasınıń kóplegen wákilleri qatnastı; jup uzaq waqıt munasábetlerin jasırıp keldi<ref name="daryo24" />. == Filmografiyası == {| class="wikitable" ! Jılı !! Atı !! Rus tilindegi atı |- | 2008 || Janob hech kim || — |- | 2009 || Uylanish || Женитьба |- | 2009 || Janob hech kim || Мистер Х |- | 2009 || Poyma-poy || Невпопад |- | 2010 || Adashgan so‘vchilar || Заблудшие сваты |- | 2010 || Uchar qiz || Летающая девушка |- | 2010 || Xavfli sarguzasht || Опасные приключения |- | 2010 || Qalb ko‘zi || Глаз души |- | 2012 || Sevgi farishtasi || Ангел любви |- | 2012 || Hay hay qizaloq || Эй, эй, девочка! |- | 2012 || Salom sevgi, xayr sevgi || Привет любовь, пока любовь |- | 2013 || Sevgi farishtasi 2 || Ангел любви 2 |- | 2015 || Ko‘z yoshim || — |- | 2016 || Vahshiy || — |- | 2022 || Mening to‘yim || Моя свадьба |- | 2025 || Uyga qaytish || Возвращение домой |- | 2025 || Musiqa — bu sevgi || Музыка — это любовь |} <small>Dizim «Kinopoisk» (2022-jılǵa shekem)<ref name="kp" /> hám Afisha.uz (2025)<ref name="af1" /><ref name="af5" /> mağlıwmatları boyınsha.</small> == Siltemeler == {{Commons kategoriya|Asal Shodiyeva}} * [https://t.me/asalshodieva Telegram kanalı] * [https://www.youtube.com/@asal_shodieva YouTube kanalı] * [https://www.instagram.com/asalshodieva/ Instagram] * [https://www.kinopoisk.ru/name/1845530/ Asal Shodiyeva] — Kinopoisk == Derekler == {{Derekler}} {{DEFAULTSORT:Shodiyeva, Asal}} [[Kategoriya:Aktrisalar]] [[Kategoriya:Ózbekstan qosıqshıları]] [[Kategoriya:Pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:1992-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Tashkentte tuwılǵanlar]] hvoxzpbqmjx29i7ua2eed8rt6p7lnxr 0 48582 275175 2026-10-18T21:03:04Z Qareken Balasi 8937 Jańa maqala: ózbek aktrisası hám qosıqshı (rus Wikipediyasındaǵı «Шодиева, Асал» maqalasınan awdarma) 275175 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Asal Shodiyeva | súwret = | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = | tuwılǵan_sánesi = 1992-jıl 6-aprel | tuwılǵan_jeri = [[Tashkent]], [[Ózbekstan]] | bilimi = | kásibi = aktrisa, qosıqshı | iskerlik_jılları = 2008 — házirgi kún | janrı = | sıylıqları = | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = }} '''Asal Shodiyeva''' ({{lang-uz|Asal Shodiyeva}}; 1992-jıl 6-aprel<ref name="daryo24">[https://daryo.uz/2024/04/13/400-ming-som-gonarar-berishgan-otasi-haqida-gapirmaydigan-turmush-ortogidan-7-yosh-kichik-asal-shodiyeva-nega-ijodiy-tanaffusda-foto-video/ Asal Shodiyeva 32 yoshda (foto)] — Daryo, 2024-04-13. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref><ref name="kp">[https://www.kinopoisk.ru/name/1845530/ Асал Шодиева (Asal Shodieva): фильмы, биография, семья, фильмография] — Kinopoisk. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, [[Tashkent]]) — ózbek kino aktrisası hám qosıqshı. 2008-jıldan baslap on nan artıq filmde rol oynadı, solardan «Janob hech kim», «Uchar qiz» hám «Hay-hay qizaloq» filmleri<ref name="kp" />; 2025-jılı «Uyga qaytish» filminde tiykarǵı rollerdiń birin oynadı<ref name="af1">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2025/03/07/uyga-qaytish Asal Shodiyeva ishtirokidagi «Uyga qaytish» filmi premyera qilinadi] — Afisha.uz, 2025-03-07. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Qosıqshı [[Shohruhxon]]nıń jubayı, onıń muzıkalıq klipleride oynadı<ref name="daryo25">[https://daryo.uz/2025/04/07/asal-shodiyeva-33-yoshda/ Asal Shodiyeva 33 yoshda] — Daryo, 2025-04-07. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Ómirbayanı == [[Tashkent]]te tuwılǵan. Uspenskiy atındaǵı ayrıqsha muzıka mektebinde oqıdı<ref name="daryo25" />. Dáslep qosıqshı bolıwdı niyet etken; iskerliginiń basında «O‘zbekistonim» qosıǵın atqardı<ref name="daryo25" />. Óziniń aytıwınsha, birinshi gonorarın 2008-jılı Ravil Batırovtıń mámleketlik buyırtpa tiykarında túsirilgen «Jannat qaydadir?» filmindegi kishi róli ushın aldı: ol sonday-aq film saundtregin duet túrinde atqardı, gonorar 400 mıń swm boldı<ref name="daryo25" />. == Dóretiwshiligi == === Kino === «Kinopoisk» mağlıwmatları boyınsha, Shodiyeva 2008—2022-jıllar aralıǵında 15 filmde oynadı<ref name="kp" />. 2009—2012-jıllardaǵı komediya hám melodramalar eń kóp tanıldı: «Janob hech kim» («Mister X», 2009), «Uylanish» («Úylenıw», 2009), «Poyma-poy» (2009), «Uchar qiz» («Ushıwshı qız», 2010) hám «Hay hay qizaloq» (2012)<ref name="kp" /><ref name="daryo25" />. «Kinopoisk»te «Janob hech kim» hám «Poyma-poy» filmleriniń bahası 7,8 hám 7,7 (2026-jıl 18-oktyabrdegi jaǵdayı boyınsha sáykes túrde 359 hám 405 baha)<ref name="kp" />. 2018-jılı «Islomxo‘ja» tariyxıy filminde Aziza-poshsho-bika rólin oynadı; «Daryo» internet-basılımına filmniń jabıq premyerası aldınan bergen interviyuında Shodiyeva rólge tayarlıq haqqında aytıp berdi hám tariyxıy kinoda qatnasıwdı aktyorlar ushın «úlken sabaq» dep atadı<ref name="xs">[https://xs.uz/uz/post/islomkhozha-filmi-hammamiz-uchun-osish-boldi-asal-shodieva-islomkhozha-tarikhij-filmi-haqida «Islomxo‘ja» filmi hammamiz uchun o‘sish bo‘ldi». Asal Shodiyeva «Islomxo‘ja» tarixiy filmi haqida] — Xalq so‘zi, 2018-08-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Turmısqa shıqqannan keyin Shodiyeva kinoda az oynadı; Afisha.uz mağlıwmatları boyınsha, úzilisten aldın sońǵı ret 2022-jılı «Mening to‘yim» filminde qatnastı<ref name="af2">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2023/12/13/asalshodiyeva «Xay-xay qizaloq»dan «Islomxo‘ja»gacha: Asal Shodiyeva rol ijro etgan TOP-10 film] — Afisha.uz, 2023-12-13. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Keyin ol turmıs ortaǵınıń «Yurak» hám «Gulim» qosıqlarına túsirilgen klipleride oynadı<ref name="daryo25" />. 2025-jıl mart ayında Milliy kino sánʼati sarayında rejisser Dilshoda Qosimovanıń «Uyga qaytish» («Úyge qaytıw») filminiń premyerası ótti; film «Yoshlik» kinostudiyası tárepinen Kinematografiya agentliginiń buyırtpası boyınsha túsirilgen, tiykarǵı rollerdi Asal Shodiyeva, Feruza Yusupova hám Sitora Alimjonova oynadı<ref name="af1" />. Afisha.uz kritigi tiykarǵı rollerdiń tábiyiy atqarılǵanın atap ótti<ref name="af3">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2025/03/19/xorazmdan-toshkentgacha Katta pul yoki xotirjamlik?: «Uyga qaytish» filmiga taqriz] — Afisha.uz, 2025-03-19. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, al rejisser basılımǵa bergen interviyuında túsiriw bir neshe wálayatta 15 kennen artıq dawam etkenin aytıp berdi<ref name="af4">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2025/04/15/dilshoda-qosimova «Oramizdagilar»: «Uyga qaytish» filmi rejissyori Dilshoda Qosimova bilan suhbat] — Afisha.uz, 2025-04-15. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2025-jıl sentyabrde «Musiqa — bu sevgi» muzıkalıq filminiń premyerası ótti, onda tiykarǵı rollerdi Shohruhxon hám Asal Shodiyeva oynadı; Afisha.uz xabarı boyınsha, bul jup ushın kinodaǵı birinshi birgeliktegi jumıs boldı<ref name="af5">[https://www.afisha.uz/ru/cinema/2025/09/17/musiqa-bu-sevgi Xon Saroy представил мюзикл Musiqa — bu sevgi] — Afisha.uz, 2025-09-17. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2026-jıl mart ayında Shohruhxonnıń «Xalqlar do‘stligi» sarayındaǵı jeke koncertinde (26—30-mart) Shodiyeva onıń menen duet atqardı<ref name="af6">[https://www.afisha.uz/uz/celebrities/2026/03/31/shohruhxon Asal Shodiyeva bilan duet, 40 yosh iqrorlari: Shohruhxonning konsertidan reportaj] — Afisha.uz, 2026-03-31. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Jeke ómiri == 2016-jıl 5-iyunda Tashkenttegi «Osiyo Grand» restoranında Shodiyeva hám qosıqshı [[Shohruhxon]]nıń toyı ótti<ref name="daryo16">[https://daryo.uz/2016/06/06/fotoreportaj-xonanda-shohruxxon-aktrisa-asal-shodiyeva-bilan-oila-qurdi/ Shohruxxon va Asal Shodiyeva oila qurdi: fotoreportaj] — Daryo, 2016-06-06. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Aktrisanıń aytıwınsha, olar «Qo‘shig‘im» qosıǵına klip túsiriw waqtında tanıs boldı<ref name="daryo25" />. Toyda ózbek estradasınıń kóplegen wákilleri qatnastı; jup uzaq waqıt munasábetlerin jasırıp keldi<ref name="daryo24" />. == Filmografiyası == {| class="wikitable" ! Jılı !! Atı !! Rus tilindegi atı |- | 2008 || Janob hech kim || — |- | 2009 || Uylanish || Женитьба |- | 2009 || Janob hech kim || Мистер Х |- | 2009 || Poyma-poy || Невпопад |- | 2010 || Adashgan so‘vchilar || Заблудшие сваты |- | 2010 || Uchar qiz || Летающая девушка |- | 2010 || Xavfli sarguzasht || Опасные приключения |- | 2010 || Qalb ko‘zi || Глаз души |- | 2012 || Sevgi farishtasi || Ангел любви |- | 2012 || Hay hay qizaloq || Эй, эй, девочка! |- | 2012 || Salom sevgi, xayr sevgi || Привет любовь, пока любовь |- | 2013 || Sevgi farishtasi 2 || Ангел любви 2 |- | 2015 || Ko‘z yoshim || — |- | 2016 || Vahshiy || — |- | 2022 || Mening to‘yim || Моя свадьба |- | 2025 || Uyga qaytish || Возвращение домой |- | 2025 || Musiqa — bu sevgi || Музыка — это любовь |} <small>Dizim «Kinopoisk» (2022-jılǵa shekem)<ref name="kp" /> hám Afisha.uz (2025)<ref name="af1" /><ref name="af5" /> mağlıwmatları boyınsha.</small> == Siltemeler == {{Commons kategoriya|Asal Shodiyeva}} * [https://t.me/asalshodieva Telegram kanalı] * [https://www.youtube.com/@asal_shodieva YouTube kanalı] * [https://www.instagram.com/asalshodieva/ Instagram] * [https://www.kinopoisk.ru/name/1845530/ Asal Shodiyeva] — Kinopoisk == Derekler == {{Derekler}} {{DEFAULTSORT:Shodiyeva, Asal}} [[Kategoriya:Aktrisalar]] [[Kategoriya:Ózbekstan qosıqshıları]] [[Kategoriya:Pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:1992-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Tashkentte tuwılǵanlar]] hvoxzpbqmjx29i7ua2eed8rt6p7lnxr 275222 275175 2026-10-19T07:37:27Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275222 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Asal Shodiyeva | súwret = | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = | tuwılǵan_sánesi = | tuwılǵan_jeri = [[Tashkent]], [[Ózbekstan]] | bilimi = | kásibi = aktrisa, qosıqshı | iskerlik_jılları = 2008 — házirgi kún | janrı = | sıylıqları = | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = }} '''Asal Shodiyeva''' ({{lang-uz|Asal Shodiyeva}}; [[1992|1992-jıl]] [[6-aprel]]<ref name="daryo24">[https://daryo.uz/2024/04/13/400-ming-som-gonarar-berishgan-otasi-haqida-gapirmaydigan-turmush-ortogidan-7-yosh-kichik-asal-shodiyeva-nega-ijodiy-tanaffusda-foto-video/ Asal Shodiyeva 32 yoshda (foto)] — Daryo, 2024-04-13. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref><ref name="kp">[https://www.kinopoisk.ru/name/1845530/ Асал Шодиева (Asal Shodieva): фильмы, биография, семья, фильмография] — Kinopoisk. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, [[Tashkent]]) — ózbek kino aktrisası hám qosıqshı. 2008-jıldan baslap on nan artıq filmde rol oynadı, solardan «Janob hech kim», «Uchar qiz» hám «Hay-hay qizaloq» filmleri<ref name="kp" />; 2025-jılı «Uyga qaytish» filminde tiykarǵı rollerdiń birin oynadı<ref name="af1">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2025/03/07/uyga-qaytish Asal Shodiyeva ishtirokidagi «Uyga qaytish» filmi premyera qilinadi] — Afisha.uz, 2025-03-07. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Qosıqshı [[Shohruhxon]]nıń jubayı, onıń muzıkalıq klipleride oynadı<ref name="daryo25">[https://daryo.uz/2025/04/07/asal-shodiyeva-33-yoshda/ Asal Shodiyeva 33 yoshda] — Daryo, 2025-04-07. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Ómirbayanı == [[Tashkent]]te tuwılǵan. Uspenskiy atındaǵı ayrıqsha muzıka mektebinde oqıdı<ref name="daryo25" />. Dáslep qosıqshı bolıwdı niyet etken; iskerliginiń basında «O‘zbekistonim» qosıǵın atqardı<ref name="daryo25" />. Óziniń aytıwınsha, birinshi gonorarın 2008-jılı Ravil Batırovtıń mámleketlik buyırtpa tiykarında túsirilgen «Jannat qaydadir?» filmindegi kishi róli ushın aldı: ol sonday-aq film saundtregin duet túrinde atqardı, gonorar 400 mıń swm boldı<ref name="daryo25" />. == Dóretiwshiligi == === Kino === «Kinopoisk» mağlıwmatları boyınsha, Shodiyeva 2008—2022-jıllar aralıǵında 15 filmde oynadı<ref name="kp" />. 2009—2012-jıllardaǵı komediya hám melodramalar eń kóp tanıldı: «Janob hech kim» («Mister X», 2009), «Uylanish» («Úylenıw», 2009), «Poyma-poy» (2009), «Uchar qiz» («Ushıwshı qız», 2010) hám «Hay hay qizaloq» (2012)<ref name="kp" /><ref name="daryo25" />. «Kinopoisk»te «Janob hech kim» hám «Poyma-poy» filmleriniń bahası 7,8 hám 7,7 (2026-jıl 18-oktyabrdegi jaǵdayı boyınsha sáykes túrde 359 hám 405 baha)<ref name="kp" />. 2018-jılı «Islomxo‘ja» tariyxıy filminde Aziza-poshsho-bika rólin oynadı; «Daryo» internet-basılımına filmniń jabıq premyerası aldınan bergen interviyuında Shodiyeva rólge tayarlıq haqqında aytıp berdi hám tariyxıy kinoda qatnasıwdı aktyorlar ushın «úlken sabaq» dep atadı<ref name="xs">[https://xs.uz/uz/post/islomkhozha-filmi-hammamiz-uchun-osish-boldi-asal-shodieva-islomkhozha-tarikhij-filmi-haqida «Islomxo‘ja» filmi hammamiz uchun o‘sish bo‘ldi». Asal Shodiyeva «Islomxo‘ja» tarixiy filmi haqida] — Xalq so‘zi, 2018-08-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Turmısqa shıqqannan keyin Shodiyeva kinoda az oynadı; Afisha.uz mağlıwmatları boyınsha, úzilisten aldın sońǵı ret 2022-jılı «Mening to‘yim» filminde qatnastı<ref name="af2">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2023/12/13/asalshodiyeva «Xay-xay qizaloq»dan «Islomxo‘ja»gacha: Asal Shodiyeva rol ijro etgan TOP-10 film] — Afisha.uz, 2023-12-13. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Keyin ol turmıs ortaǵınıń «Yurak» hám «Gulim» qosıqlarına túsirilgen klipleride oynadı<ref name="daryo25" />. 2025-jıl mart ayında Milliy kino sánʼati sarayında rejisser Dilshoda Qosimovanıń «Uyga qaytish» («Úyge qaytıw») filminiń premyerası ótti; film «Yoshlik» kinostudiyası tárepinen Kinematografiya agentliginiń buyırtpası boyınsha túsirilgen, tiykarǵı rollerdi Asal Shodiyeva, Feruza Yusupova hám Sitora Alimjonova oynadı<ref name="af1" />. Afisha.uz kritigi tiykarǵı rollerdiń tábiyiy atqarılǵanın atap ótti<ref name="af3">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2025/03/19/xorazmdan-toshkentgacha Katta pul yoki xotirjamlik?: «Uyga qaytish» filmiga taqriz] — Afisha.uz, 2025-03-19. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, al rejisser basılımǵa bergen interviyuında túsiriw bir neshe wálayatta 15 kennen artıq dawam etkenin aytıp berdi<ref name="af4">[https://www.afisha.uz/uz/cinema/2025/04/15/dilshoda-qosimova «Oramizdagilar»: «Uyga qaytish» filmi rejissyori Dilshoda Qosimova bilan suhbat] — Afisha.uz, 2025-04-15. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2025-jıl sentyabrde «Musiqa — bu sevgi» muzıkalıq filminiń premyerası ótti, onda tiykarǵı rollerdi Shohruhxon hám Asal Shodiyeva oynadı; Afisha.uz xabarı boyınsha, bul jup ushın kinodaǵı birinshi birgeliktegi jumıs boldı<ref name="af5">[https://www.afisha.uz/ru/cinema/2025/09/17/musiqa-bu-sevgi Xon Saroy представил мюзикл Musiqa — bu sevgi] — Afisha.uz, 2025-09-17. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2026-jıl mart ayında Shohruhxonnıń «Xalqlar do‘stligi» sarayındaǵı jeke koncertinde (26—30-mart) Shodiyeva onıń menen duet atqardı<ref name="af6">[https://www.afisha.uz/uz/celebrities/2026/03/31/shohruhxon Asal Shodiyeva bilan duet, 40 yosh iqrorlari: Shohruhxonning konsertidan reportaj] — Afisha.uz, 2026-03-31. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Jeke ómiri == 2016-jıl 5-iyunda Tashkenttegi «Osiyo Grand» restoranında Shodiyeva hám qosıqshı [[Shohruhxon]]nıń toyı ótti<ref name="daryo16">[https://daryo.uz/2016/06/06/fotoreportaj-xonanda-shohruxxon-aktrisa-asal-shodiyeva-bilan-oila-qurdi/ Shohruxxon va Asal Shodiyeva oila qurdi: fotoreportaj] — Daryo, 2016-06-06. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Aktrisanıń aytıwınsha, olar «Qo‘shig‘im» qosıǵına klip túsiriw waqtında tanıs boldı<ref name="daryo25" />. Toyda ózbek estradasınıń kóplegen wákilleri qatnastı; jup uzaq waqıt munasábetlerin jasırıp keldi<ref name="daryo24" />. == Filmografiyası == {| class="wikitable" ! Jılı !! Atı !! Rus tilindegi atı |- | 2008 || Janob hech kim || — |- | 2009 || Uylanish || Женитьба |- | 2009 || Janob hech kim || Мистер Х |- | 2009 || Poyma-poy || Невпопад |- | 2010 || Adashgan so‘vchilar || Заблудшие сваты |- | 2010 || Uchar qiz || Летающая девушка |- | 2010 || Xavfli sarguzasht || Опасные приключения |- | 2010 || Qalb ko‘zi || Глаз души |- | 2012 || Sevgi farishtasi || Ангел любви |- | 2012 || Hay hay qizaloq || Эй, эй, девочка! |- | 2012 || Salom sevgi, xayr sevgi || Привет любовь, пока любовь |- | 2013 || Sevgi farishtasi 2 || Ангел любви 2 |- | 2015 || Ko‘z yoshim || — |- | 2016 || Vahshiy || — |- | 2022 || Mening to‘yim || Моя свадьба |- | 2025 || Uyga qaytish || Возвращение домой |- | 2025 || Musiqa — bu sevgi || Музыка — это любовь |} <small>Dizim «Kinopoisk» (2022-jılǵa shekem)<ref name="kp" /> hám Afisha.uz (2025)<ref name="af1" /><ref name="af5" /> maǵlıwmatları boyınsha.</small> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Asal Shodiyeva}} * {{Instagram|asalshodieva}} * [https://t.me/asalshodieva Telegram kanalı] * [https://www.youtube.com/@asal_shodieva YouTube kanalı] * [https://www.kinopoisk.ru/name/1845530/ Asal Shodiyeva] — Kinopoisk {{sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Shodiyeva, Asal}} [[Kategoriya:Aktrisalar]] [[Kategoriya:Ózbekstan qosıqshıları]] [[Kategoriya:Pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:1992-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Tashkentte tuwılǵanlar]] frjf3k4feupnf8g8xfjcpeglbwru1br 1 48583 275184 2026-10-19T02:13:27Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275184 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48584 275185 2026-10-19T02:13:37Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275185 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48585 275186 2026-10-19T02:13:47Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275186 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48586 275187 2026-10-19T02:13:57Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275187 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48587 275188 2026-10-19T02:14:07Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275188 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48588 275189 2026-10-19T02:14:17Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275189 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48589 275190 2026-10-19T02:14:27Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275190 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48590 275191 2026-10-19T02:14:37Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275191 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48591 275192 2026-10-19T02:14:47Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275192 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48592 275193 2026-10-19T02:14:57Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275193 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48593 275194 2026-10-19T02:15:07Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275194 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48594 275195 2026-10-19T02:15:17Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275195 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48595 275196 2026-10-19T02:15:27Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275196 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48596 275197 2026-10-19T02:15:37Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275197 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48597 275198 2026-10-19T02:15:47Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275198 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48598 275199 2026-10-19T02:15:57Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275199 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48599 275200 2026-10-19T02:16:07Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275200 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48600 275201 2026-10-19T02:16:17Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275201 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48601 275202 2026-10-19T02:16:27Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275202 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48602 275203 2026-10-19T02:16:37Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275203 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48603 275204 2026-10-19T02:16:47Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275204 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48604 275205 2026-10-19T02:16:57Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275205 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48605 275206 2026-10-19T02:17:07Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275206 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48606 275207 2026-10-19T02:17:17Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275207 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48607 275208 2026-10-19T02:17:27Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275208 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48608 275209 2026-10-19T02:17:37Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275209 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48609 275210 2026-10-19T02:17:47Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275210 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 3 48610 275231 2026-10-19T11:02:22Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 275231 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 11:02, 2026-jıl 19-oktyabr (UTC) dscq9ckupyovx9hhvoqehsd4e6vj3t2 3 48611 275232 2026-10-19T11:02:32Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 275232 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 11:02, 2026-jıl 19-oktyabr (UTC) dscq9ckupyovx9hhvoqehsd4e6vj3t2