Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 5741 275273 275069 2026-10-19T21:16:45Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275273 wikitext text/x-wiki {{Alım infoqutısı |atı=Qallı Ayımbetov |súwret=Qalliay.jpg |eni=200px |milleti=[[Qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]] |ilimiy tarawı=[[folkloristika]], [[etnografiya]] |tuwılǵan jeri=[[Shımbay uezdi]], [[Ámiwdárya bólimi]] (házirgi [[Shımbay rayonı]]) |perzentleri=Klim Ayımbetov (ulı)<br/> Maxset Ayımbetov (ulı)<br/> Naǵmet Ayımbetov (ulı)<br/> Izzet Ayımbetov (ulı) |ilimiy dárejesi=filologiya ilimleri doktorı |ilimiy ataǵı=[[professor]]|sıylıqları=«Húrmet belgisi» ordeni [[Fayl:Znakpocheta 2.png|10px]] |qaytıs bolǵan jeri=[[Nókis]] |belgili isleri=Qaraqalpaq folkloristikasınıń tiykarın salıwshı}} '''Qallı Ayımbetov''' (Қаллы Айымбетов; [[1908|1908-jıl]] [[20-mart]] — [[1973|1973-jıl]] [[9-aprel]]) — ataqlı aǵartıwshı, jámiyetlik ǵayratker, filologiya ilimleri doktorı, professor, dilmash, qaraqalpaq folkloristikasınıń tiykarın salıwshılarınıń biri. == Ómirbayanı == Qallı Ayımbetov 1908-jılı<ref>[https://web.archive.org/web/20090207064007/http://www.centrasia.ru/person.php]</ref> Ámiwdárya wálayatı Shımbay uezdiniń Jalpaq shek awılında (házirgi [[Shımbay rayonı]]nıń Baxıtlı APJ) ápiwayı diyqan shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Alım bes jasqa tolǵanda 1913-jılı ákesi dúnyadan ótedi. Ákesiniń óliminen keyin, awıl aqsaqalları oylasıp anasın kúyewiniń aǵası Óteniyazǵa nekesin qıyadı. 1923-jılı anası qaytıs bolıp, Q.Ayımbetov pútkilley Óteniyaz aǵasınıń qolında tárbiyalanadı. Onıń jaslıq dáwiri alaǵat zamanlarǵa, «Márdikar jılı», «Aq qapshıq» jıllarına tuwra keledi, sonlıqtan bolajaq alım jaslayınan kóp qıyınshılıqlardı basınan keshirgen. Ol balalıǵınan júdá qızıǵıwshań, qatıqulaq bolıp ósedi. Ol áwele [[Shımbay rayonı|Shımbaydaǵı]] mektep internatta, sońınan 1929-jılı Tórtkúl ped.texnikumında, al 1930-1933-jıllarda [[Qazaqstan]]nıń [[Almatı|Almatı]] qalasındaǵı pedagogika institutında (házirgi Abay atındaǵı Qazaq Milliy pedagogika universtiteti) oqıp tálim aladı<ref>{{Web deregi | url = https://kk.wikipedia.org/wiki/Абай_атындағы_Қазақ_Ұлттық_педагогикалық_университеті| bet = Abay atındaǵı Qazaq Milliy pedagogika universtiteti}}</ref>. Ol KazPide akademik Evgeniy Viktorivich Tarle, [[Sáken Seyfullin]], Sanjar Japbar ulı Aspandiyarov, [[Muxtar Áwezov]] uqsaǵan jetekshi alımlardan sabaq aladı. Ayımbetov 1926-jılı N.A.Baskakov, 1929-jılı A.L.Melkov, 1933-jılı А.А.Sokolov, 1939-jılı S.G.Malovlar basshılıq etken rus ilimiy ekspediciyalarında qatnasıp, qaraqalpaq xalqınıń tariyxı, etnografiyası hám ádebiyatı tuwralı bahalı maǵlıwmatlar jıynaǵan. 1929-jılı [[Tórtkúl rayonı|Tórtkúlde]] oqıp júrgeninde [[Tórtkúl rayonı|Tórtkúl]] qalasınan ashılǵan Qaraqalpaqstan tariyxı hám [[Úlke tanıw muzeyi]] másláhátshisi, al 1930-jılı muzey baslıǵı lawazımında islegen. == Shańaraǵı == Ákesi: * Izeke ulı Aymuxammed (?-1913) Anası: * Ádil qızı Palzada (?-1923) Balaları: * Klim Ayımbetov Qallıyevich (1937) — [[Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri|Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat ǵayratkeri]]; * Maxset Ayımbetov Qallıyevich — filologiya ilimleri doktorı<ref>{{Web deregi| url = http://www.ndpi.uz/ru/content/kafedries/| bet = Filologiya ilimleri doktorı (kafedralar)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180324223758/http://www.ndpi.uz/ru/content/kafedries/| arxivsáne = 2018-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 20-oktyabr }}</ref>; * Naǵmet Ayımbetov Qallıyevich (1955) — Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi baslıǵı<ref>{{Web deregi| url = http://www.centrasia.ru/person.php| bet = Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi baslıǵı| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090207064007/http://www.centrasia.ru/person.php| arxivsáne = 2009-jıl 7-fevral | qaralǵan sáne = 2022-jıl 14-oktyabr }}</ref>; * Izzet Ayımbetov Qallıyevich (1957) — ilim kandidatı<ref>{{Web deregi| url = https://nauka.e-edu.uz/Home/More?teacherId=5262| bet = Ilim kandidatı| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180324162626/https://nauka.e-edu.uz/Home/More?teacherId=5262| arxivsáne = 2018-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 20-oktyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları|1934-1950}} [[Kategoriya:Filologlar]] [[Kategoriya:Qaraqalpaq ádebiyatshıları]] [[Kategoriya:Shımbay rayonında tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Shorsha baba qoyımshılıǵına jerlengenler]] [[Kategoriya:Qaraqalpaq professorları]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları]] 4uynybar0bitvphx2yc3mzo5z1x9ee4 2 6163 275295 275176 2026-10-19T23:57:50Z Qareken Balasi 8937 Profil: jańa maqala qosıldı 275295 wikitext text/x-wiki [[File:New-Bouncywikilogo.gif|140px|centre]] Assalawmagaleykum! Qaraqalpaq Wikipediasina oz ulesinizdi qosiwga jardem beruwden tartinbanlar. {{#babel:kaa-N|kk-1|uz-3|en-3|tr-3|ru-2}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto 1em auto; max-width:60em" ! colspan="2" | Qareken Balasi |- ! full name | Qareken Balasi |- ! job title | Wikimedian |- ! about me | Hi everyone! I have been contributing to Wikimedia projects since 2019. I love editing in Wikipedia and Wikimedia other projects. I am primarily active on the [[:en:User:Qareken Balasi|English]], [[:ru:User:Qareken Balasi|Russian]], [[:kk:User:Qareken Balasi|Kazakh]], [[:kaa:User:Qareken Balasi|Qaraqalpaq]] and [[:uz:Foydalanuvchi:Qareken Balasi|Uzbek]] Wikipedias, as well as on [[commons:User:Qareken Balasi|Wikimedia Commons]] and ''Meta-Wiki''. My goal is to contribute to the development of Wikimedia projects. |- ! about my work | From August 2019, I began to work actively in Qaraqalpaq Wikipedia, where my area of work until today is creating articles on different topics. Join the Qarakalpaq Wikipedia group in [https://t.me/joinchat/SHh7shVs0e1yOVBUCm3f6A telegram]. |- ! contact me | On my talk pages |} == Paydalanıwshı úlesi == {{userlinks-rights|Qareken Balasi}} == Statistika (18.10.2026) == {| class="wikitable" ! Wiki !! Redaktorlawlar |- | Wikidata || 988 |- | ru.wikipedia || 635 |- | kaa.wikipedia || 285 |- | Wikimedia Commons || 197 |- | Meta-Wiki || 73 |- | uz.wikipedia || 66 |- | Basqalar || 22 |- ! Jámi !! 2266 |} Paydalanıwshı úlesi: [[Special:Contributions/Qareken Balasi|kaa.wikipedia]], [https://xtools.wmcloud.org/globalcontribs/Qareken_Balasi global]. == Jaratqan maqalalarım == * [[Azizbek Aitjanov]] * [[Baxıtbek Elmanov]] * [[Begis Temirbaev]] * [[Jaslar TV]] * [[Jeńisbek Piyazov]] * [[Nókis FM]] * [[Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı]] * [[Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń Nókis filialı]] * [[Qaraqalpaq mámleketlik universiteti]] * [[Qaraqalpaqstan tеlеvideniesi]] * [[Qayrat Nurtas]] * [[Asal Shodiyeva]] * [[Shohruhxon]] * [[Televideniye]] 4etx6mtwfzmuvaf6uk0rlye0o9fkn8v 0 6173 275259 275140 2026-10-19T19:13:10Z Qareken Balasi 8937 Tuwılǵan sánesi hám orni (Nókis) Temirbaevtıń sózi boyınsha 275259 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Begis Temirbaev | súwret = Begis_Temirbaev.jpg | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = Temirbaev Begisbay Jumabaevich | tuwılǵan_sánesi = 29-iyun 1978-jıl | tuwılǵan_jeri = [[Nókis]] | ólim_sebebi = | bilimi = Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti | janrı = | sıylıqları = [[Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken artist]] (2009) | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = }} '''Begisbay Jumabaevich (Begis) Temirbaev''' — 1978-jıl 29-iyunde [[Nókis]] qalasında tuwılǵan qaraqalpaq muzıkashısı hám mámleketlik qayratker, 2023-jıldıń sentyabrinen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Mádeniyat ministri<ref name="jk">[https://t.me/s/joqargikenes/17019 Қарақалпақстан Республикасы Мәденият министри лаўазымына Темирбаев Бегисбай Жумабаевич тайынланды] — Joqarǵı Keńes.uz, 2023-09-13.</ref><ref name="gazeta">[https://www.gazeta.uz/uz/2023/09/14/karakalpakstan/ Бегисбай Темирбаев Қорақалпоғистон маданият вазири бўлди] — Gazeta.uz, 2023-09-14.</ref>, Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2009)<ref name="sputnik">[https://uz.sputniknews.ru/20230914/karakalpakstan-ministr-kultura-naznacheniye-38912662.html В Каракалпакстане назначили нового министра культуры — что о нём известно] — Sputnik Узбекистан, 2023-09-14.</ref><ref name="hudud">[https://new.hudud24.uz/news/begis-temirbaev-korakalpogiston-madaniyat-vaziri-buldi Бегис Темирбаев Қорақалпоғистон маданият вазири бўлди] — Hudud24.uz, 2023-09-13.</ref>. == Ómirbayanı == 1978-jıl 29-iyunde Nókis qalasında tuwılǵan<ref name="intv">B. J. Temirbaevtıń sózi boyınsha (ápiwayı sóylesiw, 2026-jıl 19-oktyabr).</ref>. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetin pitkergen: 2005-jılı bakalavr, 2007-jılı magistr (muzıka tálimi)<ref name="gov">[https://gov.uz/ru/madaniyat/departments/regional?active=573 Темирбаев Бегисбай Жумабаевич — Биография] — Ministry of Culture of Uzbekistan portal (gov.uz).</ref>. === Miynet jolı === Ádewir bioqrafiya boyınsha<ref name="gov" />: * 1997—2001 — Qońırat rayonı mádeniyat basqarması baslıǵı; * 2008—2011 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Aǵartıwshılıq hám mádeniyat orayı metodisti; * 2011—2014 — «Gúlzar» Qaraqalpaq mámleketlik folklor ansamblı direktorı; * 2014—2015 — «Ayqulash juldızları» milliy folklor ansamblı orkestri muzıkashısı, 2015—2017 — solisti; * 2017—2019 — «Ózbekkonsert» mámleketlik shólkeminiń Qaraqalpaqstan Respublikası bólimi direktorı; * 2019—2023 — Ózbekstan mámleketlik filarmoniyasınıń Qaraqalpaqstan Respublikası bólimi bas rejissyorı; * 2023 — «Ayqulash» Qaraqalpaq mámleketlik milliy folklor ansamblı direktorı. == Muzıkalıq iskerligi == Tenor. 2021-jılı Ufada VI Jáhán folklor festivalında qatnasqan<ref name="lgz">[https://lgz.ru/news/romantika-oseni-v-ufe/ «Романтика осени» в Уфе] — Литературная газета, 2024-08-26.</ref>. 2024-jıldıń avgustında Ufadaǵı «Romantika oseni» klassikalıq muzıka II festivalında solist retinde qatnasıp<ref name="bash">[https://www.bashinform.ru/news/culture/2024-08-19/v-ufe-na-sovetskoy-ploschadi-k-yubileyu-goroda-vystupyat-dva-simfonicheskih-orkestra-3890434 В Уфе на Советской площади к юбилею города выступят два симфонических оркестра] — Башинформ, 2024-08-19.</ref>, qaraqalpaq xalıq qosıǵı «Aydınlar»dı hám kinofilmnen qosıqtı atqardı<ref name="lgz" />. 2024-jıl noyabrde Qazanda Qaraqalpaqstan artistleri koncertinde shıqtı<ref name="tatar">[https://tatar-inform.tatar/news/kazanda-saryk-bazary-festivale-kysalarynda-karakalpakstan-artistlary-koncerty-buldy-5896842 «Казанда Шәрык базары» фестивале кысаларында Каракалпакстан артистлары концерты булды] — Татар-информ, 2024-11-27.</ref>. == Mádeniyat ministri == 2023-jıl 13-sentyabrde Qaraqalpaqstan Joqarǵı Kenesi Baslıǵınıń mádeniyat hám kórkem-óner xızmetkerleri menen ushırasıwında Mádeniyat ministri lawazımına tayınlandı<ref name="jk" />; bul lawazımda Qalbay Turdievtiń ornın iyeledi<ref name="gazeta" />. Tayınlanıw haqqında Kursiv Media da xabar berdi<ref name="kursiv">[https://uz.kursiv.media/2023-09-13/minkult-karakalpakstana-vozglavil-eks-rukovoditel-folklornogo-ansamblya/ Минкульт Каракалпакстана возглавил экс-руководитель фольклорного ансамбля] — Kursiv Media, 2023-09-13.</ref>. 2023-jıl 13-noyabrde Ózbekstan mámleketlik óner hám mádeniyat institutı Nókis filialında «Ministr hám jaslar» ushırasıwın ótkerdi<ref name="nukus">[https://uzdsmi-nf.uz/ru/ministr-kultury-respubliki-karakalpakstan-b-temirbaev-posetil-nukusskij-filial-uzbekskogo-naczionalnogo-instituta-iskusstva-i-kultury-i-vstretilsya-s-molodezhyu-filiala/ Министр культуры Б. Темирбаев посетил Нукусский филиал УзГИИК] — 2023-11-13.</ref>. 2025-jıl 18-sentyabrde Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrında baspasóz konferenciyası ótkerip, ministrliktiń rejelerin: Orayliq Aziya xalıqlarınıń milliy muzıka ásbapların islep shıǵarıw ustaxanasın, jazıwshı Tólepbergen Qayıpbergenov muzeyin qurıwdı hám 2023-jılı baslanǵan «Yosh» estrada joybarın 2026-jılı pútkil Ózbekstan boyınsha ótkeriwdi bayanladı<ref name="press25">[https://gov.uz/ru/karakalpakstan/news/view/86531 Пресс-конференция министра культуры Каракалпакстана] — Совет министров Республики Каракалпакстан, 2025-09-18.</ref>; ministrlik maǵlıwmatlarına kóre muzeyge 251 mln 250 mıń swm ajıratılǵan, «Yosh» joybarınıń ekinshi mawsiminde 400-den artıq jas qatnasqan<ref name="uza">[https://uza.uz/uz/posts/qoraqalpoq-sanati-jahon-arenalarida_761789 Qoraqalpoq san’ati jahon arenalarida] — UzA, 2025-09-18.</ref>. == Sıylıqları == * Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2009)<ref name="sputnik" />. * Bashqurtstan Respublikası xalıq artisti (2024): bul haqqında Ózbekstan Mádeniyat ministrligi 2024-jıl 9-sentyabrde xabar berdi<ref name="govxalq">[https://gov.uz/oz/madaniyat/news/view/20901 #Xushxabar] — Ministry of Culture of Uzbekistan, 2024-09-09.</ref>; jarlıq tabılmadı, al «Literaturnaya gazeta» festivalda hurmetli jarlıq penen sıylıqlanǵanın jazadı<ref name="lgz" />. * Docent ilimiy ataǵı («Xalıq dóretiwshiligi» kafedrası, 2023)<ref name="docent">[https://uzdsmi-nf.uz/ru/sem-prepodavatelej-udostoilis-uchyonogo-zvaniya-professora-sem-prepodavatelej-uchyonoe-zvanie-doczenta/ Семь преподавателей удостоились учёного звания профессора...] — УзГИИК Нукусский филиал, 2023-10-09.</ref>. == Dóretiwshiligi== Ol xalıq qosıqların estrada jónelisine salıp hám olardı atqarıwda baqsı jolların tutıp, milliy estradanıń rawajlanıwına úles qosıp kiyatırǵan qosıqshılardın biri. Mısalı, qaraqalpaq xalıq qosıqlarınan «Láy-láy», «Dad álińnen», «Qızlar úyge kir», «Xoshaddes», «Ala qayıs», avtorlıq qosıqlardan [[Qurbanbay Záretdinov|Q.Záretdinov]] namasına «Bul jer ele zor boladı», «Amiwdárya», N.Muxammetdinov namasına «Bir awız sóz súyemen», «Watan topıraǵı», «Muhabbat», «Yosh», Q.Xilalov namasına «Ózbekstan», «Ókinbe, janım», «Appaq qar», A. Paxratdinov namalarına «Qaraqalpaǵım», «Qálbimdegi qız» h.t.b. qosıqların atqarıp kelmekte. Sonday-aq, 2007-jıl 21—22-may Berdaq atındaǵı Mámleketlik muzıkalı akademiyalıq teatrında "Yosh" atlı dáslepki jeke atqarıwshı konsertin ótkeredi. 2016-jılı Begis Temirbaev, "Navo" telekanalı arqalı efirge kórsetilgen "Navo shou" kórsetiwinde qatnasadı<ref>[https://web.archive.org/web/20201024183307/https://kruz.uz/uz/news/show/565 Qaraqalpaq estrada juldızları " Navo shou" de]</ref>. Onıń dóretiwshilik jıllarında ({{Lang-uz|"Шарх Тароналари"}}<ref>[https://web.archive.org/web/20201023012251/https://kruz.uz/uz/news/show/3216 Samarqandda "Шарх Тароналари" XI xalıqaralıq muzıka festivali bolıp ótmoqda.]</ref>, ({{Lang-uz|Маком}}) sıyaqlı kóplegen ilajlarda, koncert hám festivallarda qatnasqan. [[Qazaqstan]], [[Rossiya]], [[Belgiya]], [[Franciya|Frantsiya]], [[Lyuksemburg]], [[Niderlandiya]] hám [[Qıtay]] sıyaqlı shet el mámleketlerinde de dóretiwshiligin kórsetti. == Derekler == {{Commons kategoriya|Begis Temirbaev}} {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * Nadırova A. Qaraqalpaq muzıka tariyxı. –Tashkent, «Sano-standart» baspası, 2018, 384 bet. ISBN 978-9943-5335-2-3 [[Kategoriya:Pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:Qaraqalpaq qosıqshıları]] [[Kategoriya:Nókis qalasında tuwılǵanlar]] 3dks39274zmm2ybqow8ln01ppo8qtw1 0 16689 275265 275109 2026-10-19T19:18:00Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275265 wikitext text/x-wiki {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Tiykarǵı iskerlikler}} '''Programmalıq injiniring''' (Programmalıq támiynat injeneriyası) - [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] jaratıwǵa tiykarlanǵan injenerlik usıl<ref name="ACM 2020">{{Web deregi | url = http://computingcareers.acm.org/?page_id=12| bet = Computing Degrees & Careers| avtor = ACM| jıl = 2007| baspaxana = ACM| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-noyabr }}</ref>. '''Programmalıq támiynat injeneri''' - bul kompyuter programmalıq támiynatın proektlestiriw, jaratıw, testlew, qollaw hám bahalaw ushın injenerlik proektlestiriw procesin qollanatuǵın adam. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|''Baǵdarlamashı'' (programmist)]] termini geyde sinonim retinde paydalanıladı, biraq dizaynnan góre programmalıq támiynattı ámelge asırıwdı atap kórsetiwi múmkin, sonıń menen qatar injenerlik bilim yamasa kónlikpelerdiń konnotaciyaları bolmawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2015/11/programmers-should-not-call-themselves-engineers/414271/| bet = Programmers: Stop Calling Yourselves Engineers| sáne = 2015-jıl 5-noyabr | jumıs = [[The Atlantic]]}}</ref>. Injenerlik usıllar programmalıq támiynattı jaratıw procesin informaciyalastırıw ushın qollanıladı<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}</ref>, programmalıq támiynattıń ómirlik ciklı procesiniń ózin anıqlawdı, kirgiziwdi, bahalawdı, ólshewdi, basqarıwdı, ózgertiwdi hám jetilistiriwdi qamtıydı. Ol programmalıq qural konfiguraciyasın basqarıwdı kóp paydalanadı,<ref name="swebookv3" /> ol konfiguraciyadaǵı ózgerislerdi sistemalı túrde baqlaw hám sistemanıń ómirlik ciklı dawamında konfiguraciya menen kodtıń tutaslıǵı menen qadaǵalanıw imkaniyatın saqlaw tuwralı. Zamanagóy procesler programmalıq támiynat versiyasın qollanadı. == Tariyxı == 1960-jıllardan baslap programmalıq támiynat injiniringniń ózine tán túri retinde qarastırıldı. Sonıń menen qatar,  programmalıq injiniringdi rawajlandırıw gúres retinde qarastırıldı. Programmalıq támiynat ushın kóplegen qıyınshılıqlar payda etken informaciyalıq qurallar menen jumıs islew qıyın edi. Mashqalalardıń qatarına byudjetten asıp ketken, belgilengen múddetten ótip ketken, keń kólemli qayta islewdi hám texnikalıq xızmet kórsetiwdi talap etetuǵın hám tutınıwshılardıń mútájliklerin sátsiz qanaatlandıratuǵın yamasa hátte tamamlanbaǵan programmalıq qural kirdi. Programmalıq injiniring termininiń kelip shıǵıwı hár túrli derekler menen baylanıslı. Bul termin 1965-jıl iyunda «Kompyuter hám avtomatika» basılımında kompaniyalar usınatuǵın xızmetler diziminde payda boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.bitsavers.org/magazines/Computers_And_Automation/196506.pdf| bet = Computers and Automation: The Computer Directory and Buyers' Guide, 1965| jumıs = bitsavers.org| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-iyul }}</ref> hám ACM prezidenti Entoni A. Ottingerdiń 1966-jıl avgusttaǵı Communications of ACM shıǵarılımında (9-tom, № 8) ACM aǵzalıǵına xatta rásmiy túrde qollanıldı<ref>{{Cite journal|title=President's Letter to the ACM Membership}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://bertrandmeyer.com/2013/04/04/the-origin-of-software-engineering/| bet = The origin of "software engineering"| sáne = 2013-jıl 4-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 17-noyabr }}</ref>. Margaret Gamilton Apollon missiyalarında «programmalıq injiniring» pánin olardıń islep atırǵanın nızamlı qılıw ushın sáwlelendirdi<ref>{{Web deregi | url = https://publications.computer.org/software-magazine/2018/06/08/margaret-hamilton-software-engineering-pioneer-apollo-11/| bet = What to Know About the Scientist who Invented the Term "Software Engineering"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181124103748/https://publications.computer.org/software-magazine/2018/06/08/margaret-hamilton-software-engineering-pioneer-apollo-11/| arxivsáne = 2018-jıl 24-noyabr | avtor = Software Magazine| avtorsilteme = Software Magazine| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-fevral }}</ref>. Sol waqıtlarda «programmalıq támiynat daǵdarısı» boldı esaplandı<ref>{{Web deregi | url = http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/NATOReports/index.html| bet = The 1968/69 NATO Software Engineering Reports| avtor = Randell| avtorsilteme = Brian Randell| at = Brian| sáne = 2001-jıl 10-avgust | jumıs = Brian Randell's University Homepage| baspaxana = The School of the Computer Sciences, Newcastle University| qaralǵan sáne = 2008-jıl 11-oktyabr | citata = The idea for the first NATO Software Engineering Conference, and in particular that of adopting the then practically unknown term "software engineering" as its (deliberately provocative) title, I believe came originally from Professor [[Friedrich L. Bauer|Fritz Bauer]].}}</ref>. Programmalıq injiniring boyınsha 40-xalıqaralıq konferenciya (ICSE 2018) Frederik Brukstıń plenarlıq sessiyasınıń tiykarǵı bayanatları menen «Programmalıq injiniring» 50 jıllıǵın atap ótti<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=StN49re9Nq8&t=67s| bet = ICSE 2018 – Plenary Sessions – Fred Brooks| avtor = 2018 International Conference on Software Engineering celebrating its 40th anniversary, and 50 years of Software engineering| jumıs = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-avgust }}</ref> hám Margaret Gamilton menen<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=ZbVOF0Uk5lU| bet = ICSE 2018 – Plenary Sessions – Margaret Hamilton| avtor = 2018 International Conference on Software Engineering celebrating its 40th anniversary, and 50 years of Software engineering| jumıs = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-avgust }}</ref>. == Anıqlamalar hám terminologiya == Programmalıq injiniringniń zárúr anıqlamalarına tómendegiler kiredi: * «Ilimiy hám texnologiyalıq bilimlerdi, metodlardı hám tájiriybeni programmalıq támiynattı proektlestiriwge, engiziwge, testlewge hám hújjetlestiriwge sistemalı túrde qollanıw» — Miynet statistikası byurosı— IEEE sistemaları hám programmalıq injiniring — Sózlik * «Programmalıq támiynattı jaratıwǵa, paydalanıwǵa hám qollanıwǵa sistemalı, tártipli, sanlı usıldı qollanıw» — IEEE standart Glossariy programmalıq injiniring terminologiyası * «programmalıq támiynat ónirisiniń barlıq aspektlerine baylanıslı injenerlik pán» - Yan Sommervill<ref name="Sommerville1">{{Cite book|last=Sommerville|first=Ian|title=Software Engineering|url=https://archive.org/details/softwareengineer0000somm_s1g8|edition=8th|year=2007|publisher=Pearson Education|location=Harlow, England|isbn=978-0-321-31379-9|pages=[https://archive.org/details/softwareengineer0000somm_s1g8/page/7 7]|chapter=1.1.2 What is software engineering?|quote=Software engineering is an engineering discipline that is concerned with all aspects of software production from the early stages of system specification to maintaining the system after it has gone into use. In this definition, there are two key phrases:<br /> 1. ''Engineering discipline'' Engineers make things work. They apply theories, methods and tools where these are appropriate [. . .] Engineers also recognize that they must work to organizational and financial constraints. [. . .]<br /> 2. ''All aspects of software production'' Software engineering is not just concerned with the technical processes of software development but also with activities such as software project management and with the development of tools, methods and theories to support software production.}}</ref> * «anıq mashinalarda isenimli hám ónimli jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı únemli etiw ushın isenimli injenerlik principlerdi dúziw hám paydalanıw» - Fric Bauer<ref name="Bauer1">{{Cite journal|title=Software Engineering|pages=530–538}}</ref> * «Quramalı kompyuter programmaların proektlestiriw, engiziw hám xızmet kórsetiw menen shuǵıllanatuǵın informatika tarawı» — Merriam-Vebster<ref>{{Web deregi | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/software+engineering| bet = Definition of SOFTWARE ENGINEERING| til = en| jumıs = www.merriam-webster.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-noyabr }}</ref> * «Programmalıq injiniring» tek kod jazıw aktin ǵana emes, al waqıttıń ótiwi menen kodtı jaratıw hám qollaw ushın shólkem qollanatuǵın barlıq qurallar menen proceslerdi qamtıydı. [...] Programmalıq injiniringdi «waqıt boyınsha integraciyalasqan programmalastırıw» retinde qarastırıwǵa boladı. '"—Google-daǵı programmalıq injiniring<ref>{{Cite book|last=Winters|first=Titus|title=Software Engineering at Google|year=2020|publisher=O'Reilly Media, Inc.|isbn=978-1-492-08279-8|pages=xix–xx, 6–7|chapter=Preface, Programming Over Time|quote=We propose that «software engineering» encompasses not just the act of writing code, but all of the tools and processes an organization uses to build and maintain that code over time. What practices can a software organization introduce that will best keep its code valuable over the long term? How can engineers make a codebase more sustainable and the software engineering discipline itself more rigorous?}}</ref>. Al tómendegi terminler rásmiy túrde az qollanılǵan: * aldın kompyuter programmalastırıw hám sistemalı analiz dep atalatuǵın xızmettiń keń kólemine arnalǵan rásmiy emes zamanagóy termin retinde<ref>{{Web deregi | url = http://www.micsymposium.org/mics_2002/SALAH.PDF| bet = Engineering an Academic Program in Software Engineering| avtor = Akram I. Salah| sáne = 2002-jıl 5-aprel | baspaxana = 35th Annual Midwest Instruction and Computing Symposium| qaralǵan sáne = 2006-jıl 13-sentyabr }}: "For some, software engineering is just a glorified name for programming. If you are a programmer, you might put 'software engineer' on your business card—never 'programmer' though."</ref>; * formal túrde informatikanıń kishi pán retinde izertlenetuǵın kompyuter programmalastırıw teoriyasına qarsı kompyuter programmalastırıw tájiriybesiniń barlıq aspektlerine arnalǵan keń termin retinde<ref name="p. 26">Mills, Harlan D., J. R. Newman, and C. B. Engle, Jr., "An Undergraduate Curriculum in Software Engineering," in {{Cite book|title=Software Engineering Education: SEI Conference 1990, Pittsburgh, Pennsylvania, USA, April 2–3,...|year=1990|url=https://archive.org/details/softwareengineer0432unse|author=Deimel|publisher=Springer}},[https://books.google.com/books?id=ZuWbyy2blMEC&pg=PA26 p. 26]: "As a practical matter, we regard software engineering as the necessary preparation for the practicing, software development and maintenance professional. The Computer Scientist is preparing for further theoretical studies..."</ref>; * kompyuter programmalastırıwǵa belgili bir usıldı úgitlewdi qamtıytuǵın termin retinde, onı kórkem óner yamasa qol óner emes, injenerlik pán retinde qarastırıwǵa shaqıradı hám usınılǵan tájiriybelerdi kodifikaciyalawdı jaqlaydı<ref>{{Web deregi | url = http://evidence.cs.keele.ac.uk/rebse.html| bet = Realizing Evidence-based Software Engineering| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061217013922/http://evidence.cs.keele.ac.uk/rebse.html| arxivsáne = 2006-jıl 17-dekabr | avtor = David Budgen| sáne = 2004-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2006-jıl 18-oktyabr }}: "We believe that software engineering can only advance as an engineering discipline by moving away from its current dependence upon advocacy and analysis,...."</ref>. == Keń kólemli proektlerdegi wazıypalar == === Programmalıq támiynat talapları === Talaplar injiniringi programmalıq támiynatqa qoyılatuǵın talaplardı anıqlaw, analizlew, specifikaciyalaw hám validaciyalaw bolıp tabıladı. Programmalıq támiynatqa qoyılatuǵın talaplar úsh túrli bolıwı múmkin. Funkcional talaplar, funkcional emes talaplar hám domen talapları bar. Programmalıq támiynattıń jumısı orınlanıp, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] paydalanıwı ushın tiyisli nátiyje kútiliwi kerek. Funkcional emes talaplar portativlik, qáwipsizlik, texnikalıq xızmet kórsetiw, isenimlilik, masshtablaw, ónimlilik, qayta paydalanıw hám iykemlilik sıyaqlı máseleler menen shuǵıllanadı.Olar tómendegi túrlerge bólinedi: interfeys sheklewleri, ónimlilik sheklewleri (mısalı, juwap beriw waqtı, qáwipsizlik, saqlaw keńisligi h.t.b.), operaciyalıq sheklewler, ómirlik cikl sheklewleri (texnikalıq xızmet kórsetiw, tasıw h.t.b.) hám ekonomikalıq sheklewler. Sistemanıń yamasa programmalıq quraldıń qalay jumıs isleytuǵının biliw, jumıs islemeytuǵın talaplardı kórsetiw kerek. Domen talapları belgili bir kategoriyanıń yamasa proekttiń domen xarakteristikası menen baylanıslı<ref>{{Web deregi | url = https://www.geeksforgeeks.org/software-engineering-classification-of-software-requirements/| bet = Software Engineering {{!}} Classification of Software Requirements| sáne = 2018-jıl 19-iyun | til = en-us| jumıs = GeeksforGeeks| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-may }}</ref>. === Programmalıq támiynat dizaynı === Programmalıq támiynat dizaynı sistemanıń yamasa komponent arxitekturasın, komponentlerin, interfeyslerin hám basqa xarakteristikaların anıqlaw procesi. Bul programmalıq támiynat arxitekturası dep te ataladı. Programmalıq támiynat dizaynı úsh túrli dizayn dárejesine bólinedi. Úsh dáreje - interfeys dizaynı, arxitekturalıq dizayn hám tolıq dizayn. Interfeys dizaynı - bul sistema menen onıń ortalıǵınıń óz-ara háreketlesiwi.Bul sistemanıń ishki jumısı menen qatar abstrakciyanıń joqarı dárejesinde júz beredi. Arxitekturalıq dizayn sistemanıń tiykarǵı komponenti menen hám olardıń minnetleri, qásiyetleri, interfeysleri hám olardıń arasındaǵı baylanıslar menen óz-ara háreketlesiwi menen baylanıslı. Tolıq dizayn - bul sistemanıń barlıq komponentleriniń ishki elementleri, olardıń qásiyetleri, qarım-qatnasları, qayta islew hám ádette olardıń algoritmleri menen maǵlıwmatlar strukturaları<ref>{{Web deregi | url = https://www.geeksforgeeks.org/software-engineering-software-design-process/| bet = Software Engineering {{!}} Software Design Process| sáne = 2019-jıl 24-may | til = en-us| jumıs = GeeksforGeeks| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-may }}</ref>. === Programmalıq támiynat qurılısı (konstrukciyası) === Programmalıq támiynat konstrukciyasın islep shıǵıwdıń tiykarǵı xızmeti<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="swebookv3">[https://www.computer.org/web/swebok/v3 "Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014"] <span class="cs1-format">(pdf)</span>. ''www.swebok.org''. IEEE Computer Society<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2016</span>.</cite></ref>, dizayndı ámelge asırıw ushın programmalastırıw, birlik testlew, integraciyalıq testlew hám qayta islewdiń úylesimi bolıp tabıladı. Bul basqıshtaǵı testlewdi ádette baǵdarlamashı programmalıq támiynat jaratıp atırǵanda, jańa ǵana jazılǵanın tekseriw hám kodtıń keyingi adımǵa qashan jiberiletuǵının anıqlaw ushın orınlaydı.  === Programmalıq támiynattı testlew === Programmalıq támiynattı testlew<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="swebookv3">[https://www.computer.org/web/swebok/v3 "Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014"] <span class="cs1-format">(pdf)</span>. ''www.swebok.org''. IEEE Computer Society<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2016</span>.</cite></ref> - bul birlikti testlew hám integraciyalıq testlew sıyaqlı hártúrli usıllar menen testlenetuǵın ónimniń yamasa xızmettiń sapası tuwralı mápli táreplerdi informaciya menen támiyinlew ushın alıp barılatuǵın empirikalıq, texnikalıq izertlew. Bul programmalıq támiynat sapasınıń bir aspekti. Programmalıq támiynattı jaratıwdıń jeke basqıshı retinde onı ádette sapanı támiyinlew xızmetleri yamasa kodtı jazǵannan basqa islep shıǵarıwshı orınlaydı. === Programmalıq támiynattı analizlew === Programmalıq támiynattı analizlew - ónimlilik, bekkemlik hám qáwipsizlik sıyaqlı qásiyetke baylanıslı kompyuter programmalarınıń háreketin analizlew (tallaw) procesi. Ol programmanı orınlamastan (statikalıq baǵdarlamanı analizlew), orınlanıw waqtında (dinamikalıq programma analizi) yamasa ekewiniń kombinaciyasında orınlanıwı múmkin. === Programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw === Programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw<ref name="swebookv3">{{Web deregi | url = https://www.computer.org/web/swebok/v3| bet = Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014| format = pdf| jumıs = www.swebok.org| baspaxana = IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2016-jıl 24-may }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="swebookv3">[https://www.computer.org/web/swebok/v3 "Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Version 3), 2014"] <span class="cs1-format">(pdf)</span>. ''www.swebok.org''. IEEE Computer Society<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 May</span> 2016</span>.</cite></ref> programmalıq qural ónimin jóneltkennen keyin únemli qollaw ushın zárúr háreketlerdi bildiredi. Programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw - qátelerdi óshiriw hám onıń jumısın jaqsılaw ushın tarqatıwdan keyin programmalıq qural qollanbaların ózgertiw hám jańalaw. Programmalıq támiynattıń haqıyqıy dúnya menen kóp baylanısı bar hám haqıyqıy dúnya ózgergende programmalıq támiynatqa texnikalıq xızmet kórsetiw talap etiledi<ref>{{Web deregi | url = https://economictimes.indiatimes.com/definition/software-maintenance| bet = What is Software Maintenance? Definition of Software Maintenance, Software Maintenance Meaning| jumıs = The Economic Times| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-may }}</ref>. == Derekler == === Citatalar === {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite book|publisher=IEEE Computer Society|isbn=978-0-7695-5166-1|others=Pierre Bourque, Richard E. Fairley (eds.)|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Guide): Version 3.0| sáne =2014}} * {{Cite book|title=Software Engineering: A Practitioner's Approach|year=1992|url=https://archive.org/details/softwareengineer0000roge_b6t1_l2b3|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-337597-7}} * {{Cite book|title=Software Engineering|year=1991|url=https://archive.org/details/softwareengineer0000shar_h3k8|publisher=Pearson Education|isbn=978-0-13-703515-1}} * {{Cite book|title=An Integrated Approach to Software Engineering|year=2005|url=https://archive.org/details/integratedapproa0000jalo_q4t6|publisher=Springer|isbn=978-0-387-20881-7}} * {{Cite book|title=Object-oriented software engineering : using UML, patterns, and Java|year=2010|url=https://archive.org/details/objectorientedso0000brue|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0-13-606125-0}} * {{Cite book|title=Software engineering for embedded systems : methods, practical techniques, and applications|publisher=Kidlington, Oxford, United Kingdom|isbn=978-0-12-809433-4|date=2019-06-21}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 1fvuz2b49bb3rccbq0i8ph0wrwprbn4 0 16983 275271 212694 2026-10-19T19:21:05Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275271 wikitext text/x-wiki {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Qurallar}} '''Programmalastırıw ortalıǵı''' yamasa '''IDE''' - ádette integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıǵı (''[[Inglis tili|ingl]]. Integrated development environment, IDE'') dep ataladı. Ol [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıwǵa arnalǵan keń kólemli qurallardı támiyinleytuǵın [[programmalıq támiynat]] programması. IDE ádette kem degende derek kodı redaktorınan, dúziwdi avtomatlastırıw qurallarınan hám dúzetiwshiden ibarat. IntelliJ IDEA, Eclipse hám Lazarus sıyaqlı ayırım IDE-de kerek [[kompilyator]], [[Interpretator|interpretator]] yamasa ekewi de bar; SharpDevelop hám NetBeans sıyaqlılarda joq. IDE hám keńirek [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] islep shıǵıw ortalıǵınıń basqa bólimleri arasındaǵı shegara durıs anıqlanbaǵan; geyde [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|grafikalıq paydalanıwshı interfeysin]] (GUI) dúziwdi jeńilletiwge arnalǵan versiyalardı basqarıw sisteması yamasa hár túrli qurallar biriktirilgen. Kóplegen zamanagóy IDE-de sonıń menen qatar [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]] programmalıq támiynattı jaratıwdı qollanıwǵa arnalǵan klass brauzeri hám klassiyerarxiyalıq diagramması bar. == Sholıw == [[Fayl:Vim8-autocompletion-go-syntastic.png|nobaý|Sırtqı plagin arqalı ornatılǵan avtomat túrde toltırıw hám linting bar Vim]] Integraciyalasqan islep shıǵıw ortalıqları uqsas [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysleri]] bar tıǵız integraciyalasqan komponentlerdi támiyinlew arqalı baǵdarlamashınıń ónimliligin arttırıwǵa arnalǵan. IDE barlıq islep shıǵıw orınlanatuǵın jalǵız programmanı usınadı. Bul programma ádette [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] jaratıwǵa, ózgertiwge, kompilyaciyalawǵa, jaylastırıwǵa hám dúzetiwge arnalǵan kóplegen imkaniyatlardı támiyinleydi. Bul vi, GDB, GNU Compiler Collection yamasa make sıyaqlı baylanıslı emes qurallardı paydalanıp programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan parıq qıladı. IDE maqsetiniń biri bir neshe islep shıǵarıwshı utilitalardı biriktiriw ushın kerekli konfiguraciyanı azaytıw bolıp tabıladı. Onıń ornına bir integraciyalasqan birlik sıyaqlı imkaniyatlar jıynaǵın beredi. Ornatıw waqtın qısqartıw baǵdarlamashınıń ónimliligin arttırıwı múmkin, ásirese IDE paydalanıwdı úyreniw barlıq jeke qurallardı qol menen biriktiriw hám úyreniwden tezirek bolatuǵın jaǵdaylarda. Barlıq islep shıǵıw tapsırmalarınıń anaǵurlım tereń integraciyası ornatıw tapsırmalarına járdemlesiw menen birge ulıwma ónimlilikti jaqsılawǵa imkaniyat beredi. Mısalı kodtı qayta islewde úziliksiz analizlewge boladı, bul [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksislik]] qáteler kirgizilgende tez keri baylanıstı támiyinleydi, usılayınsha baǵdarlamashılarǵa IDE járdemi menen kodtı tezirek hám ańsat qayta islewge imkaniyat beredi. Ayırım IDE belgili bir [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tiline]] arnalǵan, bul tildiń [[programmalastırıw]] paradigmalarına sáykes keletuǵın qásiyetler jıynaǵına imkaniyat beredi. Degen menen, kóplegen bir neshe tilli IDE bar. Házirgi zamanagóy IDE-lerdiń kópshiligi grafikalıq bolǵanı menen, Turbo Pascal sıyaqlı tekstli IDE-ler [[Microsoft Windows]] hám X Window System (X11) sıyaqlı ayna sistemalarına bar bolǵanǵa shekem ataqlı boldı. Olar jiyi qollanılatuǵın buyrıqlardı (komandalardı) yamasa makroslardı orınlaw ushın ádette funkcional klavishlerdi operativ klavishlerdi paydalanadı. == Tariyxı == [[Fayl:Emacs-screenshot.png|nobaý|GNU Emacs, Unix sıyaqlı sistemalarda IDE retinde jiyi qollanılatuǵın keńeytilgen redaktor]] Bul IDE-di dáslebinde konsol yamasa terminal arqalı jazıw múmkin boldı. Programmalar kompilyatorǵa yamasa assemblerge perfokartalar, qaǵaz lenta h.t.b. arqalı jiberilgenlikten burınǵı sistemalar birewin qollay almadı. Dartmouth BASIC IDE járdemi menen jaratılǵan birinshi til boldı. Atalǵan IDE buyrıqqa (komandaǵa) tiykarlanǵan, sonlıqtan [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] payda bolǵannan keyin ataqlı menyuge tiykarlanǵan grafikalıq IDE-ge uqsamadı. Degen menen, ol redaktorlawdı, fayllardı basqarıwdı, toplawdı, qayta islewdi hám zamanagóy IDE-ge sáykes orınlawdı biriktirdi. Maestro I - Softlab Munich kompaniyasınıń ónimi hám programmalıq támiynattı jaratıwdıń dúnyadaǵı birinshi integraciyalanǵan fortalıǵı boldı. Maestro I pútkil dúnya boyınsha 22 000 baǵdarlamashı ushın ornatıldı. 1989-jılǵa shekem Germaniyada 6000 ornatıw bar edi. Maestro1970 hám 1980-jılları usı tarawda dúnyajúzlik jetekshige aylandı. Házirgi waqıtta aqırǵı Maestro-nıń birin Texastaǵı Arlington Informaciyalıq texnologiyalar muzeyinen tabıwǵa boladı. Plagin koncepciyası bar dáslepki IDE-lerdiń biri Softbench boldı. 1995-jılı Computerwoche IDE qollanıwdı baǵdarlamashılar jaqsı qabıllamadı, óytkeni bul olardıń dóretiwshiligin qorshaydı dep túsindirdi. 2023-jıl avgusttaǵı jaǵday boyınsha Google Izlewde eń kóp izlengen IDE-lar Visual Studio, [[Visual Studio Code]] hám Eclipse edi<ref>{{Web deregi | url = https://pypl.github.io/IDE.html| bet = TOP IDE Top Integrated Development Environment index| jumıs = pypl.github.io| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-avgust }}</ref>. === Sintaksisti bóleklew === IDE redaktorı ádette sintaksisti bóleklewdi ''(ingl. syntax highlighting)'' támiyinleydi, ol strukturalardı da, tildiń gilt sózlerin de, vizual túrde ayqın reńler menen shrift effektleri bar [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksislik]] qátelerdi de kórsete aladı<ref name="ide-common">{{Web deregi | url = https://www.cs.odu.edu/~zeil/cs350/f17/Public/IDEs/index.html| bet = Course CS350 Integrated Development Environments| jumıs = cs.odu.edu| baspaxana = Old Dominion University| qaralǵan sáne = 2018-jıl 10-oktyabr }}</ref>. === Tildi qollaw === Ayırım IDE bir neshe tillerdi qollaydı, mısalı GNU Emacs, IntelliJ IDEA, Eclipse, MyEclipse, NetBeans, MonoDevelop yamasa PlayCode. Alternativ tillerdi qollaw kóbinese plaginler arqalı támiyinlenedi, bul olardı bir IDE-de bir waqıtta ornatıwǵa imkaniyat beredi. Mısalı, Flycheck - GNU Emacs 24 ten 39 tilge qollaw bar zamanagóy tekseriw keńeytpesi<ref>{{Web deregi | url = http://flycheck.readthedocs.org/en/latest/manual/introduction.html| bet = Introduction - Flycheck 0.18-cvs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140310225211/http://flycheck.readthedocs.org/en/latest/manual/introduction.html| arxivsáne = 2014-jıl 10-mart | jumıs = [[Read the Docs]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-mart }}</ref>. Taǵı bir mısal JDoodle, 76 dan aslam tildi qollaytuǵın bultqa tiykarlanǵan onlayn IDE.[https://web.archive.org/web/20240413125603/https://docs.jdoodle.com/compilers-and-ides] Eclipse hám Netbeans C/C++, Ada, GNAT (mısalı, AdaGIDE), Perl, Python, Ruby hám PHP plaginleri bar, olar fayl keńeytpesi, ortalıq yamasa proekt parametrleri tiykarında avtomat túrde tańlanadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] 2zzgv2x0vcdvd7hys43vb9f4492l7xc 0 20853 275270 266229 2026-10-19T19:20:46Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275270 wikitext text/x-wiki {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Qurallar}} Esaplawda '''kompilyator''' − bir [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilinde]] (dáslepki til) jazılǵan kompyuter kodın basqa tilge (maqsetli tilge) [[Translyator|awdaratuǵın]] [[kompyuter programması]]. "Kompilyator" atı tiykarınan [[Derek kodı|derek kodın]] [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tilinen]] [[Tómen dárejeli programmalastırıw tili|tómen dárejeli programmalastırıw tiline]] (mısalı, [[assembler tili]], [[obyekt kodı]] yamasa [[mashina kodı]]) orınlanıwshı ([[Inglis tili|ingl]]. executable) programmanı jaratıw ushın awdaratuǵın programmalar ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/compiler| bet = Encyclopedia: Definition of Compiler| avtor = | sáne = | jumıs = PCMag.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-iyul }}</ref>.: p1  Kóplegen hár túrli túrdegi kompilyatorlar bar, olardıń shıǵısları hár túrli paydalı formalarda boladı. Kross-kompilyator kompilyatordıń ózi jumıs isleytuǵın CPU yamasa operaciyalıq sistemaǵa qaraǵanda basqasha CPU yamasa operaciyalıq sistema ushın kod jaratadı.  Bootstrap (júklewshi) kompilyatorı  kóbinese waqıtlı kompilyator bolıp, til ushın  turaqlıraq yamasa jaqsı optimallastırılǵan kompilyatordı kompilyaciyalaw ushın qollanıladı. Baylanıslı programmalıq támiynatlarǵa dekompilyatorlar, tómen dárejeli tillerden [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli tillerge]] awdaratuǵın programmalar; joqarı dárejeli tiller arasında awdaratuǵın programmalar, kóbinese derek kodtan derekke kompilyatorlar yamasa transpilyatorlar dep ataladı; tildi qayta jazıwshılar, kóbinese tildi ózgertip, ańlatpanıń formasın awdaratuǵın programmalar; hám kompilyator-kompilyatorlar, kompilyatorlardı (yamasa olardıń bir bólimin) jaratuǵın kompilyatorlar, kóbinese kóplegen hár túrli kompilyatorlardı jaratıw imkaniyatına iye bolıw ushın ulıwma hám qayta paydalanıwǵa jaqın túrde boladı. Kompilyator tómendegilerdiń ayırımların, kóbinese fazalar dep atalatuǵın operaciyaların ámelge asırıwı múmkin: aldınnan qayta islew, leksikalıq analiz, tallaw, semantikalıq analiz (sintaksisli baǵdarlanǵan awdarma), kiris programmaların aralıq kóriniske túrlendiriw, kodtı optimallastırıw hám mashinaǵa tiyisli koddı jaratıw. Kompilyatorlar usı fazalardı ónimli dizaynı hám dáslepki kirgiziwdi maqsetli shıǵarıwǵa túrlendiriwdiń durıslıǵın xoshametleytuǵın modullik komponentler retinde ámelge asıradı. Kompilyatordıń durıs emes háreketi sebepli payda bolǵan programmalıq qátelerdi izlew hám sheshiw júdá qıyın bolıwı múmkin; sonlıqtan kompilyator ámelge asırıwshılar kompilyatordıń durıslıǵın támiyinlew ushın aytarlıqtay kúsh jumsaydı<ref name="Sun2016">{{Cite book|last1=Sun|first1=Chengnian|last2=Le|first2=Vu|last3=Zhang|first3=Qirun|last4=Su|first4=Zhendong|title=Proceedings of the 25th International Symposium on Software Testing and Analysis|chapter=Toward understanding compiler bugs in GCC and LLVM| sáne =2016|publisher=ACM|series=ISSTA 2016|pages=294–305|doi=10.1145/2931037.2931074|isbn=9781450343909}}</ref>. Kompilyatorlar derek programmaların túrlendiriw ushın qollanılatuǵın jalǵız til processorı emes. [[Interpretator]] − kórsetilgen operaciyalardı bir waqıtta orınlap, túrlendiretuǵın kompyuter programmalıq támiynatı.: p2  Awdarma procesi kompyuter tilleriniń dizaynına tásir etedi, bul kompilyaciyalaw yamasa interpretaciyalawǵa ústemlik beredi. Teoriyalıq jaqtan, programmalastırıw tili kompilyatorǵa da, interpretatorǵa da bolıwı múmkin. Ámeliyatta programmalastırıw tilleri ádette tek birewine (kompilyatorǵa yamasa interpretatorǵa) baylanıslı. == Tariyxı == [[Fayl:Compiler.svg|nobaý|Tipik kóp tilli, kóp maqsetli kompilyatordıń jumıs islewiniń diagramması]] Ekinshi dúnyajúzilik urıs gezinde alımlar, matematikler hám injenerler islep shıqqan teoriyalıq esaplaw koncepciyaları cifrlı zamanagóy esaplawlardıń rawajlanıwınıń tiykarın quradı. Ápiwayı ekilik tiller [[cifrlı]] qurılmalar tek birlik penen nollerdi hám tiykarǵı mashina arxitekturasındaǵı sxema úlgilerin túsinetuǵınlıqtan rawajlandı. 1940-jıllardıń sońında assembler tilleri kompyuter arxitekturasınıń abstrakciyasın anaǵurlım ónimli usınıw ushın jaratıldı.[5] Dáslepki kompyuterlerdiń sheklewli yadı sıyımlılıǵı dáslepki kompilyatorlar islep shıǵarılǵanda aytarlıqtay texnikalıq qıyınshılıqlarǵa alıp keldi. Sonlıqtan kompilyaciya procesin bir neshe kishi programmalarǵa bóliw kerek boldı. Frontend-tiń sońǵı programmaları maqsetli kodtı jaratıw ushın artqı (backend) programmalar paydalanatuǵın tallaw ónimlerin shıǵaradı. Kompyuter texnologiyaları kóbinese resurslar menen támiyinlenetuǵınlıqtan, kompilyator dizaynı kompilyaciya procesine jaqsıraq sáykes keliwi múmkin. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] ushın joqarı dárejeli tildi qollanıw kóbinese ónimli, sonlıqtan joqarı dárejeli tillerdiń rawajlanıwı cifrlı kompyuterler támiyinleytuǵın imkaniyatlardan tábiyiy túrde kelip shıqtı. Joqarı dárejeli tiller − sintaksisi hám semantikası qatań túrde anıqlanǵan rásmiy tiller bolıp, olardıń joqarı dárejeli til arxitekturasın qáliplestiredi. Bul rásmiy tillerdiń elementlerine tómendegiler kiredi: * Alfavit, hár qanday sheklengen simvollar jıynaǵı; * Qatardıń, simvollardıń sheklengen izbe-izligi; * Til, hár qanday simvollardıń izbe-izligi jıynaǵı. Backus-Naur forması (BNF) − tildiń «gápleriniń» sintaksisin sáwlelendiredi. Onı Djon Bakus islep shıqqan hám Algol 60-tıń sintaksisi ushın paydalanǵan. Ideyalar lingvist Noam Xomskidiń kontekstsiz grammatika koncepciyalarınan kelip shıqqan<ref>{{Cite book|title=Syntactic Structures|isbn=978-3-11-017279-9|first1=Noam|last1=Chomsky|first2=David W.|last2=Lightfoot|publisher=Walter de Gruyter|date=2002}}</ref>. «BNF hám onıń keńeytpeleri programmalastırıw jazbalarınıń sintaksisin táriyiplewdiń standart quralları bolıp qaldı. Kóplegen jaǵdaylarda, kompilyatorlardıń bólimleri BNF táriyipinen avtomat túrde jaratıladı.»<ref>{{Cite book|title=The Science of Programming|isbn=978-1461259831|last1=Gries|first1=David|publisher=Springer Science & Business Media|date=2012}}</ref> 1942-jıldan 1945-jılǵa shekem Konrad Zuse kompyuterler ushın birinshi (algoritmlik) [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] dizaynladı, onı Plankalkul («Plan esaplaw») dep atadı. Zuse sonday-aq programmanıń matematikalıq qáliplestiriwin avtomat túrde mashina oqıy alatuǵın perfolentalıq  plenka qorına awdarıw ushın Planfertigungsgerät («Plan jıynaw qurılmasın») oylap taptı. 1970-jıllarǵa shekem haqıyqıy ámelge asırıw bolmaǵanı menen, ol keyinirek 1950-jıllardıń ayaǵında Ken Iverson tárepinen dizaynlanǵan APL-de kórinetuǵın koncepciyalardı usındı. APL − matematikalıq esaplawlarǵa arnalǵan til. 1949-jıldan 1951-jılǵa shekem, Xeyns Rutixauzer joqarı dárejeli til hám avtomatlı awdarmashı bolǵan Superplan-dı usındı. Onıń ideyaları keyinirek Fridrix L. Bauer hám Klaus Samelson tárepinen jetilistirildi. Cifrlı esaplawlardıń qáliplesiwshi jıllarındaǵı joqarı dárejeli til dizaynı hár túrli qollanıwlar ushın paydalı programmalastırıw qurallardı usındı: * [[Fortran|FORTRAN]] (Formula Translation) − injenerlik hám ilimiy qosımshalar ushın, haqıyqıy ámelge asırılǵan dáslepki joqarı dárejeli tillerdiń biri hám birinshi optimallastırıwshı kompilyator bolıp esaplanadı. * [[COBOL]] (Common Business-Oriented Language) − A-0 hám FLOW-MATIC-ten rawajlanǵan hám biznes qosımshaları ushın basım joqarı dárejeli tilge aylandı. * [[Lisp programmalastırıw tili|LISP]] (List Processor) − simvollı esaplaw ushın. Kompilyator texnologiyası joqarı dárejeli derek programmanı cifrlı kompyuter ushın tómen dárejeli maqsetli programmaǵa qatań túrde anıqlanǵan túrlendiriwge bolǵan zárúrlikten kelip shıqtı. Kompilyatordı derek kodtı tallaw menen  shuǵıllanatuǵın frontend  hám tallawdı  maqsetli kodqa  sintezlew ushın backend retinde  qarawǵa boladı. Frontend  hám  backend arasındaǵı  optimallastırıw  ónimli maqsetli kodtı  jaratıwı  múmkin. Kompilyator texnologiyasınıń rawajlanıwındaǵı  ayırım dáslepki  basqıshlar: * 1952-jıl, May:  Remington Rendtegi Greys Xoperdiń  komandası  A-0 programmalastırıw tili ushın  kompilyatordı jazdı (hám olardı táriyplew ushın  kompilyator terminin oylap taptı), <ref>{{Web deregi | url = http://shape-of-code.coding-guidelines.com/2017/05/21/evidence-for-28-possible-compilers-in-1957| bet = List of early compilers and assemblers}}</ref> degen  menen, A-0 kompilyatorı tutas kompilyatordıń zamanagóy túsinigine qaraǵanda kóbirek júklewshi  yamasa biriktiriwshi retinde jumıs islegen. <ref>{{Web deregi | url = https://cacm.acm.org/blogs/blog-cacm/268001-did-grace-hopper-create-the-first-compiler/fulltext| bet = Did Grace Hopper Create the First Compiler?| avtor = Bruderer| at = Herbert| sáne = 2022-jıl 21-dekabr }}</ref> * 1952-jıl, sentyabrge shekem: Manchester universitetindegi Manchester Mark I kompyuteri ushın  Alik Glenni tárepinen islep shıǵarılǵan Autocode  kompilyatorın ayırım alımlar birinshi  kompilyaciyalanǵan  programmalastırıw tili dep esaplaydı. * 1954-1957: IBM-de Djon Bakus basqarǵan komanda, ádette birinshi joqarı dárejeli til dep esaplanatuǵın FORTRAN-dı islep shıqqan. 1957-jıl olardıń birinshi anıq tolıq kompilyatordı kirgizgen dep esaplanatuǵın FORTRAN kompilyatorın ámelge asırıwı juwmaqlandı. * 1959-jıl: Maǵlıwmatlar sisteması tili boyınsha konferenciya (CODASYL) COBOL islep shıǵarıwdı basladı. COBOL  dizaynı A-0 hám FLOW-MATIC tiykarında jaratılǵan. 1960-jıllardıń basında COBOL kóplegen arxitekturada kompilyaciyalanǵan. * 1958–1960: Algol 58, Algol 60-tıń prekursorı boldı. Ol strukturalıq programmalastırıwdıń kórsetiwinde tiykarǵı jetiskenlik bolǵan kod blokların engizdi. Algol 60 leksikalıq kólemdegi ornatılǵan funkcional anıqlamalarǵa imkaniyat beretuǵın dáslepki til boldı. Oǵan rekursiya kiritilgen. Onıń sintaksisi BNF-ti paydalanıp anıqlanǵan. Algol 60 onnan keyingi kóplegen tillerdi ilhamlandırdı. Toni Xore: "... ol tek aldınǵı versiyalardan ǵana emes, al onıń barlıq derlik miyrasxorlarına da jaqsılaw boldı" dep atap ótti<ref name="r3rs">{{Web deregi | url = http://groups.csail.mit.edu/mac/ftpdir/scheme-reports/r3rs-html/r3rs_toc.html| bet = Revised(3) Report on the Algorithmic Language Scheme, (Dedicated to the Memory of ALGOL 60)| avtor = Abelson| at = Hal| redaktor = Rees| qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-oktyabr }}</ref>. * 1958–1962: MIT-te Djon Makkarti LISP-ti islep shıqtı. Simvollıq qayta islew imkaniyatları jasalma intellekt izertlewleri ushın paydalı imkaniyatlardı berdi. 1962-jılı LISP 1.5 shıǵarılımında Stephen Rassel menen Daniel Dj. Edvards tárepinen jazılǵan [[Interpretator|interpretator]], Tim Xart penen Mayk Levin tárepinen jazılǵan kompilyator hám assembler sıyaqlı ayırım qurallar atap ótildi. Dáslepki operacion sistemalar hám programmalıq támiynatlar assembler tilinde jazılǵan. 1960-jıllar hám 1970-jıllardıń basında resurslar sheklewleri sebepli sistemalı programmalastırıwda joqarı dárejeli tillerdi qollanıw ele de dawlı máseleleri boldı. Degen menen bir qatar izertlew hám sanaat háreketleri joqarı dárejeli sistemalı programmalastırıw tillerine almasıwǵa túrtki boldı, mısalı, BCPL, BLISS, B hám C. BCPL (Basic Combined Programming Language) 1966-jılı Kembridj universitetinde Martin Richards tárepinen islep shıǵarılǵan, dáslebinde kompilyator jazıw quralı retinde islep shıǵarılǵan Bir neshe kompilyatorlar ámelge asırıldı, Richardstıń kitabı tilge hám onıń kompilyatorına túsinik beredi. BCPL tek tásirli sistemalı programmalastırıw tili ǵana emes, ol ele de izertlewlerde qollanıladı, biraq sonıń menen bir qatarda B hám C tilleriniń dizaynı ushın negiz bolǵan. BLISS (Basic Language for Implementation of System Software) − Digital Equipment Corporation (DEC) PDP-10 kompyuteri ushın W.A.Ulftiń Karnegi Mellon universitetiniń (CMU) izertlewshiler toparı tárepinen islep shıǵarılǵan. CMU toparı 1970-jılı bir jıldan keyin BLISS-11 kompilyatorın islep shıǵardı. Multics (Multiplexed Information and Computing Service) − waqıttı bólistiriwshi operacion sistemasınıń proekti, MIT, Bell Labs, General Electric (keyinirek Honeywell) qatnasıwı menen hám MIT-de Fernando Korbato tárepinen jetekshilik etilgen<ref>{{Web deregi | url = https://multicians.org/fjcc1.html| bet = Introduction and Overview of the MULTICS System| avtor = Corbató| at = F. J.| jumıs = 1965 Fall Joint Computer Conference| baspaxana = Multicians.org}}</ref>. Multics IBM hám IBM User Group tárepinen islep shıǵarılǵan PL/I tilinde jazılǵan. IBM-niń maqseti biznes, ilimiy hám sistemalı programmalastırıw talapların qanaatlandıratuǵın edi. Qollawdıń basqa tilleri de bolıwı múmkin edi, biraq ámelge asırılmaǵanı menen PL/I eń tolıq sheshimdi usındı. Multics proektiniń birinshi bir neshe jılında, tildiń ishki jıynaǵı Bell Labs-ten Dug Makllory menen Bob Morris tárepinen Early PL/I (EPL) kompilyatorı járdemi menen assembler tiline kompilyaciyalanıwı múmkin edi. EPL tolıq PL/I ushın boot-strapping kompilyator islep shıǵarılǵanǵa shekem proektti qollap-quwatladı. 1969-jılı Bell Labs Multics proektinen ketti hám Dennis Ritchi hám Ken Tompson jazǵan BCPL koncepciyalarına tiykarlanǵan B sistemalı programmalastırıw tilin islep shıǵardı. Ritch B tiline arnalǵan boot-strapping kompilyatordı jarattı hám PDP-7 ushın B tilinde Unics (Uniplexed Information and Computing Service) operacion sistemasın jazdı. Unics aqırında [[Unix]] dep jazıldı. Bell Labs B hám BCPL tiykarında C tilin islep shıǵarıwdı hám keńeytiwdi basladı. BCPL kompilyatorın Bell Labs Multics sistemasına jetkizgen hám BCPL Bell Labs-te tańlawlı til boldı. Dáslebinde C kompilyatorı islep shıǵarılǵan waqıtta Bell Labs-tiń B kompilyatorına arnalǵan frontend programma qollanıldı. 1971-jılı jańa PDP-11 B-ge keńeytpelerdi anıqlaw hám kompilyatordı qayta jazıw ushın resurslar berdi. 1973-jılǵa kelip C tiliniń dizayni derlik tolıq tamamlandı hám PDP-11 ushın Unix yadrosı C tilinde qayta jazıldı. Stiven Djonson jańa mashinalarǵa C kompilyatorların qayta baǵdarlawdı qollap-quwatlaw ushın  Portable C Compiler (PCC) islep shıǵarıwdı basladı. [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] (OBP) qosımshalardı islep shıǵarıw hám saqlaw ushın ayırım qızıqlı imkaniyatlardı usındı. OBP koncepciyaları burınnan bar, biraq LISP hám Simula til iliminiń bólimi edi. Bell Labs [[C++]] islep shıǵarıw arqalı OBP-ǵa qızıǵıwshılıq bildirdi. C++ dáslepki ret 1980-jılı sistemalı programmalastırıw ushın qollanıldı. Dáslepki dizayn C tiliniń sistemalı programmalastırıw imkaniyatların Simula koncepciyaları menen biriktirdi. 1983-jılı obyektke baǵdarlanǵan imkaniyatlar qosıldı. Cfront programması C84 tiliniń kompilyatorına arnalǵan C++ interfeysin ámelge asırdı. Keyingi jılları C++ kompilyatorları C++ tiliniń ataqlılıǵı ósken sayın islep shıǵarıldı. Kóplegen qollanıw tarawlarında, [[Joqarı dárejedegi programmalastırıw tili|joqarı dárejeli tildi]] qollanıw ideyası tez tarqaldı. Jańa [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] támiyinleytuǵın keńeytiw imkaniyatlarına hám kompyuter arxitekturalarınıń artıqsha quramalılıǵına baylanıslı, kompilyatorlar da quramalılıǵı arta basladı. DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) − Wulftiń CMU izertlewshiler toparı menen 1970-jılı kompilyator proektine qáwenderlik etti. Production Quality Compiler-Compiler PQCC dizaynı dáslepki tildiń hám maqsettiń formal anıqlamalarınan Production Quality Compiler (PQC) jaratıwǵa ámelge asırıladı. PQCC kompilyator generatorın kóbirek paydalanıwǵa qaraǵanda, ulıwma mánistegi kompilyator generatorı (mısalı, Yacc) retinde kompilyator-kompilyator terminin keńeytiwge háreket etti. PQCC-ti kompilyator generatorı retinde dep aytıwǵa boladı. PQCC kodtı jaratıw procesine qaratılǵan izertlewleri haqıyqıy avtomatlı kompilyator jazıw sistemasın dúziwge háreket etti. Bul háreket PQC-diń fazalıq strukturasın ashıp, proektlestirdi. BLISS-11 kompilyatorı tiykarǵı strukturanı támiyinledi. Fazalar analizlerdi (frontend),  virtual mashinaǵa aralıq túrlendiriwdi (orta basqısh) hám maqsetke túrlendiriwdi (backend)  qamtıdı. TCOL − aralıq kóriniste tilge tiyisli konstrukciyalarǵa qollanıw ushın PQCC izertlewleri ushın islep shıǵarılǵan. TCOL-diń variaciyaları hár túrli tillerdi qolladı. PQCC proekti avtomatlı kompilyatordı dúziw texnikaların izertledi. Dizayn koncepciyaları (1995-jıldan baslap obyektke baǵdarlanǵan) programmalastırıw tili Ada ushın kompilyatorlardı hám kompilyatorlardı optimallastırıwda paydalı ekenligin kórsetti. Ada STONEMAN hújjeti programmanı qollap-quwatlaw ortalıǵın (APSE)  tiykarı (KAPSE) hám minimal (MAPSE)  menen birge rásmiy túrde belgiledi. AQSH Milliy standartlar institutı (ANSI) hám Xalıqaralıq standartlar shólkemi (ISO) menen birgelikte rawajlanıw hám standartlastırıw háreketlerin qollap-quwatlaytuǵın, Ada interpretatorı NYU/ED islep shıǵarıldı. AQSH áskeriy xızmetleri tárepinen ámelge asırılǵan dáslepki Ada kompilyatorın islep shıǵarıw  STONEMAN hújjetine sáykes  tolıq integraciyalasqan dizayn ortalıǵında kompilyatorlardı qamtıydı. Armiya hám Áskeriy teńiz kúshleri Ada til sisteması (ALS) proekti ushın DEC/VAX arxitekturasına baǵdarlanǵan, al Hawa kúshteri IBM 370 seriyasına baǵdarlanǵan Ada integrallıq ortalıǵın (AIE) basladı. Proektler kútilgen nátiyjelerdi bermese de, olar Ada rawajlanıwı boyınsha ulıwma háreketke úles qostı. Basqa Ada kompilyator háreketleri Ullıbritaniyada York universitetinde hám Germaniyada Karlsruhe universitetinde ámelge asırıldı. AQSH-ta Verdix (keyinirek Rational tárepinen satıp alınǵan) Armiyaǵa Verdix Ada Development System (VADS)-ti jetkizdi. VADS kompilyatordı qosqanda, islep shıǵarıw qurallarınıń jıynaǵın támiyinledi. Unix/VADS DEC Ultrix hám Sun 3/60 Solaris platformaları,  Armiya CECOM bahalawında Motorola 68020-ǵa baǵdarlanǵan, hár túrli Unix platformalarında xosting etildi. Kóp uzamay, Ada Validaciya testlerinen ótken kóplegen Ada kompilyatorları qoljetimli boldı.  Erkin Programmalıq támiynat Fondınıń GNU proekti, birneshe tillerdi hám maqsetlerdi qollap-quwatlaytuǵın tiykarǵı imkaniyattı támiyinleytuǵın GNU Compiler Collection (GCC) islep shıǵardı. GNAT versiyası eń keńnen qollanılatuǵın Ada kompilyatorlarınıń biri. GNAT erkin, biraq kommerciyalıq qollap-quwatlaw da bar, mısalı, AdaCore 1994-jılı Ada ushın kommerciyalıq programmalıq támiynat sheshimlerin usınıw ushın qurılǵan. GNAT Pro-ǵa [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|integraciyalanǵan islep shıǵarıw ortalıǵın]] támiyinlew ushın qurallar jıynaǵı bar GNU GCC tiykarındaǵı GNAT kiredi. Joqarı dárejeli tiller kompilyatorlardı izertlew hám rawajlandırıwǵa dawam etti. Itibar berilgen tarawlarǵa optimallastırıw hám avtomatlı kodtı jaratıw kiredi. Programmalastırıw tillerindegi hám islep shıǵarıw ortalıqlarındaǵı úrdisler kompilyator texnologiyasına tásir etti. Kóplegen kompilyatorlar tildiń tarqatıwlarǵa (PERL, Java Development Kit) hám IDE-niń komponentleri retinde (VADS, Eclipse, Ada Pro) qosıldı. Texnologiyalar arasındaǵı baylanıs hám qarım-qatnas ósti. Veb-xızmetlerdiń payda bolıwı veb-tiller menen skript tilleriniń ósiwine túrtki boldı. Skriptler paydalanıwshı sistema tárepinen orınlanatuǵın buyrıqlardi kirgiziwge bolatuǵın Command Line Interfaces (CLI) dáwirinen baslanǵan. Shell programmaların jazıw ushın shell túsinikleri tiller menen rawajlandı. Dáslepki Windows dizaynları ápiwayı paket programmalastırıw imkaniyatın usındı. Bul tillerdiń dástúrli túrlendiriwi [[Interpretator|interpretatordı]] qollanǵan. Keń tarqalǵan emes bolsa da, Bash hám Batch kompilyatorları jazılǵan. Keyingi waqıtta, islep shıǵarıwshılardıń qural jıynaǵınıń bir bólimi retinde jetilisken interpretatordıń tilleri payda boldı. Zamanagóy skript tillerine [[PHP]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], Ruby hám Lua kiredi. (Lua keń tarqalǵan oyın islep shıǵarıwda qollanıladı.) Bulardıń barlıǵı interpretator hám kompilyator qollap-quwatıwına iye. "Kompilyaciya tarawı 1950-jıllar sońında baslanǵanda, olardıń itibarı joqarı dárejeli til programmaların mashina kodına  awdarıwǵa sheklengen edi...  Kompilyaciya tarawı  kóbinese kompyuter arxitekturası, programmalastırıw tilleri, formal usıllar, programmalıq támiynat injeneriyası hám kompyuter qáwipsizligi sıyaqlı basqa tarawlar menen  birlestirilgen." "Kompilyaciya izertlewleri: Keyingi 50 jıl" maqalasında obyektke baǵdarlanǵan tiller menen Javanıń  zárúrligi atap ótildi. Qáwipsizlik hám parallel esaplaw keyingi izertlew maqsetleri arasında kórsetildi. == Kompilyator qurılısı == Kompilyator joqarı dárejeli derek programmanı tómen dárejeli maqsetli programmaǵa rásmiy túrlendiriwdi ámelge asıradı. Kompilyatordı dizaynlaw tolıq sheshimdi anıqlawǵa yamasa kompilyaciya quralları menen, mısalı aldınnan qayta islewshiler menen, assemblerler menen, biriktiriwshi menen, ózara háreketlesetuǵın anıqlanǵan ishki jıynaqtı sheshiwge imkaniyat beredi. Dizayn talapları, ishki kompilyator komponentleri arasında hám  sırttan qollap-quwatlaytuǵın qural jıynaqları arasında, qatań túrde anıqlanǵan interfeyslerdi qamtıydı. Dáslepki kúnlerde kompilyatordı dizaynlawdıń usılı qayta islenetuǵın kompyuter tiliniń quramalılıǵı, onı dizaynlaytuǵın adam(lar)dıń tájiriybesi hám qoljetimli resurslar menen tikkeley baylanıslı boldı. Resurslar sheklewleri derek kodın bir neshe ret ótkeriw zárúrligine alıp keldi. Bir adam tárepinen jazılǵan salıstırmalı túrde ápiwayı tilge arnalǵan kompilyator, bir, monolitli programmalıq támiynat bolıwı múmkin. Degen menen, derek til quramalılıǵı ósken sayın, dizayn bir neshe óz-ara baylanıslı fazalarǵa bóliw múmkin.  Bólek fazalar kompilyaciya procesindegi funkciyalarǵa rawajlanıwdı  baǵdarlaw ushın dizayn jaqsılawların usınadı. === Kóp ótiwli kompilyatorlarǵa qarsı bir retlik === Kompilyatorlardı ótiwler sanı boyınsha klassifikaciyalaw kompilyatorlar júdá kóp jumıs isleytuǵınlıǵına baylanıslı kompyuter resursları sheklewleri menen baylanıstırılǵan. Kompilyaciya kóplegen jumıstı óz ishine aladı hám dáslepki kompyuterlerde bul barlıq jumıstı ámelge asıratuǵın bir programmanı saqlaw ushın jetkilikli yad bolmaǵan. Nátiyjesinde kompilyatorlar kishi programmalarǵa bólindi, olardıń hár qaysısı kerekli analizler menen túrlendiriwlerdi ámelge asırıw arqalı derek kodqa (yamasa onıń ayırım kórinislerine) bir ret ótedi. Bir ótiwde kompilyaciyalaw imkaniyatı klassikalıq jaqtan artıqmashılıq retinde qarastırıladı, óytkeni bul kompilyatordı jazıw jumısın jeńilletedi hám bir ótiw kompilyatorları kóbinese kóp ótiw kompilyatorlarına qaraǵanda tezirek kompilyaciyalawdı ámelge asıradı. Usılayınsha, dáslepki sistemalardıń resurs sheklewleri sebepli kóplegen dáslepki tiller, ásirese Paskal tili, bir ótiwde kompilyaciyalanıw ushın arnawlı dizaynlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda tildiń imkaniyatın dizaynlaw kompilyatordı derek kodǵa birden kóplep ótiwdi ámelge asırıwǵa májbúr etiwi múmkin. Mısalı, derek kodınıń 20-qatarda payda bolatuǵın, 10-qatarda payda bolatuǵın operatordıń túrlendiriwine tásir etetuǵın járiyalanıwdı qarastırıń. Bul jaǵdayda birinshi ótiw keyingi  operatorlardıń  nátiyjesine tásir etetuǵın járiyalanıwlar tuwralı informaciyanı jıynaw kerek, nátiyjede túrlendiriw keyingi ótiw gezinde orınlanadı. Bir ótiwde kompilyaciyalawdıń kemshiligi − joqarı sapalı koddı jaratıw ushın kerekli kóbirek jetilistirilgen optimallastırıwlardı ámelge asırıw múmkin emesligi. Optimallastırıwshı kompilyator qansha ótiwdi ámelge asırǵanın dál esaplaw qıyın bolıwı múmkin. Mısalı, optimallastırıwdıń hár túrli fazaları bir ańlatpanı bir neshe ret analizlewı múmkin, biraq basqa ańlatpanı tek bir ret analizleydi. Kompilyatordı kishi programmalarǵa bóliw, dállengen durıs kompilyatorlar dúziwge qızıǵıwshı izertlewshiler tárepinen qollanılatuǵın metod bolıp tabıladı. Kishi programmalar jıynaǵınıń durıslıǵın dálillew, kóbirek, jeke, ekvivalent programma durıslıǵın dálillewge qaraǵanda, kóbinese az kúshti talap etedi. === Úsh basqıshlı kompilyator strukturası === [[Fayl:Compiler_design.svg|ortağa|nobaý|Kompilyator dizaynı]] Kompilyator dizaynınan qanday dárejede fazalar bolǵanlıǵına qaramastan, fazalardı úsh basqıshtıń birewine tayınlawǵa boladı. Basqıshlarǵa frontend (aldınǵı tárepi), orta basqısh hám backend (artqı tárepi) kiredi. * Frontend kirgiziwdi skanerleydi hám sintaksisti hám semantikanı belgili bir dáslepki tilge sáykes tekseredi. Statikalıq túrde terilgen tiller ushın, ol tip informaciyasın jıynap, tipti tekseriwdi ámelge asıradı. Eger kiris programması sintaksislik jaqtan durıs emes bolsa yamasa tiptegi qátege iye bolsa, ol ádette máseleniń anıqlanǵan ornın kórsetip, qáteler menen/yamasa eskertiw xabarların jaratadı. derek kodında; ayırım jaǵdaylarda haqıyqıy qáte programmada aldınnan bolıwı múmkin. Frontendtiń aspektlerine leksikalıq analiz, sintaksisli analiz hám semantikalıq analiz kiredi. Frontend kiris programmasın orta basqıshta keyingi qayta islew ushın aralıq kóriniske (IR) túrlendiredi. Bul IR ádette dáslepki kodqa qaraǵanda programmanıń tómen dárejeli kórinisi bolıp tabıladı. * Orta basqısh IR-de maqsetli CPU arxitekturasına ǵárezsiz bolǵan optimallastırıwlardı orınlaydı. Bul derek kodı/mashina kodınıń ǵárezsizligi hár túrli tillerdi hám maqsetli processorlardı qollap-quwatlaytuǵın kompilyator versiyaları arasında ulıwma optimallastırıwlardı bólisip alıwǵa baǵdarlanǵan. Orta basqısh optimallastırıwlarınıń mısalları: paydasız kodtı (óli-kodtı óshiriw) yamasa qoljetimsiz kodtı (qoljetimlilikti analizlew) alıp taslaw, turaqlı mánislerdi tabıw hám tarqatıw (turaqlı tarqatıw), esaplawdı siyrek orınlanatuǵın orınǵa (mısalı, cikldan tıs) ótiw yamasa kontekstke tiykarlanǵan esaplawdı qánigelestiriw, aqırǵı jaǵdayda backend tárepinen qollanılatuǵın «optimallastırılǵan» IR-di jaratıw. * Backend orta basqıshtaǵı optimallastırılǵan IR-di qabıl etedi. Ol maqsetli CPU arxitekturasına tiyisli bolǵan kóbirek analizlerdi, túrlendiriwlerdi hám optimallastırıwlardı ámelge asırıwı múmkin. Backend maqsetke ǵárezli assembler kodın jaratadı, proceste registr bóliwdi ámelge asıradı. Backend kórsetpelerdi keńeytiwdi ámelge asıradı, ol kórsetpelerdi parallel orınlaw birlikleri basına, keńeytiw orınların toltırıw arqalı qayta tártiplestiredi. Kóplegen optimallastırıw máseleleri NP-qıyınshılıqta bolsa da, olardı sheshiw ushın evristikalıq usıllar jaqsı rawajlanǵan hám ónimlilikke arnalǵan kompilyatorlarda ámelge asırılǵan. Tipik túrde backendtiń shıǵısı belgili bir processorǵa hám operacion sistemaǵa qánigelestirilgen mashina kodı bolıp tabıladı. Bul frontend/orta basqısh/backend usılı hár túrli tiller ushın frontendlerdi hám hár túrli CPU-lar ushın backendlerdi birlestiriwge, orta basqıshtaǵı optimallastırıwlardı bólisip alıwǵa imkaniyat beredi. Bul usıldıń ámeliy mısalları – GNU Compiler Collection, Clang (LLVM-ge tiykarlanǵan C/C++ kompilyatorı)<ref name="LattnerBook1st">{{Cite book|author=Lattner, Chris|editor=Brown, Amy| sáne =2017|chapter=LLVM|title=The Architecture of Open Source Applications|year=2011|url=https://archive.org/details/aosa_v2}}</ref>, hám Amsterdam Compiler Kit, olardıń kóplegen frontendleri, bólingen optimallastırıwları menen kóplegen backendleri bar. ==== Front end ==== [[Fayl:Xxx_Scanner_and_parser_example_for_C.gif|oñğa|nobaý|400x400 nükte|C-ge arnalǵan lekser hám tallawshı mısalı. «if(net>0.0)total+=net*(1.0+tax/100.0);» simvollar izbe-izliginden baslap, skaner leksemalar izbe-izligin qáliplestiredi hám olardıń hárqaysısınıń kategoriyasınan belgileydı, mısalı,  , ,  yamasa  . Keyingi izbe-izlik tallawshı tárepinen sintaksislik terekke  túrlendiriledi, ol keyingi kompilyator fazaları tárepinen qayta islenedi. Skaner hám tallawshı, sáykesinshe, C-diń grammatikasınıń turaqlı hám durıs kontekstsiz bólimlerdi qayta isleydi.]] Frontend derek kodın analizlew arqalı programmanıń ishki kórinisin dúzedi, onı aralıq kórinis (IR) dep atadı. Ol sonday-aq simvollar kestesin basqaradı, bul derek kodındaǵı hárbir simvoldı orın, tip hám kólem sıyaqlı baylanıslı informaciyaǵa salıstırıwǵa arnalǵan maǵlıwmatlar strukturası. Frontend skanersiz tallawshıdaǵıday, tek bir monolitli funkciya yamasa programma bolıwı múmkin bolsa da, ol ádette bir neshe fazalarǵa bólinip ámelge asırıladı hám analizlenedi, olar izbe-iz yaǵnıy bir waqıtta ótiwi múmkin. Bul usıl modullik hám  alańlawlardı ajıratıwǵa baylanıslı qolaylı. Kóbinese frontend úsh fazaga bólinedi: leksikalıq analiz (sonday-aq leksika yamasa skanerlew dep te ataladı), sintaksisli analiz (sonday-aq skanerlew yamasa tallaw dep te ataladı) hám semantikalıq analiz. Leksing hám tallaw sintaksisli analizdi (sáykesinshe, sóz sintaksisi hám fraza sintaksisi) qamtıydı hám ápiwayı jaǵdaylarda, bul moduller (lekser hám tallawshı) tilge arnalǵan grammatikadan avtomat túrde jaratıwǵa boladı, biraq quramalılıǵı joqarı jaǵdaylarda qol menen ózgertiw kerek. Leksikalıq grammatika hám frazalar grammatikası ádette kontekstsiz grammatikalar bolıp tabıladı, bul analizdi ádewir jeńilletedi, kontekstke sezimtallıq semantikalıq analiz basqıshında qayta islenedi. Semantikalıq analiz basqıshı kóbinese quramalılıǵı joqarı hám qol menen jazılǵan, biraq atribut grammatikaların paydalanıw arqalı bólek túrde yamasa tolıq avtomatlastırıwǵa boladı. Bul fazalardıń ózlerin taǵı da bóliwge boladı: leksikanı skanerlew hám bahalaw retinde, al tallawdı konkret sintaksis teregin (CST, tallaw teregi) dúziw hám keyin onı abstrakt sintaksis teregine (AST, sintaksis teregi) túrlendiriw retinde. Ayırım jaǵdaylarda qosımsha fazalar qollanıladı, ásirese qatar qayta dúziw hám aldınnan qayta islew, biraq olar siyrek ushırasadı. Frontendtiń tiykarǵı fazaları tómendegilerdi qamtıydı: * Kiris belgi izbe-izligin tallawshıǵa tayar bolǵan kanonikalıq formaǵa aylandıradı. Gilt sózlerin qısqartatuǵın yamasa identifikatorlarda erikli bos orınlarǵa ruqsat beretuǵın tiller bul fazanı talap etedi. 1960-jıllarda qollanılǵan, joqarıdan tómenge, rekursiv-túsiriwge, kestege tiykarlanǵan tallawshılar ádette derekti bir belgiden oqıydı hám  bólek tokenlew fazanı talap etpeydi. Atlas Autocode hám Imp (hám Algol hám Coral 66-nıń ayırım ámelge asırıwları) − kompilyatorları Qatar Qayta Dúziw fazası bolatuǵın qısqartılǵan tillerdiń mısalları. * Aldınnan qayta islew makro almastırıwdı hám shártli kompilyaciyanı qollap-quwatlaydı. Kóbinese  aldınnan qayta islew fazası sintaksisli yamasa semantikalıq analizden aldın júz beredi; mısalı, C jaǵdayında  aldınnan qayta islewshi sintaksisli formalardan góre, leksikalıq tokenlerdi qayta isleydi. Degen menen, Scheme sıyaqlı ayırım tiller sintaksisli formalarǵa tiykarlanǵan makro almastırıwlardı qollap-quwatlaydı. * Leksikalıq analiz (sonday-aq leksika yamasa tokenlew dep te ataladı) derek kodınıń tekstin leksikalıq tokenler dep atalatuǵın kishi bólekler izbe-izligine bóledi. Bul fazanı eki basqıshqa bóliwge boladı: skanerlew, kiris tekstin leksikalıq birlikler dep atalatuǵın sintaksislik birlikke bóledi hám olarǵa kategoriya tayınlaydı; hám bahalaw, leksemalardı qayta islengen mániske aylandıradı. Token − token atı menen minnetli emes token mánisinen ibarat jup bolıp tabıladı. Ulıwma token kategoriyalarına identifikatorlar, gilt sózler, ajıratqıshlar, operatorlar, literallar hám kommentariyalar kiriwi múmkin, biraq token kategoriyaları jıynaǵı hár túrli programmalastırıw tillerinde ózgeshelenedi. Leksema sintaksisi ádette turaqlı til bolıp tabıladı, sonlıqtan turaqlı sóz dizbegine qurılǵan sheklengen jaǵdaylı avtomat onı tanıw ushın qollanıwǵa boladı. Leksikalıq analizdi ámelge asıratuǵın programmalıq támiynat leksikalıq analizator dep ataladı. Bul bólek basqısh bolmaydı − ol skanersiz tallawda tallaw basqıshı menen birlestiriledi, bul jaǵdayda tallaw token dárejesinde emes, belgi dárejesinde orınlanadı. * Sintaksisli analiz (sonday-aq tallaw dep te ataladı) programmanıń sintaksislik strukturasın anıqlaw ushın token izbe-izligin tallawdı qamtıydı. Bul faza ádette tallaw teregin dúzedi, bul tokenlerdiń sızıqlı izbe-izligin tildiń sintaksisin anıqlaytuǵın rásmiy grammatikanıń qaǵıydalarına sáykes qurılǵan terek strukturası menen almastıradı. Tallaw teregin kóbinese kompilyatordaǵı keyingi fazalar tárepinen analizlenedi, keńeytiledi hám túrlendiriledi. * Semantikalıq analiz tallaw teregine semantikalıq informaciyanı qosadı hám simvollar kestesin dúzedi. Bul faza tipti tekseriw (tip qátelerdi tekseriw), yamasa obyektti baylanıstırıw (ózgeriwshi hám funkciya siltemeleriniń anıqlamaları menen baylanıstırıw), yamasa anıq tayınlaw (jergilikli ózgeriwshi mánislerdi paydalanıwdan aldın inicializaciyalanıwın talap etiw) sıyaqlı semantikalıq tekseriwlerdi ámelge asıradı, durıs emes programmalarǵa bas tartıw yamasa eskertiwlerdi usınadı. Semantikalıq analiz ádette tolıq tallaw teregin talap etedi, yaǵnıy bul faza logikalıq jaqtan tallaw fazasınan keyin kelip, logikalıq jaqtan kodtı jaratıw fazasınan aldın ámelge asıradı, biraq kompilyatordı ámelge asırıwda kóplegen fazalardı bir ótiwge jiyi birlestiriwge boladı. ==== Orta basqısh ==== Orta basqısh, sonday-aq optimallastırıwshı dep te ataladı, jaratılǵan mashina kodınıń ónimliligin hám sapasın jaqsılaw ushın aralıq kóriniste optimallastırıwlardı orınlaydı<ref name="Hjort Blindell, Gabriel">{{Cite book|title=Instruction selection: Principles, methods, and applications|publisher=Springer|last=Blindell|first=Gabriel Hjort|isbn=978-3-31934019-7|location=Switzerland|oclc=951745657|date=2016-06-03}}</ref>. Orta basqısh maqsetli CPU arxitekturasına ǵárezsiz bolǵan optimallastırıwlardı óz ishine aladı. Orta basqıshtıń tiykarǵı fazaları tómendegilerdi qamtıydı: * Analiz: Bul kiris kórinisinen alınǵan aralıq kórinisinen programma informaciyasın jıynaw; maǵlıwmatlar aǵımın analizlew, baylanıslı analiz, psevdo analiz, kórsetkishti analizlew, qashıw analiz t.b. menen birgelikde paydalanıw-anıqlaw shınjırların dúziw ushın qollanıladı.  Dál analiz − kompilyatordı optimallastırıwdıń qálegen tiykarı bolıp tabıladı. Hárbir kompilyaciyalanǵan  funkciyanıń basqarıw aǵımı grafigi hám programmanıń shaqırıw grafigi ádette analiz basqıshında dúzilgen. * Optimallastırıw: aralıq tildiń kórsetiw modeli funkcional jaqtan ekvivalent, biraq tezirek (yamasa kishi) formalarǵa túrlendiriledi. Ataqlı optimallastırıwlar:  orınǵa keńeytiw,  óli kodtı óshiriw,  turaqlı tarqatıw,  cikldi túrlendiriw hám  hátte avtomatlı parallellew. Kompilyatordı analizlew −  hár qanday  kompilyatordı optimallastırıwdıń aldınǵı shárti bolıp, olar bir-biri menen  tıǵız jumıs  isleydi. Mısalı,  baylanıslı analiz  cikldı túrlendiriw ushın júdá zárúr. Kompilyator analiziniń hám optimallastırıwlardıń kólemi aytarlıqtay ózgeshelenedi;  olardıń kólemi baslanǵısh  blok ishinde jumıs islewden baslap, tolıq proceduralarǵa yamasa hátte pútkil programmaǵa shekem bolıwı múmkin. Optimallastırıw dárejesi menen kompilyaciyanıń  bahası arasında kelisim bar. Mısalı, vizual optimallastırıwları kompilyaciya gezinde tez orınlanadı, biraq tek koddıń kishi jergilikli fragmentine tásir etedi hám kod fragmentiniń payda bolǵan kontekstinen ǵárezsiz túrde orınlanıwı múmkin. Kerisinshe, proceduralar aralıq optimallastırıw kóbirek kompilyaciyalaw waqıtın hám yad keńisligin talap etedi, biraq bir waqıtta birneshe funkciyanıń háreketin qarastırıw arqalı ǵana múmkin bolatuǵın optimallastırıwlardı  qosadı. Proceduralar aralıq analiz benen optimallastırıwlar [[HP]], <nowiki/>[[IBM]], SGI, [[Intel]], [[Microsoft]] hám [[Sun Microsystems]] kompaniyasınıń zamanagóy kommerciyalıq kompilyatorlarında jiyi usırasadı. Biypul programmalıq támiynatı GCC uzaq waqıt dawamında quwatlı proceduralar aralıq optimallastırıwlardıń joqlıǵı ushın sınǵa ushrıǵan, biraq bul jaǵdayda ózgermekte. Tolıq analiz benen optimallastırıw infrastrukturası bar basqa bir ashıq kodlı kompilyator  – Open64 bolıp, ol kóplegen shólkemler tárepinen izertlew hám kommerciyalıq maqsetler ushın paydalanıladı. Kompilyator analizi hám optimallastırıw ushın kerek bolǵan qosımsha waqıt hám keńislikke baylanıslı, ayırım  kompilyatorlar olardı ádepki  boyınsha ótkizip jiberedi.  Paydalanıwshılar qanday optimallastırıwlardı qosıw kerekligin kompilyatorǵa anıq aytıw ushın kompilyaciyalaw opciyaların paydalanıwı kerek. ==== Back end ==== Backend CPU arxitekturasına tiyisli bolǵan optimallastırıwlarǵa hám koddı jaratıwǵa  júwapker<ref name="Hjort Blindell, Gabriel">{{Cite book|title=Instruction selection: Principles, methods, and applications|publisher=Springer|last=Blindell|first=Gabriel Hjort|isbn=978-3-31934019-7|location=Switzerland|oclc=951745657|date=2016-06-03}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBlindell2016">Blindell, Gabriel Hjort (3 June 2016). ''Instruction selection: Principles, methods, and applications''. Switzerland: Springer. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-31934019-7|<bdi>978-3-31934019-7</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/951745657 951745657].</cite></ref>. Backendtiń tiykarǵı fazaları tómendegilerdi qamtıydı: * Mashinaǵa ǵárezli  optimallastırıwlar: kompilyatordıń maqsetli  CPU arxitekturasınıń  detallarına baylanıslı  optimallastırıwlar. Ańsat mısal, vizual optimallastırıwlar bolıp, ol assembler kórsetpeleriniń qısqa izbe-izligin anaǵurlım ónimli kórsetpelerge túrlendiredi. * Kodtı jaratıw: túrlendirilgen aralıq til shıǵıs tilge, ádette sistemanıń tiykarǵı [[Mashina kodı|mashina tiline]] awdarıladı. Bul resurslar hám saqlaw qararların, mısalı, qálegen ózgeriwshi mánislerdi registrler menen yadqa jaylastırıw hám sáykes baǵdarlawdıń rejimi menen birge sáykes mashina kórsetpelerin tańlaw hám keńeytiwdi qamtıydı (sonday-aq Sethi-Ullman algoritmin qarań). Qátelerdi ámelge asırıwǵa jáne jeńilletetuǵın qátelerdi tallaw maǵlıwmatların da jaratıw kerek bolıwı múmkin. === Kompilyatordıń durıslıǵı === Kompilyatordıń durıslıǵı - kompilyatordıń óziniń til specifikaciyasına sáykes háreket etetuǵın kórsetiw háreketi menen shuǵıllanatuǵın programmalıq injeneriya tarawı<ref>{{Citation |title=S1-A Simple Compiler |date=2012-02-28 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118112762.ch12 |work=Compiler Construction Using Java, JavaCC, and Yacc |pages=289–329 |access-date=2023-05-17 |place=Hoboken, NJ, US |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |doi=10.1002/9781118112762.ch12 |isbn=978-1-118-11276-2}}</ref>. Usıllarǵa formal metodlardı qollanıw arqalı kompilyatordı islep shıǵıw hám bar kompilyatorda qatań testlewdi (kóbinese kompilyatordı tekseriw dep ataladı) paydalanıw kiredi. == Derekler == {{Reflist|refs=<ref name="Hellige_2004">{{cite book |editor-last=Hellige |editor-first=Hans Dieter |title=Geschichten der Informatik - Visionen, Paradigmen, Leitmotive. | til =de |publisher=[[Springer-Verlag]] |date=2004 |orig-date=November 2002 |edition=1 |isbn=978-3-540-00217-8 |id={{ISBN|3-540-00217-0}} |location=Bremen, Germany |publication-place=Berlin / Heidelberg, Germany |doi=10.1007/978-3-642-18631-8 |pages=45, 104, 105}} (xii+514 pages)</ref> <ref name="Rutishauser_1951">{{cite journal |author-last=Rutishauser |author-first=Heinz |author-link=Heinz Rutishauser |title=Über automatische Rechenplanfertigung bei programmgesteuerten Rechenanlagen | til =de |journal=[[Zeitschrift für Angewandte Mathematik und Mechanik]] |volume=31 |page=255 |date=1951 |doi=10.1002/zamm.19510310820}}</ref> <ref name="Fothe-Wilke_2014">{{cite book |title=Keller, Stack und automatisches Gedächtnis – eine Struktur mit Potenzial | til =de |trans-title=Cellar, stack and automatic memory - a structure with potential |editor-first1=Michael |editor-last1=Fothe |editor-first2=Thomas |editor-last2=Wilke |type=Tagungsband zum Kolloquium 14. November 2014 in Jena |location=Jena, Germany |volume=T-7 |series=GI Series: Lecture Notes in Informatics (LNI) – Thematics |publisher=[[Gesellschaft für Informatik]] (GI) / Köllen Druck + Verlag GmbH |isbn=978-3-88579-426-4 |issn=1614-3213 |date=2015 |orig-date=2014-11-14 |publication-place=Bonn, Germany |pages=20–21 |url=https://dl.gi.de/bitstream/handle/20.500.12116/4381/lni-t-7.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=2020-04-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412122706/https://dl.gi.de/bitstream/handle/20.500.12116/4381/lni-t-7.pdf?sequence=1&isAllowed=y |archive-date=2020-04-12}} [https://web.archive.org/web/20221210100112/https://dl.gi.de/handle/20.500.12116/4374/browse?type=title&sort_by=4] (77 pages)</ref>}} == Sırtqı siltemeler == * Compilers at Curlie * [http://scheme2006.cs.uchicago.edu/11-ghuloum.pdf Incremental Approach to Compiler Construction] – a PDF tutorial * Basics of Compiler Design at the Wayback Machine (archived 15 May 2018) * Short animation on YouTube explaining the key conceptual difference between compilers and interpreters * Syntax Analysis & LL1 Parsing on YouTube * [http://compilers.iecc.com/crenshaw/ Let's Build a Compiler], by Jack Crenshaw * Forum about compiler development at the Wayback Machine (archived 10 October 2014) [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] e9n2lxal323ej83py61nskoaaqtlcwu 0 22774 275266 275143 2026-10-19T19:18:25Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275266 wikitext text/x-wiki {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Tiykarǵı iskerlikler}} [[Fayl:TestingCup-Polish-Championship-in-Software-Testing-Katowice-2016.jpg|nobaý|TestingCup – Programmalıq támiynattı testlew boyınsha Polsha chempionatı, Katovice, 2016-jıl may]] '''Programmalıq támiynattı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''software testing'') – bul [[programmalıq támiynat]]tıń kútilgen talaplarǵa sáykes keletuǵının tekseriw ámeliyatı. Programmalıq támiynattı testlew [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] yamasa qáwenderge programmalıq támiynattıń sapası hám onıń isten shıǵıw qáwipi haqqında obektiv, ǵarezsiz informaciya bere aladı. Ol barlıq qátelerdi tawıp bere almaydı<ref name="pan">{{Web deregi | url = http://www.ece.cmu.edu/~koopman/des_s99/sw_testing/| bet = Software Testing| familiya = Pan| at = Jiantao| sáne = Spring 1999 | baspaxana = Carnegie Mellon University| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | type = coursework}}</ref><ref name="Kaner2">{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|title=Testing Computer Software|url=https://archive.org/details/testingcomputers0000kane_q3z6|last2=Falk|first2=Jack|last3=Nguyen|first3=Hung Quoc|publisher=John Wiley and Sons|year=1999|isbn=978-0-471-35846-6|edition=2nd|location=New York|author-link=Cem Kaner}}</ref>. Orakldan durıslıqtı ólshew kriteriylerine tiykarlanıp, programmalıq támiynattı testlew máseleni anıqlawı múmkin bolǵan principleri hám mexanizmlerin qollanadı. Orakllarǵa mısallar: specifikaciyalar, kelisim-shártleri, salıstırmalı ónimler, sol ónimniń ótken versiyaları, kútilgen yaki boljanǵan maqset haqqındaǵı juwmaqlar, paydalanıwshı yaki tutınıwshı kútiwleri, tiyisli standartlar hám qollanılatuǵın nızamlar. Programmalıq támiynattı testlew kóbinese tábiyatta dinamikalıq boladı; haqıyqıy nátiyjeniń kútilgen nátiyjege sáykes keliwin tekseriw ushın programmalıq támiynattı isletiw alıp barıladı. Ol tábiyatta statikalıq ta bolıwı múmkin; [[Derek kodı|kodtı]] hám oǵan baylanıslı hújjetlerdi kórip shıǵıw. Programmalıq támiynattı testlew kóbinese mına sorawǵa juwap beriw ushın qollanıladı: Programmalıq támiynat ózi islewi kerek bolǵan hám islewi zárúr bolǵan isti isley me? Programmalıq támiynattı testlewden alınǵan maǵlıwmat programmalıq támiynat islep shıǵarılatuǵın procesti jaqsılaw ushın qollanılıwı múmkin. Programmalıq támiynattı testlew "piramida" usılına ámel etiwi kerek, onda testlerińizdiń kóbisi birlik testleri bolıwı kerek, sońınan integraciya testleri hám aqırında aqırǵı paydalanıwshı (e2e) testleri eń tómen proporciyaǵa iye bolıwı kerek<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding with Agile: Software Development Using Scrum|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Addison-Wesley Professional|year=2009|isbn=978-0321579362}}</ref><ref>{{Cite book|last=Molina|first=Alessandro|title=Crafting Test-Driven Software with Python: Write test suites that scale with your applications' needs and complexity using Python and PyTest|publisher=Packt Publishing|year=2021|isbn=978-1838642655}}</ref><ref>{{Cite book|last=Fernandes da Costa|first=Lucas|title=Testing JavaScript Applications|publisher=Manning|year=2021|isbn=978-1617297915}}</ref>. == Ekonomika == 2002-jılı NIST tárepinen ótkerilgen izertlew programmalıq támiynat qátelikleri [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] ekonomikasına jılına 59,5 milliard dollar zıyan keltiretuǵının xabarladı. Eger jaqsıraq programmalıq támiynat testlewi ámelge asırılǵanda, bul qımbat bahanıń úshten birinen aslamınıń aldın alıw múmkin edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.nist.gov/director/planning/upload/report02-3.pdf| bet = The Economic Impacts of Inadequate Infrastructure for Software Testing| sáne = May 2002 | baspaxana = [[National Institute of Standards and Technology]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-dekabr }}</ref>. Qımbat bahalar sebepli programmalıq támiynat testlewin sırttan alıp keliw keń taralǵan, Qıtay, Filippin hám Indiya artıqmashılıqlı baǵdarlar bolıp tabıladı. == Tariyxı == Glenford J. Mayers 1979-jılı debaggingti (qáteliklerdi) testlewden ajıratıwdı dáslep engizdi<ref name="Myers 1979">{{Cite book|last=Myers|first=Glenford J.|url=https://archive.org/details/artofsoftwaretes00myer|title=The Art of Software Testing|publisher=John Wiley and Sons|year=1979|isbn=978-0-471-04328-7}}</ref>. Onıń itibarı buzılıw testlewine qaratılǵan bolsa da ("Tabıslı test jaǵdayı eli tabılmaǵan qáteni anıqlaytuǵın jaǵday."<ref name="Myers 1979" />), ol programmalıq támiynat injeneriyası jámiyetiniń debagging sıyaqlı tiykarǵı rawajlandırıw ámeliyatların verifikaciyadan ajıratıw qálewin kórsetip berdi. == Maqsetler == Programmalıq támiynattı testlew ádette maqsetke baǵdarlanǵan boladı. === Qátelerdi tabıw === Programmalıq támiynattı testlew ádette programmalıq támiynat qáteliklerin - [[Derek kodı|kodtaǵı]] qáteni óz ishine aladı, bul qáte unamsız nátiyjege alıp keledi<ref name="IEEEglossary">{{Citation |title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology | sáne =1990 |publisher=IEEE |doi=10.1109/IEEESTD.1990.101064 |isbn=978-1-55937-067-7}}</ref>.  Qáteler ádette testlew processin ásteletedi hám debagging hám dúzetiw ushın [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashınıń]] járdemin talap etedi. Barlıq kemshilikler isten shıǵıwǵa alıp kelmeydi. Mısal ushın, óli kodtaǵı kemshilik isten shıǵıw dep esaplanbaydı. Bir waqıtta isten shıǵıwǵa alıp kelmeytuǵın kemshilik keyinnen ortalıq ózgerisler sebepli júz beriwi múmkin. Ortalıq ózgerislerine mısallar jańa [[kompyuter apparatlıq támiynatı]]nda islew, maǵlıwmatlardaǵı ózgerisler hám túrli programmalıq támiynat penen óz-ara baylanıs qılıwdı óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171028051659/http://www.istqb.org/downloads/send/2-foundation-level-documents/3-foundation-level-syllabus-2011.html| arxivsáne = 2017-jıl 28-oktyabr | at = Section 1.1.2| sáne = 2011-jıl 31-mart | format = pdf| baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref>. Bir kemshilik bir neshe isten shıǵıw belgilerine alıp keliwi múmkin. === Talaplardıń qanaatlandırılıwın támiyinlew === Programmalıq támiynattı testlew Talaplar kemshiligin - talap ushın dizaynnan alıp taslawdı óz ishine alıwı múmkin<ref name="kolawa">{{Cite book|last1=Kolawa|first1=Adam|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html|title=Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management|last2=Huizinga|first2=Dorota|publisher=Wiley-IEEE Computer Society Press|year=2007|isbn=978-0-470-04212-0}}</ref>.  Talap kemshilikleri kóbinese testlewge jaramlılıq, masshtablılıq, saqlawǵa jaramlılıq, ónimdarlıq hám [[Kompyuter qáwipsizligi|qáwipsizlik]] sıyaqlı funkcionallıq emes talaplar bolıwı múmkin. === Kodtı qamtıw === Programmalıq támiynattı testlewdiń tiykarǵı sheklewi – barlıq kirgiziwler hám aldın ala shártler (baslańǵısh jaǵday) kombinaciyalarında testlew hátteki ápiwayı ónim menen de ámelge asırıw múmkin emes. <ref>{{Web deregi | url = http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| bet = Certified Tester Foundation Level Syllabus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20081217060536/http://www.bcs.org/upload/pdf/istqbsyll.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 17-dekabr | at = Principle 2, Section 1.3| sáne = 2005-jıl 1-iyul | baspaxana = [[International Software Testing Qualifications Board]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref> Ádetten tıs shártlerde payda bolatuǵın kemshiliklerdi testlewde tabıw qıyın. Sonday-aq, sapanıń funkcionallıq emes ólshemleri (onıń ne islewi kerekligine salıstırǵanda qanday bolıwı kerek) – paydalanıwǵa qolaylılıq, masshtablılıq, ónimdarlıq, úylesimlilik hám isenimlilik – subektiv bolıwı múmkin; bir adam ushın jetkilikli bahalıqtı qurastıratuǵın nárse basqa adam ushın onday bolmawı múmkin. Múmkin bolǵan hárbir kirgiziw ushın testlew ámelge asırıw múmkin bolmasa da, testlew testlerdi minimumǵa keltirip, qamtıwdı maksimumǵa jetkeriw ushın kombinatorikanı qollanıwı múmkin. == Kategoriyalar == Testlewdi kóp usıllar menen kategoriyaǵa bóliw múmkin<ref>{{Cite book|last1=Kaner|first1=Cem|url=https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane|title=Lessons Learned in Software Testing: A Context-Driven Approach|last2=Bach|first2=James|last3=Pettichord|first3=Bret|publisher=Wiley|year=2001|isbn=978-0-471-08112-8|pages=[https://archive.org/details/lessonslearnedso00kane/page/n55 31]–43}}</ref>. === Avtomatlastırılǵan testlew === Programmalıq támiynattı testlewde test avtomatlastırıw – testlerdiń orınlanıwın hám haqıyqıy nátiyjelerdi boljanǵan nátiyjeler menen salıstırıwdı basqarıw ushın testlenip atırǵan programmalıq támiynattan ayırım programmalıq támiynattı qollanıw. Test avtomatlastırıw burınnan bar bolǵan rásmiylestirilgen testlew processindegi bir neshe qaytalanatuǵın, biraq zárúr wazıypalardı avtomatlastırıwı yaki qol menen islew qıyın bolatuǵın qosımsha testlewdi orınlawı múmkin. Test avtomatlastırıw úziliksiz jetkerip beriw hám úziliksiz testlew ushın kriteriyalıq jaqtan áhmiyetli. === Dárejeler === Programmalıq támiynattı testlew [[programmalıq támiynat sisteması]]nıń qansha bólegi test itibarında ekenligine tiykarlanıp dárejelerge bóliniwi múmkin<ref name="Computer.org">{{Cite book|title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE Computer Society|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque|series=3.0|chapter=Chapter 5|editor-last2=Fairley}}</ref><ref name="BourqueSWEBOK14-4">{{Cite book|title=SWEBOK v3.0: Guide to the Software Engineering Body of Knowledge|publisher=IEEE|year=2014|isbn=978-0-7695-5166-1|editor-last=Bourque, P.|chapter=Chapter 4: Software Testing|editor-last2=Fairley, R.D.}}</ref><ref name="DooleySoftware11">{{Cite book|title=Software Development and Professional Practice|url=https://archive.org/details/softwaredevelopm0000dool|publisher=APress|year=2011|isbn=978-1-4302-3801-0}}</ref><ref name="WiegersCreating13">{{Cite book|title=Creating a Software Engineering Culture|publisher=Addison-Wesley|year=2013|isbn=978-0-13-348929-3}}</ref>. ==== Birlik testlew ==== Birlik testlew, sonday-aq komponent yaki modul testlew dep te ataladı, ayırım derek kodı kútilgen tártipti tastıyıqlaw ushın testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri boladı. ==== Integraciya testlewi ==== Bul abzac Integraciya testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Integraciya testlewi, sonday-aq integraciya hám testlew dep te ataladı, qısqartılǵan I&T, programmalıq támiynat sistemasınıń bir neshe bólimleri topar retinde testlenetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń bir túri. ==== Sistema testlewi ==== Bul abzac Sistema testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Sistema testlewi, sonday-aq end-to-end (E2E) testlew dep te ataladı, tolıq programmalıq támiynat sistemasında ótkeriletuǵın testlew. === Statikalıq, dinamikalıq hám passiv testlew === Programmalıq támiynattı testlewde kóp usıllar bar. Kórip shıǵıwlar, júrip ótiwler yaki tekseriwler statikalıq testlew dep ataladı, al belgili bir test jaǵdayları jıynaǵı menen programmalastırılǵan kodtı orınlaw dinamikalıq testlew dep ataladı<ref name="GrahamFoundations08">{{Cite book |last1=Graham, D. |url=https://books.google.com/books?id=Ss62LSqCa1MC&pg=PA57 |title=Foundations of Software Testing |last2=Van Veenendaal, E. |last3=Evans, I. |publisher=Cengage Learning |year=2008 |isbn=978-1-84480-989-9 |pages=57–58}}</ref><ref name="OberkampfVerif10">{{Cite book |last1=Oberkampf, W.L. |url=https://books.google.com/books?id=7d26zLEJ1FUC&pg=PA155 |title=Verification and Validation in Scientific Computing |last2=Roy, C.J. |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-49176-1 |pages=154–5}}</ref>. Statikalıq testlew kóbinese dálil oqıw sıyaqlı implicit boladı, plyus programmalastırıw  quralları/tekst redaktorları derek kodı strukturasın tekserip shıqqanda yaki kompilyatorlar (aldın ala kompilyatorlar) sintaksis hám maǵlıwmat aǵımın statikalıq programma analizi retinde tekserip shıqqanda. Dinamikalıq testlew programmanıń ózi isletilgende júz beredi. Dinamikalıq testlew kodtıń belgili bir bólimlerin testlew ushın programma 100% tamamlanbastan burın baslanıwı múmkin hám diskret funkciyalarǵa yaki modullerge qollanıladı.<ref name="GrahamFoundations08" /><ref name="OberkampfVerif10" /> Bular ushın ádettegi texnikalar ya stablar/drayverlerdi qollanıw yaki debagger ortalıǵınan orınlaw bolıp tabıladı.<ref name="OberkampfVerif10" /> Statikalıq testlew verifikaciyanı óz ishine aladı, al dinamikalıq testlew validaciyanı da óz ishine aladı.<ref name="OberkampfVerif10" /> Passiv testlew programmalıq támiynat ónimi menen hesh qanday óz-ara baylanıssız sistemanıń tártibin tastıyıqlawdı ańlatadı. Aktiv testlewge qarama-qarsı, testlewshiler hesh qanday test maǵlıwmatların bermeydi, biraq sistema jurnallarına hám izlerine qaraydı. Olar qanday da bir sheshimler qabıl etiw ushın úlgilerdi hám belgili bir tártipti qazıp aladı<ref>{{Cite book |last1=Lee |first1=D. |last2=Netravali |first2=A.N. |last3=Sabnani |first3=K.K. |last4=Sugla |first4=B. |last5=John |first5=A. |title=Proceedings 1997 International Conference on Network Protocols |chapter=Passive testing and applications to network management |year=1997 |publisher=IEEE Comput. Soc |pages=113–122 |doi=10.1109/icnp.1997.643699 |isbn=978-0-8186-8061-8 |s2cid=42596126}}</ref>. Bul oflayn orınlaw waqtındaǵı verifikaciyaǵa hám jurnal analizine baylanıslı. === Izleniw testlewi === Bul bólim Izleniw testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Izleniw testlewi programmalıq támiynat testlewine usıl bolıp tabıladı, ol bir waqıtta úyreniw, test dizaynı hám test orınlawı retinde qısqasha súwretlenedi. 1984-jılı bul termindi engizgen Sem Kaner, izleniw testlewin "testke baylanıslı úyreniw, test dizaynı, test orınlawı hám test nátiyjelerin interpretaciyalawdı proekt dawamında parallel túrde isleytuǵın óz-ara qollap-quwatlawshı ámeliyatlar retinde qaray otırıp, óz jumısınıń sapasın úziliksiz optimallastırıw ushın jeke testlewshiniń jeke erkinligi hám juwapkershiligine basım etetuǵın programmalıq támiynat testlewiniń stili" dep anıqlaydı. === Aldın ala belgilengen testlew hám adaptiv testlew === Orınlanıwı kerek bolǵan testlew strategiyasınıń túri IUT-qa qollanılatuǵın testler testlew jobası orınlana baslamastan aldın sheshiliwi kerek pe (aldın ala belgilengen testlew<ref>{{Cite journal |last1=Lee |first1=D. | last2=Yannakakis |first2=M. | sáne =1996 |title=Principles and methods of testing finite state machines-a survey |url=https://doi.org/10.1109/5.533956 |journal=Proceedings of the IEEE |volume=84 |issue=8 |pages=1090–1123|doi=10.1109/5.533956 }}</ref>) yaki IUT-qa qollanılatuǵın hárbir kirgiziw aldınǵı testlerdi qollanıw waqtında alınǵan nátiyjelerge dinamikalıq túrde baylanıslı bola ala ma (adaptiv testlew<ref>{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In Testing Software and Systems: 23rd IFIP WG 6.1 International Conference, ICTSS 2011, Paris, France, November 7-10 |chapter= Adaptive testing of deterministic implementations specified by nondeterministic FSMs |series=Lecture Notes in Computer Science | chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-24580-0_12 |year=2011 |volume=7019 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |pages=162–178 |doi=10.1007/978-3-642-24580-0_12 |isbn=978-3-642-24579-4 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Petrenko|first1=A. |last2=Yevtushenko |first2=N. |title=In 2014 IEEE 15th International Symposium on High-Assurance Systems Engineering |chapter= Adaptive testing of nondeterministic systems with FSM | url=https://doi.org/10.1109/HASE.2014.39 |year=2014 |publisher=IEEE |pages=224–228 |doi=10.1109/HASE.2014.39 |isbn=978-1-4799-3466-9 }}</ref>) soǵan baylanıslı boladı. === Qara/aq qutı === Programmalıq támiynat testlewi kóbinese aq qutı hám qara qutıǵa bóliniwi múmkin. Bul eki usıl testlewshi test jaǵdayların islep shıqqanda alatuǵın kóz-qarastı súwretlew ushın qollanıladı. Eki qutınıń da aspektlerin óz ishine alatuǵın kúlreń qutı dep atalatuǵın gibrid usıl programmalıq támiynat testlew metodologiyasına da qollanılıwı múmkin<ref name="LimayeSoftware09">{{Cite book |last=Limaye, M.G. |url=https://books.google.com/books?id=zUm8My7SiakC&pg=PA108 |title=Software Testing |publisher=Tata McGraw-Hill Education |year=2009 |isbn=978-0-07-013990-9 |pages=108–11}}</ref><ref name="SalehSoftware09">{{Cite book |last=Saleh, K.A. |url=https://books.google.com/books?id=N69KPjBEWygC&pg=PA224 |title=Software Engineering |publisher=J. Ross Publishing |year=2009 |isbn=978-1-932159-94-3 |pages=224–41}}</ref>. ==== Aq qutı testlewi ==== [[Fayl:White Box Testing Approach.png|alt=White Box Testing Diagram|thumb|Aq qutı testlew diagramması]] Aq qutı testlewi (sonday-aq ashıq qutı testlew, shisha qutı testlew, móldir qutı testlew hám strukturalıq testlew dep te ataladı) aqırǵı paydalanıwshıǵa kórsetiletuǵın funkcionallıqqa qarama-qarsı programmanıń ishki strukturaların yaki jumısların tastıyıqlaydı. Aq qutı testlewde sistemanıń ishki kóz-qarası (derek kodı), sonday-aq programmalastırıw kónlikpeleri test jaǵdayların islep shıǵıw ushın qollanıladı. Testlewshi kod arqalı jollardı isletiw ushın kirgiziwlerdi tańlaydı hám tiyisli nátiyjelerdi anıqlaydı.<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="SalehSoftware09" /> Bul sxemadaǵı túyinlerdi testlewge uqsas, mısal ushın, sxema ishindegi testlew (ICT). Aq qutı testlew programmalıq támiynat testlew processiniń birlik, integraciya hám sistema dárejelerinde qollanılıwı múmkin bolsa da, ádette birlik dárejesinde ámelge asırıladı.<ref name="AmmannIntro16" /> Ol birlik ishindegi jollardı, integraciya waqtında birlikler arasındaǵı jollardı hám sistema dárejesindegi test waqtında kishi sistemalar arasındaǵı jollardı testley aladı. Test dizaynınıń bul usılı kóp qáteler yaki mashqalalardı anıqlay alsa da, ol specifikaciyanıń ámelge asırılmaǵan bólimlerin yaki jetispeytuǵın talaplardı anıqlamawı múmkin. Aq qutı testlewde qollanılatuǵın texnikalarǵa tómendegiler kiredi<ref name="SalehSoftware09" /><ref name="EverettSoftware07">{{Cite book |last1=Everatt, G.D. |title=Software Testing: Testing Across the Entire Software Development Life Cycle |last2=McLeod Jr., R. |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-0-470-14634-7 |pages=99–121 |chapter=Chapter 7: Functional Testing}}</ref>: * API testlew – ashıq hám jeke APIlerdi (qosımsha programmalastırıw interfeysleri) qollanıp qosımshanı testlew * Kodtı qamtıw – kodtı qamtıwdıń belgili bir kriteriylerin qanaatlandırıw ushın testlerdi islep shıǵıw (mısal ushın, test dizayneri programmadaǵı barlıq sózlerdi keminde bir ret orınlatıw ushın testlerdi islep shıǵıwı múmkin) * Qáte kirgiziw usılları – testlew strategiyalarınıń nátiyjeliligin ólshew ushın qasaqana qátelerdi kirgiziw * Mutaciya testlew usılları * Statikalıq testlew usılları Kodtı qamtıw quralları qara qutı testlewin qosqanda, hár qanday usıl menen dóretilgen test komplektiniń tolıqlıǵın bahalawı múmkin. Bul programmalıq támiynat komandasına sistemanıń siyrek testlenetuǵın bólimlerin tekseriwge imkániyat beredi hám eń áhmiyetli funkciya punktleriniń testlengenine kepillik beredi<ref name="CornettCode96">{{Web deregi | familiya = Cornett| at = Steve| sáne = c. 1996 | bet = Code Coverage Analysis| url = http://www.bullseye.com/coverage.html#intro| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-noyabr | baspaxana = Bullseye Testing Technology| at = Introduction}}</ref>. Programmalıq támiynat ólshemi retinde kodtı qamtıw tómendegiler ushın procent retinde esabat beriliwi múmkin<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="CornettCode96" /><ref name="BlackPragmatic11">{{Cite book |last=Black, R. |url=https://books.google.com/books?id=n-bTHNW97kYC&pg=PA44 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-118-07938-6 |pages=44–6}}</ref>: :* Funkciya qamtıwı, orınlanǵan funkciyalar haqqında esabat beredi. :* Sóz qamtıwı, testti tamamlaw ushın orınlanǵan qatarlar sanı haqqında esabat beredi. :* Sheshim qamtıwı, berilgen testtiń Haqıyqıy hám Jalǵan tarmaqlarınıń ekewi de orınlanǵan ba, sonı esabat beredi. 100% sóz qamtıwı barlıq kod jollarınıń yaki tarmaqlarınıń (basqarıw aǵımı jaǵınan) keminde bir ret orınlanıwın támiyinleydi. Bul durıs funkcionallıqtı támiyinlewde járdem beredi, biraq jetkilikli emes, sebebi sol kod túrli kirgiziwlerdi durıs yaki nadurıs túrde islewi múmkin<ref>As a simple example, the [[C (programming language)|C]] function <syntaxhighlight lang="C" inline="">int f(int x){return x*x-6*x+8;}</syntaxhighlight> consists of only one statement. All tests against a specification <syntaxhighlight lang="C" inline="">f(x)>=0</syntaxhighlight> will succeed, except if <syntaxhighlight lang="C" inline="">x=3</syntaxhighlight> happens to be chosen.</ref>. ==== Qara qutı testi ==== [[Fayl:Black box diagram.svg|thumb|Qara qutı diagramması]] Qara qutı testlew (sonday-aq funkcionallıq testlew dep te ataladı) derek kodın oqımay, ámelge asırıw haqqındaǵı bilimsiz test jaǵdayların islep shıǵıwdı súwretleydi. Testlewshiler programmalıq támiynattıń ne islewi kerek ekenligin ǵana biledi, onıń qalay isleytuǵının emes<ref name="Patton">{{Cite book |last=Patton |first=Ron |url=https://archive.org/details/softwaretesting0000patt |title=Software Testing |publisher=Sams Publishing |year=2005 |isbn=978-0-672-32798-8 |edition=2nd |location=Indianapolis}}</ref>. Qara qutı testlew usıllarına tómendegiler kiredi: ekvivalent bólistiriw, shegaralıq qun analizi, barlıq jup testlew, jaǵday ótiw tablicaları, sheshim tablicası testlew, fuzz testlew, modelge tiykarlanǵan testlew, paydalanıw jaǵdayın testlew, izleniw testlew hám specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew.<ref name="LimayeSoftware09" /><ref name="SalehSoftware09" /><ref name="BlackPragmatic11" /> Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew tiyisli talaplarǵa muwapıq programmalıq támiynattıń funkcionallıǵın testlewge qaratılǵan.[39] Testlewdiń bul dárejesi ádette testlewshige tolıq test jaǵdayları beriliwin talap etedi, sonda ol berilgen kirgiziw ushın shıǵıw qunlılıǵı (yaki tártibi) test jaǵdayında kórsetilgen kútilgen qunlılıq penen "birdey" yaki "birdey emes" ekenligin ápiwayı túrde tastıyıqlay aladı. Test jaǵdayları specifikaciyalar hám talaplar, yaǵnıy qosımshanıń ne islewi kerek ekenligi átirapında qurıladı. Ol test jaǵdayların shıǵarıp alıw ushın specifikaciyalar, talaplar hám dizaynlardı qosqanda, programmalıq támiynatıń sırtqı súwretlerin qollanadı. Bul testler funkcionallıq yaki funkcionallıq emes bolıwı múmkin, biraq ádette funkcionallıq boladı. Durıs funkcionallıqtı támiyinlew ushın specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew zárúr bolıwı múmkin, biraq ol kompleksli yamasa joqarı qáwipli jaǵdaylardan qorǵaw ushın jetkilikli emes<ref>{{Cite journal |last=Bach |first=James |author-link=James Bach |date=June 1999 |title=Risk and Requirements-Based Testing |url=http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |journal=Computer |volume=32 |issue=6 |pages=113–114 |access-date=August 19, 2008}}</ref>. Qara qutı testlew testlewdiń hár qanday dárejesinde qollanılıwı múmkin, biraq ádette birlik dárejesinde emes.<ref name="AmmannIntro16" /> '''Komponent interfeysin testlew''' Komponent interfeysin testlew qara qutı testlewiniń bir variantı bolıp tabıladı, itibar tek kishi sistema komponentiniń baylanıslı ámellerinen tısqarı maǵlıwmattıń mánislerine qaratılǵan<ref name="MathurFound11-63">{{Cite book |last=Mathur, A.P. |url=https://books.google.com/books?id=hyaQobu44xUC&pg=PA18 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=978-81-317-5908-0 |page=63}}</ref>. Komponent interfeysin testlew ámeliyatı bul birlikler arasındaǵı tolıq integraciya testlewinen tısqarı, túrli birlikler yaki kishi sistema komponentleri arasında ótkerilgen maǵlıwmatlardı islewdi tekseriw ushın qollanılıwı múmkin<ref name="Clapp">{{Cite book |last=Clapp |first=Judith A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&pg=PA313 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=313 |publisher=William Andrew |access-date=January 5, 2018}}</ref><ref name="Mathur">{{Cite book |last=Mathur |first=Aditya P. |url=https://books.google.com/books?id=yU-rTcurys8C&pg=PR38 |title=Foundations of Software Testing |publisher=Pearson Education India |year=2007 |isbn=978-81-317-1660-1 |page=18}}</ref>. Ótkerilip atırǵan maǵlıwmatlar "xabar paketleri" dep esaplanıwı múmkin hám diapazon yaki maǵlıwmat túrleri bir birlikten dóretilgen maǵlıwmatlar ushın tekseriliwi hám basqa birlikke ótkerilmesten aldın jaramlılıǵı tekseriliwi múmkin. Interfeysti testlew ushın bir variant bir neshe kún yaki hápte dawamında birlikler arasında ótkerilgen mıńlaǵan maǵlıwmat jaǵdayların analizlewge imkániyat beriw ushın kóbinese waqıt belgisi qoyılǵan, ótkerilip atırǵan maǵlıwmat elementleriniń ayırım log faylın saqlaw bolıp tabıladı. Testler basqa interfeys ózgeriwshileri ádettegi mánisler retinde ótkerilip atırǵanda, ayırım ekstremal maǵlıwmat mánislerin islewdi tekseriwdi óz ishine alıwı múmkin.<ref name="Clapp" /> Interfeystegi ádetten tıs maǵlıwmat mánisleri keyingi birliktegi kútilmegen ónimdarlıqtı túsindiriwge járdem bere aladı. ===== Vizual testlew ===== Vizual testlewdiń maqseti baǵdarlamashılarǵa maǵlıwmatlardı baǵdarlamashı ózi talap etetuǵın informaciyanı ańsat taba alatuǵın hám informaciya anıq súwretlengen usılda kórsetiw arqalı programmalıq támiynattıń isten shıqqan waqtında ne bolıp atırǵanın tekseriw imkániyatın beriw bolıp tabıladı<ref>{{Cite magazine |last=Chima |first=Raspal |title=Visual testing |url=http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing |magazine=TEST Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724162657/http://www.testmagazine.co.uk/2011/04/visual-testing/ |archive-date=July 24, 2012 |access-date=January 13, 2012}}</ref>. Vizual testlewdiń tiykarında qandayda bir adam birewge máseleni (yaki test isten shıǵıwın) súwretlep beriwden góre kórsetiw anıqlıqtı hám túsiniwdi áhmiyetli dárejede arttıradı degen ideya bar. Sonlıqtan, vizual testlew pútkil test processin jazıwdı talap etedi – test sistemasında video formatta júz berip atırǵan barlıq nárseni jazıp alıw. Shıǵıw videoları veb-kamera arqalı súwret-ishinde-súwret rejimindegi real waqıttaǵı testlewshi kirgiziwi hám mikrofonlardan audio kommentariy menen tolıqtırıladı. Vizual testlew bir neshe artıqmashılıqlardı támiyinleydi. Kommunikaciya sapası anaǵurlım artadı, sebebi testlewshiler máseleni (hám oǵan alıp kelgen waqıyalardı) baǵdarlamashıǵa tek súwretlep beriwden góre kórsete aladı hám kóp jaǵdaylarda test isten shıǵıwların qaytalaw zárúrligi joq boladı. Baǵdarlamashı test isten shıǵıwınıń ózi talap etetuǵın barlıq dálillerine iye boladı hám onıń ornına qáteniń sebebine hám onı qalay dúzetiw kerekligine itibar qarata aladı. Ad xok testlew hám izleniw testlew programmalıq támiynattıń pútinligin tekseriw ushın áhmiyetli metodologiyalar bolıp tabıladı, sebebi olar ámelge asırıw ushın az tayarlıq waqıtın talap etedi, al áhmiyetli qátelerdi tez tabıw múmkin<ref name="LewisSoftware16">{{Cite book |last=Lewis, W.E. |url=https://books.google.com/books?id=fgaBDd0TfT8C&pg=PA68 |title=Software Testing and Continuous Quality Improvement |publisher=CRC Press |year=2016 |isbn=978-1-4398-3436-7 |edition=3rd |pages=68–73}}</ref>. Ad xok testlewde, testlew improvizaciyalanǵan kútpegen usılda júz beretuǵın jerde, testlewshilerdiń testlewdi hújjetlestirilgen usıllarǵa tiykarlaw hám sońınan sol testlerdiń variantların improvizaciyalaw qábileti kemshilik dúzetiwlerin bunnan da qatal tekseriwge alıp keliwi múmkin.<ref name="LewisSoftware16" /> Degen menen, eger proceduralardıń qatal hújjetlestiriliwi saqlanbasa, ad xok testlewdiń sheklewleriniń biri qaytalanıwdıń joqlıǵı bolıp tabıladı.<ref name="LewisSoftware16" /> ==== Kúlreń qutı testlewi ==== Kúlreń qutı testlewo (amerikansha jazılıwı: gray-box testing) paydalanıwshı yaki qara qutı dárejesinde sol testlerdi orınlap atırǵanda testlerdi islep shıǵıw maqsetlerinde ishki maǵlıwmat strukturaları hám algoritmleri haqqındaǵı bilimlerdi qollanıwdı óz ishine aladı. Testlewshi kóbinese "derek kodı hám orınlanatuǵın binarlıqqa" ekewine de imkániyatqa iye boladı<ref name="RansomeCore13">{{Cite book |last1=Ransome, J. |url=https://books.google.com/books?id=MX5cAgAAQBAJ&pg=PA140 |title=Core Software Security: Security at the Source |last2=Misra, A. |publisher=CRC Press |year=2013 |isbn=978-1-4665-6095-6 |pages=140–3}}</ref>. Kúlreń qutı testlewi, mısal ushın, shegaralıq mánisler yaki qáte xabarların anıqlaw ushın kersinshe injenerlik (dinamikalıq kod analizin qollanıw)di de óz ishine alıwı múmkin.<ref name="RansomeCore13" /> Kirgiziw maǵlıwmatların manipulyaciyalaw hám shıǵıwdı formatlaw kúlreń qutı dep esaplanbaydı, sebebi kirgiziw hám shıǵıw biz testlep atırǵan sistema dep ataytuǵın "qara qutıdan" anıq túrde sırtta boladı. Bul ayırmashılıq eki túrli baǵdarlamashı tárepinen jazılǵan kodtıń eki moduli arasında integraciya testlewin ótkerip atırǵanda áhmiyetli, onda test ushın tek interfeysler kórsetiledi. Programmalıq támiynattıń qalay isleytuǵınınıń tiykarǵı túsiniklerin bilip, testlewshi sırttan programmalıq támiynattı testlep atırǵanda jaqsıraq xabardar etilgen testlew tańlawların ámelge asıradı. Ádette, kúlreń qutı testlewshige maǵlıwmatlar bazasın sebiw sıyaqlı ámeller menen ayırım testlew ortalıǵın ornatıwǵa ruqsat etiledi. Testlewshi maǵlıwmatlar bazasına SQL sózlerin orınlaw sıyaqlı belgili bir ámellerdi orınlaǵannan keyin hám kútilgen ózgerislerdiń sáwlelengenine kepillik beriw ushın sorawlardı orınlaǵannan keyin testlenip atırǵan ónimniń jaǵdayın baqlay aladı. Kúlreń qutı testlewi sheklengen informaciyaǵa tiykarlanǵan aqıllı test scenariylerin ámelge asıradı. Bul ásirese maǵlıwmat túrin qayta islew, ayrısha jaǵdaylardı qayta islew hám t.b qollanıladı<ref name="ref4">{{Web deregi | bet = SOA Testing Tools for Black, White and Gray Box| url = http://www.crosschecknet.com/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181001010542/http://www.crosschecknet.com:80/soa_testing_black_white_gray_box.php| arxivsáne = 2018-jıl 1-oktyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 10-dekabr | baspaxana = Crosscheck Networks| type = white paper}}</ref>. Kúlreń qutı testlewi koncepciyası menen qara hám aq qutı testlewi arasındaǵı bul "erkin ayırmashılıq" biraz joq boldı<ref name="AmmannIntro16">{{Cite book |last1=Ammann, P. |url=https://books.google.com/books?id=58LeDQAAQBAJ&pg=PA26 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt, J. |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |isbn=978-1-316-77312-3 |page=26}}</ref>. === Ornatıw testlewi === Bul bólim Ornatıw testlewinen úzindi bolıp tabıladı. Kóp programmalıq támiynat sistemalarınıń olar tiykarǵı maqseti ushın qollanılmastan aldın zárúr bolǵan ornatıw proceduraları bar. Ornatılǵan programmalıq támiynatı sistemasına erisiw ushın bul proceduralardı testlew ornatıw testlewi dep ataladı. Bul proceduralar tolıq yaki yarım jańalawlardı hám ornatıw/óshiriw proceslerin óz ishine alıwı múmkin. Paydalanıwshı túrli variantlardı tańlawı kerek. Baylanıslı fayllar hám kitapxanalar bólistiriliwi, júkleniwi yaki tabılıwı kerek. Jaramlı apparatlıq támiynat konfiguraciyaları bolıwı kerek. Programmalıq támiynat sistemaları basqa programmalıq támiynat sistemalarına baylanısıw ushın baylanısqa zárúr bolıwı múmkin. === Úylesimlilik testlewi === Programmalıq támiynattıń isten shıǵıwınıń (haqıyqıy yaki seziliw) keń taralǵan sebebi onıń basqa qosımsha programmalıq támiynatı, operaciyalıq sistemalar (yaki operaciyalıq sistema versiyaları, eski yaki jańa) yamasa dáslepkiden áhmiyetli dárejede ayırıqsha bolǵan maqsetli ortalıqlar (mısal ushın, terminal yaki jumıs stolında islewge arnalǵan GUI qosımshası endi veb-brauzerde kórsetіliwi kerek bolǵan veb-qosımshaǵa aylanıwı kerek) menen úylesimliliginiń joqlıǵı bolıp tabıladı. Mısal ushın, artqa úylesimlilik joq bolǵan jaǵdayda, bul baǵdarlamashılar programmalıq támiynattı tek maqsetli ortalıqtıń eń sońǵı versiyasında islep shıǵarıp hám testlep atırǵanlıǵı sebepli júz beriwi múmkin, onı barlıq paydalanıwshılar isletpewi múmkin. Bul eń sońǵı jumıstıń maqsetli ortalıqtıń dáslepki versiyalarında yaki maqsetli ortalıqtıń erterek versiyaları qollana alıwshı eski apparatlıq támiynatta islemewi sıyaqlı kútilmegen aqıbetke alıp keledi. Geyde bunday mashqalalardı operaciyalıq sistema funkcionallıǵın ayırım programma moduline yamasa kitapxanaǵa proaktiv túrde abstrakciyalaw arqalı dúzetiw múmkin. === Tútin hám sana testlewi === Sana testlewi bunnan aldınǵı testlew menen dawam etiw aqılǵa muwapıq pa, sonı anıqlaydı. Tútin testlewi programmalıq támiynatıń pútkilley islewine tosqınlıq etetuǵın hár qanday tiykarǵı mashqalalar bar ma, sonı anıqlaw ushın islep shıǵarılǵan programmalıq támiynattı isletiwge minimal urınıwlardan ibarat. Bunday testler qurılıs verifikaciya testlewi retinde qollanılıwı múmkin. === Regressiya testlewi === Regressiya testlewi kodtaǵı úlken ózgeris júz bergennen keyin kemshiliklerdi tabıwǵa itibar qaratadı. Atap aytqanda, ol programmalıq támiynat regressiyaların, tómenletilgen yaki joǵalǵan funkciyalardı, sonıń ishinde qaytıp kelgen eski qátelerdi anıqlawǵa umtıladı. Bunday regressiyalar programmalıq támiynattıń burın durıs islep turǵan funkcionallıǵı kútilgendey islewin toqtatqanda júz beredi. Ádette, regressiyalar programma ózgerisleriniń kútilmegen aqıbeti retinde, programmalıq támiynatıń jańadan islep shıǵarılǵan bólegi burınnan bar kod penen soqlıǵısqanda júz beredi. Regressiya testlewi ádette kommerciyalıq programmalıq támiynatın islep shıǵıwdaǵı eń úlken test jumısı bolıp tabıladı<ref>{{Cite book |last1=Ammann |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=leokXF8pLY0C&pg=PA215 |title=Introduction to Software Testing |last2=Offutt |first2=Jeff | sáne =January 28, 2008 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-88038-1 |page=215 |access-date=November 29, 2017}}</ref>, aldınǵı programmalıq támiynat funkciyalarındaǵı kóp sanlı detallardı tekseriw sebepli hám hátteki jańa programmalıq támiynatı jańa dizayn bólimlerin testlew ushın ayırım eski test jaǵdayların qollanıp islep shıǵarılıwı múmkin, bul aldınǵı funkcionallıqtıń ele de qollap-quwatlanıwın támiyinleydi. Regressiya testlewiniń keń tarqalǵan usıllarına aldınǵı test jaǵdayları jıynaqların qayta isletiw hám burın dúzetilgen qátelerdiń qayta payda bolǵanın tekseriw kiredi. Testlew tereńligi shıǵarıw processindegi basqıshqa hám qosılǵan funkciyalardıń qáwipine baylanıslı boladı. Olar ya shıǵarıwda kesh qosılǵan yaki qáwipli dep esaplanǵan ózgerisler ushın tolıq bolıwı múmkin, yaki ózgerisler shıǵarıwda erte bolsa yamasa tómen qáwipli dep esaplansa, hárbir funkciyadaǵı pozitiv testlerden ibarat júdá tómen bolıwı múmkin. === Qabıl etiw testlewi === Qabıl etiw testlewi programmalıq támiynatıń tutınıwshı kútiwlerine sáykes keliwin támiyinlew ushın sistema dárejesindegi testlew bolıp tabıladı<ref name="BorbaTesting10">{{Cite book |last1=Machado, P. |title=Testing Techniques in Software Engineering |last2=Vincenzi, A. |last3=Maldonado, J.C. |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-14334-2 |editor-last=Borba, P. |pages=13–14 |chapter=Chapter 1: Software Testing: An Overview |editor-last2=Cavalcanti, A. |editor-last3=Sampaio, A. |editor-last4=Woodcook, J. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZOHrm02GFCEC&pg=PA13}}</ref><ref name="ClappSoftware95">{{Cite book |last1=Clapp, J.A. |url=https://books.google.com/books?id=wAq0rnyiGMEC&pg=PA254 |title=Software Quality Control, Error Analysis, and Testing |last2=Stanten, S.F. |last3=Peng, W.W. |publisher=Nova Data Corporation |year=1995 |isbn=978-0-8155-1363-6 |page=254 |display-authors=et al}}</ref><ref name=":0">{{Web deregi | bet = ISTQB CTFL Syllabus 2018| url = https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| jumıs = ISTQB - International Software Testing Qualifications Board| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220324091506/https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB-CTFL_Syllabus_2018_v3.1.1.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-aprel }}</ref>. Qabıl etiw testlewi rawajlanıwdıń hár qanday eki basqıshı arasındaǵı tapsırıw processiniń bir bólegi retinde orınlanıwı múmkin. Testler kóbinese programmalıq támiynattı islep shıǵıw processinde olar orınlanatuǵın jerge yaki testtiń specifikalıq dárejesine baylanıslı bul dárejelerge toparlastırıladı.<ref name=":0" /> * Paydalanıwshı qabıl etiw testlewi (UAT) * Operaciyalıq qabıl etiw testlewi (OAT) * Shártnamalıq hám regulyatorlıq qabıl etiw testlewi * Alfa hám beta testlewi Geyde UAT tutınıwshı tárepinen, olardıń ortalıǵında hám ózleriniń apparatlıq támiynatında orınlanadı. OAT sapanı basqarıw sistemasınıń bir bólegi retinde ónim, xızmet yaki sistemanıń operaciyalıq tayarlıǵın (shıǵarıwdan aldın) ótkeriw ushın qollanıladı. OAT tiykarınan programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám programmalıq támiynattı saqlaw joybarlarında qollanılatuǵın funkcionallıq emes programmalıq támiynat testlewiniń keń taralǵan túri bolıp tabıladı. Testlewdiń bul túri sistemanıń qollap-quwatlanıwı yaki islep shıǵarıw ortalıǵınıń bir bólegi bolıwı ushın operaciyalıq tayarlıǵına itibar qaratadı. Sonlıqtan, ol operaciyalıq tayarlıq testlewi (ORT) yaki operaciyalar tayarlıǵı hám kepilligi (OR&A) testlewi dep te belgili. OAT ishindegi funkcionallıq testlew sistemanıń funkcionallıq emes aspektlerin tastıyıqlaw ushın talap etiletuǵın testler menen sheklenedi. Bunnan tısqarı, programmalıq támiynat testlewi sistemanıń jetkeriwge jaramlılıǵın, sonday-aq kútilgendey islewi onıń islew ortalıǵına zıyan jetkermewin yaki tolıq emes buzbawın yamasa sol ortalıqtaǵı basqa proceslerdi islewden toqtatıp qoymawın támiyinlewi kerek<ref>{{Web deregi | familiya = Woods| at = Anthony J.| sáne = 2015-jıl 5-iyun | bet = Operational Acceptance – an application of the ISO 29119 Software Testing standard| url = https://www.scribd.com/document/257086897/Operational-Acceptance-Test-White-Paper-2015-Capgemini| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = Capgemini Australia| type = Whitepaper}}</ref>. Shartnamalıq qabıl etiw testlewi shartnama dúziliw waqtında belgilengen shartnamanıń qabıl etiw kriteriylerine tiykarlanıp orınlanadı, al regulyatorlıq qabıl etiw testlewi programmalıq támiynat ónimine tiyisli regulyaciyalarǵa tiykarlanıp orınlanadı. Bul eki testti de paydalanıwshılar yaki ǵarezsiz testlewshiler orınlawı múmkin. Regulyaciyalıq qabıl etiw testlewi geyde regulyatorlıq agentliklerdiń test nátiyjelerin tekseriwin óz ishine aladı.<ref name=":0" /> === Alfa testlewi === Alfa testlewi potencial paydalanıwshılar/tutınıwshılar yaki islep shıǵıwshılardıń saytındaǵı ǵarezsiz test komandası tárepinen simulyaciyalanǵan yamasa haqıyqıy operaciyalıq testlew bolıp tabıladı. Alfa testlewi kóbinese programmalıq támiynatı beta testlewine ótpesten aldın ishki qabıl etiw testlewiniń bir túri retinde dúkannan alınatuǵın programmalıq támiynatı ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | bet = Standard Glossary of Terms used in Software Testing| url = https://www.astqb.org/documents/Glossary-of-Software-Testing-Terms-v3.pdf| qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-yanvar | baspaxana = International Software Testing Qualifications Board| version = Version 3.1}}</ref>. === Beta testlewi === Beta testlewi alfa testlewinen keyin keledi hám sırtqı paydalanıwshı qabıl etiw testlewiniń bir túri dep esaplanıwı múmkin. Beta versiyaları dep atalatuǵın programmalıq támiynatınıń versiyaları beta testlewshiler dep atalatuǵın programmalastırıw komandasınan tısqarı sheklengen auditoriyaǵa shıǵarıladı. Programmalıq támiynat adamlar toparlarına shıǵarıladı, sonda bunnan keyingi testlew ónimde az qáteler yaki kemshilikler bar ekenligin támiyinley aladı. Beta versiyaları keleshek paydalanıwshılardıń maksimal sanına kerі baylanıs maydanın arttırıw hám keńeytilgen yamasa hátteki belgilenbegen waqıt dawamında (máńgilik beta) dáslepki mánis jetkerip beriw ushın ashıq jámiyetke jetkilikli etiliwi múmkin<ref>{{Web deregi | familiya = O'Reilly| at = Tim| sáne = 2005-jıl 30-sentyabr | bet = What is Web 2.0| url = http://www.oreilly.com/pub/a/web2/archive/what-is-web-20.html?page=4| qaralǵan sáne = 2018-jıl 11-yanvar | baspaxana = O'Reilly Media| at = Section 4. End of the Software Release Cycle}}</ref>. === Funkcionallıq hám funkcionallıq emes testlew === Funkcionallıq testlew kodtıń belgili bir ámelin yaki funkciyasın tastıyıqlaytuǵın ámellerdi ańlatadı. Bular ádette kod talapları hújjetlerinde tabıladı, degen menen ayırım islep shıǵıw metodologiyaları paydalanıw jaǵdaylarınan yaki paydalanıwshı waqıyaları negizinde isleydi. Funkcionallıq testler "paydalanıwshı bunı isley ala ma" yamasa "bul funkciya isley me" degen sorawǵa juwap beriwge umtıladı. Funkcionallıq emes testlew programmalıq támiynattıń masshtablılıq yaki basqa ónimdarlıq, belgili bir sheklewler astındaǵı tártip yaki qáwipsizlik sıyaqlı belgili bir funkciyaǵa yamasa paydalanıwshı ámeline baylanıslı bolmawı múmkin bolǵan aspektlerine baylanıslı. Testlew úziliw punktin, masshtablılıq yaki ónimdarlıqtıń ekstremalları turaqsız orınlanıwǵa alıp keletuǵın punktin anıqlaydı. Funkcionallıq emes talaplar ónim sapasın, ásirese onıń paydalanıwshılarınıń jaramlılıq kóz-qarası kontekstinde sáwlelendiretuǵın talaplar bolıwǵa umtıladı. === Úziliksiz testlew === Úziliksiz testlew programmalıq támiynatı shıǵarıw talabına baylanıslı biznes qáwipleri haqqında dárhal kerі baylanıs alıw ushın programmalıq támiynatı jetkerip beriw liniyasınıń bir bólegi retinde avtomatlastırılǵan testlerdi orınlaw processi bolıp tabıladı<ref name="essential">{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2015-jıl 3-avgust | bet = Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential| qaralǵan sáne = 2018-jıl 12-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}</ref><ref name="stickym">{{Web deregi | familiya = Philipp-Edmonds| at = Cameron| sáne = 2014-jıl 5-dekabr | bet = The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola| url = http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = Stickyminds}}</ref>. Úziliksiz testlew funkcionallıq talaplardı da, funkcionallıq emes talaplardı da validaciyalawdı óz ishine aladı; testlew kólemi tómennen joqarı talaplardı yaki paydalanıwshı waqıyaların validaciyalawdan baslap, joqarı biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem keńeyedi<ref name="shift">{{Web deregi | familiya = Auerbach| at = Adam| sáne = 2014-jıl 2-oktyabr | bet = Shift Left and Put Quality First| url = https://www.techwell.com/techwell-insights/2014/10/shift-left-and-put-quality-first| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-yanvar | jumıs = TechWell Insights| baspaxana = TechWell Corp.}}</ref>. === Destruktiv testlewi === Destruktiv testlewi programmalıq támiynatı yamasa kishi sistemanıń isten shıǵıwına sebep bolıwǵa umtıladı. Ol programmalıq támiynatı jaramsız yaki kútilmegen kirgiziwlerdi alǵanda da durıs isleytuǵının tastıyıqlaydı, sonıń menen kirgiziw validaciyası hám qátelerdi basqarıw rutinalarınıń bekkemligin ornatadı. Fuzzing túrindegi programmalıq támiynatı qáte kirgiziw isten shıǵıw testlewiniń bir mısalı bolıp tabıladı. Programmalıq támiynatı qáte kirgiziw betinde túrli kommerciyalıq funkcionallıq emes testlew quralları baylanıstırılǵan; destruktiv testlewin orınlaytuǵın kóp sanlı ashıq kodlı hám biypul programmalıq támiynatı quralları da bar. === Programmalıq támiynat ónimdarlıǵın testlew === Ónimdarlıq testlewi ádette belgili bir júkleme astında sistema yaki kishi sistemanıń juwapkershilik hám turaqlılıq jaǵınan qalay isleytuǵının anıqlaw ushın orınlanadı. Ol sistemanıń masshtablılıq, isenimlilik hám resurs paydalanıw sıyaqlı basqa sapa atributların izertlew, ólshew, validaciyalaw yaki tastıyıqlaw ushın da xızmet etiwi múmkin. Júkleme testlewi tiykarınan sistemanıń úlken muǵdardaǵı maǵlıwmatlar yaki kóp sanlı paydalanıwshılar bolsın, belgili bir júkleme astında islewin dawam ete ala ma, sonı testlewge baylanıslı. Bul ádette programmalıq támiynattıń masshtablılıǵı dep ataladı. Funkcionallıq emes ámel retinde orınlanǵanda baylanıslı júkleme testlew ámeli kóbinese shıdamlılıq testlewi dep ataladı. Kólem testlewi ayırım komponentler (mısal ushın fayl yaki maǵlıwmatlar bazası) ólshemi ádewir artqanda da programmalıq támiynatı funkciyaların testlew usılı bolıp tabıladı. Stress testlewi kútilmegen yaki siyrek júklemeler astında isenimliliktı testlew usılı bolıp tabıladı. Turaqlılıq testlewi (kóbinese júkleme yaki shıdamlılıq testlewi dep ataladı) programmalıq támiynattı qabıl etiwge bolatuǵın dáwirde yaki onnan joqarı dáwirde úziliksiz jaqsı isley ala ma, sonı tekseredi. Ónimdarlıq testlewiniń belgili bir maqsetleri ne ekenligi haqqında az kelisim bar. Júkleme testlewi, ónimdarlıq testlewi, masshtablılıq testlewi hám kólem testlewi terminleri kóbinese bir-biriniń ornına qollanıladı. Real waqıttaǵı programmalıq támiynat sistemalarınıń qatal waqıt sheklewleri bar. Waqıt sheklewleriniń orınlanıwın testlew ushın real waqıttaǵı testlew qollanıladı. === Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi === Paydalanıwǵa qolaylılıq testlewi paydalanıwshı interfeysiniń qollanıw hám túsiniwge ańsat ekenligin tekseriw bolıp tabıladı. Ol tiykarınan qosımshanı qollanıwǵa baylanıslı. Bul avtomatlastırılıwı múmkin bolǵan testlew túri emes; tájiriybeli UI dizaynerleri tárepinen baqlanıp atırǵan haqıyqıy adam paydalanıwshıları zárúr. === Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi === Imkániyatı sheklengenler ushın qolaylılıq testlewi programmalıq támiynatınıń imkániyatı sheklengen adamlar ushın qolaylı ekenligin támiyinlew ushın qollanıladı. Veb-imkániyat testlewiniń ayırım keń tarqalǵanları: * Shrift penen fon reńi arasındaǵı reń kontrastınıń tiyisli ekenligin támiyinlew * Shrift ólshemi * Multimedialıq mazmun ushın alternativ tekstler * Kompyuter klaviaturasınan tısqarı tıshqanshanı paydalanıp sistemanı qollanıw qábileti. ==== Ámel etiw ushın keń tarqalǵan standartlar: ==== * 1990-jılǵı Imkániyatı sheklengen amerikalılar haqqındaǵı nızam * 508-bólim, 1973-jılǵı Reabilitaciya haqqındaǵı nızamǵa dúzetiw * Dúnya júzilik veb konsorciumınıń (W3C) Veb qolaylılıǵı baslaması (WAI) == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew| ]] 0kh0xc6l3lkv5uoolj2obmtgpdywzpw 0 22841 275245 159153 2026-10-19T19:02:38Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275245 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynattı islep shıǵıw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''software development'') ‒ bul [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshını]] qanaatlandırıw ushın [[programmalıq támiynat]] sheshimin [[Dizayn|proektlestiriw]] hám ámelge asırıw procesi. Bul process [[Programmist (Baǵdarlamashı)|programmalastırıwdan]], [[Derek kodı|kod jazıwdan]] keńirek, sebebi ol maqsetti oylap tabıwdı, orınlanıw múmkinshiligin bahalawdı, talaplardı analizlewdi, dizayndı, [[Programmalıq támiynattı testlew|testlewdi]] hám shıǵarıwdı óz ishine aladı. Bul process shólkemlestiriwshi [[Menedjment|basqarıw]], proekt basqarıw, konfiguraciyanı basqarıw hám basqa da aspektlerdi óz ishine alatuǵın [[Programmalıq injiniring|programmalıq injeneriyanıń]] bir bólegi bolıp tabıladı.{{Sfn|Dooley|2017|p=1}} Programmalıq támiynattı islep shıǵıw [[programmalastırıw]], [[Programmalıq támiynattı testlew|testlew]], hújjetlestiriw, [[Grafik dizayn|grafikalıq dizayn]], paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw, [[marketing]] hám qarjı jıynaw sıyaqlı kóplegen kónlikpeler hám kásiplik qánigeliklerdi óz ishine aladı. Programmalıq támiynattı islep shıǵıw [[kompilyator]], [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|integraciyalanǵan rawajlandırıw ortalıǵı]] (IDE), versiyanı basqarıw, kompyuter járdeminde [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injeneriyası]] hám tekst processorı sıyaqlı kóplegen qurallardı óz ishine aladı. Islep shıǵıw jumısı ushın qollanılatuǵın procestiń detalları ózgerip turadı. Process rásmiy, hújjetlestirilgen standartqa sheklengen bolıwı múmkin, yamasa islep shıǵıw jumısı ushın arnawlı túrde islep shıǵılǵan hám payda bolıp atırǵan bolıwı múmkin. Process izbe-iz bolıwı múmkin, bunda hárbir tiykarǵı basqısh (mısalı, proektlestiriw, ámelge asırıw hám testlew) keyingisi baslanbastan aldın tolıq pitkerilip boladı, biraq iteraciyalıq kózqaras - kishi aspektler óz aldına joybarlanıp, ámelge asırılıp hám testlenip barıladı - qáwip hám shıǵındı azaytıwı hám sapanı arttıra aladı. == Metodologiyalar == [[Fayl:Evolutionary_prototyping_model.jpg|nobaý|Evolyuciyalıq prototiplew modeliniń aǵım diagramması, iteraciyalıq rawajlanıw modeli{{Sfn|Dooley|2017|p=12}}]] Hárbir bar bolǵan metodologiya hár qıylı texnikalıq, shólkemlestiriwshilik, proekt hám komanda faktorlarına tiykarlanıp, belgili bir túrdegi proektler ushın eń qolaylı boladı. * Eń ápiwayı metodologiya - "kodlaw hám dúzetiw", ádette kishi proekt ústinde islep atırǵan jalǵız baǵdarlamashı tárepinen qollanıladı. Baǵdarlamanıń maqsetin qısqasha qarap shıqqannan keyin, baǵdarlamashı onı kodlaydı hám isleytuǵının kóriw ushın iske túsiredi. Olar tamamlaǵannan keyin, ónim shıǵarıladı. Bul metodologiya prototipler ushın paydalı, biraq quramalıraq baǵdarlamalar ushın qollanıla almaydı. * Joqarıdan tómenge qaray sarqırama modelinde orınlanıwshılıq, analiz, dizayn, programmalıq támiynattı islep shıǵıw, sapanı támiyinlew hám ámelge asırıw izbe-iz sol tártipte ámelge asırıladı. Bul model keyingi basqısh baslanbastan aldın aldıńǵı basqıshtıń tolıq tamamlanıwın talap etedi, bul keshigiwlerge alıp keledi hám zárúr bolǵan jaǵdayda aldıńǵı basqıshlardı qayta qarap shıǵıwdı múmkin emes etedi. * Iteraciyalıq processlerde bul basqıshlar bir-biri menen aralasıp, iykemlilikti, nátiyjelilikti jaqsılaw hám realistik jobalawdı támiyinlew ushın qollanıladı. Proektti bir waqıtta tolıq pitkeriwdiń ornına, bir komponent penen bir waqıtta kópshilik basqıshlardan ótiwge boladı. Iteraciyalıq rawajlanıw jáne de baǵdarlamashılarǵa eń áhmiyetli ózgesheliklerge itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi, bul tómenirek áhmiyetke iye bolǵanların keyinirek zárúr bolsa alıp taslawǵa imkaniyat beredi. Agile - bul keń tarqalǵan usıllardıń biri bolıp, dáslep kishi yaki orta kólemli proektler ushın arnalǵan edi, ol baǵdarlamashılarǵa islep atırǵan ózgeshelikleri ústinen kóbirek baqlaw beriwge qaratılǵan, bul waqıt yamasa qárejet asıp ketiw qáwpin azaytadı. Agile-den kelip shıqqan usıllar qatarına ekstremal programmalaw hám Scrum kiredi. Ashıq kodlı programmalıq támiynattı islep shıǵıw ádette ıqtıyarlı qatnasıwshılardıń tarqalǵan tarmaǵına súyengenlikten, bir waqıttaǵı dizayn, kodlaw hám testlew menen agile metodologiyasın qollanadı. * Agile-den tısqarı, ayırım kompaniyalar [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] (IT) operaciyaların programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen biriktiredi, bul DevOps yamasa [[Kompyuter qáwipsizligi|kompyuter qáwipsizligin]] óz ishine alǵan DevSecOps dep ataladı. DevOps úziliksiz rawajlanıwdı, testlewdi, jańa kodtı versiyanı baqlaw sistemasına integraciyalawdı, jańa kodtı ornalastırıwdı hám geyde kodtı klientlerge jetkerip beriwdi óz ishine aladı. Bul integraciyanıń maqseti - IT xızmetlerin tezirek hám nátiyjelirek jetkerip beriw.{{Sfn|Vishnu|2019|pp=1-2}} Kóp programmalaw metodologiyalarındaǵı jáne bir áhmiyetli baǵdar - qáwipsizlik hálsizlikleri hám qátelikler sıyaqlı máselelerdi múmkin bolǵanınsha erterek anıqlawǵa urınıw ideyası (shepke jıljıw testlewi), olardı izlew hám dúzetiw qárejetlerin azaytıw ushın. 2009-jılı, programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektleriniń 32 procenti waqtında hám byudjet sheńberinde, tolıq funkcionallıq penen jetkerip berilgeni bahalanǵan edi. Qosımsha 44 procenti jetkerip berilgen, biraq usı ózgesheliklerdiń eń keminde birewi jetispegen. Qalǵan 24 procenti shıǵarılıwdan aldın biykar etilgen. == Basqıshlar == Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli qosımshalardı rawajlandırıwdıń sistemalı procesine tiyisli.{{Sfn|Saif|2019|pp=46–47}} === Ámelge asırıw múmkinshiligi === Programmalıq ónimler ushın ideyalar derekleri kóp. Bul ideyalar bazar izertlewlerinen kelip shıǵıwı múmkin, sonıń ishinde potencial jańa tutınıwshılardıń demografiyası, bar bolǵan tutınıwshılar, ónimnen bas tartqan satıw perspektivaları, ishki programmalıq támiynattı islep shıǵıw xızmetkerleri yamasa dóretiwshi úshinshi tárep. Programmalıq ónimler ushın ideyalar ádette dáslep marketing xızmetkerleri tárepinen ekonomikalıq ámelge asırıw múmkinshiligi, bar bolǵan tarqatıw kanallarına sáykesligi, bar bolǵan ónim qatarlarına múmkin bolǵan tásirleri, talap etiletuǵın ózgeshelikleri hám kompaniyanıń [[marketing]] maqsetlerine sáykesligi boyınsha bahalanadı.{{Sfn|Morris|2001|p=1.10}} Marketingti bahalaw basqıshında qárejet hám waqıt boljawları bahalanadı. Ámelge asırıw múmkinshiligin analizlew proekttiń investiciya qaytarılıwın, onıń rawajlanıw qárejeti hám waqıt kestesin esaplaydı.{{Sfn|Langer|2016|p=7}} Usı analiz tiykarında kompaniya sonnan keyingi rawajlanıwǵa investiciya salıw boyınsha biznes sheshim qabıl etiwi múmkin. Programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa qarar qabıl etkennen soń, kompaniya ónimdi esaplanǵan qárejet hám waqıtta yamasa onnan tómen, joqarı sapa standartı (yaǵnıy, qáteliklerdiń joqlıǵı) hám kerekli funkcionallıq penen jetkerip beriwge itibar qaratadı. Soǵan qaramastan, kópshilik programmalıq támiynat proektleri keshigedi hám geyde múddetke úlgeriw ushın ózgeshelikler yamasa sapa boyınsha kelisimler alıp barıladı.{{Sfn|Dooley|2017|pp=3, 8}} === Analiz === Programmalıq támiynat analizi programmalıq támiynattıń biznes talapların anıqlaw ushın talaplar analizinen baslanadı. Talaplardı anıqlawdaǵı qıyınshılıqlar sonnan ibarat, aǵımdaǵı yamasa potencial paydalanıwshılardıń hár qıylı hám bir-birine sáykes kelmeytuǵın talapları bolıwı múmkin, olar óz talapların túsinbewi múmkin hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi dawamında óz talapların ózgertiwi múmkin. Aqıbetinde, analizdiń nátiyjesi baǵdarlamashılar isley alatuǵın ónim ushın tolıq specifikaciya bolıp tabıladı. Programmalıq támiynat analitikleri kóbinese proektti kishirek obektlerge bóledi, bul komponentler qárejetlerdiń nátiyjeliligin, effektivliligin hám isenimliligin arttırıw ushın qayta qollanılıwı múmkin. Proektti bóliw kóp processorlı kompyuterlerde ádewir tezirek isleytuǵın kóp aǵımlı implementaciyanı ámelge asırıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin.{{Sfn|Dooley|2017|pp=193–194}} Programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń analiz hám dizayn basqıshları waqtında tutınıwshınıń talapların baǵdarlamashılar ámelge asıra alatuǵın bóleklerge bóliw ushın kóbinese strukturalıq analiz qollanıladı. Programmanıń tiykarǵı logikası maǵlıwmatlar aǵımı diagrammaları, maǵlıwmatlar sózlikleri, psevdokod, jaǵday ótiw diagrammaları hám/yamasa obektler arasındaǵı baylanıs diagrammaları arqalı kórsetiliwi múmkin. Eger proekt modellestirilmegen eski programmalıq támiynat bólegin óz ishine alsa, bul programmalıq támiynat jańa programmalıq támiynat penen durıs biriktirilgenin támiyinlew ushın modellestiriliwi múmkin.{{Sfn|Langer|2016|p=106}} === Proektlestiriw === Proektlestiriw programmalıq támiynattı ámelge asırıw haqqında qararlar qabıl etiwdi óz ishine aladı, mısalı, qaysı [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerin]] hám maǵlıwmatlar bazası programmalıq támiynatın paydalanıw kerek, yamasa apparatlıq támiynat hám tarmaq baylanısları qalay shólkemlestiriledi. Dizayn paydalanıwshılar menen olardıń qálewleri haqqında sınap kóriw hám qátelik processi arqalı másláhátlesiw menen iteraciyalıq bolıwı múmkin. Proektlestiriw kóbinese maǵlıwmatlar bazasın proektlestiriw, ekran arxitekturası hám serverler hám basqa apparatlıq támiynatlardıń jumısı sıyaqlı aspektlerde tájiriybeli adamlardı tartıwdı talap etedi. Proektlestiriwshiler kóbinese programmalıq támiynattıń funkcionallıǵında [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] járdeminde qayta paydalanılıwı múmkin bolǵan ayırım modullerdi ajıratıp alıw ushın úlgilerdi tabıwǵa háreket etedi. Bunıń mısalı - model-kóriniw-basqarıwshı, [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] menen [[Frontend hám backend|bekend]] arasındaǵı interfeys bolıp tabıladı.{{Sfn|Dooley|2017|p=142}} === Programmalastırıw === Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń oraylıq ózgesheligi qálegen funkcionallıqtı ámelge asıratuǵın programmalıq támiynattı jaratıw hám túsiniw bolıp tabıladı. Kodtı jazıwdıń hár túrli strategiyaları bar. Bir-birine baylanıslı programmalıq támiynattıń hár qıylı komponentleri bir-birinen ǵárezsiz boladı. Baylanıs hár qıylı programmalıq támiynat komponentleriniń óz-ara baylanısı bolıp, ol saqlawdı qıyınlastıratuǵını sebepli jaǵımsız dep esaplanadı. Kóbinese, programmalıq támiynat baǵdarlamashıları sanaat standartlarına ámel etpeydi, nátiyjede nátiyjesiz, túsiniwge qıyın yamasa funkcionallıǵı haqqında hújjetlestiriwi joq kod payda boladı. Bul standartlar ásirese múddetler bolǵan jaǵdayda buzılıwǵa beyim. Nátiyjede, kodtı testlew, dúzetiw hám qayta islew ádewir qıyınlasadı. Kodtı qayta strukturalaw, mısalı kodqa kóbirek túsindirme qosıw, kodtıń túsinikliligin jaqsılawdıń sheshimi bolıp tabıladı. === Testlew === Testlew ‒ bul kodtıń durıs hám qátesiz orınlanıwın támiyinlew processi. Hárbir baǵdarlamashı óz kodınıń maqsetke muwapıq islewin tastıyıqlaw ushın onı saplastıradı. Ásirese, programmalıq támiynattıń barlıq kiris maǵlıwmatlarında, hátte nátiyje nadurıs bolsa da, orınlanıwı áhmiyetli. Proektke qosılǵan jańa kodtı tekseriw ushın kóbinese basqa baǵdarlamashılar tárepinen kod sholıwları qollanıladı, hám ayırım bahalawlarǵa muwapıq, bul testlewden keyin saqlanıp qalatuǵın qátelikler sanın anaǵurlım kemeytedi. Kod tapsırılǵannan keyin, sapanı támiyinlew bólimi - kópshilik iri kompaniyalar ushın baǵdarlamashı emes adamlardan ibarat ayrıqsha bólim - pútkil programmalıq ónimniń anıqlıǵın tekseredi. Dáslepki programmalıq talaplardan alınǵan qabıllaw sınawları bul ushın keń tarqalǵan qural bolıp tabıladı. Sapanı testlew kóbinese stress hám júkleme tekseriwin (programmalıq támiynattıń joqarı dárejedegi kiris yamasa paydalanıwǵa bekkemligin), integraciya testlewin (programmalıq támiynattıń basqa programmalıq támiynat penen jetkilikli dárejede birleskenin támiyinlew ushın) hám úylesimlilik sınawın (hár qıylı operaciyalıq sistemalarda yamasa brauzerlerde programmalıq támiynattıń isenimin ólshew) óz ishine aladı. Testler koddan aldın jazılǵanda, bunı testke baǵdarlanǵan rawajlanıw dep ataydı.{{Sfn|Tucker|Morelli|de Silva|2011|p=9}} === Óndiris === Óndiris ‒ bul programmalıq támiynattıń aqırǵı paydalanıwshıǵa jetkeriletuǵın basqıshı. Óndiris dawamında baǵdarlamashı paydalanıwshılar ushın texnikalıq qollaw resursların yamasa burın anıqlanbaǵan qátelikler menen kemshiliklerdi dúzetiw processin jaratıwı múmkin. Eger paydalanıwshı talapları ózgergen yamasa nadurıs túsinilgen bolsa, islep shıǵıwdıń aldıńǵı basqıshlarına qaytıwı da múmkin. == Jumısshılar == Programmalıq támiynattı islep shıǵıw baǵdarlamashılar tárepinen, ádette komanda bolıp islew arqalı ámelge asırıladı. Komanda aǵzaları arasındaǵı nátiyjeli baylanıs jetiskenlikke erisiwde áhmiyetli. Bul komanda kishi bolsa, birge islewge úyrengen hám bir-birine jaqın jaylasqan bolsa, ańsat iske asadı. Baylanıslar sonday-aq máselelerdi rawajlanıwdıń erte basqıshında anıqlawǵa hám qaytalanǵan háreketti boldırmawǵa járdem beredi. Kóplegen rawajlandırıw proektleri hárbir komponent penen birneshe xızmetkerdiń tanıs bolıwın támiyinlew arqalı tek bir xızmetkerde bolǵan áhmiyetli bilimlerdi joǵaltıw qáwpinen qashadı. Programmalıq támiynattı islep shıǵıw tek [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılardı]] emes, al testlew, hújjetlestiriw, [[Grafik dizayn|grafikalıq dizayn]], paydalanıwshılardı qollaw, [[marketing]] hám qarjı jıynaw boyınsha qánigelerdi de óz ishine aladı. [[Menshikli programmalıq támiynat]] xızmetkerlerine haqı tólense de, [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı programmalıq támiynatqa]] úles qosıwshılardıń kópshiligi kewilli boladı. Yamasa, olar programmalıq támiynattı satıw emes, al basqa nárse - máselen, ashıq kodlı programmalıq támiynatqa xızmetler hám modifikaciyalar usınıw biznes modeli bar kompaniyalar tárepinen tóleniwi múmkin.{{Sfn|Tucker|Morelli|de Silva|2011|pp=14-15}} == Modeller hám qurallar == Kompyuter járdeminde programmalıq támiynattı islep shıǵıw (CASE) - bul programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı biraz avtomatlastırıw ushın qurallar. CASE dizaynerlerge programmanıń logikasın sızıp shıǵıwǵa múmkinshilik beredi, bul jazılıwı kerek bolǵan yaki jańa kod penen integraciyalawǵa yamasa qayta injenerlewge járdem beriw ushın álleqashan bar bolǵan programma bolıwı múmkin (mısalı, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] ózgertiw ushın).{{Sfn|Langer|2016|pp=108-110, 206}} === Hújjetlestiriw === Hújjetlestiriw ádette bólek saqlanatuǵın eki formada keledi - baǵdarlamashılar ushın arnalǵan hám programmalıq támiynattı paydalanıwǵa járdem beriw ushın aqırǵı paydalanıwshıǵa jetkeriletuǵın. Baǵdarlamashı hújjetlestiriwiniń kópshiligi hárbir fayl, klass hám metod ushın qollanba programmalastırıw interfeysin (API) qamtıytuǵın kod túsindirmeleri túrinde boladı - programmalıq támiynattıń bir bólegine basqa arqalı qalay kiriwge bolatuǵınlıǵı hám kóbinese ámelge asırıw tártipleri. Bul hújjetlestiriw jańa baǵdarlamashılarǵa proekt ústinde isley baslaǵanda onı túsiniwge járdem beredi. Agile islep shıǵıwda hújjetlestiriw kóbinese kod penen bir waqıtta jazıladı. Paydalanıwshı hújjetlestiriwi kóbirek texnikalıq jazıwshılar tárepinen jazıladı.{{Sfn|Winters|Manshreck|Wright|2020|p=204}} === Miynetti bahalaw === Dál bahalaw ámelge asırıw múmkinshiligi basqıshında hám ónimdi waqtında hám byudjet sheńberinde jetkerip beriwde áhmiyetli. Bahalawlardı jaratıw procesi kóbinese proekt basqarıwshısı tárepinen tapsırıladı. Miynet bahalawı tolıq qollanbanıń kólemi menen tikkeley baylanıslı bolǵanlıqtan, ol talaplarǵa funkciyalardıń qosılıwı menen kúshli tásir etedi - qansha kóp talaplar bolsa, islep shıǵıw qárejeti sonshelli joqarı boladı. Funkcionallıq penen baylanıslı bolmaǵan aspektler, mısalı, baǵdarlamashılardıń tájiriybesi hám kodtıń qayta qollanılıwshılıǵı da bahalawda esapqa alınıwı zárúr. 2019-jılǵa kelip [jańalanǵan], programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın waqıt hám resurslar muǵdarın bahalaw ushın qurallarınıń kópshiligi dástúriy qollanbalar ushın dúzilgen hám veb-qosımshalar yaki mobil qosımshalarǵa qollanılmaydı. === Integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıǵı === [[Fayl:Anjuta-2.0.0-2.png|nobaý|Anjuta, GNOME ortalıǵı ushın [[C (programmalastırıw tili)|C]] hám [[C++]] [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|IDE]]]] [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|Integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıǵı]] (IDE) ápiwayı tekst redaktorına salıstırǵanda joqarılatılǵan funkciyalar menen programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı qollaydı. IDEler kóbinese avtomatlastırılǵan kompilyaciya, qátelerdi sintaksislik belgilew, debaglawǵa (dúzetiwge) járdem, versiyanı basqarıw menen integraciya hám testlerdi yarım avtomatlastırıwdı óz ishine aladı.{{Sfn|Tucker|Morelli|de Silva|2011|p=68}} === Versiyanı basqarıw === Versiyanı basqarıw ‒ programmalıq támiynatqa kirgizilgen ózgerislerdi basqarıwdıń keń tarqalǵan usılı. Jańa versiya tekserilgen sayın, programmalıq támiynat barlıq ózgertilgen fayllardıń rezerv kóshirmesin saqlaydı. Eger bir waqıtta bir neshe baǵdarlamashı programmalıq támiynat ústinde islep atırǵan bolsa, ol olardıń kod ózgerislerin biriktiriwdi basqaradı. Programmalıq támiynat eki topar ózgerisler arasında qarama-qarsılıq bolǵan jaǵdaylardı belgileydi hám baǵdarlamashılarǵa qarama-qarsılıqtı sheshiwge múmkinshilik beredi. === Kórinis modeli === [[Fayl:TEAF_Matrix_of_Views_and_Perspectives.svg|nobaý|Kórinisler hám perspektivalardıń TEAF matricası]] Kórinis modeli ‒ bul programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesinde qollanılatuǵın [[sistema]] hám onıń ortalıǵına kóz-qaraslardı támiyinleytuǵın struktura. Bul kóriniwdiń tiykarǵı semantikasınıń grafikalıq kórinisi. Kóz-qaraslar hám kórinislerdiń maqseti ‒ adam injenerlerine júdá quramalı sistemalardı túsiniwge hám máseleniń elementlerin tájiriybe tarawları átirapında shólkemlestiriwge múmkinshilik beriw. Fizikalıq intensiv sistemalardı injenerlewde, kóz-qaraslar kóbinese injenerlik shólkemdegi qábiletler hám juwapkershiliklerge sáykes keledi. === Jaramlılıq funkciyaları === Jaramlılıq funkciyaları ‒ jańa islep shıǵıwlardıń belgilengen sheklewlerden, tekseriwlerden hám sáykeslik qadaǵalawlarınan awıtqımawın támiyinlew ushın avtomatlastırılǵan hám obektiv testler. == Intellektual múlk == Baǵdarlamashılar [[ashıq kodlı]] kodtı yamasa kitapxanalardı menshikli ónimge biriktirgende, intellektual múlk másele bolıwı múmkin, sebebi programmalıq támiynat ushın qollanılatuǵın kópshilik ashıq kodlı licenziyalar modifikaciyalardıń sol licenziya boyınsha járiyalanıwın talap etedi. Alternativa sıpatında, baǵdarlamashılar menshikli alternativanı tańlawı yamasa ózleriniń programmalıq modulin jazıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ c2jxngywqqndowbjo6pr11grnaz502a 275258 275245 2026-10-19T19:12:18Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275258 wikitext text/x-wiki {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw}} '''Programmalıq támiynattı islep shıǵıw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''software development'') ‒ bul [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshını]] qanaatlandırıw ushın [[programmalıq támiynat]] sheshimin [[Dizayn|proektlestiriw]] hám ámelge asırıw procesi. Bul process [[Programmist (Baǵdarlamashı)|programmalastırıwdan]], [[Derek kodı|kod jazıwdan]] keńirek, sebebi ol maqsetti oylap tabıwdı, orınlanıw múmkinshiligin bahalawdı, talaplardı analizlewdi, dizayndı, [[Programmalıq támiynattı testlew|testlewdi]] hám shıǵarıwdı óz ishine aladı. Bul process shólkemlestiriwshi [[Menedjment|basqarıw]], proekt basqarıw, konfiguraciyanı basqarıw hám basqa da aspektlerdi óz ishine alatuǵın [[Programmalıq injiniring|programmalıq injeneriyanıń]] bir bólegi bolıp tabıladı.{{Sfn|Dooley|2017|p=1}} Programmalıq támiynattı islep shıǵıw [[programmalastırıw]], [[Programmalıq támiynattı testlew|testlew]], hújjetlestiriw, [[Grafik dizayn|grafikalıq dizayn]], paydalanıwshılardı qollap-quwatlaw, [[marketing]] hám qarjı jıynaw sıyaqlı kóplegen kónlikpeler hám kásiplik qánigeliklerdi óz ishine aladı. Programmalıq támiynattı islep shıǵıw [[kompilyator]], [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|integraciyalanǵan rawajlandırıw ortalıǵı]] (IDE), versiyanı basqarıw, kompyuter járdeminde [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injeneriyası]] hám tekst processorı sıyaqlı kóplegen qurallardı óz ishine aladı. Islep shıǵıw jumısı ushın qollanılatuǵın procestiń detalları ózgerip turadı. Process rásmiy, hújjetlestirilgen standartqa sheklengen bolıwı múmkin, yamasa islep shıǵıw jumısı ushın arnawlı túrde islep shıǵılǵan hám payda bolıp atırǵan bolıwı múmkin. Process izbe-iz bolıwı múmkin, bunda hárbir tiykarǵı basqısh (mısalı, proektlestiriw, ámelge asırıw hám testlew) keyingisi baslanbastan aldın tolıq pitkerilip boladı, biraq iteraciyalıq kózqaras - kishi aspektler óz aldına joybarlanıp, ámelge asırılıp hám testlenip barıladı - qáwip hám shıǵındı azaytıwı hám sapanı arttıra aladı. == Metodologiyalar == [[Fayl:Evolutionary_prototyping_model.jpg|nobaý|Evolyuciyalıq prototiplew modeliniń aǵım diagramması, iteraciyalıq rawajlanıw modeli{{Sfn|Dooley|2017|p=12}}]] Hárbir bar bolǵan metodologiya hár qıylı texnikalıq, shólkemlestiriwshilik, proekt hám komanda faktorlarına tiykarlanıp, belgili bir túrdegi proektler ushın eń qolaylı boladı. * Eń ápiwayı metodologiya - "kodlaw hám dúzetiw", ádette kishi proekt ústinde islep atırǵan jalǵız baǵdarlamashı tárepinen qollanıladı. Baǵdarlamanıń maqsetin qısqasha qarap shıqqannan keyin, baǵdarlamashı onı kodlaydı hám isleytuǵının kóriw ushın iske túsiredi. Olar tamamlaǵannan keyin, ónim shıǵarıladı. Bul metodologiya prototipler ushın paydalı, biraq quramalıraq baǵdarlamalar ushın qollanıla almaydı. * Joqarıdan tómenge qaray sarqırama modelinde orınlanıwshılıq, analiz, dizayn, programmalıq támiynattı islep shıǵıw, sapanı támiyinlew hám ámelge asırıw izbe-iz sol tártipte ámelge asırıladı. Bul model keyingi basqısh baslanbastan aldın aldıńǵı basqıshtıń tolıq tamamlanıwın talap etedi, bul keshigiwlerge alıp keledi hám zárúr bolǵan jaǵdayda aldıńǵı basqıshlardı qayta qarap shıǵıwdı múmkin emes etedi. * Iteraciyalıq processlerde bul basqıshlar bir-biri menen aralasıp, iykemlilikti, nátiyjelilikti jaqsılaw hám realistik jobalawdı támiyinlew ushın qollanıladı. Proektti bir waqıtta tolıq pitkeriwdiń ornına, bir komponent penen bir waqıtta kópshilik basqıshlardan ótiwge boladı. Iteraciyalıq rawajlanıw jáne de baǵdarlamashılarǵa eń áhmiyetli ózgesheliklerge itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi, bul tómenirek áhmiyetke iye bolǵanların keyinirek zárúr bolsa alıp taslawǵa imkaniyat beredi. Agile - bul keń tarqalǵan usıllardıń biri bolıp, dáslep kishi yaki orta kólemli proektler ushın arnalǵan edi, ol baǵdarlamashılarǵa islep atırǵan ózgeshelikleri ústinen kóbirek baqlaw beriwge qaratılǵan, bul waqıt yamasa qárejet asıp ketiw qáwpin azaytadı. Agile-den kelip shıqqan usıllar qatarına ekstremal programmalaw hám Scrum kiredi. Ashıq kodlı programmalıq támiynattı islep shıǵıw ádette ıqtıyarlı qatnasıwshılardıń tarqalǵan tarmaǵına súyengenlikten, bir waqıttaǵı dizayn, kodlaw hám testlew menen agile metodologiyasın qollanadı. * Agile-den tısqarı, ayırım kompaniyalar [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] (IT) operaciyaların programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen biriktiredi, bul DevOps yamasa [[Kompyuter qáwipsizligi|kompyuter qáwipsizligin]] óz ishine alǵan DevSecOps dep ataladı. DevOps úziliksiz rawajlanıwdı, testlewdi, jańa kodtı versiyanı baqlaw sistemasına integraciyalawdı, jańa kodtı ornalastırıwdı hám geyde kodtı klientlerge jetkerip beriwdi óz ishine aladı. Bul integraciyanıń maqseti - IT xızmetlerin tezirek hám nátiyjelirek jetkerip beriw.{{Sfn|Vishnu|2019|pp=1-2}} Kóp programmalaw metodologiyalarındaǵı jáne bir áhmiyetli baǵdar - qáwipsizlik hálsizlikleri hám qátelikler sıyaqlı máselelerdi múmkin bolǵanınsha erterek anıqlawǵa urınıw ideyası (shepke jıljıw testlewi), olardı izlew hám dúzetiw qárejetlerin azaytıw ushın. 2009-jılı, programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektleriniń 32 procenti waqtında hám byudjet sheńberinde, tolıq funkcionallıq penen jetkerip berilgeni bahalanǵan edi. Qosımsha 44 procenti jetkerip berilgen, biraq usı ózgesheliklerdiń eń keminde birewi jetispegen. Qalǵan 24 procenti shıǵarılıwdan aldın biykar etilgen. == Basqıshlar == Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli qosımshalardı rawajlandırıwdıń sistemalı procesine tiyisli.{{Sfn|Saif|2019|pp=46–47}} === Ámelge asırıw múmkinshiligi === Programmalıq ónimler ushın ideyalar derekleri kóp. Bul ideyalar bazar izertlewlerinen kelip shıǵıwı múmkin, sonıń ishinde potencial jańa tutınıwshılardıń demografiyası, bar bolǵan tutınıwshılar, ónimnen bas tartqan satıw perspektivaları, ishki programmalıq támiynattı islep shıǵıw xızmetkerleri yamasa dóretiwshi úshinshi tárep. Programmalıq ónimler ushın ideyalar ádette dáslep marketing xızmetkerleri tárepinen ekonomikalıq ámelge asırıw múmkinshiligi, bar bolǵan tarqatıw kanallarına sáykesligi, bar bolǵan ónim qatarlarına múmkin bolǵan tásirleri, talap etiletuǵın ózgeshelikleri hám kompaniyanıń [[marketing]] maqsetlerine sáykesligi boyınsha bahalanadı.{{Sfn|Morris|2001|p=1.10}} Marketingti bahalaw basqıshında qárejet hám waqıt boljawları bahalanadı. Ámelge asırıw múmkinshiligin analizlew proekttiń investiciya qaytarılıwın, onıń rawajlanıw qárejeti hám waqıt kestesin esaplaydı.{{Sfn|Langer|2016|p=7}} Usı analiz tiykarında kompaniya sonnan keyingi rawajlanıwǵa investiciya salıw boyınsha biznes sheshim qabıl etiwi múmkin. Programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa qarar qabıl etkennen soń, kompaniya ónimdi esaplanǵan qárejet hám waqıtta yamasa onnan tómen, joqarı sapa standartı (yaǵnıy, qáteliklerdiń joqlıǵı) hám kerekli funkcionallıq penen jetkerip beriwge itibar qaratadı. Soǵan qaramastan, kópshilik programmalıq támiynat proektleri keshigedi hám geyde múddetke úlgeriw ushın ózgeshelikler yamasa sapa boyınsha kelisimler alıp barıladı.{{Sfn|Dooley|2017|pp=3, 8}} === Analiz === Programmalıq támiynat analizi programmalıq támiynattıń biznes talapların anıqlaw ushın talaplar analizinen baslanadı. Talaplardı anıqlawdaǵı qıyınshılıqlar sonnan ibarat, aǵımdaǵı yamasa potencial paydalanıwshılardıń hár qıylı hám bir-birine sáykes kelmeytuǵın talapları bolıwı múmkin, olar óz talapların túsinbewi múmkin hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi dawamında óz talapların ózgertiwi múmkin. Aqıbetinde, analizdiń nátiyjesi baǵdarlamashılar isley alatuǵın ónim ushın tolıq specifikaciya bolıp tabıladı. Programmalıq támiynat analitikleri kóbinese proektti kishirek obektlerge bóledi, bul komponentler qárejetlerdiń nátiyjeliligin, effektivliligin hám isenimliligin arttırıw ushın qayta qollanılıwı múmkin. Proektti bóliw kóp processorlı kompyuterlerde ádewir tezirek isleytuǵın kóp aǵımlı implementaciyanı ámelge asırıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin.{{Sfn|Dooley|2017|pp=193–194}} Programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń analiz hám dizayn basqıshları waqtında tutınıwshınıń talapların baǵdarlamashılar ámelge asıra alatuǵın bóleklerge bóliw ushın kóbinese strukturalıq analiz qollanıladı. Programmanıń tiykarǵı logikası maǵlıwmatlar aǵımı diagrammaları, maǵlıwmatlar sózlikleri, psevdokod, jaǵday ótiw diagrammaları hám/yamasa obektler arasındaǵı baylanıs diagrammaları arqalı kórsetiliwi múmkin. Eger proekt modellestirilmegen eski programmalıq támiynat bólegin óz ishine alsa, bul programmalıq támiynat jańa programmalıq támiynat penen durıs biriktirilgenin támiyinlew ushın modellestiriliwi múmkin.{{Sfn|Langer|2016|p=106}} === Proektlestiriw === Proektlestiriw programmalıq támiynattı ámelge asırıw haqqında qararlar qabıl etiwdi óz ishine aladı, mısalı, qaysı [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerin]] hám maǵlıwmatlar bazası programmalıq támiynatın paydalanıw kerek, yamasa apparatlıq támiynat hám tarmaq baylanısları qalay shólkemlestiriledi. Dizayn paydalanıwshılar menen olardıń qálewleri haqqında sınap kóriw hám qátelik processi arqalı másláhátlesiw menen iteraciyalıq bolıwı múmkin. Proektlestiriw kóbinese maǵlıwmatlar bazasın proektlestiriw, ekran arxitekturası hám serverler hám basqa apparatlıq támiynatlardıń jumısı sıyaqlı aspektlerde tájiriybeli adamlardı tartıwdı talap etedi. Proektlestiriwshiler kóbinese programmalıq támiynattıń funkcionallıǵında [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] járdeminde qayta paydalanılıwı múmkin bolǵan ayırım modullerdi ajıratıp alıw ushın úlgilerdi tabıwǵa háreket etedi. Bunıń mısalı - model-kóriniw-basqarıwshı, [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] menen [[Frontend hám backend|bekend]] arasındaǵı interfeys bolıp tabıladı.{{Sfn|Dooley|2017|p=142}} === Programmalastırıw === Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń oraylıq ózgesheligi qálegen funkcionallıqtı ámelge asıratuǵın programmalıq támiynattı jaratıw hám túsiniw bolıp tabıladı. Kodtı jazıwdıń hár túrli strategiyaları bar. Bir-birine baylanıslı programmalıq támiynattıń hár qıylı komponentleri bir-birinen ǵárezsiz boladı. Baylanıs hár qıylı programmalıq támiynat komponentleriniń óz-ara baylanısı bolıp, ol saqlawdı qıyınlastıratuǵını sebepli jaǵımsız dep esaplanadı. Kóbinese, programmalıq támiynat baǵdarlamashıları sanaat standartlarına ámel etpeydi, nátiyjede nátiyjesiz, túsiniwge qıyın yamasa funkcionallıǵı haqqında hújjetlestiriwi joq kod payda boladı. Bul standartlar ásirese múddetler bolǵan jaǵdayda buzılıwǵa beyim. Nátiyjede, kodtı testlew, dúzetiw hám qayta islew ádewir qıyınlasadı. Kodtı qayta strukturalaw, mısalı kodqa kóbirek túsindirme qosıw, kodtıń túsinikliligin jaqsılawdıń sheshimi bolıp tabıladı. === Testlew === Testlew ‒ bul kodtıń durıs hám qátesiz orınlanıwın támiyinlew processi. Hárbir baǵdarlamashı óz kodınıń maqsetke muwapıq islewin tastıyıqlaw ushın onı saplastıradı. Ásirese, programmalıq támiynattıń barlıq kiris maǵlıwmatlarında, hátte nátiyje nadurıs bolsa da, orınlanıwı áhmiyetli. Proektke qosılǵan jańa kodtı tekseriw ushın kóbinese basqa baǵdarlamashılar tárepinen kod sholıwları qollanıladı, hám ayırım bahalawlarǵa muwapıq, bul testlewden keyin saqlanıp qalatuǵın qátelikler sanın anaǵurlım kemeytedi. Kod tapsırılǵannan keyin, sapanı támiyinlew bólimi - kópshilik iri kompaniyalar ushın baǵdarlamashı emes adamlardan ibarat ayrıqsha bólim - pútkil programmalıq ónimniń anıqlıǵın tekseredi. Dáslepki programmalıq talaplardan alınǵan qabıllaw sınawları bul ushın keń tarqalǵan qural bolıp tabıladı. Sapanı testlew kóbinese stress hám júkleme tekseriwin (programmalıq támiynattıń joqarı dárejedegi kiris yamasa paydalanıwǵa bekkemligin), integraciya testlewin (programmalıq támiynattıń basqa programmalıq támiynat penen jetkilikli dárejede birleskenin támiyinlew ushın) hám úylesimlilik sınawın (hár qıylı operaciyalıq sistemalarda yamasa brauzerlerde programmalıq támiynattıń isenimin ólshew) óz ishine aladı. Testler koddan aldın jazılǵanda, bunı testke baǵdarlanǵan rawajlanıw dep ataydı.{{Sfn|Tucker|Morelli|de Silva|2011|p=9}} === Óndiris === Óndiris ‒ bul programmalıq támiynattıń aqırǵı paydalanıwshıǵa jetkeriletuǵın basqıshı. Óndiris dawamında baǵdarlamashı paydalanıwshılar ushın texnikalıq qollaw resursların yamasa burın anıqlanbaǵan qátelikler menen kemshiliklerdi dúzetiw processin jaratıwı múmkin. Eger paydalanıwshı talapları ózgergen yamasa nadurıs túsinilgen bolsa, islep shıǵıwdıń aldıńǵı basqıshlarına qaytıwı da múmkin. == Jumısshılar == Programmalıq támiynattı islep shıǵıw baǵdarlamashılar tárepinen, ádette komanda bolıp islew arqalı ámelge asırıladı. Komanda aǵzaları arasındaǵı nátiyjeli baylanıs jetiskenlikke erisiwde áhmiyetli. Bul komanda kishi bolsa, birge islewge úyrengen hám bir-birine jaqın jaylasqan bolsa, ańsat iske asadı. Baylanıslar sonday-aq máselelerdi rawajlanıwdıń erte basqıshında anıqlawǵa hám qaytalanǵan háreketti boldırmawǵa járdem beredi. Kóplegen rawajlandırıw proektleri hárbir komponent penen birneshe xızmetkerdiń tanıs bolıwın támiyinlew arqalı tek bir xızmetkerde bolǵan áhmiyetli bilimlerdi joǵaltıw qáwpinen qashadı. Programmalıq támiynattı islep shıǵıw tek [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılardı]] emes, al testlew, hújjetlestiriw, [[Grafik dizayn|grafikalıq dizayn]], paydalanıwshılardı qollaw, [[marketing]] hám qarjı jıynaw boyınsha qánigelerdi de óz ishine aladı. [[Menshikli programmalıq támiynat]] xızmetkerlerine haqı tólense de, [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı programmalıq támiynatqa]] úles qosıwshılardıń kópshiligi kewilli boladı. Yamasa, olar programmalıq támiynattı satıw emes, al basqa nárse - máselen, ashıq kodlı programmalıq támiynatqa xızmetler hám modifikaciyalar usınıw biznes modeli bar kompaniyalar tárepinen tóleniwi múmkin.{{Sfn|Tucker|Morelli|de Silva|2011|pp=14-15}} == Modeller hám qurallar == Kompyuter járdeminde programmalıq támiynattı islep shıǵıw (CASE) - bul programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı biraz avtomatlastırıw ushın qurallar. CASE dizaynerlerge programmanıń logikasın sızıp shıǵıwǵa múmkinshilik beredi, bul jazılıwı kerek bolǵan yaki jańa kod penen integraciyalawǵa yamasa qayta injenerlewge járdem beriw ushın álleqashan bar bolǵan programma bolıwı múmkin (mısalı, [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] ózgertiw ushın).{{Sfn|Langer|2016|pp=108-110, 206}} === Hújjetlestiriw === Hújjetlestiriw ádette bólek saqlanatuǵın eki formada keledi - baǵdarlamashılar ushın arnalǵan hám programmalıq támiynattı paydalanıwǵa járdem beriw ushın aqırǵı paydalanıwshıǵa jetkeriletuǵın. Baǵdarlamashı hújjetlestiriwiniń kópshiligi hárbir fayl, klass hám metod ushın qollanba programmalastırıw interfeysin (API) qamtıytuǵın kod túsindirmeleri túrinde boladı - programmalıq támiynattıń bir bólegine basqa arqalı qalay kiriwge bolatuǵınlıǵı hám kóbinese ámelge asırıw tártipleri. Bul hújjetlestiriw jańa baǵdarlamashılarǵa proekt ústinde isley baslaǵanda onı túsiniwge járdem beredi. Agile islep shıǵıwda hújjetlestiriw kóbinese kod penen bir waqıtta jazıladı. Paydalanıwshı hújjetlestiriwi kóbirek texnikalıq jazıwshılar tárepinen jazıladı.{{Sfn|Winters|Manshreck|Wright|2020|p=204}} === Miynetti bahalaw === Dál bahalaw ámelge asırıw múmkinshiligi basqıshında hám ónimdi waqtında hám byudjet sheńberinde jetkerip beriwde áhmiyetli. Bahalawlardı jaratıw procesi kóbinese proekt basqarıwshısı tárepinen tapsırıladı. Miynet bahalawı tolıq qollanbanıń kólemi menen tikkeley baylanıslı bolǵanlıqtan, ol talaplarǵa funkciyalardıń qosılıwı menen kúshli tásir etedi - qansha kóp talaplar bolsa, islep shıǵıw qárejeti sonshelli joqarı boladı. Funkcionallıq penen baylanıslı bolmaǵan aspektler, mısalı, baǵdarlamashılardıń tájiriybesi hám kodtıń qayta qollanılıwshılıǵı da bahalawda esapqa alınıwı zárúr. 2019-jılǵa kelip [jańalanǵan], programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın waqıt hám resurslar muǵdarın bahalaw ushın qurallarınıń kópshiligi dástúriy qollanbalar ushın dúzilgen hám veb-qosımshalar yaki mobil qosımshalarǵa qollanılmaydı. === Integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıǵı === [[Fayl:Anjuta-2.0.0-2.png|nobaý|Anjuta, GNOME ortalıǵı ushın [[C (programmalastırıw tili)|C]] hám [[C++]] [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|IDE]]]] [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|Integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıǵı]] (IDE) ápiwayı tekst redaktorına salıstırǵanda joqarılatılǵan funkciyalar menen programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı qollaydı. IDEler kóbinese avtomatlastırılǵan kompilyaciya, qátelerdi sintaksislik belgilew, debaglawǵa (dúzetiwge) járdem, versiyanı basqarıw menen integraciya hám testlerdi yarım avtomatlastırıwdı óz ishine aladı.{{Sfn|Tucker|Morelli|de Silva|2011|p=68}} === Versiyanı basqarıw === Versiyanı basqarıw ‒ programmalıq támiynatqa kirgizilgen ózgerislerdi basqarıwdıń keń tarqalǵan usılı. Jańa versiya tekserilgen sayın, programmalıq támiynat barlıq ózgertilgen fayllardıń rezerv kóshirmesin saqlaydı. Eger bir waqıtta bir neshe baǵdarlamashı programmalıq támiynat ústinde islep atırǵan bolsa, ol olardıń kod ózgerislerin biriktiriwdi basqaradı. Programmalıq támiynat eki topar ózgerisler arasında qarama-qarsılıq bolǵan jaǵdaylardı belgileydi hám baǵdarlamashılarǵa qarama-qarsılıqtı sheshiwge múmkinshilik beredi. === Kórinis modeli === [[Fayl:TEAF_Matrix_of_Views_and_Perspectives.svg|nobaý|Kórinisler hám perspektivalardıń TEAF matricası]] Kórinis modeli ‒ bul programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesinde qollanılatuǵın [[sistema]] hám onıń ortalıǵına kóz-qaraslardı támiyinleytuǵın struktura. Bul kóriniwdiń tiykarǵı semantikasınıń grafikalıq kórinisi. Kóz-qaraslar hám kórinislerdiń maqseti ‒ adam injenerlerine júdá quramalı sistemalardı túsiniwge hám máseleniń elementlerin tájiriybe tarawları átirapında shólkemlestiriwge múmkinshilik beriw. Fizikalıq intensiv sistemalardı injenerlewde, kóz-qaraslar kóbinese injenerlik shólkemdegi qábiletler hám juwapkershiliklerge sáykes keledi. === Jaramlılıq funkciyaları === Jaramlılıq funkciyaları ‒ jańa islep shıǵıwlardıń belgilengen sheklewlerden, tekseriwlerden hám sáykeslik qadaǵalawlarınan awıtqımawın támiyinlew ushın avtomatlastırılǵan hám obektiv testler. == Intellektual múlk == Baǵdarlamashılar [[ashıq kodlı]] kodtı yamasa kitapxanalardı menshikli ónimge biriktirgende, intellektual múlk másele bolıwı múmkin, sebebi programmalıq támiynat ushın qollanılatuǵın kópshilik ashıq kodlı licenziyalar modifikaciyalardıń sol licenziya boyınsha járiyalanıwın talap etedi. Alternativa sıpatında, baǵdarlamashılar menshikli alternativanı tańlawı yamasa ózleriniń programmalıq modulin jazıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ dm8me2ouzywydp3linpdm5qer53kody 0 23279 275246 275125 2026-10-19T19:03:01Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275246 wikitext text/x-wiki '''Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw''' – [[2001|2001-jılı]] 17 [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıdan]] ibarat «Agile Alyans» toparı tárepinen kelisilgen bahalıqlar hám principlerdi sáwlelendiretuǵın [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] usıllarınıń ulıwma termini bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.agilealliance.org/agile101/| bet = What is Agile?| sáne = 2015-jıl 29-iyun | jumıs = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyul }}</ref>. Olardıń «Agile Programmalıq Támiynattı Islep Shıǵıw Manifesti»nde jazılǵanınday, baǵdarlamashılar tómendegilerdi itibarǵa aladı<ref name="AgileManifesto">{{Web deregi | url = http://agilemanifesto.org/| bet = Manifesto for Agile Software Development| arxivurl = | arxivsáne = | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| jumıs = | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-iyun }}</ref>: * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' Ámeliyatshılar sol waqıttaǵı jańa ámeliyatlardan, sonıń ishinde ekstremal programmalastırıw, scrum, dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı, adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám hújjetlestiriwge tiykarlanǵan, awır programmalıq támiynattı islep shıǵıw processlerine alternativ zárúrligine túsinikli bolıwdan ilham alǵanın aytadı<ref name="LarmanGuide">{{Cite book|last=Larman|first=Craig|year=2004|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|url=https://archive.org/details/agileiterativede0000larm|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-13-111155-4|page=[https://archive.org/details/agileiterativede0000larm/page/27 27]}}</ref>. Agile kóz-qarastan kóplegen programmalıq támiynat islep shıǵıw ámeliyatları payda boldı. Bul Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlar, geyde Agile (bas hárip penen)<ref>{{Web deregi | url = https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| bet = Agile With a Capital "A" Vs. agile With a Lowercase "a"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160105105258/https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| arxivsáne = 2016-jıl 5-yanvar | familiya = Rally| sáne = 2010 | qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-sentyabr | url-status = unfit}}</ref> dep atalıp, ózin-ózi shólkemlestiriwshi hám funkcional-aralıq komandalardıń olardıń tutınıwshı(lar)/aqırǵı paydalanıwshı(lar) menen birge islesiwi arqalı talaplar, ashılıwlar hám sheshimlerdi jaqsılawdı óz ishine aladı<ref name="WhatIsAgile">{{Web deregi | url = http://www.agilealliance.org/the-alliance/what-is-agile/| bet = What is Agile Software Development?| sáne = 2013-jıl 8-iyun | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-aprel }}</ref>. Agile kóz-qaras hám Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlardıń programmalıq támiynat islep shıǵıw processin jaqsılaytuǵını haqqında kóp jaǵdaylıq dáliller bar bolsa da, empirikalıq dáliller sheklengen hám tolıq isendiretuǵın emes<ref>{{Cite journal|last1=Dybå|first1=Tore|last2=Dingsøyr|first2=Torgeir|title=Empirical studies of agile software development: A systematic review|url=https://archive.org/details/sim_information-and-software-technology_2008-08_50_9-10/page/n4|journal=Information and Software Technology|date=1 August 2008|volume=50|issue=9–10|pages=833–859|doi=10.1016/j.infsof.2008.01.006| til =en|issn=0950-5849}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lee|first1=Gwanhoo|last2=Xia|first2=Weidong|date=2010|title=Toward Agile: An Integrated Analysis of Quantitative and Qualitative Field Data on Software Development Agility|journal=MIS Quarterly|volume=34|issue=1|pages=87–114|doi=10.2307/20721416}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kroll|first1=J.|last2=Richardson|first2=I.|date=2018|title=Empirical evidence in follow the Sun software development: A systematic mapping study|journal=Information and Software Technology|volume=93|pages=30–44|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.011}}</ref>. == Tariyxı == Iteraciyalıq hám inkrementallıq programmalıq támiynat islep shıǵıw usılların 1957-jılǵa shekem izlewge boladı, al evolyuciyalıq joba basqarıw<ref name="EvolutionaryProjectManagement">{{Web deregi | url = https://www.gilb.com/Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (Original page, external archive)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160327214807/http://www.gilb.com/Project-Management| arxivsáne = 2016-jıl 27-mart | baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://concepts.gilb.com/tiki-page.php?pageName=Evolutionary-Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (New page)| baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref> hám adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw<ref name="edmonds1974">{{Cite journal|title=A Process for the Development of Software for Nontechnical Users as an Adaptive System}}</ref> 1970-jıllardıń basında payda bolǵan<ref>{{Cite journal|title=Evolutionary development}}</ref>. 1990-jıllar dawamında bir qatar jeńil programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları sın-pikirshiler tárepinen júdá qatań tártipke salınǵan, jobalanǵan hám mikro-basqarılǵan dep sıpatlanǵan sol waqıttaǵı awır usıllarǵa (kóbinese birgelikte sarqırama (waterfall) dep atalatuǵın) reakciya retinde rawajlandı<ref>{{Citation |title=Heavyweight project organizationHEAVYWEIGHT PROJECT ORGANIZATION | sáne =2000 |url=https://doi.org/10.1007/1-4020-0612-8_400 |work=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management |pages=261–262 |editor-last=Swamidass |editor-first=P. M. |access-date=2022-06-22 |place=Boston, MA |publisher=Springer US | til =en |doi=10.1007/1-4020-0612-8_400 |isbn=978-1-4020-0612-8}}</ref>. Bul jeńil usıllardı óz ishine aldı: tez qollanbalardı islep shıǵıw (RAD), 1991-jıldan; birlesken process (UP) hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM), ekewi de 1994-jıldan; Scrum, 1995-jıldan; Crystal Clear hám ekstremal programmalastırıw (XP), ekewi de 1996-jıldan; hám funkciyaǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (FDD), 1997-jıldan. Bulardıń hámmesi Agile Manifesti járiyalanıwınan aldın payda bolǵan bolsa da, házir olar birgelikte Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları dep ataladı. 1991-jıldan baslap, óndiris hám basqarıw oy-pikirlewinde<ref>{{Cite journal|last=Sanchez|first=Luis|date=November 2010|title=A Review of Agile Manufacturing Systems|url=https://www.researchgate.net/publication/261652716|journal=International Journal of Production Research|issue=39(16):3561-3600}}</ref> Lean basqarıwınan kelip shıqqan uqsas ózgerisler júrip atırǵan edi. 2001-jılı on jeti programmalıq támiynat baǵdarlamashısı jeńil islep shıǵıw usılların talqılaw ushın Yuta shtatındaǵı Snouberd kurortında jıynaldı. Olar: Kent Bek (Ekstremal Programmalastırıw), Uord Kanningem (Ekstremal Programmalastırıw), Deyv Tomas (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Djeff Sazerlend (Scrum), Ken Shvaber (Scrum), Djim Xaysmit (Adaptiv Programmalıq Támiynattı Islep shıǵıw), Alister Kokbern (Crystal), Robert K. Martin (SOLID), Mayk Bidl (Scrum), Ari van Bennekum, Martin Fauler (OOAD hám [[UML]]), Djeyms Grenning, Endryu Xant (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Ron Djeffris (Ekstremal Programmalastırıw), Djon Kern, Brayan Marik (Ruby, Testten ótkiziwge baǵdarlanǵan islep shıǵıw), hám Stiv Mellor (OOA). Bul topar, Agile Alyans, Agile Programmalıq Támiynattı Jaratıw Manifestin járiyaladı. 2005-jılı Kokbern hám Xaysmit basqarǵan topar Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları boyınsha programmalıq támiynat jobaların basqarıwǵa jol kórsetiw ushın joba basqarıw principleriniń qosımshasın, Óz-ara Ǵárezlilik Basqarması Deklaraciyasın jazdı<ref>{{Web deregi | url = http://pmdoi.org| bet = Declaration of Interdependence| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180127094805/http://www.pmdoi.org/| arxivsáne = 2018-jıl 27-yanvar | avtor = Anderson| at = David| jıl = 2005| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-oktyabr }}</ref>. 2009-jılı Martin menen islegen topar kásiplik minez-qulıq hám sheberlikke muwapıq Agile [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]ǵa jol kórsetiw ushın programmalıq támiynat islep shıǵıw principleriniń keńeytiliwin, Programmalıq Támiynat Sheberligi Manifestin jazdı. 2011-jılı Agile Alyans dúnya júzindegi Agile ámeliyatshılar jámiyeti tárepinen túsindirme hám tájiriybe kórsetpeleri menen birge Agile ámeliyatlar, terminler hám elementlerdiń jumıs anıqlamalarınıń rawajlanıp baratırǵan [[ashıq kodlı]] jıynaǵı Agile Ámeliyatlar Kórsetpesin (2016-jılı Agile Glossariyi dep qayta atalǵan) dúzdi<ref>{{Cite news|url=https://www.agilealliance.org/how-you-can-help-the-agile-alliance-help-you/|title=How You Can Help Agile Alliance Help You|last=McDonald|first=Kent| sáne =1 November 2016|journal=Agile Alliance Blog}}</ref>. == Qádiriyatlar hám principler == === Qunlılıqlar === Agile manifesti bılay oqıladı: ''Bizler programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń jaqsıraq usılların onı islew hám basqalarǵa onı islewge járdem beriw arqalı ashıp atırmız. Bul jumıs arqalı bizler tómendegilerdi qádirlewge keldik:'' * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' ''Yaǵnıy, oń táreptegi elementlerdiń qádiri bar bolsa da, bizler shep táreptegi elementlerdi kóbirek qádirleymiz.'' Skott Ambler bılay túsindirdi:<ref name="abmmw"> {{Web deregi | url = http://www.ambysoft.com/essays/agileManifesto.html| bet = Examining the Agile Manifesto| baspaxana = Ambysoft Inc.| qaralǵan sáne = 2011-jıl 6-aprel }}</ref> * Qurallar hám processler áhmiyetli, biraq kompetentli adamlardıń birge tásirli islesiwi kóbirek áhmiyetli. * Jaqsı hújjetler programmalıq támiynattıń qalay qurılǵanın hám onı qalay paydalanıwdı túsiniwge járdem beriwde paydalı, biraq rawajlandırıwdıń tiykarǵı maqseti hújjetlerdi emes, al programmalıq támiynattı jaratıw. * Shártnama áhmiyetli, biraq ol tutınıwshılar menen tıǵız islesip, olardıń ne kerek ekenin biliwdiń ornın basa almaydı. * Proekttiń jobası áhmiyetli, biraq ol texnologiya yaki ortalıqtaǵı ózgerislerge, steykxolderlerdiń basımlıqlarına hám adamlardıń mashqala hám onıń sheshimin túsiniwine beyimlesiw ushın júdá qatań bolmawı kerek. Agile Alyansı atınan manifestti tanıstırıp, Djim Xaysmit bılay dedi, «Agile háreketi metodologiyaǵa qarsı emes, ámelde bizlerdiń kópshiligimiz metodologiya sózine isenimdi qaytarıwdı qáleymiz. Bizler teńsalmaqlıqtı qaytarıwdı qáleymiz. Bizler modellestiriwdi qabıl etemiz, biraq qanday da bir diagrammanı shań basqan korporativ repozitoriyge qoyıw ushın emes. Bizler hújjetlestiriwdi qabıl etemiz, biraq hesh qashan saqlanbaytuǵın hám siyrek qollanılatuǵın júzlegen betlik tomlardı emes. Bizler jobalaymız, biraq turbulentli ortalıqta jobalawdıń sheklerin tán alamız. XP yaki SCRUM yamasa basqa qanday da bir Agile Metodologiyalarınıń jaqlawshıların 'xakerler' dep ataytuǵınlar hám metodologiyalar hám xaker termininiń dáslepki anıqlaması haqqında xabarsız.» - Djim Xaysmit, Tariyx: Agile Manifesti. === Principler === Qádiriyatlar tómendegi principlerge tiykarlanǵan:<ref name="ManifestoPrinciples"> {{Web deregi | url = http://www.agilemanifesto.org/principles.html| bet = Principles behind the Agile Manifesto| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100614043008/http://www.agilemanifesto.org/principles.html| arxivsáne = 2010-jıl 14-iyun | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> # Paydalı programmalıq támiynattı erte hám úziliksiz jetkiziw arqalı tutınıwshınıń qanaatlanıwın támiyinlew. # Islep shıǵıwdıń kesh basqıshlarında bolsa da, ózgeretuǵın talaplardı maqul kóriw. # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı jiyi jetkiziw (aylar emes, hápteler dawamında). # Biznes adamları hám baǵdarlamashılar arasında tıǵız, kúndelikli birge islesiw. # Proektler ilhamlanǵan jeke adamlar átirapında qurıladı, olarǵa iseniw kerek. # Júzbe-júz sóylesiw kommunikaciyanıń eń jaqsı forması (bir jerde bolıw). # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. # Turaqlı tezlikti saqlay alatuǵın turaqlı rawajlanıw. # Texnikalıq sheberlikke hám jaqsı dizaynǵa turaqlı itibar. # Ápiwayılıq – islenbegen jumıs muǵdarın maksimumǵa jetkeriw óneri – áhmiyetli. # Eń jaqsı arxitekturalar, talaplar hám dizaynlar ózin-ózi shólkemlestiriwshi komandalardan kelip shıǵadı. # Komanda turaqlı túrde qalay nátiyjelirek bolıw haqqında oylanadı hám muwapıqlastıradı.. == Sholıw == === Iteraciyalıq, inkrementallıq hám evolyuciyalıq === Kópshilik Agile islep shıǵıw usılları ónim islep shıǵıw jumısın aldın-ala jobalaw hám dizayn muǵdarın minimumǵa keltiretuǵın kishi inkrementlerge bóledi. Iteraciyalar, yamasa sprintler - bul ádette bir hápteden tórt háptege shekem dawam etetuǵın qısqa waqıt aralıqları (waqıt qutıları).: 20 Hárbir iteraciya funkcional-aralıq komandanıń barlıq funkciyalarda islewin óz ishine aladı: jobalaw, analiz, dizayn, [[Programmalastırıw|kod jazıw]], blok testlew hám qabıllaw testlewi. Iteraciya aqırında steykxolderlerge jumıs islep turǵan ónim kórsetiledi. Bul ulıwma qáwipti minimumǵa keltiredi hám ónimniń ózgerislerge tez beyimlesiwine múmkinshilik beredi. Iteraciya bazar shıǵarılıwın tastıyıqlaw ushın jetkilikli funkcionallıqtı qospawı múmkin, biraq maqset hárbir iteraciya aqırında jetkilikli shıǵarılıwdı (minimal qáteler menen) alıw bolıp tabıladı. Inkrementallıq rawajlanıw arqalı ónimler aqırǵı shıǵarılıw kúninde jedel túrde qulaw ornına hárbir iteraciyalıq faza dawamında «jiyi hám erte qulaw» ushın orınǵa iye. Ónimdi yamasa jańa funkciyaladı shıǵarıw ushın bir neshe iteraciyalar talap etiliwi múmkin. Jumıs islep turǵan programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. Agile usıllarınıń tiykarǵı artıqmashılıǵı bazarǵa tez shıǵıw hám qáwiplerdi azaytıw bolıp tabıladı. Ádette bazarǵa kishirek inkrementler shıǵarıladı, bul paydalanıwshı talaplarına juwap bermeytuǵın ónimdi islep shıǵıwdıń waqıt hám qarjılıq qáwip-qáterlerin azaytadı. === Nátiyjeli hám júzbe-júz kommunikaciya === Programmalıq támiynattı islep shıǵıw boyınsha Agile manifestiniń 6-shı principi bılay deydi: «Islep shıǵıw komandasına hám komanda ishinde informaciya jetkiziwdiń eń ónimli hám nátiyjeli usılı - júzbe-júz sóylesiw». 2001-jılı jazılǵan manifest, video konferenciya keń qollanılmaǵan waqıtta, bunı informaciya uzatıwǵa baylanıslı aytadı, komandalar birge jaylasıwı kerek degendi ańlatpaydı. Birge jaylasıw principi boyınsha bir komandadaǵı birge isleytuǵın adamlar komanda sıpatında identifikaciyanı jaqsıraq ornatıw hám kommunikaciyanı jaqsılaw ushın birge otırıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/collaborative-team-space-study| bet = Study: Co-Located Teams vs. the Cubicle Farm| avtor = Preuss| at = Deborah Hartmann| sáne = 2006-jıl 13-oktyabr | jumıs = InfoQ| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Bul júzbe-júz óz-ara qatnasıqtı, ideal jaǵdayda taxta aldında, támiyinleydi, bul ádette telefon, turaqlı chat, wiki yamasa elektron pochta arqalı sorawlar hám juwaplar berilgende alınatuǵın cikl waqıtın qısqartadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Cockburn-Agile-Software-Development-The-Cooperative-Game-2nd-Edition/PGM38838.html| bet = Agile Software Development: The Cooperative Game| avtor = Cockburn| at = Alistair| sáne = 2007 | til = en| jumıs = www.pearson.com| baspaxana = Addison-Wesley Professional| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında aralıqtan jumıs islewdiń keń qabıl etiliwi hám qurallardıń ózgeriwi menen, birge jaylasıw hám tarqatılǵan jumıs átirapında kóbirek izertlewler ótkerilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.managers.org.uk/knowledge-and-insights/research-thought-leadership/management-transformed/| bet = Management Transformed &#124; Research}}</ref>, olar bir jerde jaylasıwdıń barǵan sayın az áhmiyetli bolıp baratırǵanın kórsetedi. Qaysı islep shıǵıw usılı qollanılıwına qaramastan, hárbir komanda tutınıwshı wákilin qamtıwı kerek (Scrum-da ónim iyesi dep ataladı). Bul wákil steykxolderler tárepinen olardıń atınan háreket etiw ushın kelisiledi hám iteraciya dawamında baǵdarlamashılardıń sorawlarına juwap beriw ushın jetkilikli bolıwǵa jeke minnetleme aladı. Hárbir iteraciya aqırında, joba steykxolderleri tutınıwshı wákili menen birge investiciya qaytımın (ROI) optimallastırıw hám tutınıwshı mútájlikleri hám kompaniya maqsetleri menen sáykeslikti támiyinlew maqsetinde progressti kórip shıǵadı hám basımlıqlardı qayta bahalaydı. Hárbir faza aqırında jiyi óz-ara tásir hám kórip shıǵıw arqalı detallı bayan etilgen steykxolderler qanaatlanıwınıń áhmiyetligi, bul usıldıń kóbinese tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan metodologiya dep belgileniwiniń sebebi bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Jain|first=Parita|title=2018 7th International Conference on Reliability, Infocom Technologies and Optimization (Trends and Future Directions) (ICRITO)| sáne =August 2018}}</ref>. ==== Informaciya radiatorı ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, informaciya radiatorı - bul (ádette úlken) fizikalıq displey, jabısqaq qaǵazlar menen taxta yamasa usıǵan uqsas, islep shıǵıw komandasınıń qasında kórinetuǵın jerde jaylasqan, ótip ketiwshiler kóre alatuǵın jerde. Ol ónimdi islep shıǵıw statusınıń jańalanǵan qısqasha mazmunın kórsetedi. Qurılıs jaqtısı indikatorı da komandanı olardıń ónimdi islep shıǵıwınıń házirgi statusı haqqında xabardar etiw ushın paydalanılıwı múmkin. === Júdá qısqa keri baylanıs hám beyimlesiw cikli === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı ulıwmalıq ózgeshelik - bul kúndelikli stend-ap (Scrum strukturasında kúndelikli scrum dep ataladı). Qısqa sessiyada (mısalı, 15 minut), komanda aǵzaları óz maqsetlerine qaray qalay ilgerilep atırǵanın kollektiv bolıp kórip shıǵadı hám olar óz kózqarasların beyimlewi kerek pe, sonı kelisip aladı. Kelisilgen waqıt sheklewinde qalıw ushın, komandalar kóbinese ápiwayı kodlanǵan sorawlardı qollanadı (mısalı, olar aldıńǵı kúni neni tamamlaǵanı, sol kúni neni tamamlawdı maqset etkeni hám ilgerilewge qanday da bir tosqınlıqlar yamasa qáwipler bar ma), hám tolıǵı menen talqılawlardı hám máseleni sheshiwdi stend-aptan keyinge qaldıradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| bet = Developing agile project task and team management practices| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140915141234/http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| arxivsáne = 2014-jıl 15-sentyabr | avtor = Vasiliauskas| at = Vidas| sáne = 2014 | baspaxana = Eylean| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Sapaǵa itibar === [[Fayl:Pair_programming_1.jpg|oñğa|nobaý|XP-de qollanılatuǵın agile islep shıǵıw texnikası, juplıq programmalastırıw]] Úziliksiz integraciya, avtomatlastırılǵan blok testlew, juplıq programmalastırıw, test arqalı islep shıǵıw, dizayn úlgileri, minez-qulıq arqalı islep shıǵıw, [[Domenge baǵdarlanǵan dizayn|domen arqalı]] islep shıǵıw, kodtı qayta islew hám basqa texnikalar kóbinese sapanı jaqsılaw hám ónimdi rawajlandırıw jetikligin arttırıw ushın qollanıladı. Bul dáslepki baslamadan sapanı jobalaw hám qurıwǵa hám hár qanday waqıtta, yamasa hesh bolmaǵanda hárbir iteraciyanıń aqırında tutınıwshılarǵa programmalıq támiynattı kórsete alıwǵa tiykarlanǵan. == Filosofiya == Dástúrli programmalıq támiynat injeneriyası menen salıstırǵanda, agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tiykarınan dinamikalıq, deterministik emes hám sızıqlı emes qásiyetlerge iye quramalı sistemalarǵa hám ónim rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan. Dáslepki basqıshlarda anıq bahalawlar, turaqlı jobalar hám boljawlardı alıw kóbinese qıyın, hám olarǵa isenim dárejesi tómen bolıwı múmkin. Agile ámeliyatshıları qádirli nárseniń dálili alınıwı múmkin bolǵanǵa deyin kerek bolǵan «isenim sekiriwin» azaytıw ushın óz erkinen paydalanadı<ref name="Mitchell2016">{{Cite book|last=Mitchell|first=Ian|year=2016|title=Agile Development in Practice|publisher=Tamare House|isbn=978-1-908552-49-5|page=11}}</ref>. Talaplar hám dizayn payda bolıwshı dep esaplanadı. Úlken aldın-ala specifikaciyalar bunday jaǵdaylarda kóp ısıraptı keltirip shıǵarıwı múmkin, yaǵnıy ekonomikalıq jaqtan durıs emes. Bul tiykarǵı dáliller hám aldıńǵı sanaat tájiriybesi, tabıslardı hám sátsizliklerdi jıllar dawamında úyrenip, agile islep shıǵıwınıń beyimlesiwshi, iterativli hám evolyuciyalıq islep shıǵıwǵa táreptarlıǵınıń payda bolıwına járdem berdi<ref name="LarmanGuide"/>. === Beyimlesiwshi hám boljawshı === Islep shıǵıw usılları beyimlesiwshiden boljawshıǵa deyin dawam etetuǵın kontinuumda jaylasqan<ref name="boehm2004App">{{Cite book|last=Boehm|first=B.|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6}} Appendix A, pages&nbsp;165–194</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları bul kontinuumnıń beyimlesiwshi tárepinde jaylasqan. Beyimlesiwshi islep shıǵıw usıllarınıń bir tiykarǵı ózgesheligi - bul keste jobalawǵa tolqınlı kózqaras, ol belgilerdi anıqlaydı, biraq olarǵa jetiw jolında iykemlilik qaldıradı, sonday-aq belgilerdiń ózleriniń ózgeriwine imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|last=Larman|first=Craig|year=2004|page=253|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=9780131111554}}</ref>. Beyimlesiwshi usıllar tez ózgeriwshi reallıqqa tez beyimleniwge itibar beredi. Joba talapları ózgergende, beyimlesiwshi komanda da ózgeredi. Beyimlesiwshi komanda keleshekte ne bolatuǵının anıq súwretlewde qıyınshılıq kóredi. Sáne qanshelli alıs bolsa, beyimlesiwshi usıl sol sánede ne bolatuǵını haqqında sonshelli gúńgirt boladı. Beyimlesiwshi komanda kelesi háptede qanday tapsırmalardı orınlaytuǵının anıq bayanlay almaydı, tek kelesi ay ushın jobalastırılǵan ózgesheliklerdi ayta aladı. Altı aydan keyin bolatuǵın reliz haqqında soraǵanda, beyimlesiwshi komanda tek relizdiń missiya málimlemesin yamasa kútilgen qun hám qárejet haqqında málimlemeni xabarlay alıwı múmkin. Boljawshı usıllar, kerisinshe, keleshekti tolıǵı menen talqılaw hám jobalawǵa hám belgili qáwiplerge qarap baǵdarlanǵan. Eń shegaradan tıs, boljawshı komanda islep shıǵıw processiniń pútkil dawamında jobalanǵan ózgeshelikler hám tapsırmalardı anıq xabarlay aladı. Boljawshı usıllar dáslepki fazanı nátiyjeli talqılawǵa tiykarlanadı, hám eger bul qattı qáte ketse, joba baǵdarın ózgertiwde qıyınshılıq kóriwi múmkin. Boljawshı komandalar kóbinese tek eń qunlı ózgerislerdi qarastırıwın támiyinlew ushın ózgerislerdi baqlaw keńesin dúzedi. Beyimlesiwshi (agile yamasa qunǵa baǵdarlanǵan) hám boljawshı (jobaǵa baǵdarlanǵan) usıllar arasında tańlaw ushın qáwip analizi qollanılıwı múmkin. Barry Boehm hám Richard Turner kontinuumnıń hárbir tárepiniń óz tiykarı bar dep usınıs etedi, tómendegishe: {| class="wikitable" |+Hár túrli islep shıǵıw usıllarınıń tiykarları ! style="width: 33%" |Qunǵa baǵdarlanǵan usıllar (agile) ! style="width: 33%" |Jobaǵa baǵdarlanǵan usıllar (waterfall) !Formal usıllar |- |Tómen áhmiyetlik |Joqarı áhmiyetlik |Ekstremal áhmiyetlik |- |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |Kishi dárejeli baǵdarlamashılar(?) |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |- |Talaplar jiyi ózgeredi |Talaplar jiyi ózgermeydi |Sheklengen talaplar, sheklengen ózgeshelikler, Virt nızamın qarań |- |Baǵdarlamashılardıń az sanı |Baǵdarlamashılardıń kóp sanı |Modellestiriwge bolatuǵın talaplar |- |Ózgeriske juwap beretuǵın mádeniyat |Tártipti talap etetuǵın mádeniyat |Ekstremal sapa |} === Agile hám (sarqırama) waterfall salıstırması === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları menen waterfall arasındaǵı ayırmashılıqlardıń biri - bul sapa hám testlewge bolǵan usıl. Waterfall modelinde, jumıs programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik cikli (SDLC) fazaları arqalı júredi - bir faza basqası baslanıwdan aldın tamamlanıwı kerek - sonlıqtan testlew fazası bólek hám qurıw fazasınan keyin keledi. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwında, degen menen, testlew programmalastırıw menen birdey iteraciyada tamamlanadı. Testlew hár iteraciyada orınlanatuǵını sebepli - ol programmalıq támiynattıń kishi bólegin rawajlandıradı - paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń sol jańa bóleklerin jiyi qollana aladı hám qunın tastıyıqlay aladı. Paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń jańalanǵan bóleginiń haqıyqıy qunın bilgennen keyin, olar programmalıq támiynattıń keleshegi haqqında jaqsıraq sheshimler qabıl ete aladı. Hár iteraciyada qun retrospektivası hám programmalıq támiynattı qayta jobalaw sessiyasın ótkeriw - Scrum ádette tek eki háptelik iteraciyalarǵa iye - komandaǵa jetkerip atırǵan qunın maksimumǵa jetkeriw ushın óz jobaların úziliksiz beyimlewge járdem beredi. Bul jobalaw-orınlaw-tekseriw-háreket (PDCA) cikline uqsas úlgige ámel etedi, sebebi jumıs jobalanadı, orınlanadı, tekseriledi (sholıw hám retrospektivada) hám kelisilgen hár qanday ózgerisler ámelge asırıladı. Bul iterativ usıl proekt pikirlewine qaraǵanda ónimdi qollap-quwatlaydı. Bul islep shıǵıw processi dawamında úlken iykemlilik beredi; proektlerde talaplar basınan anıqlanadı hám belgilenedi, bul olardı keyin ózgertiwdi qıyınlastıradı. Iterativ ónimdi islep shıǵıw programmalıq támiynatqa biznes ortalıq yamasa bazar talaplarındaǵı ózgerislerge juwap beriw ushın rawajlanıwǵa múmkinshilik beredi. === Kod hám hújjetlestiriw === IEEE Computer jurnalına jazǵan xatında Stiven Rakitin Agile programmalıq támiynateı islep shıǵıw haqqında gúmanlanıw bildirip, onı «programmalıq injeneriya tártibin buzıwǵa jáne bir háreket» dep atadı hám «tolıq hújjetlestiriwge qaraǵanda isleytuǵın programmalıq támiynat áhmiyetlirek» degen principti «bizler barlıq waqtımızdı kod jazıwǵa jumsaǵımız keledi. Esińizde bolsın, haqıyqıy baǵdarlamashılar hújjetlestiriw jazbaydı» dep awdardı<ref name="rakitin2001">{{Cite journal| last=Rakitin| first=Steven R.| title= Manifesto Elicits Cynicism: Reader's letter to the editor by Steven R. Rakitin|journal=IEEE Computer| volume=34| number=12 | doi = 10.1109/MC.2001.10095 | year=2001| page=4| s2cid=221106984|quote=The article titled 'Agile Software Development: The Business of Innovation' ... is yet another attempt to undermine the discipline of software engineering ... We want to spend all our time coding. Remember, real programmers don't write documentation.}}</ref>. Bul pikir Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı qollap-quwatlawshılar tárepinen dawǵa aylandı. Olar baǵdarlamashılar, eger bul tiyisli maqsetlerge erisiwdiń eń jaqsı usılı bolsa, hújjetlestiriw jazıwı kerek, biraq kóbinese bul maqsetlerge erisiwdiń statikalıq hújjetlestiriw jazıwdan góre jaqsıraq usılları bar ekenin aytadı<ref name="agiledoc">{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/agileDocumentation.htm| avtor = Scott Ambler| bet = Agile/Lean Documentation: Strategies for Agile Software Development| sáne = 2023-jıl 16-aprel }}</ref>. Skot Ambler hújjetlestiriw «tek jetkilikli dárejede jaqsı» (TJDJ) bolıwı kerek dep aytadı, óytkeni júdá kóp yamasa tolıq hújjetlestiriw ádette ısırapgershilikke alıp keledi, al baǵdarlamashılar siyrek jaǵdaylarda tolıq hújjetlestiriwge isenedi, óytkeni ol ádette kod penen úylespeydi<ref>{{Web deregi | avtor = Scott Ambler| url = http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| bet = Just Barely Good Enough Models and Documents: An Agile Best Practice| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 8-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141008163437/http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| url-status = dead}}</ref>.<ref name="agiledoc"/> Sonıń menen birge, júdá az hújjetlestiriw de texnikalıq xızmet kórsetiw, baylanıs, úyreniw hám bilimlerdi bólisiw ushın mashqalalar keltirip shıǵarıwı múmkin. Alister Kokbern Crystal Clear usılı haqqında bılay jazdı: {{Blockquote|text=Crystal rawajlanıwdı birge islesiw oyınlarınıń qatarı dep esaplaydı hám hújjetlestiriwdiń keyingi oyında jeńiske erisiwge járdem beriwi ushın jetkilikli bolıwına itibar beredi. Crystal ushın jumıs ónimlerine qollanıw jaǵdayları, qáwip dizimi, iteraciya jobası, tiykarǵı domen modelleri hám tańlawlar haqqında maǵlıwmat beriw ushın dizayn jazbaları kiredi... Degen menen, bul hújjetler ushın úlgiler joq hám táriyipler anıq emes, biraq maqset anıq - keyingi oyın ushın jetkilikli hújjetlestiriw. Men bunı óz komandama bárhama bılay túsindiremen: eger siz erteń komandaǵa qosılsańız, neni bilgińiz keler edi.|sign=Alister Kokbern<ref>{{Web deregi | avtor = Geoffrey Wiseman| sáne = 2007-jıl 18-iyul | bet = Do Agile Methods Require Documentation?| url = http://www.infoq.com/news/2007/07/agile-methods-documentation| baspaxana = InfoQ}} quoting {{Web deregi | familiya = Cooper| at = Ian| sáne = 2007-jıl 6-iyul | url = https://ianhammondcooper.wordpress.com/2007/07/06/agile-and-documentation/| bet = Staccato Signals:Agile and Documentation| jumıs = WordPress.com}}</ref>}} == Metodlar == [[Fayl:SoftwareDevelopmentLifeCycle.jpg|thumb|right|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklin qollaw<ref name="Abrahamsson2002">{{cite tech report|first=Pekka|last=Abrahamson|first2=Outi|last2=Salo|first3=Jussi|last3=Ronkainen|first4=Juhani|last4=Warsta|name-list-style=vanc|title=Agile software development methods: Review and analysis|number=478|institution=[[VTT]]|year=2002|url=http://www.vtt.fi/inf/pdf/publications/2002/P478.pdf}}</ref>]] [[Fayl:Unified_Process_Model_for_Iterative_Development.svg|thumb|right|Agile birlesken process (AUP) birlesken processke tiykarlanǵan (iteraciyalıq hám inkremental programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi sheńberi).]] Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklınıń keń spektrin qollaydı.<ref name="Abrahamsson2002" /> Ayırım usıllar ámeliyatlarǵa itibar beredi (mısalı, XP, pragmatikalıq programmalastırıw, Agile modellestiriw), al ayırımları jumıs aǵımın basqarıwǵa itibar beredi (mısalı, Scrum, Kanban). Ayırımları talaplardı anıqlaw hám rawajlandırıw iskerliklerin qollaydı (mısalı, FDD), al ayırımları rawajlanıwdıń tolıq ómirlik ciklın qamtıwǵa umtıladı (mısalı, DSDM, RUP). Belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberlerine tómendegiler kiredi: {| class="wikitable" ! Sheńber ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- | Adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw (ASD) || Djim Xaysmit, Sem Bayer |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler, Robert Sesil Martin |- | Agile birlesken process (AUP) || Skott Ambler |- | Tártipli Agile jetkerip beriw || Skott Ambler |- | Dinamikalıq sistemalardı rawajlandırıw usılı (DSDM) ||Djennifer Steplton |- | Ekstremal programmalastırıw (XP) || Kent Bek, Robert Sesil Martin |- | Ózgeshelikke baǵdarlanǵan rawajlandırıw (FDD) || Djeff De Luka |- | Juqa programmalıq támiynattı islep shıǵıw || Meri Poppendik, Tom Poppendik |- | Juqa startap || Erik Ris |- | Kanban || Taichi Ono |- | Tez qollanba rawajlandırıw (RAD) || Djeyms Martin |- | Scrum || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Scrumban || |} === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw bir qatar anıq ámeliyatlar menen qollanıladı, olar talaplar, dizayn, modellestiriw, kodlaw, testlew, jobalaw, qáwiplerdi basqarıw, process, sapa hám taǵı basqa tarawlardı qamtıydı. Geypara belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatlarına tómendegiler kiredi<ref name="Agile Practices Guide">{{Web deregi | url = http://guide.agilealliance.org/| bet = Guide to Agile Practices| baspaxana = the Agile Alliance| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140209152034/http://guide.agilealliance.org/| arxivsáne = 2014-jıl 9-fevral }}</ref>: {| class="wikitable" ! Ámeliyat ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- |Qabıllaw testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) || Ken Pyu |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler |- | Agile testlew || Liza Krispin, Djanet Gregori |- |Bekloglar (Ónim hám Sprint) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- |Minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD) || Den Nort, Liz Keog |- |Úziliksiz integraciya (CI) || Greydi Buch |- |Kóp funkciyalı komanda || |- |Kúndelikli turıw / Kúndelikli Scrum |Djeyms O Koplin |- |Domenge baǵdarlanǵan dizayn (DDD) || Erik Evans |- | Iteraciyalı hám inkremental islep shıǵıw (IID) || |- |Jup programmalastırıw || Kent Bek |- |Jobalaw pokeri || Djeyms Grenning, Mayk Kon |- |Refaktoring || Martin Fauler |- |Retrospektiva || Ester Derbi, Diana Larsen, Ben Linders, Luis Gonsalves |- |Scrum waqıyaları (sprint jobalaw, sprint kórip shıǵıw hám retrospektiva) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Mısal arqalı specifikaciya || |- |Waqıyaǵa baǵdarlanǵan modellestiriw || Albert Cyundorf |- | Testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (TDD) || Kent Bek |- |Waqıt sheklew || |- | Paydalanıwshı waqıyası || Alister Kokbern |- | Tezlikti baqlaw || |} ==== Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) biznes klientleri, baǵdarlamashılar hám testlewshiler arasındaǵı baylanısqa tiykarlanǵan islep shıǵıw metodologiyası bolıp tabıladı. ATDD mısal arqalı specifikaciya (SBE), minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD), mısalǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (EDD), hám qollawǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw, sonday-aq waqıya testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (SDD) dep atalatuǵın kóp usıllardıń ózine kirgizedi. Bul processlerdiń barlıǵı baǵdarlamashılar menen testlewshilerge ámelge asırıwdan aldın klienttiń talapların túsiniwge járdem beredi hám klientlerge óz taraw tilinde sóylesiw imkaniyatın beredi. ==== Agile modellestiriw ==== Bul paragraf Agile modellestiriwden alınǵan úzindi. Agile modellestiriw (AM) eń jaqsı ámeliyatlarǵa tiykarlanǵan programmalıq támiynat sistemaların modellestiriw hám hújjetlestiriw metodologiyası bolıp tabıladı. Bul (agile) programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektinde qollanılıwı múmkin bolǵan qunlılıqlar hám principler toplamı. Bul metodologiya dástúrli modellestiriw usıllarına qaraǵanda kóbirek iykemli, sonlıqtan tez ózgeretuǵın ortalıqqa jaqsıraq sáykes keledi. Ol agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw qurallarınıń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Agile testlew ==== Bul paragraf Agile testlewden alınǵan úzindi. Agile testlew - bul agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw principlerine ámel etetuǵın programmalıq támiynat testlew ámeliyatı. Agile testlew funkcionallıq-aralıq agile komandasınıń barlıq aǵzaların qamtıydı, testlewshiler tárepinen ayrıqsha tájiriybe qosıladı, klient qálegen biznes qunlılıqtı jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew ushın turaqlı pátte isleydi. Mısal arqalı specifikaciya qálegen hám qálenbegen minez-qulıq mısalların qamtıw hám kodlawǵa baǵdar beriw ushın qollanıladı. ==== Bekloglar ==== Bul paragraf Ónim beklogınan alınǵan úzindi. Agile proektti basqarıw sheńberinde, ónim beklogi ónim qamtıwı kerek bolǵan funkcionallıqtıń ústemlik berilgen dizimin ańlatadı. Ol geyde islenetuǵın isler dizimi dep te ataladı, hám scrum programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberinde 'artefakt' (hújjetlestiriw forması) dep esaplanadı. Ónim beklogi hár túrli proekt basqarıw sheńberlerinde hár túrli atamalar menen ataladı, mısalı, scrum-da ónim beklogi, tártipli agile-de jumıs elementi dizimi, hám lean-de opciya basseyni. Scrum sheńberinde, ónim beklogin jaratıw hám úziliksiz saqlap turıw ónim iyesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) kodtıń minez-qulqın súwretlew ushın domen tilin qollanıp programmalıq támiynat testlerin atawdı óz ishine aladı. ==== Úziliksiz integraciya ==== Bul paragraf úziliksiz integraciyadan alınǵan úzindi. Úziliksiz integraciya (CI) derek kodı ózgerislerin jiyi birіktiriw hám birіktirilgen kod bazasınıń islew halatında ekenligin támiyinlew ámeliyatı bolıp tabıladı. ==== Kóp funkciyalı komanda ==== Bul paragraf Kóp funkciyalı komandadan alınǵan úzindi. Kóp funkciyalı komanda (XFN), sonday-aq kóp tarawlı komanda yamasa pánaralıq komanda dep te ataladı, bul ulıwma maqsetke qarap jumıs isleytuǵın hár túrli funkcionallıq tájiriybege iye adamlar toparı. Oǵan finans, marketing, operaciyalar hám adam resursları bólimlerinen adamlar kiriwi múmkin. Ádette, ol shólkemniń barlıq dárejelerindegi xızmetkerlerdi óz ishine aladı. Aǵzalar sonday-aq shólkemnen tısqarı (atap aytqanda, jetkerip beriwshiler, tiykarǵı klientler yamasa másláhátshilerden) keliwi múmkin. ==== Kúndelikli turıp jıynalısıw ==== Bul paragraf Turıp jıynalısıwdan alınǵan úzindi. Turıp jıynalısıw (stum) - bul qatnasıwshılar ádette turıp qatnasatuǵın jıynalıs. Uzaq waqıt turıwdıń qolaysızlıǵı jıynalıslardı qısqa qılıwǵa baǵdarlanǵan. === Metodtı beyimlestiriw === Ádebiyatta usıldı beyimlestiriw túsinigine hár túrli atamalar qollanıladı, sonıń ishinde 'usıldı beyimlestiriw', 'usıl bólegin beyimlestiriw' hám 'jaǵdaylıq usıl injenerligi'. Usıldı beyimlestiriw bılay anıqlanadı: {{Blockquote |text=Adam agentleri kontekstler, niyetler hám usıl bólekleri arasındaǵı juwap beriwshi ózgerisler hám dinamikalıq óz-ara tásirler arqalı belgili bir proekt jaǵdayı ushın sistema rawajlandırıw kózqarasın anıqlaytuǵın process yamasa qábilet. |author=Mehmet Nafiz Aydin hám basqalar, |source=Qollanıwdaǵı Agile informaciyalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı<ref name="Aydin2004">{{cite journal | last1 = Aydin | first1 = M.N. | last2 = Harmsen | first2 = F. | last3 = Slooten | last4 = Stagwee | first4 = R. A. | year = 2004 | title = An Agile Information Systems Development Method in use | journal = Turk J Elec Engin | volume = 12 | issue = 2| pages = 127–138 }}</ref>}} Jaǵdayǵa sáykeslik Agile metodları menen kóbirek proektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları arasındaǵı ayırmashılıq retinde qaralıwı kerek, bunda Agile usılları ónimdi islep shıǵıw toparlarına jeke ónimlerdiń talaplarına sáykes jumıs tájiriybelerin adaptaciyalawǵa múmkinshilik beredi<ref name="Aydin2004" /><ref>{{Cite book|title=The Paradox of Agile Transformation: Why trying too hard to be Agile stops organisations from becoming truly agile|last=Morris|first=David|publisher=University of Auckland|year=2015|location=NZ|doi=10.13140/RG.2.2.32698.08640}}</ref> Potencial túrde, kópshilik Agile metodları usıldı beyimlestiriw ushın qolaylı bolıwı múmkin,<ref name="Abrahamsson2002" /> mısalı, CMM kontekstinde beyimlestirilgen DSDM<ref name="Abrahamsson2003">Abrahamsson, P., Warsta, J., Siponen, M.T., & Ronkainen, J. (2003). New Directions on Agile Methods: A Comparative Analysis. ''Proceedings of ICSE'03'', 244-254</ref>. hám Qaǵıyda Sıpatlaw Tájiriybeleri (RDP) texnikası menen beyimlesken XP<ref>{{cite book|title=Proceedings of the 2008 international workshop on Scrutinizing agile practices or shoot-out at the agile corral (APOS '08)|last1=Mirakhorli|first1=M.|last2=Rad|first2=A.K.|last3=Shams|first3=F.|last4=Pazoki|first4=M.|last5=Mirakhorli|first5=A.|s2cid=9528636|publisher=ACM|year=2008|isbn=978-1-60558-021-0|pages=23–32|chapter=RDP technique: a practice to customize xp|doi=10.1145/1370143.1370149}}</ref>. Biraq, barlıq Agile tárepdarları oǵan kelispeydi, Shvaber bılay dep atap ótedi: «bul biziń dáslepki mashqalamızǵa qalay ushıraǵanımız, másele qıyın metodologiyanıń joqlıǵında dep oylaw edi. Kúsh-ǵayratlar kárxanadaǵı ózgerislerge baǵdarlanıwı»<ref>Schwaber, K (2006) Scrum is hard and disruptive.</ref>. Bas Vodde bul kóz-qarastı bekkemledi, dástúrli, úlken metodologiyalardan ayırmashılıǵı, sizden elementlerdi tańlap alıwdı talap etetuǵın Scrum qollanıwdı jergiliklestiriw hám kontekstlestiriw ushın qosımsha elementler qosatuǵın tiykarlardı beriwin usındı<ref>Vodde, B (2016) The Story of LeSS. Closing Keynote. Scrum Australia, Melbourne. April, 2016.</ref>. Ámeliyatshılar sistema rawajlandırıw usılların yamasa Agile usılların atap aytqanda, kitap boyınsha siyrek qollanadı, kóbinese ishki usıl jaratıw ushın usıldıń ayırım tájiriybelerin alıp taslawdı yamasa sáykeslestiriwdi tańlaydı<ref>Lagstedt, A., and Dahlberg, T. (2018). Understanding the Rarity of ISD Method Selection – Bounded Rationality and Functional Stupidity. PACIS 2018 Proceedings. 154. https://aisel.aisnet.org/pacis2018/154.</ref>. Ámeliyatta, usıllar hár túrli qurallar járdeminde beyimleniwi múmkin. Unified Modeling Language sıyaqlı ulıwma process modellestiriw tilleri programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların beyimlestiriw ushın qollanılıwı múmkin. Biraq, SEMAT tıń Programmalıq támiynat injeneriyasınıń Mánis teoriyası sıyaqlı usıl injeneriyası ushın arnawlı qurallar da bar<ref>Park, J. S., McMahon, P. E., and Myburgh, B. (2016). Scrum Powered by Essence. ACM SIGSOFT Software Engineering Notes, 41(1), pp. 1–8.</ref>. === Úlken kólemli, ofshor hám tarqatılǵan === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw belgili bir ortalıqlarǵa, sonıń ishinde jańa proektler ústinde isleytuǵın qánigelerdiń kishi toparlarına júdá qolaylı dep keń kólemde qabıl etilgen<ref name="boehm2004">{{cite book|last=Boehm|first=B.|author-link=Barry Boehm|author2=R. Turner|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6|pages=[https://archive.org/details/balancingagility0000boeh/page/55 55]–57|author2-link=Richard Turner (software)}}</ref><ref name="beck1999">{{cite book|last=Beck|first=K.|author-link=Kent Beck|title=Extreme Programming Explained: Embrace Change|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=1999|isbn=978-0-321-27865-4}}</ref>,hám úlken shólkemde miyras infrastruktura menen Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıllawda ushırasqan qıyınshılıqlar hám sheklewler jaqsı hújjetlestirilgen hám túsinikli<ref>{{Web deregi | familiya = Evans| at = Ian| bet = Agile Delivery at British Telecom| url = http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=43| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-fevral }}</ref>. Oǵan juwap retinde, úlken kólemli islep shıǵıw jumısları (>20 baǵdarlamashı)<ref name="ambler2006" /><ref name="sstc2007">Schaaf, R.J. (2007). Agility XL [http://www.sstc-online.org/Proceedings/2007/pdfs/RJS1722.pdf Systems and Software Technology Conference 2007] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160313105019/http://sstc-online.org/proceedings/2007/pdfs/rjs1722.pdf | sáne =13 March 2016 }}, Tampa, FL</ref> yamasa tarqatılǵan (bir jerde jaylaspaǵan) rawajlandırıw toparları<ref name="BridgingTheDistance">{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/184414899| bet = Bridging the Distance| baspaxana = Sdmagazine.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 1-fevral }}</ref><ref name="AgileOffshore">{{Web deregi | at = Martin| familiya = Fowler| url = http://www.martinfowler.com/articles/agileOffshore.html| bet = Using an Agile Software Process with Offshore Development| baspaxana = Martinfowler.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> menen baylanıslı qıyınshılıqlardı jeńiw ushın bir qatar strategiyalar hám úlgiler rawajlandı, basqa qıyınshılıqlar arasında; hám házirgi waqıtta bul qıyınshılıqlardı jumsartıwǵa yamasa aldın alıwǵa baǵdarlanǵan bir neshe tanılǵan qálipler bar. Bulardıń hámmesiniń nátiyjeli ekenligi yamasa haqıyqatında Agile islep shıǵıw anıqlamasına sáykes keletuǵını haqqında kóp qarama-qarsı kóz-qaraslar bar, hám bul izertlewdiń aktiv hám dawam etip atırǵan tarawı bolıp qalmaqta<ref name="ambler2006">W. Scott Ambler (2006) [http://www.drdobbs.com/184415491 Supersize Me] in Dr. Dobb's Journal, 15 February 2006.</ref><ref name="oopsla2002">Agile Processes Workshop II Managing Multiple Concurrent Agile Projects. Washington: OOPSLA 2002</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tarqatılǵan ortalıqta (toparlar bir neshe biznes orınlarına jaylastırılǵan) qollanılǵanda, ol ádette tarqatılǵan Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw dep ataladı. Maqset - hárbir usıldıń ózine tán artıqmashılıqlarınan paydalanıw. Tarqatılǵan (bólistirilgen) islep shıǵıw shólkemlerge dúnyanıń hár túrli bóleklerinde strategiyalıq jaqtan toparlar dúziw arqalı programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa, virtual túrde kúni-túni programmalıq támiynat dúziwge múmkinshilik beredi (ádette quyashtı baqlaw modeli dep ataladı). Ekinshi tárepten, Agile islep shıǵıw kóbirek ashıqlıqtı, úziliksiz keri baylanıstı hám ózgerislerge juwap bergende kóbirek iykemlilikti támiyinleydi. === Tártiplestirilgen tarawlar === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları dáslep áhmiyetsiz ónim rawajlandırıwları ushın eń qolaylı dep esaplanǵan, sonlıqtan medicinalıq ásbaplar, farmacevtika, finans, yadrolıq sistemalar, avtomobil hám aviaciya sektorları sıyaqlı tártiplestirilgen tarawlarda qollanıwdan shıǵarılǵan edi. Biraq, sońǵı bir neshe jıl ishinde bul tarawlar ushın Agile usılların beyimlestiriw boyınsha bir qansha baslamalar boldı<ref name="Cawley2010">{{Cite book| sáne = 2010|isbn = 978-3-642-16415-6|pages = 31–36|series = Lecture Notes in Business Information Processing|volume = 65|first1 = Oisín|last1 = Cawley|first2 = Xiaofeng|last2 = Wang|first3 = Ita|last3 = Richardson| title=Lean Enterprise Software and Systems | chapter=Lean/Agile Software Development Methodologies in Regulated Environments – State of the Art |editor-first = Pekka|editor-last = Abrahamsson|editor2-first = Nilay|editor2-last = Oza|doi=10.1007/978-3-642-16416-3_4|hdl = 10344/683}}</ref><ref name="McHugh2014">{{Cite book|date = 2014-11-04|isbn = 978-3-319-13035-4|pages = 190–201|series = Communications in Computer and Information Science|volume = 477|first1 = Martin|last1 = McHugh|first2 = Fergal|last2 = McCaffery|first3 = Garret|last3 = Coady| title=Software Process Improvement and Capability Determination | chapter=An Agile Implementation within a Medical Device Software Organisation |editor-first = Antanas|editor-last = Mitasiunas|editor2-first = Terry|editor2-last = Rout|editor3-first = Rory V.|editor3-last = O'Connor|editor4-first = Alec|editor4-last = Dorling| display-editors = 3|doi=10.1007/978-3-319-13036-1_17|url = https://arrow.dit.ie/cgi/viewcontent.cgi?article=1152&context=scschcomcon}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Wang|first1=Yang|last2=Ramadani|first2=Jasmin|last3=Wagner|first3=Stefan|title=Product-Focused Software Process Improvement |chapter=An Exploratory Study on Applying a Scrum Development Process for Safety-Critical Systems |date=2017-11-29|series=Lecture Notes in Computer Science| til =en|volume=10611|pages=324–340|arxiv=1703.05375|doi=10.1007/978-3-319-69926-4_23|isbn=9783319699257|bibcode=2017arXiv170305375W|s2cid=4585465}}</ref><ref name="SafeScrum">{{Web deregi | url = http://www.sintef.no/safescrum| bet = SafeScrum - SINTEF| baspaxana = Sintef.no| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-mart }}</ref><ref>Thor Myklebust, Tor Stålhane, Geir Kjetil Hanssen, Tormod Wien and Børge Haugset: Scrum, documentation and the IEC 61508-3:2010 software standard, https://web.archive.org/web/20220627235308/https://www.sintef.no/globalassets/ec-61508-documentation-and-safescrum-psam12.pdf</ref>. Tártiplestirilgen tarawlarda qollanılıwı múmkin bolǵan kóplegen standartlar bar, sonıń ishinde ISO 26262, ISO 9000, ISO 9001 hám ISO/IEC 15504. Tártiplestirilgen tarawlarda bir qatar tiykarǵı máseleler ayrıqsha áhmiyetke iye<ref name="Fitzgerald2013">{{Cite book| sáne = May 2013|pages = 863–872|doi = 10.1109/ICSE.2013.6606635|first1 = B.|last1 = Fitzgerald|first2 = K.-J.|last2 = Stol|first3 = R.|last3 = O'Sullivan|first4 = D.|last4 = O'Brien| title=2013 35th International Conference on Software Engineering (ICSE) | chapter=Scaling agile methods to regulated environments: An industry case study |isbn = 978-1-4673-3076-3|hdl = 10344/3055|s2cid = 192403}}</ref>: * Sapanı támiyinlew (QA): Qadaǵalanatuǵın kásiplik process hám ónimniń isenimliligi hám durıslıǵın tiykarlaytuǵın sistemalı hám ajıralmas sapa basqarıwı. * Qáwipsizlik hám qorǵanıw: Paydalanıwshılar ushın qáwipsizlik qáwiplerin azaytıw hám paydalanıwshılardı abaysızdan hám zıyanlı paydalanıwdan qorǵaw ushın rásmiy jobalastırıw hám qáwip-qáterlerdi basqarıw. *Izleniwshilik: Nızamlı talaplarǵa sáykesligin tekseriwge bolatuǵın dálillerdi támiyinleytuǵın hám máselelerdi izlew hám tekseriwdi ańsatlastıratuǵın hújjetlestiriw. * Tekseriw hám tastıyıqlaw (V&V): Programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń barlıq basqıshlarına engizilgen (mısalı, paydalanıwshı talapların anıqlaw, funkcionallıq specifikaciya, dizayn specifikaciyası, kod kórip shıǵıw, blok sınawları, integraciya sınawları, sistema testleri). == Tájiriybe hám qabıl etiw == Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları ámelde hár qanday programmalastırıw paradigması yamasa tili menen qollanılıwı múmkin bolsa da, olar dáslep Smalltalk, Lisp hám keyinirek Java, C# sıyaqlı obektke baǵdarlanǵan ortalıqlar menen tıǵız baylanıslı edi. Agile usılların dáslepki qabıl etiwshiler ádette talapları anıqlawı qıyın hám sistema rawajlanıp atırǵan waqıtta ózgeriwi itimal bolǵan burın bolmaǵan sistemalar ústinde isleytuǵın kishi hám orta kólemdegi toparlar edi. Bul bólimde shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıl etiwge háreket etkende ushırasatuǵın ulıwma máseleler, sonday-aq Agile toparlarınıń sapası hám ónimdarlıǵın ólshewdiń hár túrli usılları súwretlenedi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1 1–24]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1}}</ref>. === Agileni ólshew === ==== Ishki bahalawlar ==== Agility ólshew indeksi, basqalar qatarında, islep shıǵıwlardı ónim islep shıǵıwdıń bes ólshemi boyınsha bahalaydı (dawamlılıq, qáwip, jańalıq, kúsh-ǵayrat hám óz-ara tásir)<ref>{{cite conference |doi=10.1145/1185448.1185509|book-title=ACM-SE 44 Proceedings of the 44th annual Southeast regional conference |page=271 |year=2006 |last=Datta |first=Subhajit |isbn=1595933158 |title=Agility measurement index: a metric for the crossroads of software development methodologies}}</ref>. Basqa usıllar ólshenetuǵın maqsetlerge tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| bet = Assessing Agility| avtor = Peter Lappo| author2 = Henry C.T. Andrew| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090915040232/http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 15-sentyabr | url-status = dead}}</ref> hám bir izertlew tezliktiń agility ólshemi sıpatında qollanılıwı múmkinligin usınıs etedi. Sonday-aq, topardıń Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatların qollanıp atırǵanın anıqlaw ushın Agile ózin-ózi bahalaw usılları bar (Nokia testi<ref>{{Web deregi | url = http://agileconsortium.blogspot.com/2007/12/nokia-test.html| bet = Nokia test, A scrum-specific test| avtor = Joe Little| sáne = 2007-jıl 2-dekabr | baspaxana = Agileconsortium.blogspot.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref>, Karlskrona testi<ref>{{Web deregi | url = http://mayberg.se/learning/karlskrona-test| bet = Karlskrona test, A generic agile adoption test| avtor = Mark Seuffert| author2 = Mayberg, Sweden| baspaxana = Mayberg.se| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-aprel }}</ref>, 42 punkt testi)<ref>{{Web deregi | url = http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| bet = How Agile Are You? (Take This 42 Point Test)| baspaxana = allaboutagile.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140505223335/http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| arxivsáne = 2014-jıl 5-may | url-status = dead}}</ref>. ==== Jámiyetlik sorawnamalar ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qollanıw arqalı sapa, ónimdarlıq hám biznes qanaatlanıwında jetiskenlikler haqqında xabar bergen dáslepki izertlewlerdiń biri 2002-jıldıń noyabrinen 2003-jıldıń yanvarına shekem Shine Technologies tárepinen ótkerilgen sorawnama boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| bet = Agile Methodologies Survey Results| sáne = January 2003 | baspaxana = Shine Technologies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100821225423/http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = 95% stated that there was either no effect or a cost reduction&nbsp;... 93% stated that productivity was better or significantly better&nbsp;... 88% stated that quality was better or significantly better&nbsp;... 83% stated that business satisfaction was better or significantly better}}</ref>. Usıǵan uqsas sorawnama, Agile jaǵdayı, 2006-jıldan baslap hár jılı programmalıq támiynattı islep shıǵıw jámiyetiniń mıńlaǵan qatnasıwshıları menen ótkeriledi. Bul Agile-diń paydaları, úyrenilgen sabaqlar hám jaqsı ámeliyatlar haqqındaǵı pikirlerdiń tendenciyaların qadaǵalaydı. Hárbir sorawnama Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı olarǵa programmalıq támiynattı tezirek jetkerip beriwge járdem beretuǵının; tutınıwshılardıń ózgermeli itibarların basqarıw uqıplılıǵın jaqsılaytuǵının; hám ónimdarlıqtı arttıratuǵının aytqanlardıń sanınıń kóbeyip baratırǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi | url = http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| bet = 2013 State of Agile report: Why Agile?| sáne = 2014-jıl 27-yanvar | baspaxana = stateofagile.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140828012224/http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| arxivsáne = 2014-jıl 28-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-avgust }}</ref>. Sorawnamalar sonday-aq, Agile ónim islep shıǵıw usıllarınıń klassikalıq proektti basqarıwǵa salıstırǵanda jaqsıraq nátiyjeler kórsetkenin izbe-iz kórsetip kelmekte<ref>[https://web.archive.org/web/20180318095442/http://status-quo-agile.net/ Status Quo Agile], Second study on success and forms of usage of agile methods. Retrieved 1 July 2015</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/191800169;jsessionid=2QJ23QRYM3H4PQE1GHPCKH4ATMY32JVN?queryText=agile+survey| bet = Survey Says: Agile Works in Practice| familiya = Ambler| at = Scott| avtorsilteme = Scott Ambler| sáne = 2006-jıl 3-avgust | jumıs = Dr. Dobb's| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = Only 6% indicated that their productivity was lowered&nbsp;... No change in productivity was reported by 34% of respondents and 60% reported increased productivity&nbsp;... 66% [responded] that the quality is higher&nbsp;... 58% of organizations report improved satisfaction, whereas only 3% report reduced satisfaction.}}</ref>. Ulıwma alǵanda, ayırımlardıń Agile islep shıǵıw usıllarınıń olardıń tabıslılıǵın keń kólemli akademiyalıq izertlewge múmkinshilik beriw ushın ele jas ekenligin sezetuǵını haqqında esabatlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/proof.htm| bet = Answering the "Where is the Proof That Agile Methods Work" Question| sáne = 2007-jıl 19-yanvar | baspaxana = Agilemodeling.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-aprel }}</ref>. === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ulıwma qıyınshılıqları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı ámelge asırıwshı shólkemler hám toparlar kóbinese sarqırama islep shıǵıw sıyaqlı dástúrli usıllardan ótiwde qıyınshılıqlarǵa ushıraydı, mısalı, toparlarǵa Agile processi májbúriy túrde júklenedi<ref name="The Art of Agile Development">{{harvnb|Shore|Warden|2008|p=47}}</ref>. Bular kóbinese Agile qarsı úlgileri yamasa kóbirek tarqalǵan Agile iyisleri dep ataladı. Tómende ayırım keń tarqalǵan mısallar keltirilgen: ==== Ulıwma ónim dizaynınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqseti - isleytuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵarıwǵa kóbirek itibar beriw hám hújjetlestiriwge azıraq dıqqat awdarıw. Bul process kóbinese qatań qadaǵalanatuǵın hám sistemadaǵı kishkene ózgerisler qollap-quwatlawshı hújjetlerdi anaǵurlım qayta kórip shıǵıwdı talap etetuǵın sarqırama modellerine qarama-qarsı. Biraq, bul hesh qanday analiz yamasa dizayn ámelge asırmawdı aqlamaydı. Dizaynǵa itibar bermew topardıń dáslep tez alǵa ilgerilewine, biraq keyin sistemanı keńeytiwge urınǵanda ádewir qayta islewdi talap etiwine alıp keliwi múmkin. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri - onıń qaytalanıwshı ekenligi. Durıs islengende, Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı dizaynnıń sistema rawajlanǵanı sayın payda bolıwına múmkinshilik beredi hám toparǵa ulıwmalıqlardı hám qayta paydalanıw múmkinshiliklerin tabıwǵa járdem beredi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48 48–49]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48}}</ref>. ==== Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, waqıyalar (qollanıw jaǵdayı sıpatlamalarına uqsas) ádette talaplardı anıqlaw ushın qollanıladı, al iteraciya - topar belgili maqsetlerge arnalǵan qısqa waqıt aralıǵı<ref>{{Web deregi | last1 = Rouse| first1 = Margaret| bet = Sprint (software development) definition| url = http://searchsoftwarequality.techtarget.com/definition/Scrum-sprint| jumıs = searchsoftwarequality.techtarget.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw jumıstıń jaqsı aǵımına zıyanlı. Bular ónim beklogına qosılıwı hám keyingi iteraciya ushın basımlıq beriliwi kerek yamasa siyrek jaǵdaylarda iteraciya biykar etiliwi múmkin<ref name="axisagile.com.au">{{Web deregi| last1 = Goldstein| first1 = Ilan| bet = Sprint issues – when sprints turn into crawls| url = http://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| jumıs = www.axisagile.com.au| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 11-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20250212013517/https://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| arxivsáne = 2025-jıl 12-fevral }}</ref>. Bul waqıyanıń keńeye almaytuǵının ańlatpaydı. Toparlar jańa informaciya menen islesiwi kerek, bul waqıya ushın qosımsha wazıypalardı payda etiwi múmkin. Eger jańa informaciya waqıyanıń iteraciya dawamında tamamlanıwına kesent etse, onda ol keyingi iteraciyaǵa ótkeriliwi kerek. Biraq, ol qalǵan barlıq waqıyalarǵa qaraǵanda basımlıq beriliwi kerek, óytkeni jańa informaciya waqıyanıń dáslepki áhmiyetliligin ózgertken bolıwı múmkin. ==== Qáwender qollawınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw kóbinese shólkemlerde programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparları tárepinen ózleriniń islep shıǵıw processlerin optimallastırıw hám programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklindegi izbe-izlikti támiyinlew ushın tómennen joqarıǵa qarap ámelge asırıladı. Qáwender qollawı bolmaǵanlıqtan, toparlar biznes sherikleri, basqa rawajlandırıw toparları hám basqarıwdan qıyınshılıqlar hám qarsılıqqa ushırawı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, olar sáykes qarjılandırıw hám resurslar bolmasa qıynalıwı múmkin<ref>{{Web deregi| url = http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| bet = Project Roles and Responsibility Distribution| jumıs = agile-only.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150418122752/http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| arxivsáne = 2015-jıl 18-aprel }}</ref>. Bul sátsizlik itimallıǵın arttıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Bourne| first1 = Lynda| bet = What Does a Project Sponsor Really Do?| url = http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| jumıs = blogs.pmi.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140607221010/http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| url-status = dead}}</ref>. ==== Jetkiliksiz oqıtıw ==== VersionOne tárepinen ótkerilgen soraw-maǵlıwmat qatnasıwshılardıń sátsiz Agile ámelge asırıwlardıń eń áhmiyetli sebebi sıpatında jetkiliksiz oqıtıwdı kórsetkenin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| bet = 9th State of Agile Report| jumıs = Stage of Agile Survey| baspaxana = VersionOne| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150112225122/http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| arxivsáne = 2015-jıl 12-yanvar | url-status = dead}}</ref> Toparlar Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń basqa usıllar, mısalı sarqırama usılına salıstırǵanda azaytılǵan processleri Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın haqıyqıy qaǵıydalar joq degendi ańlatadı dep oylaw qaqpanına túsip qalǵan. ==== Ónim iyesi roli durıs toltırılmaǵan ==== Ónim iyesi islep shıǵıw iskerliginde biznesti wákillik etiwge juwapker hám kóbinese eń talapshań rol bolıp esaplanadı<ref>{{cite book|author1=Sims, Chris |author2=Johnson, Hillary Louise |title=The Elements of Scrum|year=2011 |url=https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims | sáne =2011-02-15|publisher=Dymaxicon|page=[https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims/page/73 73]|edition=Kindle}}</ref>. Keń tarqalǵan qáte - ónim iyesi rolin islep shıǵıw toparınan birew menen toltırıw. Bul topardıń biznesten haqıyqıy keri baylanıssız óz betinshe áhmiyetlilik boyınsha sheshim qabıl etiwin talap etedi. Olar biznes máselelerin ishki tárepten sheshiwge urınadı yamasa topardan tısqarı baǵdar izlep jumıstı keshiktiredi. Bul kóbinese dıqqattıń bóliniwine hám birge islesiwdiń buzılıwına alıp keledi<ref>{{Web deregi | last1 = Rothman| first1 = Johanna Rothman| bet = When You Have No Product Owner at All| url = http://www.jrothman.com/blog/mpd/2011/08/when-you-have-no-product-owner-at-all.html| jumıs = www.jrothman.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 25-avgust }}</ref>. ==== Komandalar itibarda emes ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparlardan ónim boyınsha minnetlemelerdi orınlawdı talap etedi, bul olardıń tek sol ónim boyınsha jumısqa dıqqat qaratıwı kerek degendi bildiredi. Biraq, bos waqtı bar bolıp kóringen topar aǵzalarınan kóbinese basqa jumıslardı da orınlawı kútiledi, bul olardıń óz toparı minnetlengen jumıstı tamamlawǵa járdem beriwin qıyınlastıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Fox| first1 = Alyssa| bet = Working on Multiple Agile Teams| url = http://techwhirl.com/working-multiple-agile-teams/| jumıs = techwhirl.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | sáne = 2014-jıl 8-aprel }}</ref>. ==== Artıqsha tayarlıq/jobalastırıw ==== Toparlar júdá kóp waqıttı tayarlıq yamasa jobalastırıwǵa jumsaw duzaǵına túsip qalıwı múmkin. Bul Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen az tanısqan toparlar ushın keń tarqalǵan duzaq bolıp, toparlar barlıq waqıyalardı tolıq túsiniw hám anıqlawǵa májbúr boladı. Toparlar tek isenimli bolǵan waqıyalar menen alǵa talpınıwǵa tayar bolıwı kerek, sońınan iteraciya dawamında keyingi iteraciyalar ushın jumıstı ashıw hám tayarlawdı dawam etiwi kerek (kóbinese bul beklogtı (artta qalıwdı) tazalaw yamasa tártipke keltiriw dep ataladı). ==== Kúndelikli turıp jıynalısta máseleni sheshiw ==== Kúndelikli turıp jıynalıs barlıq topar aǵzaları informaciya tarqatatuǵın maqsetli, óz waqtındaǵı jıynalıs bolıwı kerek. Eger másele sheshiw júz berse, bul kóbinese tek belgili topar aǵzaların qamtıwı múmkin hám potencial túrde pútkil topardıń waqtın eń jaqsı paydalanıw bolmawı múmkin. Eger kúndelikli turıp jıynalıs waqtında topar máseleni sheshiwge kirisip ketse, bul kishi topar talqılay alǵansha keyinge qaldırılıwı kerek, ádette bul turıp jıynalıs tamamlanǵannan keyin dárhal boladı<ref>{{Web deregi | bet = Daily Scrum Meeting| url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/daily-scrum| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. ==== Wazıypalardı bólistiriw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqsetli paydalarınıń biri - toparǵa tańlaw múmkinshiligin beriw, óytkeni olar máselege eń jaqın. Sonıń menen bir qatarda, olar sheshim qabıl etiwde eń sońǵı informaciyanı paydalanıw ushın ámelge asırıwǵa múmkin bolǵanınsha jaqın tańlaw etiwi kerek. Eger topar aǵzalarına wazıypalar basqalar tárepinen yamasa processtiń dáslepki basqıshlarında berilse, lokallasqan hám óz waqtındaǵı sheshim qabıl etiwdiń paydaları joǵalıwı múmkin<ref name="Effective Sprint Planning">{{Web deregi | last1 = May| first1 = Robert| bet = Effective Sprint Planning| url = http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| jumıs = www.agileexecutives.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140628102810/http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| arxivsáne = 2014-jıl 28-iyun }}</ref>. Jumıstı tapsırıw sonday-aq topar aǵzaların belgili rollerge shekleydi (mısalı, A topar aǵzası bárqulla maǵlıwmatlar bazası menen jumıs islewi kerek), bul kross-trening múmkinshiliklerin shekleydi.<ref name="Effective Sprint Planning" /> Topar aǵzaları ózleri óz qábiletlerin keńeytetuǵın hám kross-trening múmkinshiliklerin beretuǵın wazıypalardı tańlay aladı. ==== Skrum masteriniń qosqan úlesi retinde ==== Agile qunlılıqları hám principlerine sáykes keletuǵının tastıyıqlaytuǵın Scrum strukturasında, skrum masteri roli skrum processiniń orınlanıwın támiyinlew hám skrum toparın usı process boyınsha úyretiw ushın juwapker. Keń tarqalǵan qátelik - skrum masteriniń úles qosıwshı retinde háreket etiwi. Scrum strukturası tárepinen qadaǵan etilmegen bolsa da, skrum masteri birinshi gezekte skrum masteri rolinde háreket etiw imkaniyatına iye ekenligine hám rawajlandırıw wazıypaları ústinde islemewine isenim payda etiwi kerek. Skrum masteriniń roli ónimdi jaratıwdan góre processti jeńillestiriw bolıp tabıladı<ref name="agileconnection.com">{{Web deregi | last1 = Berczuk| first1 = Steve| bet = Mission Possible: ScrumMaster and Technical Contributor| url = http://www.agileconnection.com/article/mission-possible-scrummaster-and-technical-contributor?page=0%2C1| jumıs = www.agileconnection.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Skrum masteriniń kóp wazıypalardı bir waqıtta orınlawı ónimdarlıqqa keri tásir etetuǵın kóp kontekst almasıwlarına alıp keliwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, skrum masteri topardıń alǵa ilgerilewi ushın tosqınlıqlardı joq etiwge juwapker bolǵanlıqtan, ayırım tapsırmalardıń alǵa talpınıwınan alınǵan payda, potencialdıń jetispewshiligi sebepli keyinge qaldırılǵan tosqınlıqlardan ústin bolmawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/how-not-to-burn-your-budget-with-agile-scrum/| bet = How to Implement Agile Scrum| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar }}</ref>. ==== Test avtomatizaciyasınıń jetispewshiligi ==== Agile islep shıǵıwdıń iterativlik tábiyatı sebepli, kóp márte testten ótkeriw talap etiledi. Avtomatlastırılǵan testlew qaytalanıwshı blok, integraciya hám regressiya testleriniń tásirin azaytıwǵa járdem beredi hám baǵdarlamashılar menen testlewshilerge joqarı qunlı jumıslarǵa dıqqat awdarıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi| last1 = Namta| first1 = Rajneesh| bet = Thoughts on Test Automation in Agile| url = http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| jumıs = www.infoq.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140818062107/http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| arxivsáne = 2014-jıl 18-avgust }}</ref>. Test avtomatizaciyası sonday-aq iterativlik programmalıq támiynattı islep shıǵıw talap etetuǵın úziliksiz qayta qurıwdı qollaydı. Baǵdarlamashıǵa qayta qurıwdıń qollanbanıń funkcionallıǵın ózgertpegenin tastıyıqlaw ushın testlerdi tez ótkiziwge múmkinshilik beriw, jumıs kólemin azaytıwı hám tazalaw háreketleri jańa kemshiliklerdi kirgizbegenine isenimdi arttırıwı múmkin. ==== Texnikalıq qarızdıń jıynalıwına jol qoyıw ==== Jańa funkcionaldı jetkerip beriwge dıqqat awdarıw texnikalıq qarızdıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin. Topar kemshiliklerdi saplastırıw hám qayta qurıw ushın ózlerine waqıt ajıratıwı kerek. Texnikalıq qarız óndiristegi kemshilikler topardı alǵa ilgerilewden alańlatatuǵınlıqtan, jobalastırılmaǵan jumıslardıń kólemin arttırıw arqalı jobalaw qábiletlerine kesent etedi<ref name="Technical Debt + Red October">{{Web deregi| last1 = Band| first1 = Zvi| bet = Technical Debt + Red October| jumıs = Zvi Band| url = http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2014-jıl 22-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140714193439/http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| arxivsáne = 2014-jıl 14-iyul }}</ref>. Sistema rawajlanǵan sayın qayta qurıw áhmiyetli<ref>{{Web deregi | last1 = Shore| first1 = James| bet = The Art of Agile Development: Refactoring| url = http://www.jamesshore.com/Agile-Book/refactoring.html| jumıs = www.jamesshore.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Waqıt ótiwi menen turaqlı texnikalıq xızmettiń joqlıǵı kemshiliklerdiń hám rawajlandırıw qárejetleriniń artıwına alıp keledi.<ref name="Technical Debt + Red October" /> ==== Bir iteraciyada júdá kóp nárseni qamtıwǵa urınıw ==== Keń tarqalǵan qáte túsinik - Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw úziliksiz ózgerislerge jol qoyadı dep esaplaw, biraq iteraciya beklogı - bul iteraciya dawamında orınlanıwı múmkin bolǵan jumıslar haqqında kelisim<ref>{{Web deregi | bet = Step 4: Sprint Planning (Tasks)| url = http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| jumıs = www.allaboutagile.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140629145319/http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| arxivsáne = 2014-jıl 29-iyun | url-status = dead}}</ref>. Orınlanıwdaǵı jumıslardıń (WIP) júdá kóp bolıwı kontekst almasıw hám gezekke turıw sıyaqlı nátiyjesizliklerge alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = http://leankit.com/blog/2014/03/limiting-work-in-progress/| bet = Why Limiting Your Work-in-Progress Matters| jumıs = leankit.com| last1 = George| first1 = Claire| sáne = 2014-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Topar qosımsha jumıslardı qabıl etiwge májbúr bolıw sezimine berilmewi kerek<ref>{{Web deregi | url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/sprint-planning-meeting/| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | bet = Sprint Planning Meeting}}</ref>. ==== Belgilengen waqıt, resurslar, kólem hám sapa ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw waqıttı (iteraciya dawamlılıǵı), sapanı hám ideal jaǵdayda resurslardı aldın ala belgileydi (biraq baǵdarlamashılar kóbinese óndiris waqıyaların basqarıw ushın wazıypalardan shetletilse, turaqlı resurslardı saqlaw qıyın bolıwı múmkin), al kólem ózgermeli bolıp qaladı. Tutınıwshı yamasa ónim iyesi kóbinese iteraciya ushın turaqlı kólemdi talap etedi. Biraq, toparlar belgilengen waqıt, resurslar hám kólemge (ádette proektti basqarıw úshmúyeshi dep ataladı) minnetleme alıwǵa qarsılıq kórsetiwi kerek. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń belgilengen waqıtı hám resurslarına kólem qosıwǵa urınıwlar sapanıń tómenlewine alıp keliwi múmkin<ref name="adeptechllc.com">{{Web deregi | last1 = McMillan| first1 = Keith| bet = Time, Resources, Scope... and Quality.| url = http://www.adeptechllc.com/2010/05/13/time-resources-scope-and-quality/| jumıs = www.adeptechllc.com| sáne = 2010-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun }}</ref>. ==== Baǵdarlamashınıń sharshawı ==== Agile ámeliyatlarınıń maqsetli páti hám úziliksiz tábiyatı sebepli, jetkerip beriw toparı aǵzaları arasında sharshaw qáwpi joqarı<ref>{{cite journal|title=Current study on limitations of Agile|journal=Procedia Computer Science|volume=78|pages=291–297|date=January 2016|doi=10.1016/j.procs.2016.02.056|doi-access=free}}</ref>. == Agile basqarıwı == Agile proektti basqarıwı - bul iteraciyalıq islep shıǵıw processi bolıp, onda durıs paydalanıwshı tájiriybesin jaratıw ushın paydalanıwshılar hám mápli táreplerden úziliksiz keri baylanıs alınadı. Agile processin ámelge asırıw ushın hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, olardıń qatarına scrum, ekstremal programmalastırıw, lean hám kanban kiredi<ref name="europeanbusinessreview.com">{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 1-noyabr | bet = The Procurement Call for Agile, What does it mean?| url = https://www.europeanbusinessreview.com/the-procurement-call-for-agile-what-does-it-mean}}</ref>. Agile basqarıwı termini injenerlik, informaciyalıq texnologiyalar hám basqa biznes tarawlarında dizayn hám qurıw iskerliklerin basqarıwdıń iteraciyalıq, inkremental usılına qollanıladı. Bul usıl Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw manifestinde bayan etilgen principlerge tiykarlanıp, jańa ónim yamasa xızmetti rawajlandırıwdı júdá iykemli hám interaktiv túrde usınıwǵa itibar beredi<ref>{{Cite book |last=Moran |first=Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile proektti basqarıw kórsetkishleri aljasıwdı azaytıwǵa, hálsiz noqatlardı anıqlawǵa hám rawajlanıw cikli dawamında komandanıń jumısın bahalawǵa járdem beredi. Támiyinlew shınjırınıń iykemliligi - bul támiyinlew shınjırınıń usınıs hám talap boyınsha belgisizlik hám ózgermelilik penen gúresiw uqıplılıǵı. Iykemli támiyinlew shınjırı óz quwatın tez arada kóbeytip hám azayta aladı, sonlıqtan ol tez ózgeriwshi tutınıwshı talabına beyimlese aladı. Aqırında, strategiyalıq iykemlilik - bul shólkemniń óz ortalıǵı rawajlanıp atırǵan waqıtta óz háreket baǵdarın ózgertiw uqıplılıǵı. Strategiyalıq iykemlilik ushın sırtqı ózgerislerdi jetkilikli dárejede erte seziw hám bul ózgeriwshi ortalıqqa beyimlesiw ushın resurslardı bólistiriw áhmiyetli. Agile X texnikaları ekstremal proektti basqarıwı dep te atalıwı múmkin. Bul iteraciyalıq ómirlik cikliniń bir túri bolıp<ref>{{Web deregi | sáne = 2008-jıl 22-oktyabr | bet = Which Life Cycle Is Best for Your Project?| url = https://pmhut.com/which-life-cycle-is-best-for-your-project| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-oktyabr | jumıs = PMHut| til = en-US}}</ref>, onda jetkerip beriletuǵın nárseler basqıshlar boyınsha tapsırıladı. Agile hám iteraciyalıq rawajlanıw arasındaǵı tiykarǵı parıq - Agile usılları hárbir jetkeriw ciklinde (iteraciyada) jetkerip beriletuǵın nárselerdiń kishi bóleklerin tolıq tamamlaydı<ref>{{Web deregi| bet = Agile Project Management| url = http://www.versionone.com/agile-project-management/| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | jumıs = VersionOne| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150609232115/http://www.versionone.com/agile-project-management/| arxivsáne = 2015-jıl 9-iyun }}</ref>, al iteraciyalıq usıllar jetkerip beriletuǵın nárselerdiń pútkil toplamın waqıt ótiwi menen rawajlandırıp, olardı proekttiń aqırında tamamlaydı. Iteraciyalıq hám Agile usıllarınıń ekewi de proektti shólkemlestiriwdiń izbe-iz formalarında payda bolǵan hár túrli tosqınlıqlarǵa juwap retinde islep shıǵılǵan. Mısalı, texnologiyalıq proektler quramalasqan sayın, aqırǵı paydalanıwshılar progressiv prototiplerdi kóre almastan uzaq múddetli talaplardı anıqlawda qıyınshılıqqa ushıraydı. Iteraciyalar menen rawajlanatuǵın proektler bul talaplardı jetilistiriwge járdem beriw ushın úziliksiz keri baylanıs jıynay aladı. Agile basqarıwı komanda aǵzaları arasında ótken jumıs haqqında kommunikaciya hám oylanıwǵa túrtki bolatuǵın ápiwayı qurılmanı da usınadı<ref>{{Web deregi| bet = What is Agile Management?| url = http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | baspaxana = Project Laneways| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150602074558/http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| arxivsáne = 2015-jıl 2-iyun }}</ref>. Dástúrli sarqırama jobalastırıwdı qollanǵan hám Agile rawajlanıw usılın qabıl etken komandalar ádette transformaciya basqıshınan ótedi hám kóbinese komandalarǵa tegis transformaciyadan ótiwge járdem beretuǵın Agile trenerleriniń járdemine mútáj boladı. Ádette Agile trenerliginiń eki stili bar: iyteriw tiykarındaǵı hám tartıw tiykarındaǵı Agile trenerligi. Bul jerde «iyteriw sisteması» sprintke qanday wazıypalar sıyıwı múmkin ekenligin aldın ala bahalawdı (jumıstı iyteriwdi) ańlatıwı múmkin, mısalı, scrum menen; al «tartıw sisteması» wazıypalar tek imkaniyat bolǵanda ǵana orınlanatuǵın ortalıqtı ańlatıwı múmkin<ref>{{Cite book |last1=Benson |first1=Jim |title=Personal Kanban: mapping work, navigating life |year=2011 |url=https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens |last2=De Maria Barry |first2=Tonianne | sáne =2011 |publisher=Modus Cooperandi Press |isbn=978-1-4538-0226-7 |edition=1st |location=Seattle, WA |page=[https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens/page/38 38]}}</ref>. Agile basqarıw usılları biznes hám húkimet sektorlarında da qollanılǵan hám beyimlestirilgen. Mısalı, Amerika Qurama Shtatlarınıń federal húkimeti sheńberinde, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Xalıqaralıq Rawajlanıw Agentligi (USAID) baǵdarlamalastırıwdı iteraciyalaw hám beyimlestiriw ushın birge islesiw, úyreniw hám beyimlesiw (CLA) strategiyaların kirgiziwge qaratılǵan birlesken joybar basqarıw usılın qollanbaqta<ref>USAID. [https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf "ADS Chapter 201 Program Cycle Operational Policy«] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf |date=23 October 2019 }}. Retrieved 19 April 2017</ref>. Agile metodları Proektlerdi Basqarıw Bilimleri Jıynaǵına Qollanba (PMBOK Guide 6-shı Basılım) ishinde Ónimdi Islep shıǵıw Ómirlik Cikl anıqlaması astında aytıladı: {{blockquote|Proekttiń ómirlik ciklı ishinde, ádette ónim, xızmet yamasa nátiyjeniń rawajlanıwı menen baylanıslı bir yamasa bir neshe basqısh boladı. Bular islep shıǵıwdıń ómirlik ciklı dep ataladı (...) Adaptiv ómirlik cikllar - bul Agile, iteraciyalı yamasa inkremental. Tolıq kólemli tapsırma iteraciya baslanıwdan aldın anıqlanadı hám maqullanadı. Adaptiv ómirlik cikllar sonday-aq Agile yamasa ózgeriske baǵdarlanǵan ómirlik cikllar dep te ataladı<ref>[[Project Management Institute]], ''[[A Guide to the Project Management Body of Knowledge]]'' (PMBOK Guide), Sixth Edition</ref>.}} === Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan tısqarı qollanılıwı === [[Fayl:Agile Brazil 2014 conference entrance.jpg|Agile Braziliya 2014 konferenciyası|thumb|right]] Jan-Lup Richettiń (ESSEC Strategiyalıq Innovaciya hám Xızmetler Institutınıń ilimiy xızmetkeri) pikirinshe, »bul usıldı programmalıq emes ónimler ushın hám ulıwma proektlerdi basqarıw ushın, ásirese innovaciya hám belgisizlik tarawlarında nátiyjeli qollanıwǵa boladı." Nátiyje - házirgi tutınıwshılardıń talaplarına eń jaqsı juwap beretuǵın hám minimal shıǵın, ısıraplar hám waqıt jumsap jetkerip beriletuǵın ónim yamasa proekt bolıp, kompaniyalarǵa dástúrli usıllarǵa qaraǵanda erterek payda alıwǵa múmkinshilik beredi<ref>Richet, Jean-Loup (2013). ''Agile Innovation''. Cases and Applied Research, n°31. ESSEC-ISIS. {{ISBN|978-2-36456-091-8}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq ónimlerdi rawajlandırıw ushın keń qollanılǵan hám olardıń geyparaları programmalıq támiynattıń obekt texnologiyaları sıyaqlı ayırım qásiyetlerin paydalanadı<ref name="Smith2007">{{Cite book |last=Smith |first=Preston G |title=Flexible Product Development |url=https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit |publisher=Jossey-Bass |year=2007 |isbn=978-0-7879-9584-3 |page=[https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit/page/25 25]}}</ref>. Biraq, bul texnikalardı kompyuterler, medicinalıq ásbaplar, awqat, kiyim-kenshek hám muzıka sıyaqlı programmalıq emes ónimlerdi islep shıǵıwda da qollanıwǵa boladı<ref>{{Cite book |last=Newton Lee |title="Getting on the Billboard Charts: Music Production as Agile Software Development,« ''Digital Da Vinci: Computers in Music'' |publisher=Springer Science+Business Media |year=2014 |isbn=978-1-4939-0535-5}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları rawajlandırıwǵa tiyisli emes IT infrastrukturasın ornatıw hám kóshirip ótkeriwde de qollanılǵan. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ayırım keń principleri biznes iykemliligi yamasa Agile biznesti basqarıw atamaları astında ulıwma basqarıwda da (mısalı, strategiya, basqarıw, qáwip, qarjı) qollanılǵan<ref>{{Cite book |last=Moran, Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |publisher=Springer Verlag |year=2015 |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile programmalıq támiynat metodologiyaları sonday-aq oqıwdı injenerlik jobalaw procesinde de qollanılǵan, bul - oqıwshılardı hám olardıń rawajlanıwın qollap-quwatlaw ushın oqıtıw ilimlerin, adamǵa baǵdarlanǵan dizayndı hám maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sheshim qabıl etiwdi qollanatuǵın iteraciyalı, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan process<ref>{{Citation |last1=Barrett |first1=M. |title=Learning Engineering Toolkit |date=2022 |pages=269–278 |chapter=Lean-Agile Development Tools |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781003276579-16 |last2=Goodell |first2=J.|isbn=978-1-003-27657-9 }}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw paradigmaların ómirdiń basqa tarawlarında, mısalı, balalardı tárbiyalawda da qollanıwǵa boladı. Onıń bala rawajlanıwındaǵı tabısı ayırım tiykarǵı basqarıw principlerine tiykarlanǵan bolıwı múmkin; kommunikaciya, beyimlesiw hám xabardarlıq. TED Talk bayanatında Bruce Feiler úy xojalıǵın basqarıw hám balalardı tárbiyalawda tiykarǵı Agile paradigmaların qalay qollanǵanın bólisken<ref>[http://www.ted.com/talks/bruce_feiler_agile_programming_for_your_family.html »Agile programming – for your family"].</ref>. == Sın == Agile ámeliyatları iri shólkemlerde hám rawajlandırıwdıń ayırım túrlerinde nátiyjesiz bolıwı múmkin dep kórsetilgen<ref>{{cite book|url=http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1380615|first=Craig|last=Larman|author2=Bas Vodde|title=Top Ten Organizational Impediments to Large-Scale Agile Adoption |publisher=InformIT |date=2009-08-13}}</ref>. Kóplegen shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyalarınıń júdá ekstremal ekenine isenedi hám Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám jobaǵa baǵdarlanǵan usıllardı aralastırǵan gibrid usılın qabıl etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.binfire.com/blog/2016/07/hybrid-project-management-methodology//| bet = Introduction to Hybrid project management| jumıs = Collaboration Corner| sáne = 2016-jıl 20-iyul }}</ref><ref>{{cite journal|last=Barlow|first=Jordan B.|author2=Justin Scott Giboney|author3=Mark Jeffery Keith|author4=David W. Wilson|author5=Ryan M. Schuetzler|author6=Paul Benjamin Lowry|author7= Anthony Vance|title=Overview and Guidance on Agile Development in Large Organizations|journal=Communications of the Association for Information Systems|year=2011|volume=29|issue=1|pages=25–44|doi=10.17705/1CAIS.02902|doi-access=free}}</ref>. Dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw metodı (DSDM) sıyaqlı ayırım usıllar bunı tiykarǵı principlerden bas tartpastan, tártipli túrde ámelge asırıwǵa háreket etedi. Agile ámeliyatlarınıń keńnen qollanılıwı sonday-aq basqarıw modası sıpatında sınǵa alınǵan, óytkeni ol bar bolǵan jaqsı ámeliyatlardı jańa atamalar menen táriyipleydi, rawajlandırıw strategiyalarına qatnasta bir ólshem hámmege tuwrı keledi degen kóz-qarastı itibarǵa aladı hám usıldı nátiyjelerden joqarı qoyadı dep qáte bahalanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.batimes.com/kupe-kupersmith/agile-is-a-fad.html| bet = Agile is a Fad| familiya = Kupersmith| at = Kupe| sáne = 2011-jıl 4-iyul }}</ref>. Alister Kokburn 2011-jılı 12-fevralda Yuta shtatındaǵı Snoubirdte Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw Manifestiniń 10 jıllıǵın bayramlawdı shólkemlestirdi, dáslepki jıynalısqa qatnasqan hám sońınan qosılǵan 30 dan aslam adamdı jıynadı. Bólmedegi shama menen 20 pildiń dizimi ('talqılanbaytuǵın' Agile temaları/máseleleri) toplandı, oǵan tómendegi aspektler kiredi: Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları hám kontekstiniń awqamları, sátsizlikleri hám sheklewleri (múmkin sebepleri: kommerciyalıq mápler, kontekstsizlestiriw, sátsizlikke tiykarlanıp alǵa ilgerilewdiń anıq jolınıń joqlıǵı, obektiv dálillerdiń sheklengenligi, kognitiv kemshilikler hám pikirlew qáteleri), siyasat hám mádeniyat<ref name="TeenAgile">{{Web deregi | url = http://www.infoq.com/articles/agile-teenage-crisis| at = Philippe| familiya = Kruchten| bet = Agile's Teenage Crisis?| baspaxana = InfoQ| sáne = 2011-jıl 20-iyun }}</ref>. Filipp Kruxten bılay dep jazǵan: {{Blockquote |text=Agile háreketi ayırım jaǵdaylarda jasóspirimge uqsaydı: ózin júdá jaqsı ańlaydı, úziliksiz aynaǵa qarap sırtqı kórinisin tekseredi, sındı az qabıl etedi, tek óz teńlesleri menen bolıwǵa qızıǵadı, ótmishten kelgen barlıq danalıqtı tek ótmishten bolǵanı ushın daw menen biykarlaydı, jańa ádetler hám jańa jargonlardı qabıl etedi, geyde tákabbir hám menmen boladı. Biraq onıń onnan keyin de jetilisetuǵınına, sırtqı dúnyaǵa ashıq bolatuǵınına, kóbirek oylanatuǵınına hám sonlıqtan da nátiyjelirek bolatuǵınına gúmanım joq. |author=Filipp Kruxten<ref name="TeenAgile" />}} «Manifest» joqarı bilimlendiriw basqarıwı hám basshılıǵına unamsız tásir etiwi múmkin, óytkeni ol administratorlarǵa ásterek dástúrli hám oylanıp is tutıw processlerin «shaqqan» processler menen almastırıwdı usınıs etti. Bul koncepciya universitet oqıtıwshıları arasında siyrek qabıl etildi<ref>Richard Utz, «Against Adminspeak,» [https://www.chronicle.com/article/Against-Adminspeak/249047?key=hsZMErKIgGC276GPIxqHkSP5jbKbjZo7inN_XME_7x91_awBNokn0OtP-fqf8M6Ic0s4X016U01jTmlpaGVtSElwWjVONE9iRjI5UW9BdldZNVlTVEotMUVyVQ Chronicle of Higher Education], 24 June 2020.</ref>. Basqa bir sın - kóp jaǵdaylarda Agile basqarıw hám dástúrli basqarıw ámeliyatları bir-birine qarama-qarsı bolıp shıǵadı. Bul ámeliyattıń keń tarqalǵan sını - ámeliyattı úyreniw hám engiziwge jumsalǵan waqıt, potencial paydalarına qaramastan, júdá qımbatqa túsedi. Dástúrli basqarıwdan Agile basqarıwǵa ótiw Agile ge tolıq boysınıwdı hám shólkemniń barlıq aǵzalarınıń processti aqırına shekem alıp barıwǵa bekkem minnetlemesin talap etedi. Shólkem boyınsha teń emes nátiyjeler, xızmetkerlerdiń qábiletine salıstırǵanda ózgerislerdiń kópligi yamasa transformaciya aqırında kepilliklerdiń joqlıǵı sıyaqlı máseleler - olardıń tek bir neshe mısalları bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding With Agile|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Pearson|year=2015|isbn=978-0-321-57936-2|pages=[https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn/page/5 5]–10}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw| ]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] 8i6szl2f4760rwm8rknk8hojoojzt3t 275267 275246 2026-10-19T19:19:01Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275267 wikitext text/x-wiki {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Paradigmalar, modeller}} '''Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw''' – [[2001|2001-jılı]] 17 [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıdan]] ibarat «Agile Alyans» toparı tárepinen kelisilgen bahalıqlar hám principlerdi sáwlelendiretuǵın [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] usıllarınıń ulıwma termini bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.agilealliance.org/agile101/| bet = What is Agile?| sáne = 2015-jıl 29-iyun | jumıs = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-iyul }}</ref>. Olardıń «Agile Programmalıq Támiynattı Islep Shıǵıw Manifesti»nde jazılǵanınday, baǵdarlamashılar tómendegilerdi itibarǵa aladı<ref name="AgileManifesto">{{Web deregi | url = http://agilemanifesto.org/| bet = Manifesto for Agile Software Development| arxivurl = | arxivsáne = | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| jumıs = | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-iyun }}</ref>: * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' Ámeliyatshılar sol waqıttaǵı jańa ámeliyatlardan, sonıń ishinde ekstremal programmalastırıw, scrum, dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı, adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám hújjetlestiriwge tiykarlanǵan, awır programmalıq támiynattı islep shıǵıw processlerine alternativ zárúrligine túsinikli bolıwdan ilham alǵanın aytadı<ref name="LarmanGuide">{{Cite book|last=Larman|first=Craig|year=2004|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|url=https://archive.org/details/agileiterativede0000larm|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0-13-111155-4|page=[https://archive.org/details/agileiterativede0000larm/page/27 27]}}</ref>. Agile kóz-qarastan kóplegen programmalıq támiynat islep shıǵıw ámeliyatları payda boldı. Bul Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlar, geyde Agile (bas hárip penen)<ref>{{Web deregi | url = https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| bet = Agile With a Capital "A" Vs. agile With a Lowercase "a"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160105105258/https://www.rallydev.com/blog/engineering/agile-capital-vs-agile-lowercase| arxivsáne = 2016-jıl 5-yanvar | familiya = Rally| sáne = 2010 | qaralǵan sáne = 2015-jıl 9-sentyabr | url-status = unfit}}</ref> dep atalıp, ózin-ózi shólkemlestiriwshi hám funkcional-aralıq komandalardıń olardıń tutınıwshı(lar)/aqırǵı paydalanıwshı(lar) menen birge islesiwi arqalı talaplar, ashılıwlar hám sheshimlerdi jaqsılawdı óz ishine aladı<ref name="WhatIsAgile">{{Web deregi | url = http://www.agilealliance.org/the-alliance/what-is-agile/| bet = What is Agile Software Development?| sáne = 2013-jıl 8-iyun | baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-aprel }}</ref>. Agile kóz-qaras hám Agilege tiykarlanǵan ámeliyatlardıń programmalıq támiynat islep shıǵıw processin jaqsılaytuǵını haqqında kóp jaǵdaylıq dáliller bar bolsa da, empirikalıq dáliller sheklengen hám tolıq isendiretuǵın emes<ref>{{Cite journal|last1=Dybå|first1=Tore|last2=Dingsøyr|first2=Torgeir|title=Empirical studies of agile software development: A systematic review|url=https://archive.org/details/sim_information-and-software-technology_2008-08_50_9-10/page/n4|journal=Information and Software Technology|date=1 August 2008|volume=50|issue=9–10|pages=833–859|doi=10.1016/j.infsof.2008.01.006| til =en|issn=0950-5849}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lee|first1=Gwanhoo|last2=Xia|first2=Weidong|date=2010|title=Toward Agile: An Integrated Analysis of Quantitative and Qualitative Field Data on Software Development Agility|journal=MIS Quarterly|volume=34|issue=1|pages=87–114|doi=10.2307/20721416}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kroll|first1=J.|last2=Richardson|first2=I.|date=2018|title=Empirical evidence in follow the Sun software development: A systematic mapping study|journal=Information and Software Technology|volume=93|pages=30–44|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.011}}</ref>. == Tariyxı == Iteraciyalıq hám inkrementallıq programmalıq támiynat islep shıǵıw usılların 1957-jılǵa shekem izlewge boladı, al evolyuciyalıq joba basqarıw<ref name="EvolutionaryProjectManagement">{{Web deregi | url = https://www.gilb.com/Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (Original page, external archive)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160327214807/http://www.gilb.com/Project-Management| arxivsáne = 2016-jıl 27-mart | baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://concepts.gilb.com/tiki-page.php?pageName=Evolutionary-Project-Management| bet = Evolutionary Project Management (New page)| baspaxana = Gilb| qaralǵan sáne = 2017-jıl 30-aprel }}</ref> hám adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw<ref name="edmonds1974">{{Cite journal|title=A Process for the Development of Software for Nontechnical Users as an Adaptive System}}</ref> 1970-jıllardıń basında payda bolǵan<ref>{{Cite journal|title=Evolutionary development}}</ref>. 1990-jıllar dawamında bir qatar jeńil programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları sın-pikirshiler tárepinen júdá qatań tártipke salınǵan, jobalanǵan hám mikro-basqarılǵan dep sıpatlanǵan sol waqıttaǵı awır usıllarǵa (kóbinese birgelikte sarqırama (waterfall) dep atalatuǵın) reakciya retinde rawajlandı<ref>{{Citation |title=Heavyweight project organizationHEAVYWEIGHT PROJECT ORGANIZATION | sáne =2000 |url=https://doi.org/10.1007/1-4020-0612-8_400 |work=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management |pages=261–262 |editor-last=Swamidass |editor-first=P. M. |access-date=2022-06-22 |place=Boston, MA |publisher=Springer US | til =en |doi=10.1007/1-4020-0612-8_400 |isbn=978-1-4020-0612-8}}</ref>. Bul jeńil usıllardı óz ishine aldı: tez qollanbalardı islep shıǵıw (RAD), 1991-jıldan; birlesken process (UP) hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM), ekewi de 1994-jıldan; Scrum, 1995-jıldan; Crystal Clear hám ekstremal programmalastırıw (XP), ekewi de 1996-jıldan; hám funkciyaǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (FDD), 1997-jıldan. Bulardıń hámmesi Agile Manifesti járiyalanıwınan aldın payda bolǵan bolsa da, házir olar birgelikte Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları dep ataladı. 1991-jıldan baslap, óndiris hám basqarıw oy-pikirlewinde<ref>{{Cite journal|last=Sanchez|first=Luis|date=November 2010|title=A Review of Agile Manufacturing Systems|url=https://www.researchgate.net/publication/261652716|journal=International Journal of Production Research|issue=39(16):3561-3600}}</ref> Lean basqarıwınan kelip shıqqan uqsas ózgerisler júrip atırǵan edi. 2001-jılı on jeti programmalıq támiynat baǵdarlamashısı jeńil islep shıǵıw usılların talqılaw ushın Yuta shtatındaǵı Snouberd kurortında jıynaldı. Olar: Kent Bek (Ekstremal Programmalastırıw), Uord Kanningem (Ekstremal Programmalastırıw), Deyv Tomas (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Djeff Sazerlend (Scrum), Ken Shvaber (Scrum), Djim Xaysmit (Adaptiv Programmalıq Támiynattı Islep shıǵıw), Alister Kokbern (Crystal), Robert K. Martin (SOLID), Mayk Bidl (Scrum), Ari van Bennekum, Martin Fauler (OOAD hám [[UML]]), Djeyms Grenning, Endryu Xant (Pragmatikalıq Programmalastırıw, Ruby), Ron Djeffris (Ekstremal Programmalastırıw), Djon Kern, Brayan Marik (Ruby, Testten ótkiziwge baǵdarlanǵan islep shıǵıw), hám Stiv Mellor (OOA). Bul topar, Agile Alyans, Agile Programmalıq Támiynattı Jaratıw Manifestin járiyaladı. 2005-jılı Kokbern hám Xaysmit basqarǵan topar Agile programmalıq támiynat islep shıǵıw usılları boyınsha programmalıq támiynat jobaların basqarıwǵa jol kórsetiw ushın joba basqarıw principleriniń qosımshasın, Óz-ara Ǵárezlilik Basqarması Deklaraciyasın jazdı<ref>{{Web deregi | url = http://pmdoi.org| bet = Declaration of Interdependence| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180127094805/http://www.pmdoi.org/| arxivsáne = 2018-jıl 27-yanvar | avtor = Anderson| at = David| jıl = 2005| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-oktyabr }}</ref>. 2009-jılı Martin menen islegen topar kásiplik minez-qulıq hám sheberlikke muwapıq Agile [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]ǵa jol kórsetiw ushın programmalıq támiynat islep shıǵıw principleriniń keńeytiliwin, Programmalıq Támiynat Sheberligi Manifestin jazdı. 2011-jılı Agile Alyans dúnya júzindegi Agile ámeliyatshılar jámiyeti tárepinen túsindirme hám tájiriybe kórsetpeleri menen birge Agile ámeliyatlar, terminler hám elementlerdiń jumıs anıqlamalarınıń rawajlanıp baratırǵan [[ashıq kodlı]] jıynaǵı Agile Ámeliyatlar Kórsetpesin (2016-jılı Agile Glossariyi dep qayta atalǵan) dúzdi<ref>{{Cite news|url=https://www.agilealliance.org/how-you-can-help-the-agile-alliance-help-you/|title=How You Can Help Agile Alliance Help You|last=McDonald|first=Kent| sáne =1 November 2016|journal=Agile Alliance Blog}}</ref>. == Qádiriyatlar hám principler == === Qunlılıqlar === Agile manifesti bılay oqıladı: ''Bizler programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń jaqsıraq usılların onı islew hám basqalarǵa onı islewge járdem beriw arqalı ashıp atırmız. Bul jumıs arqalı bizler tómendegilerdi qádirlewge keldik:'' * Processler hám qurallarǵa qaraǵanda '''jeke adamlar hám óz-ara qatnasıqlar''' * Keń kólemli hújjetlerge qaraǵanda '''jumıs isleytuǵın baǵdarlama''' * Shártnama dodalasıwǵa qaraǵanda '''tutınıwshılar menen birge islesiw''' * Jobanı qatań túrde orınlawǵa qaraǵanda '''ózgerislerge juwap beriw''' ''Yaǵnıy, oń táreptegi elementlerdiń qádiri bar bolsa da, bizler shep táreptegi elementlerdi kóbirek qádirleymiz.'' Skott Ambler bılay túsindirdi:<ref name="abmmw"> {{Web deregi | url = http://www.ambysoft.com/essays/agileManifesto.html| bet = Examining the Agile Manifesto| baspaxana = Ambysoft Inc.| qaralǵan sáne = 2011-jıl 6-aprel }}</ref> * Qurallar hám processler áhmiyetli, biraq kompetentli adamlardıń birge tásirli islesiwi kóbirek áhmiyetli. * Jaqsı hújjetler programmalıq támiynattıń qalay qurılǵanın hám onı qalay paydalanıwdı túsiniwge járdem beriwde paydalı, biraq rawajlandırıwdıń tiykarǵı maqseti hújjetlerdi emes, al programmalıq támiynattı jaratıw. * Shártnama áhmiyetli, biraq ol tutınıwshılar menen tıǵız islesip, olardıń ne kerek ekenin biliwdiń ornın basa almaydı. * Proekttiń jobası áhmiyetli, biraq ol texnologiya yaki ortalıqtaǵı ózgerislerge, steykxolderlerdiń basımlıqlarına hám adamlardıń mashqala hám onıń sheshimin túsiniwine beyimlesiw ushın júdá qatań bolmawı kerek. Agile Alyansı atınan manifestti tanıstırıp, Djim Xaysmit bılay dedi, «Agile háreketi metodologiyaǵa qarsı emes, ámelde bizlerdiń kópshiligimiz metodologiya sózine isenimdi qaytarıwdı qáleymiz. Bizler teńsalmaqlıqtı qaytarıwdı qáleymiz. Bizler modellestiriwdi qabıl etemiz, biraq qanday da bir diagrammanı shań basqan korporativ repozitoriyge qoyıw ushın emes. Bizler hújjetlestiriwdi qabıl etemiz, biraq hesh qashan saqlanbaytuǵın hám siyrek qollanılatuǵın júzlegen betlik tomlardı emes. Bizler jobalaymız, biraq turbulentli ortalıqta jobalawdıń sheklerin tán alamız. XP yaki SCRUM yamasa basqa qanday da bir Agile Metodologiyalarınıń jaqlawshıların 'xakerler' dep ataytuǵınlar hám metodologiyalar hám xaker termininiń dáslepki anıqlaması haqqında xabarsız.» - Djim Xaysmit, Tariyx: Agile Manifesti. === Principler === Qádiriyatlar tómendegi principlerge tiykarlanǵan:<ref name="ManifestoPrinciples"> {{Web deregi | url = http://www.agilemanifesto.org/principles.html| bet = Principles behind the Agile Manifesto| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100614043008/http://www.agilemanifesto.org/principles.html| arxivsáne = 2010-jıl 14-iyun | avtor = Kent Beck| avtorsilteme = Kent Beck| jıl = 2001| baspaxana = Agile Alliance| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> # Paydalı programmalıq támiynattı erte hám úziliksiz jetkiziw arqalı tutınıwshınıń qanaatlanıwın támiyinlew. # Islep shıǵıwdıń kesh basqıshlarında bolsa da, ózgeretuǵın talaplardı maqul kóriw. # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı jiyi jetkiziw (aylar emes, hápteler dawamında). # Biznes adamları hám baǵdarlamashılar arasında tıǵız, kúndelikli birge islesiw. # Proektler ilhamlanǵan jeke adamlar átirapında qurıladı, olarǵa iseniw kerek. # Júzbe-júz sóylesiw kommunikaciyanıń eń jaqsı forması (bir jerde bolıw). # Jumıs isleytuǵın programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. # Turaqlı tezlikti saqlay alatuǵın turaqlı rawajlanıw. # Texnikalıq sheberlikke hám jaqsı dizaynǵa turaqlı itibar. # Ápiwayılıq – islenbegen jumıs muǵdarın maksimumǵa jetkeriw óneri – áhmiyetli. # Eń jaqsı arxitekturalar, talaplar hám dizaynlar ózin-ózi shólkemlestiriwshi komandalardan kelip shıǵadı. # Komanda turaqlı túrde qalay nátiyjelirek bolıw haqqında oylanadı hám muwapıqlastıradı.. == Sholıw == === Iteraciyalıq, inkrementallıq hám evolyuciyalıq === Kópshilik Agile islep shıǵıw usılları ónim islep shıǵıw jumısın aldın-ala jobalaw hám dizayn muǵdarın minimumǵa keltiretuǵın kishi inkrementlerge bóledi. Iteraciyalar, yamasa sprintler - bul ádette bir hápteden tórt háptege shekem dawam etetuǵın qısqa waqıt aralıqları (waqıt qutıları).: 20 Hárbir iteraciya funkcional-aralıq komandanıń barlıq funkciyalarda islewin óz ishine aladı: jobalaw, analiz, dizayn, [[Programmalastırıw|kod jazıw]], blok testlew hám qabıllaw testlewi. Iteraciya aqırında steykxolderlerge jumıs islep turǵan ónim kórsetiledi. Bul ulıwma qáwipti minimumǵa keltiredi hám ónimniń ózgerislerge tez beyimlesiwine múmkinshilik beredi. Iteraciya bazar shıǵarılıwın tastıyıqlaw ushın jetkilikli funkcionallıqtı qospawı múmkin, biraq maqset hárbir iteraciya aqırında jetkilikli shıǵarılıwdı (minimal qáteler menen) alıw bolıp tabıladı. Inkrementallıq rawajlanıw arqalı ónimler aqırǵı shıǵarılıw kúninde jedel túrde qulaw ornına hárbir iteraciyalıq faza dawamında «jiyi hám erte qulaw» ushın orınǵa iye. Ónimdi yamasa jańa funkciyaladı shıǵarıw ushın bir neshe iteraciyalar talap etiliwi múmkin. Jumıs islep turǵan programmalıq támiynat progresstiń tiykarǵı ólshemi bolıp tabıladı. Agile usıllarınıń tiykarǵı artıqmashılıǵı bazarǵa tez shıǵıw hám qáwiplerdi azaytıw bolıp tabıladı. Ádette bazarǵa kishirek inkrementler shıǵarıladı, bul paydalanıwshı talaplarına juwap bermeytuǵın ónimdi islep shıǵıwdıń waqıt hám qarjılıq qáwip-qáterlerin azaytadı. === Nátiyjeli hám júzbe-júz kommunikaciya === Programmalıq támiynattı islep shıǵıw boyınsha Agile manifestiniń 6-shı principi bılay deydi: «Islep shıǵıw komandasına hám komanda ishinde informaciya jetkiziwdiń eń ónimli hám nátiyjeli usılı - júzbe-júz sóylesiw». 2001-jılı jazılǵan manifest, video konferenciya keń qollanılmaǵan waqıtta, bunı informaciya uzatıwǵa baylanıslı aytadı, komandalar birge jaylasıwı kerek degendi ańlatpaydı. Birge jaylasıw principi boyınsha bir komandadaǵı birge isleytuǵın adamlar komanda sıpatında identifikaciyanı jaqsıraq ornatıw hám kommunikaciyanı jaqsılaw ushın birge otırıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.infoq.com/news/collaborative-team-space-study| bet = Study: Co-Located Teams vs. the Cubicle Farm| avtor = Preuss| at = Deborah Hartmann| sáne = 2006-jıl 13-oktyabr | jumıs = InfoQ| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. Bul júzbe-júz óz-ara qatnasıqtı, ideal jaǵdayda taxta aldında, támiyinleydi, bul ádette telefon, turaqlı chat, wiki yamasa elektron pochta arqalı sorawlar hám juwaplar berilgende alınatuǵın cikl waqıtın qısqartadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Cockburn-Agile-Software-Development-The-Cooperative-Game-2nd-Edition/PGM38838.html| bet = Agile Software Development: The Cooperative Game| avtor = Cockburn| at = Alistair| sáne = 2007 | til = en| jumıs = www.pearson.com| baspaxana = Addison-Wesley Professional| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-oktyabr }}</ref>. [[COVID-19 pandemiyası]] waqtında aralıqtan jumıs islewdiń keń qabıl etiliwi hám qurallardıń ózgeriwi menen, birge jaylasıw hám tarqatılǵan jumıs átirapında kóbirek izertlewler ótkerilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.managers.org.uk/knowledge-and-insights/research-thought-leadership/management-transformed/| bet = Management Transformed &#124; Research}}</ref>, olar bir jerde jaylasıwdıń barǵan sayın az áhmiyetli bolıp baratırǵanın kórsetedi. Qaysı islep shıǵıw usılı qollanılıwına qaramastan, hárbir komanda tutınıwshı wákilin qamtıwı kerek (Scrum-da ónim iyesi dep ataladı). Bul wákil steykxolderler tárepinen olardıń atınan háreket etiw ushın kelisiledi hám iteraciya dawamında baǵdarlamashılardıń sorawlarına juwap beriw ushın jetkilikli bolıwǵa jeke minnetleme aladı. Hárbir iteraciya aqırında, joba steykxolderleri tutınıwshı wákili menen birge investiciya qaytımın (ROI) optimallastırıw hám tutınıwshı mútájlikleri hám kompaniya maqsetleri menen sáykeslikti támiyinlew maqsetinde progressti kórip shıǵadı hám basımlıqlardı qayta bahalaydı. Hárbir faza aqırında jiyi óz-ara tásir hám kórip shıǵıw arqalı detallı bayan etilgen steykxolderler qanaatlanıwınıń áhmiyetligi, bul usıldıń kóbinese tutınıwshıǵa baǵdarlanǵan metodologiya dep belgileniwiniń sebebi bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Jain|first=Parita|title=2018 7th International Conference on Reliability, Infocom Technologies and Optimization (Trends and Future Directions) (ICRITO)| sáne =August 2018}}</ref>. ==== Informaciya radiatorı ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, informaciya radiatorı - bul (ádette úlken) fizikalıq displey, jabısqaq qaǵazlar menen taxta yamasa usıǵan uqsas, islep shıǵıw komandasınıń qasında kórinetuǵın jerde jaylasqan, ótip ketiwshiler kóre alatuǵın jerde. Ol ónimdi islep shıǵıw statusınıń jańalanǵan qısqasha mazmunın kórsetedi. Qurılıs jaqtısı indikatorı da komandanı olardıń ónimdi islep shıǵıwınıń házirgi statusı haqqında xabardar etiw ushın paydalanılıwı múmkin. === Júdá qısqa keri baylanıs hám beyimlesiw cikli === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı ulıwmalıq ózgeshelik - bul kúndelikli stend-ap (Scrum strukturasında kúndelikli scrum dep ataladı). Qısqa sessiyada (mısalı, 15 minut), komanda aǵzaları óz maqsetlerine qaray qalay ilgerilep atırǵanın kollektiv bolıp kórip shıǵadı hám olar óz kózqarasların beyimlewi kerek pe, sonı kelisip aladı. Kelisilgen waqıt sheklewinde qalıw ushın, komandalar kóbinese ápiwayı kodlanǵan sorawlardı qollanadı (mısalı, olar aldıńǵı kúni neni tamamlaǵanı, sol kúni neni tamamlawdı maqset etkeni hám ilgerilewge qanday da bir tosqınlıqlar yamasa qáwipler bar ma), hám tolıǵı menen talqılawlardı hám máseleni sheshiwdi stend-aptan keyinge qaldıradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| bet = Developing agile project task and team management practices| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140915141234/http://www.eylean.com/Publications/DownloadPublication/3443705e-1697-4557-8327-ff8644fab40b?name=Whitepaper---Developing-agile-project-task-and-team-management-practices| arxivsáne = 2014-jıl 15-sentyabr | avtor = Vasiliauskas| at = Vidas| sáne = 2014 | baspaxana = Eylean| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Sapaǵa itibar === [[Fayl:Pair_programming_1.jpg|oñğa|nobaý|XP-de qollanılatuǵın agile islep shıǵıw texnikası, juplıq programmalastırıw]] Úziliksiz integraciya, avtomatlastırılǵan blok testlew, juplıq programmalastırıw, test arqalı islep shıǵıw, dizayn úlgileri, minez-qulıq arqalı islep shıǵıw, [[Domenge baǵdarlanǵan dizayn|domen arqalı]] islep shıǵıw, kodtı qayta islew hám basqa texnikalar kóbinese sapanı jaqsılaw hám ónimdi rawajlandırıw jetikligin arttırıw ushın qollanıladı. Bul dáslepki baslamadan sapanı jobalaw hám qurıwǵa hám hár qanday waqıtta, yamasa hesh bolmaǵanda hárbir iteraciyanıń aqırında tutınıwshılarǵa programmalıq támiynattı kórsete alıwǵa tiykarlanǵan. == Filosofiya == Dástúrli programmalıq támiynat injeneriyası menen salıstırǵanda, agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tiykarınan dinamikalıq, deterministik emes hám sızıqlı emes qásiyetlerge iye quramalı sistemalarǵa hám ónim rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan. Dáslepki basqıshlarda anıq bahalawlar, turaqlı jobalar hám boljawlardı alıw kóbinese qıyın, hám olarǵa isenim dárejesi tómen bolıwı múmkin. Agile ámeliyatshıları qádirli nárseniń dálili alınıwı múmkin bolǵanǵa deyin kerek bolǵan «isenim sekiriwin» azaytıw ushın óz erkinen paydalanadı<ref name="Mitchell2016">{{Cite book|last=Mitchell|first=Ian|year=2016|title=Agile Development in Practice|publisher=Tamare House|isbn=978-1-908552-49-5|page=11}}</ref>. Talaplar hám dizayn payda bolıwshı dep esaplanadı. Úlken aldın-ala specifikaciyalar bunday jaǵdaylarda kóp ısıraptı keltirip shıǵarıwı múmkin, yaǵnıy ekonomikalıq jaqtan durıs emes. Bul tiykarǵı dáliller hám aldıńǵı sanaat tájiriybesi, tabıslardı hám sátsizliklerdi jıllar dawamında úyrenip, agile islep shıǵıwınıń beyimlesiwshi, iterativli hám evolyuciyalıq islep shıǵıwǵa táreptarlıǵınıń payda bolıwına járdem berdi<ref name="LarmanGuide"/>. === Beyimlesiwshi hám boljawshı === Islep shıǵıw usılları beyimlesiwshiden boljawshıǵa deyin dawam etetuǵın kontinuumda jaylasqan<ref name="boehm2004App">{{Cite book|last=Boehm|first=B.|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6}} Appendix A, pages&nbsp;165–194</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları bul kontinuumnıń beyimlesiwshi tárepinde jaylasqan. Beyimlesiwshi islep shıǵıw usıllarınıń bir tiykarǵı ózgesheligi - bul keste jobalawǵa tolqınlı kózqaras, ol belgilerdi anıqlaydı, biraq olarǵa jetiw jolında iykemlilik qaldıradı, sonday-aq belgilerdiń ózleriniń ózgeriwine imkaniyat beredi<ref>{{Cite book|title=Agile and Iterative Development: A Manager's Guide|last=Larman|first=Craig|year=2004|page=253|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=9780131111554}}</ref>. Beyimlesiwshi usıllar tez ózgeriwshi reallıqqa tez beyimleniwge itibar beredi. Joba talapları ózgergende, beyimlesiwshi komanda da ózgeredi. Beyimlesiwshi komanda keleshekte ne bolatuǵının anıq súwretlewde qıyınshılıq kóredi. Sáne qanshelli alıs bolsa, beyimlesiwshi usıl sol sánede ne bolatuǵını haqqında sonshelli gúńgirt boladı. Beyimlesiwshi komanda kelesi háptede qanday tapsırmalardı orınlaytuǵının anıq bayanlay almaydı, tek kelesi ay ushın jobalastırılǵan ózgesheliklerdi ayta aladı. Altı aydan keyin bolatuǵın reliz haqqında soraǵanda, beyimlesiwshi komanda tek relizdiń missiya málimlemesin yamasa kútilgen qun hám qárejet haqqında málimlemeni xabarlay alıwı múmkin. Boljawshı usıllar, kerisinshe, keleshekti tolıǵı menen talqılaw hám jobalawǵa hám belgili qáwiplerge qarap baǵdarlanǵan. Eń shegaradan tıs, boljawshı komanda islep shıǵıw processiniń pútkil dawamında jobalanǵan ózgeshelikler hám tapsırmalardı anıq xabarlay aladı. Boljawshı usıllar dáslepki fazanı nátiyjeli talqılawǵa tiykarlanadı, hám eger bul qattı qáte ketse, joba baǵdarın ózgertiwde qıyınshılıq kóriwi múmkin. Boljawshı komandalar kóbinese tek eń qunlı ózgerislerdi qarastırıwın támiyinlew ushın ózgerislerdi baqlaw keńesin dúzedi. Beyimlesiwshi (agile yamasa qunǵa baǵdarlanǵan) hám boljawshı (jobaǵa baǵdarlanǵan) usıllar arasında tańlaw ushın qáwip analizi qollanılıwı múmkin. Barry Boehm hám Richard Turner kontinuumnıń hárbir tárepiniń óz tiykarı bar dep usınıs etedi, tómendegishe: {| class="wikitable" |+Hár túrli islep shıǵıw usıllarınıń tiykarları ! style="width: 33%" |Qunǵa baǵdarlanǵan usıllar (agile) ! style="width: 33%" |Jobaǵa baǵdarlanǵan usıllar (waterfall) !Formal usıllar |- |Tómen áhmiyetlik |Joqarı áhmiyetlik |Ekstremal áhmiyetlik |- |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |Kishi dárejeli baǵdarlamashılar(?) |Joqarı dárejeli baǵdarlamashılar |- |Talaplar jiyi ózgeredi |Talaplar jiyi ózgermeydi |Sheklengen talaplar, sheklengen ózgeshelikler, Virt nızamın qarań |- |Baǵdarlamashılardıń az sanı |Baǵdarlamashılardıń kóp sanı |Modellestiriwge bolatuǵın talaplar |- |Ózgeriske juwap beretuǵın mádeniyat |Tártipti talap etetuǵın mádeniyat |Ekstremal sapa |} === Agile hám (sarqırama) waterfall salıstırması === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları menen waterfall arasındaǵı ayırmashılıqlardıń biri - bul sapa hám testlewge bolǵan usıl. Waterfall modelinde, jumıs programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik cikli (SDLC) fazaları arqalı júredi - bir faza basqası baslanıwdan aldın tamamlanıwı kerek - sonlıqtan testlew fazası bólek hám qurıw fazasınan keyin keledi. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwında, degen menen, testlew programmalastırıw menen birdey iteraciyada tamamlanadı. Testlew hár iteraciyada orınlanatuǵını sebepli - ol programmalıq támiynattıń kishi bólegin rawajlandıradı - paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń sol jańa bóleklerin jiyi qollana aladı hám qunın tastıyıqlay aladı. Paydalanıwshılar programmalıq támiynattıń jańalanǵan bóleginiń haqıyqıy qunın bilgennen keyin, olar programmalıq támiynattıń keleshegi haqqında jaqsıraq sheshimler qabıl ete aladı. Hár iteraciyada qun retrospektivası hám programmalıq támiynattı qayta jobalaw sessiyasın ótkeriw - Scrum ádette tek eki háptelik iteraciyalarǵa iye - komandaǵa jetkerip atırǵan qunın maksimumǵa jetkeriw ushın óz jobaların úziliksiz beyimlewge járdem beredi. Bul jobalaw-orınlaw-tekseriw-háreket (PDCA) cikline uqsas úlgige ámel etedi, sebebi jumıs jobalanadı, orınlanadı, tekseriledi (sholıw hám retrospektivada) hám kelisilgen hár qanday ózgerisler ámelge asırıladı. Bul iterativ usıl proekt pikirlewine qaraǵanda ónimdi qollap-quwatlaydı. Bul islep shıǵıw processi dawamında úlken iykemlilik beredi; proektlerde talaplar basınan anıqlanadı hám belgilenedi, bul olardı keyin ózgertiwdi qıyınlastıradı. Iterativ ónimdi islep shıǵıw programmalıq támiynatqa biznes ortalıq yamasa bazar talaplarındaǵı ózgerislerge juwap beriw ushın rawajlanıwǵa múmkinshilik beredi. === Kod hám hújjetlestiriw === IEEE Computer jurnalına jazǵan xatında Stiven Rakitin Agile programmalıq támiynateı islep shıǵıw haqqında gúmanlanıw bildirip, onı «programmalıq injeneriya tártibin buzıwǵa jáne bir háreket» dep atadı hám «tolıq hújjetlestiriwge qaraǵanda isleytuǵın programmalıq támiynat áhmiyetlirek» degen principti «bizler barlıq waqtımızdı kod jazıwǵa jumsaǵımız keledi. Esińizde bolsın, haqıyqıy baǵdarlamashılar hújjetlestiriw jazbaydı» dep awdardı<ref name="rakitin2001">{{Cite journal| last=Rakitin| first=Steven R.| title= Manifesto Elicits Cynicism: Reader's letter to the editor by Steven R. Rakitin|journal=IEEE Computer| volume=34| number=12 | doi = 10.1109/MC.2001.10095 | year=2001| page=4| s2cid=221106984|quote=The article titled 'Agile Software Development: The Business of Innovation' ... is yet another attempt to undermine the discipline of software engineering ... We want to spend all our time coding. Remember, real programmers don't write documentation.}}</ref>. Bul pikir Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı qollap-quwatlawshılar tárepinen dawǵa aylandı. Olar baǵdarlamashılar, eger bul tiyisli maqsetlerge erisiwdiń eń jaqsı usılı bolsa, hújjetlestiriw jazıwı kerek, biraq kóbinese bul maqsetlerge erisiwdiń statikalıq hújjetlestiriw jazıwdan góre jaqsıraq usılları bar ekenin aytadı<ref name="agiledoc">{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/agileDocumentation.htm| avtor = Scott Ambler| bet = Agile/Lean Documentation: Strategies for Agile Software Development| sáne = 2023-jıl 16-aprel }}</ref>. Skot Ambler hújjetlestiriw «tek jetkilikli dárejede jaqsı» (TJDJ) bolıwı kerek dep aytadı, óytkeni júdá kóp yamasa tolıq hújjetlestiriw ádette ısırapgershilikke alıp keledi, al baǵdarlamashılar siyrek jaǵdaylarda tolıq hújjetlestiriwge isenedi, óytkeni ol ádette kod penen úylespeydi<ref>{{Web deregi | avtor = Scott Ambler| url = http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| bet = Just Barely Good Enough Models and Documents: An Agile Best Practice| qaralǵan sáne = 2014-jıl 24-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 8-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141008163437/http://www.agilemodeling.com/essays/barelyGoodEnough.html| url-status = dead}}</ref>.<ref name="agiledoc"/> Sonıń menen birge, júdá az hújjetlestiriw de texnikalıq xızmet kórsetiw, baylanıs, úyreniw hám bilimlerdi bólisiw ushın mashqalalar keltirip shıǵarıwı múmkin. Alister Kokbern Crystal Clear usılı haqqında bılay jazdı: {{Blockquote|text=Crystal rawajlanıwdı birge islesiw oyınlarınıń qatarı dep esaplaydı hám hújjetlestiriwdiń keyingi oyında jeńiske erisiwge járdem beriwi ushın jetkilikli bolıwına itibar beredi. Crystal ushın jumıs ónimlerine qollanıw jaǵdayları, qáwip dizimi, iteraciya jobası, tiykarǵı domen modelleri hám tańlawlar haqqında maǵlıwmat beriw ushın dizayn jazbaları kiredi... Degen menen, bul hújjetler ushın úlgiler joq hám táriyipler anıq emes, biraq maqset anıq - keyingi oyın ushın jetkilikli hújjetlestiriw. Men bunı óz komandama bárhama bılay túsindiremen: eger siz erteń komandaǵa qosılsańız, neni bilgińiz keler edi.|sign=Alister Kokbern<ref>{{Web deregi | avtor = Geoffrey Wiseman| sáne = 2007-jıl 18-iyul | bet = Do Agile Methods Require Documentation?| url = http://www.infoq.com/news/2007/07/agile-methods-documentation| baspaxana = InfoQ}} quoting {{Web deregi | familiya = Cooper| at = Ian| sáne = 2007-jıl 6-iyul | url = https://ianhammondcooper.wordpress.com/2007/07/06/agile-and-documentation/| bet = Staccato Signals:Agile and Documentation| jumıs = WordPress.com}}</ref>}} == Metodlar == [[Fayl:SoftwareDevelopmentLifeCycle.jpg|thumb|right|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklin qollaw<ref name="Abrahamsson2002">{{cite tech report|first=Pekka|last=Abrahamson|first2=Outi|last2=Salo|first3=Jussi|last3=Ronkainen|first4=Juhani|last4=Warsta|name-list-style=vanc|title=Agile software development methods: Review and analysis|number=478|institution=[[VTT]]|year=2002|url=http://www.vtt.fi/inf/pdf/publications/2002/P478.pdf}}</ref>]] [[Fayl:Unified_Process_Model_for_Iterative_Development.svg|thumb|right|Agile birlesken process (AUP) birlesken processke tiykarlanǵan (iteraciyalıq hám inkremental programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi sheńberi).]] Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklınıń keń spektrin qollaydı.<ref name="Abrahamsson2002" /> Ayırım usıllar ámeliyatlarǵa itibar beredi (mısalı, XP, pragmatikalıq programmalastırıw, Agile modellestiriw), al ayırımları jumıs aǵımın basqarıwǵa itibar beredi (mısalı, Scrum, Kanban). Ayırımları talaplardı anıqlaw hám rawajlandırıw iskerliklerin qollaydı (mısalı, FDD), al ayırımları rawajlanıwdıń tolıq ómirlik ciklın qamtıwǵa umtıladı (mısalı, DSDM, RUP). Belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberlerine tómendegiler kiredi: {| class="wikitable" ! Sheńber ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- | Adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw (ASD) || Djim Xaysmit, Sem Bayer |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler, Robert Sesil Martin |- | Agile birlesken process (AUP) || Skott Ambler |- | Tártipli Agile jetkerip beriw || Skott Ambler |- | Dinamikalıq sistemalardı rawajlandırıw usılı (DSDM) ||Djennifer Steplton |- | Ekstremal programmalastırıw (XP) || Kent Bek, Robert Sesil Martin |- | Ózgeshelikke baǵdarlanǵan rawajlandırıw (FDD) || Djeff De Luka |- | Juqa programmalıq támiynattı islep shıǵıw || Meri Poppendik, Tom Poppendik |- | Juqa startap || Erik Ris |- | Kanban || Taichi Ono |- | Tez qollanba rawajlandırıw (RAD) || Djeyms Martin |- | Scrum || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Scrumban || |} === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw bir qatar anıq ámeliyatlar menen qollanıladı, olar talaplar, dizayn, modellestiriw, kodlaw, testlew, jobalaw, qáwiplerdi basqarıw, process, sapa hám taǵı basqa tarawlardı qamtıydı. Geypara belgili Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatlarına tómendegiler kiredi<ref name="Agile Practices Guide">{{Web deregi | url = http://guide.agilealliance.org/| bet = Guide to Agile Practices| baspaxana = the Agile Alliance| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140209152034/http://guide.agilealliance.org/| arxivsáne = 2014-jıl 9-fevral }}</ref>: {| class="wikitable" ! Ámeliyat ! Tiykarǵı úles qosıwshı(lar) |- |Qabıllaw testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) || Ken Pyu |- | Agile modellestiriw || Skott Ambler |- | Agile testlew || Liza Krispin, Djanet Gregori |- |Bekloglar (Ónim hám Sprint) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- |Minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD) || Den Nort, Liz Keog |- |Úziliksiz integraciya (CI) || Greydi Buch |- |Kóp funkciyalı komanda || |- |Kúndelikli turıw / Kúndelikli Scrum |Djeyms O Koplin |- |Domenge baǵdarlanǵan dizayn (DDD) || Erik Evans |- | Iteraciyalı hám inkremental islep shıǵıw (IID) || |- |Jup programmalastırıw || Kent Bek |- |Jobalaw pokeri || Djeyms Grenning, Mayk Kon |- |Refaktoring || Martin Fauler |- |Retrospektiva || Ester Derbi, Diana Larsen, Ben Linders, Luis Gonsalves |- |Scrum waqıyaları (sprint jobalaw, sprint kórip shıǵıw hám retrospektiva) || Ken Shvaber, Djeff Sazerlend |- | Mısal arqalı specifikaciya || |- |Waqıyaǵa baǵdarlanǵan modellestiriw || Albert Cyundorf |- | Testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (TDD) || Kent Bek |- |Waqıt sheklew || |- | Paydalanıwshı waqıyası || Alister Kokbern |- | Tezlikti baqlaw || |} ==== Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Qabıllaw testke baǵdarlanǵan islep shıǵıw (ATDD) biznes klientleri, baǵdarlamashılar hám testlewshiler arasındaǵı baylanısqa tiykarlanǵan islep shıǵıw metodologiyası bolıp tabıladı. ATDD mısal arqalı specifikaciya (SBE), minez-qulıqqa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (BDD), mısalǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw (EDD), hám qollawǵa baǵdarlanǵan islep shıǵıw, sonday-aq waqıya testine baǵdarlanǵan islep shıǵıw (SDD) dep atalatuǵın kóp usıllardıń ózine kirgizedi. Bul processlerdiń barlıǵı baǵdarlamashılar menen testlewshilerge ámelge asırıwdan aldın klienttiń talapların túsiniwge járdem beredi hám klientlerge óz taraw tilinde sóylesiw imkaniyatın beredi. ==== Agile modellestiriw ==== Bul paragraf Agile modellestiriwden alınǵan úzindi. Agile modellestiriw (AM) eń jaqsı ámeliyatlarǵa tiykarlanǵan programmalıq támiynat sistemaların modellestiriw hám hújjetlestiriw metodologiyası bolıp tabıladı. Bul (agile) programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektinde qollanılıwı múmkin bolǵan qunlılıqlar hám principler toplamı. Bul metodologiya dástúrli modellestiriw usıllarına qaraǵanda kóbirek iykemli, sonlıqtan tez ózgeretuǵın ortalıqqa jaqsıraq sáykes keledi. Ol agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw qurallarınıń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Agile testlew ==== Bul paragraf Agile testlewden alınǵan úzindi. Agile testlew - bul agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw principlerine ámel etetuǵın programmalıq támiynat testlew ámeliyatı. Agile testlew funkcionallıq-aralıq agile komandasınıń barlıq aǵzaların qamtıydı, testlewshiler tárepinen ayrıqsha tájiriybe qosıladı, klient qálegen biznes qunlılıqtı jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew ushın turaqlı pátte isleydi. Mısal arqalı specifikaciya qálegen hám qálenbegen minez-qulıq mısalların qamtıw hám kodlawǵa baǵdar beriw ushın qollanıladı. ==== Bekloglar ==== Bul paragraf Ónim beklogınan alınǵan úzindi. Agile proektti basqarıw sheńberinde, ónim beklogi ónim qamtıwı kerek bolǵan funkcionallıqtıń ústemlik berilgen dizimin ańlatadı. Ol geyde islenetuǵın isler dizimi dep te ataladı, hám scrum programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberinde 'artefakt' (hújjetlestiriw forması) dep esaplanadı. Ónim beklogi hár túrli proekt basqarıw sheńberlerinde hár túrli atamalar menen ataladı, mısalı, scrum-da ónim beklogi, tártipli agile-de jumıs elementi dizimi, hám lean-de opciya basseyni. Scrum sheńberinde, ónim beklogin jaratıw hám úziliksiz saqlap turıw ónim iyesiniń juwapkershiliginiń bir bólegi bolıp tabıladı. ==== Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==== Bul paragraf Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıwdan alınǵan úzindi. Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) kodtıń minez-qulqın súwretlew ushın domen tilin qollanıp programmalıq támiynat testlerin atawdı óz ishine aladı. ==== Úziliksiz integraciya ==== Bul paragraf úziliksiz integraciyadan alınǵan úzindi. Úziliksiz integraciya (CI) derek kodı ózgerislerin jiyi birіktiriw hám birіktirilgen kod bazasınıń islew halatında ekenligin támiyinlew ámeliyatı bolıp tabıladı. ==== Kóp funkciyalı komanda ==== Bul paragraf Kóp funkciyalı komandadan alınǵan úzindi. Kóp funkciyalı komanda (XFN), sonday-aq kóp tarawlı komanda yamasa pánaralıq komanda dep te ataladı, bul ulıwma maqsetke qarap jumıs isleytuǵın hár túrli funkcionallıq tájiriybege iye adamlar toparı. Oǵan finans, marketing, operaciyalar hám adam resursları bólimlerinen adamlar kiriwi múmkin. Ádette, ol shólkemniń barlıq dárejelerindegi xızmetkerlerdi óz ishine aladı. Aǵzalar sonday-aq shólkemnen tısqarı (atap aytqanda, jetkerip beriwshiler, tiykarǵı klientler yamasa másláhátshilerden) keliwi múmkin. ==== Kúndelikli turıp jıynalısıw ==== Bul paragraf Turıp jıynalısıwdan alınǵan úzindi. Turıp jıynalısıw (stum) - bul qatnasıwshılar ádette turıp qatnasatuǵın jıynalıs. Uzaq waqıt turıwdıń qolaysızlıǵı jıynalıslardı qısqa qılıwǵa baǵdarlanǵan. === Metodtı beyimlestiriw === Ádebiyatta usıldı beyimlestiriw túsinigine hár túrli atamalar qollanıladı, sonıń ishinde 'usıldı beyimlestiriw', 'usıl bólegin beyimlestiriw' hám 'jaǵdaylıq usıl injenerligi'. Usıldı beyimlestiriw bılay anıqlanadı: {{Blockquote |text=Adam agentleri kontekstler, niyetler hám usıl bólekleri arasındaǵı juwap beriwshi ózgerisler hám dinamikalıq óz-ara tásirler arqalı belgili bir proekt jaǵdayı ushın sistema rawajlandırıw kózqarasın anıqlaytuǵın process yamasa qábilet. |author=Mehmet Nafiz Aydin hám basqalar, |source=Qollanıwdaǵı Agile informaciyalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı<ref name="Aydin2004">{{cite journal | last1 = Aydin | first1 = M.N. | last2 = Harmsen | first2 = F. | last3 = Slooten | last4 = Stagwee | first4 = R. A. | year = 2004 | title = An Agile Information Systems Development Method in use | journal = Turk J Elec Engin | volume = 12 | issue = 2| pages = 127–138 }}</ref>}} Jaǵdayǵa sáykeslik Agile metodları menen kóbirek proektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları arasındaǵı ayırmashılıq retinde qaralıwı kerek, bunda Agile usılları ónimdi islep shıǵıw toparlarına jeke ónimlerdiń talaplarına sáykes jumıs tájiriybelerin adaptaciyalawǵa múmkinshilik beredi<ref name="Aydin2004" /><ref>{{Cite book|title=The Paradox of Agile Transformation: Why trying too hard to be Agile stops organisations from becoming truly agile|last=Morris|first=David|publisher=University of Auckland|year=2015|location=NZ|doi=10.13140/RG.2.2.32698.08640}}</ref> Potencial túrde, kópshilik Agile metodları usıldı beyimlestiriw ushın qolaylı bolıwı múmkin,<ref name="Abrahamsson2002" /> mısalı, CMM kontekstinde beyimlestirilgen DSDM<ref name="Abrahamsson2003">Abrahamsson, P., Warsta, J., Siponen, M.T., & Ronkainen, J. (2003). New Directions on Agile Methods: A Comparative Analysis. ''Proceedings of ICSE'03'', 244-254</ref>. hám Qaǵıyda Sıpatlaw Tájiriybeleri (RDP) texnikası menen beyimlesken XP<ref>{{cite book|title=Proceedings of the 2008 international workshop on Scrutinizing agile practices or shoot-out at the agile corral (APOS '08)|last1=Mirakhorli|first1=M.|last2=Rad|first2=A.K.|last3=Shams|first3=F.|last4=Pazoki|first4=M.|last5=Mirakhorli|first5=A.|s2cid=9528636|publisher=ACM|year=2008|isbn=978-1-60558-021-0|pages=23–32|chapter=RDP technique: a practice to customize xp|doi=10.1145/1370143.1370149}}</ref>. Biraq, barlıq Agile tárepdarları oǵan kelispeydi, Shvaber bılay dep atap ótedi: «bul biziń dáslepki mashqalamızǵa qalay ushıraǵanımız, másele qıyın metodologiyanıń joqlıǵında dep oylaw edi. Kúsh-ǵayratlar kárxanadaǵı ózgerislerge baǵdarlanıwı»<ref>Schwaber, K (2006) Scrum is hard and disruptive.</ref>. Bas Vodde bul kóz-qarastı bekkemledi, dástúrli, úlken metodologiyalardan ayırmashılıǵı, sizden elementlerdi tańlap alıwdı talap etetuǵın Scrum qollanıwdı jergiliklestiriw hám kontekstlestiriw ushın qosımsha elementler qosatuǵın tiykarlardı beriwin usındı<ref>Vodde, B (2016) The Story of LeSS. Closing Keynote. Scrum Australia, Melbourne. April, 2016.</ref>. Ámeliyatshılar sistema rawajlandırıw usılların yamasa Agile usılların atap aytqanda, kitap boyınsha siyrek qollanadı, kóbinese ishki usıl jaratıw ushın usıldıń ayırım tájiriybelerin alıp taslawdı yamasa sáykeslestiriwdi tańlaydı<ref>Lagstedt, A., and Dahlberg, T. (2018). Understanding the Rarity of ISD Method Selection – Bounded Rationality and Functional Stupidity. PACIS 2018 Proceedings. 154. https://aisel.aisnet.org/pacis2018/154.</ref>. Ámeliyatta, usıllar hár túrli qurallar járdeminde beyimleniwi múmkin. Unified Modeling Language sıyaqlı ulıwma process modellestiriw tilleri programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların beyimlestiriw ushın qollanılıwı múmkin. Biraq, SEMAT tıń Programmalıq támiynat injeneriyasınıń Mánis teoriyası sıyaqlı usıl injeneriyası ushın arnawlı qurallar da bar<ref>Park, J. S., McMahon, P. E., and Myburgh, B. (2016). Scrum Powered by Essence. ACM SIGSOFT Software Engineering Notes, 41(1), pp. 1–8.</ref>. === Úlken kólemli, ofshor hám tarqatılǵan === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw belgili bir ortalıqlarǵa, sonıń ishinde jańa proektler ústinde isleytuǵın qánigelerdiń kishi toparlarına júdá qolaylı dep keń kólemde qabıl etilgen<ref name="boehm2004">{{cite book|last=Boehm|first=B.|author-link=Barry Boehm|author2=R. Turner|title=Balancing Agility and Discipline: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/balancingagility0000boeh|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=2004|isbn=978-0-321-18612-6|pages=[https://archive.org/details/balancingagility0000boeh/page/55 55]–57|author2-link=Richard Turner (software)}}</ref><ref name="beck1999">{{cite book|last=Beck|first=K.|author-link=Kent Beck|title=Extreme Programming Explained: Embrace Change|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck|publisher=Addison-Wesley|location=Boston, MA|year=1999|isbn=978-0-321-27865-4}}</ref>,hám úlken shólkemde miyras infrastruktura menen Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıllawda ushırasqan qıyınshılıqlar hám sheklewler jaqsı hújjetlestirilgen hám túsinikli<ref>{{Web deregi | familiya = Evans| at = Ian| bet = Agile Delivery at British Telecom| url = http://www.methodsandtools.com/archive/archive.php?id=43| qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-fevral }}</ref>. Oǵan juwap retinde, úlken kólemli islep shıǵıw jumısları (>20 baǵdarlamashı)<ref name="ambler2006" /><ref name="sstc2007">Schaaf, R.J. (2007). Agility XL [http://www.sstc-online.org/Proceedings/2007/pdfs/RJS1722.pdf Systems and Software Technology Conference 2007] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160313105019/http://sstc-online.org/proceedings/2007/pdfs/rjs1722.pdf | sáne =13 March 2016 }}, Tampa, FL</ref> yamasa tarqatılǵan (bir jerde jaylaspaǵan) rawajlandırıw toparları<ref name="BridgingTheDistance">{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/184414899| bet = Bridging the Distance| baspaxana = Sdmagazine.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 1-fevral }}</ref><ref name="AgileOffshore">{{Web deregi | at = Martin| familiya = Fowler| url = http://www.martinfowler.com/articles/agileOffshore.html| bet = Using an Agile Software Process with Offshore Development| baspaxana = Martinfowler.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref> menen baylanıslı qıyınshılıqlardı jeńiw ushın bir qatar strategiyalar hám úlgiler rawajlandı, basqa qıyınshılıqlar arasında; hám házirgi waqıtta bul qıyınshılıqlardı jumsartıwǵa yamasa aldın alıwǵa baǵdarlanǵan bir neshe tanılǵan qálipler bar. Bulardıń hámmesiniń nátiyjeli ekenligi yamasa haqıyqatında Agile islep shıǵıw anıqlamasına sáykes keletuǵını haqqında kóp qarama-qarsı kóz-qaraslar bar, hám bul izertlewdiń aktiv hám dawam etip atırǵan tarawı bolıp qalmaqta<ref name="ambler2006">W. Scott Ambler (2006) [http://www.drdobbs.com/184415491 Supersize Me] in Dr. Dobb's Journal, 15 February 2006.</ref><ref name="oopsla2002">Agile Processes Workshop II Managing Multiple Concurrent Agile Projects. Washington: OOPSLA 2002</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw tarqatılǵan ortalıqta (toparlar bir neshe biznes orınlarına jaylastırılǵan) qollanılǵanda, ol ádette tarqatılǵan Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw dep ataladı. Maqset - hárbir usıldıń ózine tán artıqmashılıqlarınan paydalanıw. Tarqatılǵan (bólistirilgen) islep shıǵıw shólkemlerge dúnyanıń hár túrli bóleklerinde strategiyalıq jaqtan toparlar dúziw arqalı programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa, virtual túrde kúni-túni programmalıq támiynat dúziwge múmkinshilik beredi (ádette quyashtı baqlaw modeli dep ataladı). Ekinshi tárepten, Agile islep shıǵıw kóbirek ashıqlıqtı, úziliksiz keri baylanıstı hám ózgerislerge juwap bergende kóbirek iykemlilikti támiyinleydi. === Tártiplestirilgen tarawlar === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları dáslep áhmiyetsiz ónim rawajlandırıwları ushın eń qolaylı dep esaplanǵan, sonlıqtan medicinalıq ásbaplar, farmacevtika, finans, yadrolıq sistemalar, avtomobil hám aviaciya sektorları sıyaqlı tártiplestirilgen tarawlarda qollanıwdan shıǵarılǵan edi. Biraq, sońǵı bir neshe jıl ishinde bul tarawlar ushın Agile usılların beyimlestiriw boyınsha bir qansha baslamalar boldı<ref name="Cawley2010">{{Cite book| sáne = 2010|isbn = 978-3-642-16415-6|pages = 31–36|series = Lecture Notes in Business Information Processing|volume = 65|first1 = Oisín|last1 = Cawley|first2 = Xiaofeng|last2 = Wang|first3 = Ita|last3 = Richardson| title=Lean Enterprise Software and Systems | chapter=Lean/Agile Software Development Methodologies in Regulated Environments – State of the Art |editor-first = Pekka|editor-last = Abrahamsson|editor2-first = Nilay|editor2-last = Oza|doi=10.1007/978-3-642-16416-3_4|hdl = 10344/683}}</ref><ref name="McHugh2014">{{Cite book|date = 2014-11-04|isbn = 978-3-319-13035-4|pages = 190–201|series = Communications in Computer and Information Science|volume = 477|first1 = Martin|last1 = McHugh|first2 = Fergal|last2 = McCaffery|first3 = Garret|last3 = Coady| title=Software Process Improvement and Capability Determination | chapter=An Agile Implementation within a Medical Device Software Organisation |editor-first = Antanas|editor-last = Mitasiunas|editor2-first = Terry|editor2-last = Rout|editor3-first = Rory V.|editor3-last = O'Connor|editor4-first = Alec|editor4-last = Dorling| display-editors = 3|doi=10.1007/978-3-319-13036-1_17|url = https://arrow.dit.ie/cgi/viewcontent.cgi?article=1152&context=scschcomcon}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Wang|first1=Yang|last2=Ramadani|first2=Jasmin|last3=Wagner|first3=Stefan|title=Product-Focused Software Process Improvement |chapter=An Exploratory Study on Applying a Scrum Development Process for Safety-Critical Systems |date=2017-11-29|series=Lecture Notes in Computer Science| til =en|volume=10611|pages=324–340|arxiv=1703.05375|doi=10.1007/978-3-319-69926-4_23|isbn=9783319699257|bibcode=2017arXiv170305375W|s2cid=4585465}}</ref><ref name="SafeScrum">{{Web deregi | url = http://www.sintef.no/safescrum| bet = SafeScrum - SINTEF| baspaxana = Sintef.no| qaralǵan sáne = 2019-jıl 26-mart }}</ref><ref>Thor Myklebust, Tor Stålhane, Geir Kjetil Hanssen, Tormod Wien and Børge Haugset: Scrum, documentation and the IEC 61508-3:2010 software standard, https://web.archive.org/web/20220627235308/https://www.sintef.no/globalassets/ec-61508-documentation-and-safescrum-psam12.pdf</ref>. Tártiplestirilgen tarawlarda qollanılıwı múmkin bolǵan kóplegen standartlar bar, sonıń ishinde ISO 26262, ISO 9000, ISO 9001 hám ISO/IEC 15504. Tártiplestirilgen tarawlarda bir qatar tiykarǵı máseleler ayrıqsha áhmiyetke iye<ref name="Fitzgerald2013">{{Cite book| sáne = May 2013|pages = 863–872|doi = 10.1109/ICSE.2013.6606635|first1 = B.|last1 = Fitzgerald|first2 = K.-J.|last2 = Stol|first3 = R.|last3 = O'Sullivan|first4 = D.|last4 = O'Brien| title=2013 35th International Conference on Software Engineering (ICSE) | chapter=Scaling agile methods to regulated environments: An industry case study |isbn = 978-1-4673-3076-3|hdl = 10344/3055|s2cid = 192403}}</ref>: * Sapanı támiyinlew (QA): Qadaǵalanatuǵın kásiplik process hám ónimniń isenimliligi hám durıslıǵın tiykarlaytuǵın sistemalı hám ajıralmas sapa basqarıwı. * Qáwipsizlik hám qorǵanıw: Paydalanıwshılar ushın qáwipsizlik qáwiplerin azaytıw hám paydalanıwshılardı abaysızdan hám zıyanlı paydalanıwdan qorǵaw ushın rásmiy jobalastırıw hám qáwip-qáterlerdi basqarıw. *Izleniwshilik: Nızamlı talaplarǵa sáykesligin tekseriwge bolatuǵın dálillerdi támiyinleytuǵın hám máselelerdi izlew hám tekseriwdi ańsatlastıratuǵın hújjetlestiriw. * Tekseriw hám tastıyıqlaw (V&V): Programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń barlıq basqıshlarına engizilgen (mısalı, paydalanıwshı talapların anıqlaw, funkcionallıq specifikaciya, dizayn specifikaciyası, kod kórip shıǵıw, blok sınawları, integraciya sınawları, sistema testleri). == Tájiriybe hám qabıl etiw == Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları ámelde hár qanday programmalastırıw paradigması yamasa tili menen qollanılıwı múmkin bolsa da, olar dáslep Smalltalk, Lisp hám keyinirek Java, C# sıyaqlı obektke baǵdarlanǵan ortalıqlar menen tıǵız baylanıslı edi. Agile usılların dáslepki qabıl etiwshiler ádette talapları anıqlawı qıyın hám sistema rawajlanıp atırǵan waqıtta ózgeriwi itimal bolǵan burın bolmaǵan sistemalar ústinde isleytuǵın kishi hám orta kólemdegi toparlar edi. Bul bólimde shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qabıl etiwge háreket etkende ushırasatuǵın ulıwma máseleler, sonday-aq Agile toparlarınıń sapası hám ónimdarlıǵın ólshewdiń hár túrli usılları súwretlenedi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1 1–24]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/1}}</ref>. === Agileni ólshew === ==== Ishki bahalawlar ==== Agility ólshew indeksi, basqalar qatarında, islep shıǵıwlardı ónim islep shıǵıwdıń bes ólshemi boyınsha bahalaydı (dawamlılıq, qáwip, jańalıq, kúsh-ǵayrat hám óz-ara tásir)<ref>{{cite conference |doi=10.1145/1185448.1185509|book-title=ACM-SE 44 Proceedings of the 44th annual Southeast regional conference |page=271 |year=2006 |last=Datta |first=Subhajit |isbn=1595933158 |title=Agility measurement index: a metric for the crossroads of software development methodologies}}</ref>. Basqa usıllar ólshenetuǵın maqsetlerge tiykarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| bet = Assessing Agility| avtor = Peter Lappo| author2 = Henry C.T. Andrew| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090915040232/http://www.smr.co.uk/presentations/measure.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 15-sentyabr | url-status = dead}}</ref> hám bir izertlew tezliktiń agility ólshemi sıpatında qollanılıwı múmkinligin usınıs etedi. Sonday-aq, topardıń Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatların qollanıp atırǵanın anıqlaw ushın Agile ózin-ózi bahalaw usılları bar (Nokia testi<ref>{{Web deregi | url = http://agileconsortium.blogspot.com/2007/12/nokia-test.html| bet = Nokia test, A scrum-specific test| avtor = Joe Little| sáne = 2007-jıl 2-dekabr | baspaxana = Agileconsortium.blogspot.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun }}</ref>, Karlskrona testi<ref>{{Web deregi | url = http://mayberg.se/learning/karlskrona-test| bet = Karlskrona test, A generic agile adoption test| avtor = Mark Seuffert| author2 = Mayberg, Sweden| baspaxana = Mayberg.se| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-aprel }}</ref>, 42 punkt testi)<ref>{{Web deregi | url = http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| bet = How Agile Are You? (Take This 42 Point Test)| baspaxana = allaboutagile.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140505223335/http://www.allaboutagile.com/how-agile-are-you-take-this-42-point-test/| arxivsáne = 2014-jıl 5-may | url-status = dead}}</ref>. ==== Jámiyetlik sorawnamalar ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılların qollanıw arqalı sapa, ónimdarlıq hám biznes qanaatlanıwında jetiskenlikler haqqında xabar bergen dáslepki izertlewlerdiń biri 2002-jıldıń noyabrinen 2003-jıldıń yanvarına shekem Shine Technologies tárepinen ótkerilgen sorawnama boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| bet = Agile Methodologies Survey Results| sáne = January 2003 | baspaxana = Shine Technologies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100821225423/http://www.shinetech.com/attachments/104_ShineTechAgileSurvey2003-01-17.pdf| arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = 95% stated that there was either no effect or a cost reduction&nbsp;... 93% stated that productivity was better or significantly better&nbsp;... 88% stated that quality was better or significantly better&nbsp;... 83% stated that business satisfaction was better or significantly better}}</ref>. Usıǵan uqsas sorawnama, Agile jaǵdayı, 2006-jıldan baslap hár jılı programmalıq támiynattı islep shıǵıw jámiyetiniń mıńlaǵan qatnasıwshıları menen ótkeriledi. Bul Agile-diń paydaları, úyrenilgen sabaqlar hám jaqsı ámeliyatlar haqqındaǵı pikirlerdiń tendenciyaların qadaǵalaydı. Hárbir sorawnama Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı olarǵa programmalıq támiynattı tezirek jetkerip beriwge járdem beretuǵının; tutınıwshılardıń ózgermeli itibarların basqarıw uqıplılıǵın jaqsılaytuǵının; hám ónimdarlıqtı arttıratuǵının aytqanlardıń sanınıń kóbeyip baratırǵanın xabarladı<ref>{{Web deregi | url = http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| bet = 2013 State of Agile report: Why Agile?| sáne = 2014-jıl 27-yanvar | baspaxana = stateofagile.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140828012224/http://stateofagile.versionone.com/why-agile/| arxivsáne = 2014-jıl 28-avgust | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2014-jıl 13-avgust }}</ref>. Sorawnamalar sonday-aq, Agile ónim islep shıǵıw usıllarınıń klassikalıq proektti basqarıwǵa salıstırǵanda jaqsıraq nátiyjeler kórsetkenin izbe-iz kórsetip kelmekte<ref>[https://web.archive.org/web/20180318095442/http://status-quo-agile.net/ Status Quo Agile], Second study on success and forms of usage of agile methods. Retrieved 1 July 2015</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/architecture-and-design/191800169;jsessionid=2QJ23QRYM3H4PQE1GHPCKH4ATMY32JVN?queryText=agile+survey| bet = Survey Says: Agile Works in Practice| familiya = Ambler| at = Scott| avtorsilteme = Scott Ambler| sáne = 2006-jıl 3-avgust | jumıs = Dr. Dobb's| qaralǵan sáne = 2010-jıl 3-iyun | citata = Only 6% indicated that their productivity was lowered&nbsp;... No change in productivity was reported by 34% of respondents and 60% reported increased productivity&nbsp;... 66% [responded] that the quality is higher&nbsp;... 58% of organizations report improved satisfaction, whereas only 3% report reduced satisfaction.}}</ref>. Ulıwma alǵanda, ayırımlardıń Agile islep shıǵıw usıllarınıń olardıń tabıslılıǵın keń kólemli akademiyalıq izertlewge múmkinshilik beriw ushın ele jas ekenligin sezetuǵını haqqında esabatlar bar<ref>{{Web deregi | url = http://www.agilemodeling.com/essays/proof.htm| bet = Answering the "Where is the Proof That Agile Methods Work" Question| sáne = 2007-jıl 19-yanvar | baspaxana = Agilemodeling.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 2-aprel }}</ref>. === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ulıwma qıyınshılıqları === Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı ámelge asırıwshı shólkemler hám toparlar kóbinese sarqırama islep shıǵıw sıyaqlı dástúrli usıllardan ótiwde qıyınshılıqlarǵa ushıraydı, mısalı, toparlarǵa Agile processi májbúriy túrde júklenedi<ref name="The Art of Agile Development">{{harvnb|Shore|Warden|2008|p=47}}</ref>. Bular kóbinese Agile qarsı úlgileri yamasa kóbirek tarqalǵan Agile iyisleri dep ataladı. Tómende ayırım keń tarqalǵan mısallar keltirilgen: ==== Ulıwma ónim dizaynınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqseti - isleytuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵarıwǵa kóbirek itibar beriw hám hújjetlestiriwge azıraq dıqqat awdarıw. Bul process kóbinese qatań qadaǵalanatuǵın hám sistemadaǵı kishkene ózgerisler qollap-quwatlawshı hújjetlerdi anaǵurlım qayta kórip shıǵıwdı talap etetuǵın sarqırama modellerine qarama-qarsı. Biraq, bul hesh qanday analiz yamasa dizayn ámelge asırmawdı aqlamaydı. Dizaynǵa itibar bermew topardıń dáslep tez alǵa ilgerilewine, biraq keyin sistemanı keńeytiwge urınǵanda ádewir qayta islewdi talap etiwine alıp keliwi múmkin. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri - onıń qaytalanıwshı ekenligi. Durıs islengende, Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwı dizaynnıń sistema rawajlanǵanı sayın payda bolıwına múmkinshilik beredi hám toparǵa ulıwmalıqlardı hám qayta paydalanıw múmkinshiliklerin tabıwǵa járdem beredi<ref>{{cite book|last1=Beck|first1=Kent|title=Extreme Programming Explained|date=2000|publisher=Addison-Wesley|isbn=978-0201616415|pages=[https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48 48–49]|url=https://archive.org/details/extremeprogrammi00beck/page/48}}</ref>. ==== Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, waqıyalar (qollanıw jaǵdayı sıpatlamalarına uqsas) ádette talaplardı anıqlaw ushın qollanıladı, al iteraciya - topar belgili maqsetlerge arnalǵan qısqa waqıt aralıǵı<ref>{{Web deregi | last1 = Rouse| first1 = Margaret| bet = Sprint (software development) definition| url = http://searchsoftwarequality.techtarget.com/definition/Scrum-sprint| jumıs = searchsoftwarequality.techtarget.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Orınlanıp atırǵan iteraciyaǵa waqıyalardı qosıw jumıstıń jaqsı aǵımına zıyanlı. Bular ónim beklogına qosılıwı hám keyingi iteraciya ushın basımlıq beriliwi kerek yamasa siyrek jaǵdaylarda iteraciya biykar etiliwi múmkin<ref name="axisagile.com.au">{{Web deregi| last1 = Goldstein| first1 = Ilan| bet = Sprint issues – when sprints turn into crawls| url = http://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| jumıs = www.axisagile.com.au| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 11-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20250212013517/https://www.axisagile.com.au/blog/planning-and-metrics/sprint-issues-when-sprints-turn-into-crawls/| arxivsáne = 2025-jıl 12-fevral }}</ref>. Bul waqıyanıń keńeye almaytuǵının ańlatpaydı. Toparlar jańa informaciya menen islesiwi kerek, bul waqıya ushın qosımsha wazıypalardı payda etiwi múmkin. Eger jańa informaciya waqıyanıń iteraciya dawamında tamamlanıwına kesent etse, onda ol keyingi iteraciyaǵa ótkeriliwi kerek. Biraq, ol qalǵan barlıq waqıyalarǵa qaraǵanda basımlıq beriliwi kerek, óytkeni jańa informaciya waqıyanıń dáslepki áhmiyetliligin ózgertken bolıwı múmkin. ==== Qáwender qollawınıń jetispewshiligi ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw kóbinese shólkemlerde programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparları tárepinen ózleriniń islep shıǵıw processlerin optimallastırıw hám programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklindegi izbe-izlikti támiyinlew ushın tómennen joqarıǵa qarap ámelge asırıladı. Qáwender qollawı bolmaǵanlıqtan, toparlar biznes sherikleri, basqa rawajlandırıw toparları hám basqarıwdan qıyınshılıqlar hám qarsılıqqa ushırawı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, olar sáykes qarjılandırıw hám resurslar bolmasa qıynalıwı múmkin<ref>{{Web deregi| url = http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| bet = Project Roles and Responsibility Distribution| jumıs = agile-only.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150418122752/http://agile-only.com/master-thesis/project-mgmt/pr-and-rd| arxivsáne = 2015-jıl 18-aprel }}</ref>. Bul sátsizlik itimallıǵın arttıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Bourne| first1 = Lynda| bet = What Does a Project Sponsor Really Do?| url = http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| jumıs = blogs.pmi.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140607221010/http://blogs.pmi.org/blog/voices_on_project_management/2012/04/what-does-a-project-sponsor-re.html| url-status = dead}}</ref>. ==== Jetkiliksiz oqıtıw ==== VersionOne tárepinen ótkerilgen soraw-maǵlıwmat qatnasıwshılardıń sátsiz Agile ámelge asırıwlardıń eń áhmiyetli sebebi sıpatında jetkiliksiz oqıtıwdı kórsetkenin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| bet = 9th State of Agile Report| jumıs = Stage of Agile Survey| baspaxana = VersionOne| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150112225122/http://www.versionone.com/state_of_agile_development_survey/09/page5.asp| arxivsáne = 2015-jıl 12-yanvar | url-status = dead}}</ref> Toparlar Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń basqa usıllar, mısalı sarqırama usılına salıstırǵanda azaytılǵan processleri Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın haqıyqıy qaǵıydalar joq degendi ańlatadı dep oylaw qaqpanına túsip qalǵan. ==== Ónim iyesi roli durıs toltırılmaǵan ==== Ónim iyesi islep shıǵıw iskerliginde biznesti wákillik etiwge juwapker hám kóbinese eń talapshań rol bolıp esaplanadı<ref>{{cite book|author1=Sims, Chris |author2=Johnson, Hillary Louise |title=The Elements of Scrum|year=2011 |url=https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims | sáne =2011-02-15|publisher=Dymaxicon|page=[https://archive.org/details/elementsofscrum0000sims/page/73 73]|edition=Kindle}}</ref>. Keń tarqalǵan qáte - ónim iyesi rolin islep shıǵıw toparınan birew menen toltırıw. Bul topardıń biznesten haqıyqıy keri baylanıssız óz betinshe áhmiyetlilik boyınsha sheshim qabıl etiwin talap etedi. Olar biznes máselelerin ishki tárepten sheshiwge urınadı yamasa topardan tısqarı baǵdar izlep jumıstı keshiktiredi. Bul kóbinese dıqqattıń bóliniwine hám birge islesiwdiń buzılıwına alıp keledi<ref>{{Web deregi | last1 = Rothman| first1 = Johanna Rothman| bet = When You Have No Product Owner at All| url = http://www.jrothman.com/blog/mpd/2011/08/when-you-have-no-product-owner-at-all.html| jumıs = www.jrothman.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2011-jıl 25-avgust }}</ref>. ==== Komandalar itibarda emes ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparlardan ónim boyınsha minnetlemelerdi orınlawdı talap etedi, bul olardıń tek sol ónim boyınsha jumısqa dıqqat qaratıwı kerek degendi bildiredi. Biraq, bos waqtı bar bolıp kóringen topar aǵzalarınan kóbinese basqa jumıslardı da orınlawı kútiledi, bul olardıń óz toparı minnetlengen jumıstı tamamlawǵa járdem beriwin qıyınlastıradı<ref>{{Web deregi | last1 = Fox| first1 = Alyssa| bet = Working on Multiple Agile Teams| url = http://techwhirl.com/working-multiple-agile-teams/| jumıs = techwhirl.com/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | sáne = 2014-jıl 8-aprel }}</ref>. ==== Artıqsha tayarlıq/jobalastırıw ==== Toparlar júdá kóp waqıttı tayarlıq yamasa jobalastırıwǵa jumsaw duzaǵına túsip qalıwı múmkin. Bul Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen az tanısqan toparlar ushın keń tarqalǵan duzaq bolıp, toparlar barlıq waqıyalardı tolıq túsiniw hám anıqlawǵa májbúr boladı. Toparlar tek isenimli bolǵan waqıyalar menen alǵa talpınıwǵa tayar bolıwı kerek, sońınan iteraciya dawamında keyingi iteraciyalar ushın jumıstı ashıw hám tayarlawdı dawam etiwi kerek (kóbinese bul beklogtı (artta qalıwdı) tazalaw yamasa tártipke keltiriw dep ataladı). ==== Kúndelikli turıp jıynalısta máseleni sheshiw ==== Kúndelikli turıp jıynalıs barlıq topar aǵzaları informaciya tarqatatuǵın maqsetli, óz waqtındaǵı jıynalıs bolıwı kerek. Eger másele sheshiw júz berse, bul kóbinese tek belgili topar aǵzaların qamtıwı múmkin hám potencial túrde pútkil topardıń waqtın eń jaqsı paydalanıw bolmawı múmkin. Eger kúndelikli turıp jıynalıs waqtında topar máseleni sheshiwge kirisip ketse, bul kishi topar talqılay alǵansha keyinge qaldırılıwı kerek, ádette bul turıp jıynalıs tamamlanǵannan keyin dárhal boladı<ref>{{Web deregi | bet = Daily Scrum Meeting| url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/daily-scrum| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. ==== Wazıypalardı bólistiriw ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń maqsetli paydalarınıń biri - toparǵa tańlaw múmkinshiligin beriw, óytkeni olar máselege eń jaqın. Sonıń menen bir qatarda, olar sheshim qabıl etiwde eń sońǵı informaciyanı paydalanıw ushın ámelge asırıwǵa múmkin bolǵanınsha jaqın tańlaw etiwi kerek. Eger topar aǵzalarına wazıypalar basqalar tárepinen yamasa processtiń dáslepki basqıshlarında berilse, lokallasqan hám óz waqtındaǵı sheshim qabıl etiwdiń paydaları joǵalıwı múmkin<ref name="Effective Sprint Planning">{{Web deregi | last1 = May| first1 = Robert| bet = Effective Sprint Planning| url = http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| jumıs = www.agileexecutives.org| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140628102810/http://www.agileexecutives.org/Blogs/tabid/66/EntryId/18/Effective-Sprint-Planning.aspx| arxivsáne = 2014-jıl 28-iyun }}</ref>. Jumıstı tapsırıw sonday-aq topar aǵzaların belgili rollerge shekleydi (mısalı, A topar aǵzası bárqulla maǵlıwmatlar bazası menen jumıs islewi kerek), bul kross-trening múmkinshiliklerin shekleydi.<ref name="Effective Sprint Planning" /> Topar aǵzaları ózleri óz qábiletlerin keńeytetuǵın hám kross-trening múmkinshiliklerin beretuǵın wazıypalardı tańlay aladı. ==== Skrum masteriniń qosqan úlesi retinde ==== Agile qunlılıqları hám principlerine sáykes keletuǵının tastıyıqlaytuǵın Scrum strukturasında, skrum masteri roli skrum processiniń orınlanıwın támiyinlew hám skrum toparın usı process boyınsha úyretiw ushın juwapker. Keń tarqalǵan qátelik - skrum masteriniń úles qosıwshı retinde háreket etiwi. Scrum strukturası tárepinen qadaǵan etilmegen bolsa da, skrum masteri birinshi gezekte skrum masteri rolinde háreket etiw imkaniyatına iye ekenligine hám rawajlandırıw wazıypaları ústinde islemewine isenim payda etiwi kerek. Skrum masteriniń roli ónimdi jaratıwdan góre processti jeńillestiriw bolıp tabıladı<ref name="agileconnection.com">{{Web deregi | last1 = Berczuk| first1 = Steve| bet = Mission Possible: ScrumMaster and Technical Contributor| url = http://www.agileconnection.com/article/mission-possible-scrummaster-and-technical-contributor?page=0%2C1| jumıs = www.agileconnection.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Skrum masteriniń kóp wazıypalardı bir waqıtta orınlawı ónimdarlıqqa keri tásir etetuǵın kóp kontekst almasıwlarına alıp keliwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, skrum masteri topardıń alǵa ilgerilewi ushın tosqınlıqlardı joq etiwge juwapker bolǵanlıqtan, ayırım tapsırmalardıń alǵa talpınıwınan alınǵan payda, potencialdıń jetispewshiligi sebepli keyinge qaldırılǵan tosqınlıqlardan ústin bolmawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://aristeksystems.com/blog/how-not-to-burn-your-budget-with-agile-scrum/| bet = How to Implement Agile Scrum| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar }}</ref>. ==== Test avtomatizaciyasınıń jetispewshiligi ==== Agile islep shıǵıwdıń iterativlik tábiyatı sebepli, kóp márte testten ótkeriw talap etiledi. Avtomatlastırılǵan testlew qaytalanıwshı blok, integraciya hám regressiya testleriniń tásirin azaytıwǵa járdem beredi hám baǵdarlamashılar menen testlewshilerge joqarı qunlı jumıslarǵa dıqqat awdarıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi| last1 = Namta| first1 = Rajneesh| bet = Thoughts on Test Automation in Agile| url = http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| jumıs = www.infoq.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140818062107/http://www.infoq.com/articles/thoughts-on-test-automation-in-agile| arxivsáne = 2014-jıl 18-avgust }}</ref>. Test avtomatizaciyası sonday-aq iterativlik programmalıq támiynattı islep shıǵıw talap etetuǵın úziliksiz qayta qurıwdı qollaydı. Baǵdarlamashıǵa qayta qurıwdıń qollanbanıń funkcionallıǵın ózgertpegenin tastıyıqlaw ushın testlerdi tez ótkiziwge múmkinshilik beriw, jumıs kólemin azaytıwı hám tazalaw háreketleri jańa kemshiliklerdi kirgizbegenine isenimdi arttırıwı múmkin. ==== Texnikalıq qarızdıń jıynalıwına jol qoyıw ==== Jańa funkcionaldı jetkerip beriwge dıqqat awdarıw texnikalıq qarızdıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin. Topar kemshiliklerdi saplastırıw hám qayta qurıw ushın ózlerine waqıt ajıratıwı kerek. Texnikalıq qarız óndiristegi kemshilikler topardı alǵa ilgerilewden alańlatatuǵınlıqtan, jobalastırılmaǵan jumıslardıń kólemin arttırıw arqalı jobalaw qábiletlerine kesent etedi<ref name="Technical Debt + Red October">{{Web deregi| last1 = Band| first1 = Zvi| bet = Technical Debt + Red October| jumıs = Zvi Band| url = http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-iyun | sáne = 2014-jıl 22-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140714193439/http://zviband.com/posts/technical-debt-red-october/| arxivsáne = 2014-jıl 14-iyul }}</ref>. Sistema rawajlanǵan sayın qayta qurıw áhmiyetli<ref>{{Web deregi | last1 = Shore| first1 = James| bet = The Art of Agile Development: Refactoring| url = http://www.jamesshore.com/Agile-Book/refactoring.html| jumıs = www.jamesshore.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Waqıt ótiwi menen turaqlı texnikalıq xızmettiń joqlıǵı kemshiliklerdiń hám rawajlandırıw qárejetleriniń artıwına alıp keledi.<ref name="Technical Debt + Red October" /> ==== Bir iteraciyada júdá kóp nárseni qamtıwǵa urınıw ==== Keń tarqalǵan qáte túsinik - Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw úziliksiz ózgerislerge jol qoyadı dep esaplaw, biraq iteraciya beklogı - bul iteraciya dawamında orınlanıwı múmkin bolǵan jumıslar haqqında kelisim<ref>{{Web deregi | bet = Step 4: Sprint Planning (Tasks)| url = http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| jumıs = www.allaboutagile.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140629145319/http://www.allaboutagile.com/how-to-implement-scrum-in-10-easy-steps-step-4-sprint-planning-tasks/| arxivsáne = 2014-jıl 29-iyun | url-status = dead}}</ref>. Orınlanıwdaǵı jumıslardıń (WIP) júdá kóp bolıwı kontekst almasıw hám gezekke turıw sıyaqlı nátiyjesizliklerge alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = http://leankit.com/blog/2014/03/limiting-work-in-progress/| bet = Why Limiting Your Work-in-Progress Matters| jumıs = leankit.com| last1 = George| first1 = Claire| sáne = 2014-jıl 3-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun }}</ref>. Topar qosımsha jumıslardı qabıl etiwge májbúr bolıw sezimine berilmewi kerek<ref>{{Web deregi | url = http://www.mountaingoatsoftware.com/agile/scrum/sprint-planning-meeting/| jumıs = www.mountaingoatsoftware.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 14-iyun | bet = Sprint Planning Meeting}}</ref>. ==== Belgilengen waqıt, resurslar, kólem hám sapa ==== Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw waqıttı (iteraciya dawamlılıǵı), sapanı hám ideal jaǵdayda resurslardı aldın ala belgileydi (biraq baǵdarlamashılar kóbinese óndiris waqıyaların basqarıw ushın wazıypalardan shetletilse, turaqlı resurslardı saqlaw qıyın bolıwı múmkin), al kólem ózgermeli bolıp qaladı. Tutınıwshı yamasa ónim iyesi kóbinese iteraciya ushın turaqlı kólemdi talap etedi. Biraq, toparlar belgilengen waqıt, resurslar hám kólemge (ádette proektti basqarıw úshmúyeshi dep ataladı) minnetleme alıwǵa qarsılıq kórsetiwi kerek. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń belgilengen waqıtı hám resurslarına kólem qosıwǵa urınıwlar sapanıń tómenlewine alıp keliwi múmkin<ref name="adeptechllc.com">{{Web deregi | last1 = McMillan| first1 = Keith| bet = Time, Resources, Scope... and Quality.| url = http://www.adeptechllc.com/2010/05/13/time-resources-scope-and-quality/| jumıs = www.adeptechllc.com| sáne = 2010-jıl 13-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyun }}</ref>. ==== Baǵdarlamashınıń sharshawı ==== Agile ámeliyatlarınıń maqsetli páti hám úziliksiz tábiyatı sebepli, jetkerip beriw toparı aǵzaları arasında sharshaw qáwpi joqarı<ref>{{cite journal|title=Current study on limitations of Agile|journal=Procedia Computer Science|volume=78|pages=291–297|date=January 2016|doi=10.1016/j.procs.2016.02.056|doi-access=free}}</ref>. == Agile basqarıwı == Agile proektti basqarıwı - bul iteraciyalıq islep shıǵıw processi bolıp, onda durıs paydalanıwshı tájiriybesin jaratıw ushın paydalanıwshılar hám mápli táreplerden úziliksiz keri baylanıs alınadı. Agile processin ámelge asırıw ushın hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, olardıń qatarına scrum, ekstremal programmalastırıw, lean hám kanban kiredi<ref name="europeanbusinessreview.com">{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 1-noyabr | bet = The Procurement Call for Agile, What does it mean?| url = https://www.europeanbusinessreview.com/the-procurement-call-for-agile-what-does-it-mean}}</ref>. Agile basqarıwı termini injenerlik, informaciyalıq texnologiyalar hám basqa biznes tarawlarında dizayn hám qurıw iskerliklerin basqarıwdıń iteraciyalıq, inkremental usılına qollanıladı. Bul usıl Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw manifestinde bayan etilgen principlerge tiykarlanıp, jańa ónim yamasa xızmetti rawajlandırıwdı júdá iykemli hám interaktiv túrde usınıwǵa itibar beredi<ref>{{Cite book |last=Moran |first=Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile proektti basqarıw kórsetkishleri aljasıwdı azaytıwǵa, hálsiz noqatlardı anıqlawǵa hám rawajlanıw cikli dawamında komandanıń jumısın bahalawǵa járdem beredi. Támiyinlew shınjırınıń iykemliligi - bul támiyinlew shınjırınıń usınıs hám talap boyınsha belgisizlik hám ózgermelilik penen gúresiw uqıplılıǵı. Iykemli támiyinlew shınjırı óz quwatın tez arada kóbeytip hám azayta aladı, sonlıqtan ol tez ózgeriwshi tutınıwshı talabına beyimlese aladı. Aqırında, strategiyalıq iykemlilik - bul shólkemniń óz ortalıǵı rawajlanıp atırǵan waqıtta óz háreket baǵdarın ózgertiw uqıplılıǵı. Strategiyalıq iykemlilik ushın sırtqı ózgerislerdi jetkilikli dárejede erte seziw hám bul ózgeriwshi ortalıqqa beyimlesiw ushın resurslardı bólistiriw áhmiyetli. Agile X texnikaları ekstremal proektti basqarıwı dep te atalıwı múmkin. Bul iteraciyalıq ómirlik cikliniń bir túri bolıp<ref>{{Web deregi | sáne = 2008-jıl 22-oktyabr | bet = Which Life Cycle Is Best for Your Project?| url = https://pmhut.com/which-life-cycle-is-best-for-your-project| qaralǵan sáne = 2009-jıl 23-oktyabr | jumıs = PMHut| til = en-US}}</ref>, onda jetkerip beriletuǵın nárseler basqıshlar boyınsha tapsırıladı. Agile hám iteraciyalıq rawajlanıw arasındaǵı tiykarǵı parıq - Agile usılları hárbir jetkeriw ciklinde (iteraciyada) jetkerip beriletuǵın nárselerdiń kishi bóleklerin tolıq tamamlaydı<ref>{{Web deregi| bet = Agile Project Management| url = http://www.versionone.com/agile-project-management/| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | jumıs = VersionOne| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150609232115/http://www.versionone.com/agile-project-management/| arxivsáne = 2015-jıl 9-iyun }}</ref>, al iteraciyalıq usıllar jetkerip beriletuǵın nárselerdiń pútkil toplamın waqıt ótiwi menen rawajlandırıp, olardı proekttiń aqırında tamamlaydı. Iteraciyalıq hám Agile usıllarınıń ekewi de proektti shólkemlestiriwdiń izbe-iz formalarında payda bolǵan hár túrli tosqınlıqlarǵa juwap retinde islep shıǵılǵan. Mısalı, texnologiyalıq proektler quramalasqan sayın, aqırǵı paydalanıwshılar progressiv prototiplerdi kóre almastan uzaq múddetli talaplardı anıqlawda qıyınshılıqqa ushıraydı. Iteraciyalar menen rawajlanatuǵın proektler bul talaplardı jetilistiriwge járdem beriw ushın úziliksiz keri baylanıs jıynay aladı. Agile basqarıwı komanda aǵzaları arasında ótken jumıs haqqında kommunikaciya hám oylanıwǵa túrtki bolatuǵın ápiwayı qurılmanı da usınadı<ref>{{Web deregi| bet = What is Agile Management?| url = http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| qaralǵan sáne = 2015-jıl 1-iyun | baspaxana = Project Laneways| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150602074558/http://www.project-laneways.com.au/certification-courses/agilepm/what-is-agile-management| arxivsáne = 2015-jıl 2-iyun }}</ref>. Dástúrli sarqırama jobalastırıwdı qollanǵan hám Agile rawajlanıw usılın qabıl etken komandalar ádette transformaciya basqıshınan ótedi hám kóbinese komandalarǵa tegis transformaciyadan ótiwge járdem beretuǵın Agile trenerleriniń járdemine mútáj boladı. Ádette Agile trenerliginiń eki stili bar: iyteriw tiykarındaǵı hám tartıw tiykarındaǵı Agile trenerligi. Bul jerde «iyteriw sisteması» sprintke qanday wazıypalar sıyıwı múmkin ekenligin aldın ala bahalawdı (jumıstı iyteriwdi) ańlatıwı múmkin, mısalı, scrum menen; al «tartıw sisteması» wazıypalar tek imkaniyat bolǵanda ǵana orınlanatuǵın ortalıqtı ańlatıwı múmkin<ref>{{Cite book |last1=Benson |first1=Jim |title=Personal Kanban: mapping work, navigating life |year=2011 |url=https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens |last2=De Maria Barry |first2=Tonianne | sáne =2011 |publisher=Modus Cooperandi Press |isbn=978-1-4538-0226-7 |edition=1st |location=Seattle, WA |page=[https://archive.org/details/personalkanbanma0000bens/page/38 38]}}</ref>. Agile basqarıw usılları biznes hám húkimet sektorlarında da qollanılǵan hám beyimlestirilgen. Mısalı, Amerika Qurama Shtatlarınıń federal húkimeti sheńberinde, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] Xalıqaralıq Rawajlanıw Agentligi (USAID) baǵdarlamalastırıwdı iteraciyalaw hám beyimlestiriw ushın birge islesiw, úyreniw hám beyimlesiw (CLA) strategiyaların kirgiziwge qaratılǵan birlesken joybar basqarıw usılın qollanbaqta<ref>USAID. [https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf "ADS Chapter 201 Program Cycle Operational Policy«] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191023195937/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/201.pdf |date=23 October 2019 }}. Retrieved 19 April 2017</ref>. Agile metodları Proektlerdi Basqarıw Bilimleri Jıynaǵına Qollanba (PMBOK Guide 6-shı Basılım) ishinde Ónimdi Islep shıǵıw Ómirlik Cikl anıqlaması astında aytıladı: {{blockquote|Proekttiń ómirlik ciklı ishinde, ádette ónim, xızmet yamasa nátiyjeniń rawajlanıwı menen baylanıslı bir yamasa bir neshe basqısh boladı. Bular islep shıǵıwdıń ómirlik ciklı dep ataladı (...) Adaptiv ómirlik cikllar - bul Agile, iteraciyalı yamasa inkremental. Tolıq kólemli tapsırma iteraciya baslanıwdan aldın anıqlanadı hám maqullanadı. Adaptiv ómirlik cikllar sonday-aq Agile yamasa ózgeriske baǵdarlanǵan ómirlik cikllar dep te ataladı<ref>[[Project Management Institute]], ''[[A Guide to the Project Management Body of Knowledge]]'' (PMBOK Guide), Sixth Edition</ref>.}} === Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan tısqarı qollanılıwı === [[Fayl:Agile Brazil 2014 conference entrance.jpg|Agile Braziliya 2014 konferenciyası|thumb|right]] Jan-Lup Richettiń (ESSEC Strategiyalıq Innovaciya hám Xızmetler Institutınıń ilimiy xızmetkeri) pikirinshe, »bul usıldı programmalıq emes ónimler ushın hám ulıwma proektlerdi basqarıw ushın, ásirese innovaciya hám belgisizlik tarawlarında nátiyjeli qollanıwǵa boladı." Nátiyje - házirgi tutınıwshılardıń talaplarına eń jaqsı juwap beretuǵın hám minimal shıǵın, ısıraplar hám waqıt jumsap jetkerip beriletuǵın ónim yamasa proekt bolıp, kompaniyalarǵa dástúrli usıllarǵa qaraǵanda erterek payda alıwǵa múmkinshilik beredi<ref>Richet, Jean-Loup (2013). ''Agile Innovation''. Cases and Applied Research, n°31. ESSEC-ISIS. {{ISBN|978-2-36456-091-8}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları programmalıq ónimlerdi rawajlandırıw ushın keń qollanılǵan hám olardıń geyparaları programmalıq támiynattıń obekt texnologiyaları sıyaqlı ayırım qásiyetlerin paydalanadı<ref name="Smith2007">{{Cite book |last=Smith |first=Preston G |title=Flexible Product Development |url=https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit |publisher=Jossey-Bass |year=2007 |isbn=978-0-7879-9584-3 |page=[https://archive.org/details/flexibleproductd0000smit/page/25 25]}}</ref>. Biraq, bul texnikalardı kompyuterler, medicinalıq ásbaplar, awqat, kiyim-kenshek hám muzıka sıyaqlı programmalıq emes ónimlerdi islep shıǵıwda da qollanıwǵa boladı<ref>{{Cite book |last=Newton Lee |title="Getting on the Billboard Charts: Music Production as Agile Software Development,« ''Digital Da Vinci: Computers in Music'' |publisher=Springer Science+Business Media |year=2014 |isbn=978-1-4939-0535-5}}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılları rawajlandırıwǵa tiyisli emes IT infrastrukturasın ornatıw hám kóshirip ótkeriwde de qollanılǵan. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ayırım keń principleri biznes iykemliligi yamasa Agile biznesti basqarıw atamaları astında ulıwma basqarıwda da (mısalı, strategiya, basqarıw, qáwip, qarjı) qollanılǵan<ref>{{Cite book |last=Moran, Alan |title=Managing Agile: Strategy, Implementation, Organisation and People |publisher=Springer Verlag |year=2015 |isbn=978-3-319-16262-1}}</ref>. Agile programmalıq támiynat metodologiyaları sonday-aq oqıwdı injenerlik jobalaw procesinde de qollanılǵan, bul - oqıwshılardı hám olardıń rawajlanıwın qollap-quwatlaw ushın oqıtıw ilimlerin, adamǵa baǵdarlanǵan dizayndı hám maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan sheshim qabıl etiwdi qollanatuǵın iteraciyalı, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan process<ref>{{Citation |last1=Barrett |first1=M. |title=Learning Engineering Toolkit |date=2022 |pages=269–278 |chapter=Lean-Agile Development Tools |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781003276579-16 |last2=Goodell |first2=J.|isbn=978-1-003-27657-9 }}</ref>. Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw paradigmaların ómirdiń basqa tarawlarında, mısalı, balalardı tárbiyalawda da qollanıwǵa boladı. Onıń bala rawajlanıwındaǵı tabısı ayırım tiykarǵı basqarıw principlerine tiykarlanǵan bolıwı múmkin; kommunikaciya, beyimlesiw hám xabardarlıq. TED Talk bayanatında Bruce Feiler úy xojalıǵın basqarıw hám balalardı tárbiyalawda tiykarǵı Agile paradigmaların qalay qollanǵanın bólisken<ref>[http://www.ted.com/talks/bruce_feiler_agile_programming_for_your_family.html »Agile programming – for your family"].</ref>. == Sın == Agile ámeliyatları iri shólkemlerde hám rawajlandırıwdıń ayırım túrlerinde nátiyjesiz bolıwı múmkin dep kórsetilgen<ref>{{cite book|url=http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1380615|first=Craig|last=Larman|author2=Bas Vodde|title=Top Ten Organizational Impediments to Large-Scale Agile Adoption |publisher=InformIT |date=2009-08-13}}</ref>. Kóplegen shólkemler Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyalarınıń júdá ekstremal ekenine isenedi hám Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám jobaǵa baǵdarlanǵan usıllardı aralastırǵan gibrid usılın qabıl etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.binfire.com/blog/2016/07/hybrid-project-management-methodology//| bet = Introduction to Hybrid project management| jumıs = Collaboration Corner| sáne = 2016-jıl 20-iyul }}</ref><ref>{{cite journal|last=Barlow|first=Jordan B.|author2=Justin Scott Giboney|author3=Mark Jeffery Keith|author4=David W. Wilson|author5=Ryan M. Schuetzler|author6=Paul Benjamin Lowry|author7= Anthony Vance|title=Overview and Guidance on Agile Development in Large Organizations|journal=Communications of the Association for Information Systems|year=2011|volume=29|issue=1|pages=25–44|doi=10.17705/1CAIS.02902|doi-access=free}}</ref>. Dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw metodı (DSDM) sıyaqlı ayırım usıllar bunı tiykarǵı principlerden bas tartpastan, tártipli túrde ámelge asırıwǵa háreket etedi. Agile ámeliyatlarınıń keńnen qollanılıwı sonday-aq basqarıw modası sıpatında sınǵa alınǵan, óytkeni ol bar bolǵan jaqsı ámeliyatlardı jańa atamalar menen táriyipleydi, rawajlandırıw strategiyalarına qatnasta bir ólshem hámmege tuwrı keledi degen kóz-qarastı itibarǵa aladı hám usıldı nátiyjelerden joqarı qoyadı dep qáte bahalanadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.batimes.com/kupe-kupersmith/agile-is-a-fad.html| bet = Agile is a Fad| familiya = Kupersmith| at = Kupe| sáne = 2011-jıl 4-iyul }}</ref>. Alister Kokburn 2011-jılı 12-fevralda Yuta shtatındaǵı Snoubirdte Agile Programmalıq támiynattı islep shıǵıw Manifestiniń 10 jıllıǵın bayramlawdı shólkemlestirdi, dáslepki jıynalısqa qatnasqan hám sońınan qosılǵan 30 dan aslam adamdı jıynadı. Bólmedegi shama menen 20 pildiń dizimi ('talqılanbaytuǵın' Agile temaları/máseleleri) toplandı, oǵan tómendegi aspektler kiredi: Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ámeliyatları hám kontekstiniń awqamları, sátsizlikleri hám sheklewleri (múmkin sebepleri: kommerciyalıq mápler, kontekstsizlestiriw, sátsizlikke tiykarlanıp alǵa ilgerilewdiń anıq jolınıń joqlıǵı, obektiv dálillerdiń sheklengenligi, kognitiv kemshilikler hám pikirlew qáteleri), siyasat hám mádeniyat<ref name="TeenAgile">{{Web deregi | url = http://www.infoq.com/articles/agile-teenage-crisis| at = Philippe| familiya = Kruchten| bet = Agile's Teenage Crisis?| baspaxana = InfoQ| sáne = 2011-jıl 20-iyun }}</ref>. Filipp Kruxten bılay dep jazǵan: {{Blockquote |text=Agile háreketi ayırım jaǵdaylarda jasóspirimge uqsaydı: ózin júdá jaqsı ańlaydı, úziliksiz aynaǵa qarap sırtqı kórinisin tekseredi, sındı az qabıl etedi, tek óz teńlesleri menen bolıwǵa qızıǵadı, ótmishten kelgen barlıq danalıqtı tek ótmishten bolǵanı ushın daw menen biykarlaydı, jańa ádetler hám jańa jargonlardı qabıl etedi, geyde tákabbir hám menmen boladı. Biraq onıń onnan keyin de jetilisetuǵınına, sırtqı dúnyaǵa ashıq bolatuǵınına, kóbirek oylanatuǵınına hám sonlıqtan da nátiyjelirek bolatuǵınına gúmanım joq. |author=Filipp Kruxten<ref name="TeenAgile" />}} «Manifest» joqarı bilimlendiriw basqarıwı hám basshılıǵına unamsız tásir etiwi múmkin, óytkeni ol administratorlarǵa ásterek dástúrli hám oylanıp is tutıw processlerin «shaqqan» processler menen almastırıwdı usınıs etti. Bul koncepciya universitet oqıtıwshıları arasında siyrek qabıl etildi<ref>Richard Utz, «Against Adminspeak,» [https://www.chronicle.com/article/Against-Adminspeak/249047?key=hsZMErKIgGC276GPIxqHkSP5jbKbjZo7inN_XME_7x91_awBNokn0OtP-fqf8M6Ic0s4X016U01jTmlpaGVtSElwWjVONE9iRjI5UW9BdldZNVlTVEotMUVyVQ Chronicle of Higher Education], 24 June 2020.</ref>. Basqa bir sın - kóp jaǵdaylarda Agile basqarıw hám dástúrli basqarıw ámeliyatları bir-birine qarama-qarsı bolıp shıǵadı. Bul ámeliyattıń keń tarqalǵan sını - ámeliyattı úyreniw hám engiziwge jumsalǵan waqıt, potencial paydalarına qaramastan, júdá qımbatqa túsedi. Dástúrli basqarıwdan Agile basqarıwǵa ótiw Agile ge tolıq boysınıwdı hám shólkemniń barlıq aǵzalarınıń processti aqırına shekem alıp barıwǵa bekkem minnetlemesin talap etedi. Shólkem boyınsha teń emes nátiyjeler, xızmetkerlerdiń qábiletine salıstırǵanda ózgerislerdiń kópligi yamasa transformaciya aqırında kepilliklerdiń joqlıǵı sıyaqlı máseleler - olardıń tek bir neshe mısalları bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Cohn|first=Mike|title=Succeeding With Agile|url=https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn|publisher=Pearson|year=2015|isbn=978-0-321-57936-2|pages=[https://archive.org/details/succeedingwithag0000cohn/page/5 5]–10}}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw| ]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] dvprv9q1l3jhj7e577lp1eljbvlg0t3 0 23762 275247 273946 2026-10-19T19:03:16Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275247 wikitext text/x-wiki '''Veb-islep shıǵıw''' ‒ bul [[Internet]] ([[World Wide Web|Dúnya júzilik tor]]) yamasa intranet (jeke tarmaq) ushın [[Websayt|veb-sayt]] islep shıǵıw boyınsha baylanıslı jumıs<ref name="Techopedia.com">{{Web deregi | url = https://www.techopedia.com/definition/23889/web-development| bet = What is Web Development? - Definition from Techopedia| til = en| jumıs = Techopedia.com| qaralǵan sáne = 2018-jıl 7-dekabr }}</ref>. Veb-islep shıǵıw ápiwayı bir statikalıq tekst betin islep shıǵıwdan baslap quramalı veb-qosımshalar, elektron biznes hám [[sociallıq tarmaq]] xızmetlerin islep shıǵıwǵa shekem bolıwı múmkin. Veb-islep shıǵıw ádette qamtıytuǵın wazıypalardıń tolıǵıraq dizimi veb-injeneriya, veb-dizayn, veb-kontent islep shıǵıw, klient penen baylanıs, klient tárep/server tárepti skript jazıw, [[veb-server]] hám tarmaq qáwipsizligin konfiguraciyalaw hám elektron sawda islep shıǵıwdı óz ishine aladı. Veb-qánigeler arasında "veb-islep shıǵıw" ádette veb-saytlardı qurıwdıń tiykarǵı dizaynnan tıs aspektlerine qatnaslı boladı: belgilew hám [[Programmalastırıw|kodlaw]]<ref>{{Cite book|last=Campbell|first=Jennifer|title=Web Design: Introductory|url=https://archive.org/details/webdesignintrodu0000jenn|publisher=Cengage Learning|year=2017|pages=[https://archive.org/details/webdesignintrodu0000jenn/page/27 27]}}</ref>. Veb-islep shıǵıw kontentti basqarıw sistemaların (CMS) qollanıwı múmkin, bul kontentke ózgerisler kirgiziwdi ańsatlastıradı hám tiykarǵı texnikalıq kónlikpeler menen de paydalanadı. Úlken shólkemler hám biznesler ushın, veb-islep shıǵıw toparları júzlegen adamnan ([[Veb baǵdarlamashı|veb-baǵdarlamashılardan]]) ibarat bolıwı hám veb-saytlardı islep shıǵıwda [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile metodologiyaları]] sıyaqlı standart usıllardı qollanıwı múmkin. Kishirek shólkemlerge tek bir turaqlı yamasa kelisim tiykarında isleytuǵın islep shıǵıwshı, ya bolmasa grafikalıq dizayner yamasa [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]] texnigi sıyaqlı baylanıslı lawazımlarǵa qosımsha tapsırma beriw kerek bolıwı múmkin. Veb-islep shıǵıw belgilengen bólimniń tarawı bolıwdıń ornına bólimler arasındaǵı birgeliktegi háreket bolıwı múmkin. Veb-islep shıǵıwshınıń úsh túri bar: aldıńǵı tárep (front-end) islep shıǵıwshı, artqı tárep (back-end) islep shıǵıwshı hám tolıq stek (full-stack) islep shıǵıwshı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vvd6DwAAQBAJ|title=The Full Stack Developer: Your Essential Guide to the Everyday Skills Expected of a Modern Full Stack Web Developer| sáne =2018-11-19}}</ref>. Aldıńǵı tárep islep shıǵıwshılar paydalanıwshı brauzerinde isleytuǵın háreket hám kórinisler ushın juwapker, al artqı tárep islep shıǵıwshılar serverler menen isleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/advisor/education/front-end-vs-back-end-developer| bet = Discover The Difference Between Front-End Vs. Back-End Developer – Forbes Advisor| sáne = 2023-jıl 30-may | til = en| jumıs = forbes.com}}</ref>. Vebtiń kommerciyalastırılıwınan baslap, bul taraw rawajlandı hám házirgi waqıtta eń kóp qollanılatuǵın texnologiyalardıń birine aylandı. == Dúnya júzilik Internet hám veb-islep shıǵıwdıń evolyuciyası == === Kelip shıǵıwı/ Veb 1.0 === Tim Berners-Li 1989-jılı CERN-de [[World Wide Web|Dúnya júzilik Internetti]] jarattı<ref>{{Web deregi| url = https://home.cern/science/computing/birth-web/short-history-web| bet = A short history of the Web| sáne = 2023-jıl 4-dekabr | til = en| jumıs = CERN| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220417082120/https://home.cern/science/computing/birth-web/short-history-web| arxivsáne = 2022-jıl 17-aprel }}</ref>. Internetti islep shıǵıwdaǵı tiykarǵı maqset akademiyalıq mákemeler hám hár túrli global shólkemlerdiń avtomatlastırılǵan informaciya almasıw talapların qanaatlandırıw boldı. Nátiyjede, 1993-jılı [[HTML]] islep shıǵıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.washington.edu/accesscomputing/webd2/student/unit1/module3/html_history.html#:~:text=The%20first%20version%20of%20HTML,official%20standard%20in%20December%201999.| bet = WebD2: A Brief History of HTML| jumıs = www.washington.edu| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref>. Veb 1.0 - birinshi paradigma bolıp, onda paydalanıwshılar tek materiallardı kóre alatuǵın hám az muǵdarda informaciya bere alatuǵın edi<ref name="Soni-2023">{{Cite journal| sáne =September 2023|title=Evolution Of Web Technologies in Recent Years|url=https://www.jetir.org/papers/JETIR2309347.pdf}}</ref>. Veb 1.0 tiykarǵı protokolları HTTP, HTML hám URI boldı<ref name="Jazayeri-2007">{{Cite book|title=Future of Software Engineering (FOSE '07)|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4221621|date=2007}}</ref>. === Veb 2.0 === O'Reilly vice-prezidenti Deyl Dogerti tárepinen 2004-jılı Media Live konferenciyasında keń taralǵan Veb 2.0 termini interaktivlikke pát bergen internet paydalanıwındaǵı ózgerislerdi belgileydi<ref>{{Web deregi | url = http://www.paulgraham.com/web20.html| bet = Web 2.0| jumıs = www.paulgraham.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://computer.howstuffworks.com/web-20.htm| bet = How Web 2.0 Works| sáne = 2007-jıl 28-dekabr | til = en-us| jumıs = HowStuffWorks| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref>. Veb 2.0 paydalanıwshılardıń kóbirek qatnasıwı hám kommunikaciyasın kirgizdi. Ol Veb 1.0 diń statikalıq, tek oqıw tábiyatınan rawajlanıp, qatnasıw hám kommunikaciya ushın integraciyalanǵan tarmaqqa aylandı. Ol kóbinese paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan, oqıw-jazıw onlayn tarmaǵı dep ataladı. Veb 2.0 ortalıqlarında paydalanıwshılar muzıka, fayllar, súwretler hám filmler jaratıw sıyaqlı bólisiw iskerliklerin qollaytuǵın platformaǵa iye<ref>{{Web deregi| url = https://history-computer.com/web-2-0/| bet = Web 2.0 Explained: Everything You Need To Know| avtor = Hall| at = Heather| sáne = 2022-jıl 1-may | til = en-US| jumıs = History-Computer| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230109091721/https://history-computer.com/web-2-0/| arxivsáne = 2023-jıl 9-yanvar }}</ref>. Veb 2.0 arxitekturası kóbinese "internettiń bel omırtqası" dep esaplanadı, óz aldına islewshi platformalar hám [[Maǵlıwmatlar bazası|onlayn maǵlıwmatlar bazalarınan]] informaciya aǵımın ruqsat etiw ushın standartlastırılǵan XML (Keńeytilgen Belgilew Tili) teglerin qollanadı. === Veb 3.0 === Veb 3.0, internettiń úshinshi hám házirgi versiyası, 2014-jılı tanıstırıldı. Koncepciya internetti tolıq qayta dizaynlawdı kóz aldına keltiredi. Tiykarǵı ózgesheliklerine metamaǵlıwmatlardı integraciyalaw, anıq informaciyanı jetkiziw hám paydalanıwshılardıń qálew, tariyx hám qızıǵıwshılıqlarına tiykarlanǵan jaqsılanǵan tájiriybeleri kiredi. Veb 3.0 internetti dástúrli izlew mashinalarına qaraǵanda kóbirek funkcionallıq beriwshi úlken, shólkemlestirilgen maǵlıwmatlar bazasına aylandırıwǵa umtıladı. Paydalanıwshılar óz qálewlerine tiykarlanıp navigaciyanı qolaylastıra aladı, hám tiykarǵı ideyalar maǵlıwmat dereklerin anıqlaw, olardı nátiyjelilik ushın baylanıstırıw hám paydalanıwshı profillerin jaratıwdı óz ishine aladı. Bul versiya geyde Semantikalıq Veb dep te ataladı<ref>{{Citation |last=Du |first=Xiaofeng |title=Semantic Service Description Framework for Address | sáne =2009 |url=http://link.springer.com/10.1007/978-0-387-78578-3_35 |work=Information Systems Development |pages=1033–1045 |editor-last=Barry |editor-first=Chris |access-date=2023-11-30 |place=Boston, MA |publisher=Springer US | til =en |doi=10.1007/978-0-387-78578-3_35 |isbn=978-0-387-78577-6 |last2=Song |first2=William |last3=Munro |first3=Malcolm |editor2-last=Lang |editor2-first=Michael |editor3-last=Wojtkowski |editor3-first=Wita |editor4-last=Conboy |editor4-first=Kieran}}</ref>. === Veb-islep shıǵıw texnologiyalarınıń evolyuciyası === Veb-islep shıǵıw texnologiyalarınıń jolı internettiń dáslepki kúnlerinde ápiwayı [[HTML]] betlerinen baslandı. Waqıt ótiwi menen rawajlanıwlar stil ushın [[CSS]] hám interaktivlik ushın [[JavaScript]] qosıwǵa alıp keldi. Bul evolyuciya statikalıq veb-saytlardı dinamikalıq hám juwap beriwshi platformalarǵa aylandırdı, búgingi kúnde kompleksli hám funkciyası bay veb-qosımshalar ushın tiykar jarattı. * Statikalıq HTML Betleri (1990-jıllar) * [[CSS]] Kirgiziw (1990-jıllardıń aqırı)<ref>{{Web deregi | url = https://www.w3.org/Style/CSS20/| bet = 20 Years of CSS| sáne = 2016-jıl 17-dekabr | jumıs = W3C| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref> * [[JavaScript]] hám Dinamikalıq HTML (1990-jıllar - 2000-jıllardıń bası)<ref>{{Web deregi | url = https://www.w3schools.com/js/js_history.asp| bet = JavaScript History| til = en-US| jumıs = www.w3schools.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://ifj.edu.pl/private/krawczyk/php/intro-history.html| bet = A brief history of PHP| jumıs = ifj.edu.pl| qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-dekabr }}</ref> * [[Ajax (programmalastırıw)|AJAX]] (1998) * Kontentti basqarıw sistemalarınıń (CMS) rawajlanıwı (2000-jıllardıń ortası) * Mobil veb (2000-jıllardıń aqırı - 2010-jıllar) * Bir betli qosımshalar (SPAs) hám aldıńǵı bet freymvorkları (2010-jıllar) * Server tárepindegi JavaScript (2010-jıllar) * Mikroservisler hám API-basqarılatuǵın islep shıǵıw (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) * Progressiv veb-qollanbalar (PWAs) (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) * JAMstack Arxitekturası (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) * WebAssembly (Wasm) (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) * Serversiz esaplaw (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) * [[Jasalma intellekt|JI]] hám [[mashinalıq oqıtıw]] integraciyası (2010-jıllar - házirgi waqıtqa shekem) Keleshektegi veb-islep shıǵıw brauzer texnologiyası, Veb internet infrastrukturası, protokol standartları, programmalıq támiynat injeneriya metodları hám qollanba tendenciyalarındaǵı alǵa ilgerlewler menen basqarıladı. == Veb-islep shıǵıwdıń ómirlik cikli == Veb-islep shıǵıwdıń ómirlik cikli veb-saytlar hám veb-qosımshalardı qurıwdaǵı basqıshlardı belgilep beretuǵın metod. Ol strukturalanǵan tásir etiwdi támiyinlep, islep shıǵıw processi dawamında optimal nátiyjelerge erisiwdi támiyinleydi. Ádettegi Veb-islep shıǵıw processin 7 basqıshqa bóliwge boladı. === Tallaw === Debra Xoukraft hám Djon Kerrol veb-islep shıǵıw procesin izbe-iz basqıshlarǵa bóliw metodologiyasın usındı. Olar analizdiń hár túrli aspektlerin atap ótti<ref name="Howcroft-2000">{{Cite journal|last1=Howcroft|first1=Debra|last2=Carroll|first2=John| sáne =2000|title=A proposed methodology for web development.|journal=Ecis 2000 Proceedings|url=https://aisel.aisnet.org/ecis2000/73/}}</ref>. Birinshi faza veb-strategiya islep shıǵıw hám veb-sayttıń óz maqsetlerine nátiyjeli erise alatuǵın analizlewdi óz ishine aladı. Keyl hám basqalardıń izertlewi<ref>{{Cite journal|last1=Keil|first1=Mark|last2=Cule|first2=Paul E.|last3=Lyytinen|first3=Kalle|last4=Schmidt|first4=Roy C.|date=November 1998|title=A framework for identifying software project risks|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1998-11_41_11/page/n85|journal=Communications of the ACM|volume=41|issue=11|pages=76–83|doi=10.1145/287831.287843|issn=0001-0782}}</ref> programmalıq támiynat proektleriniń sátsizlikke ushırawınıń tiykarǵı sebeplerin joqarı basqarıw boyınsha juwapkershiliklerdiń joqlıǵı hám sistema talapların qáte túsiniw dep anıqlaydı. Bul qáwiplerdi azaytıw ushın, Birinshi Faza strategiyalıq maqset hám wazıypalardı belgileydi, olardı orınlaw ushın sistema dizaynın jaratadı. Veb qatnasın ornatıw haqqındaǵı sheshim ideal boyınsha shólkemniń korporativ informaciya strategiyasına sáykes keliwi kerek. Analiz fazasın 3 basqıshqa bóliwge boladı: * Veb-strategiyanı islep shıǵıw * Maqsetlerdi anıqlaw * Obektiv analiz Bul faza dawamında, aldın anıqlanǵan maqsetler hám bar resurslar olardıń orınlanıw múmkinshiligin anıqlaw ushın analizden ótedi. Bul analiz tómendegishe altı wazıypaǵa bólinedi: * '''Texnologiya analizi''': Sayttı dúziw, xosting etiw hám qollap-quwatlaw ushın zárúr bolǵan barlıq texnologiyalıq komponentler hám qurallardı anıqlaw. * '''Informaciya analizi''': Paydalanıwshıǵa kerekli informaciyanı anıqlaw, meyli ol statikalıq (veb beti) yamasa dinamikalıq (maǵlıwmatlar bazası serverinen "real waqıtta" alınatuǵın) bolsın. * '''Kónlikpeler analizi''': Joybardı tolıq tamamlaw ushın kerekli hár túrli kónlikpeler toplamın anıqlaw. * '''Paydalanıwshı analizi''': Sayttıń barlıq mólsherlengen paydalanıwshıların anıqlaw, paydalanıwshılar hám olar qollanatuǵın texnologiyalardıń hár qıylılıǵı sebepli bul process quramalıraq. * '''Qarjı analizi''': Sayt islep shıǵıw qárejetin bahalaw yamasa aldın anıqlanǵan byudjet sheńberinde nege erisiw múmkin ekenin bahalaw. * '''Qáwip analizi''': Sayttı islep shıǵıwǵa baylanıslı hár qanday úlken qáwiplerdi izertlew. Bul analizden keyin, maqsetlerdiń anıǵıraq toplamı hújjetlestiriledi. Házirgi waqıtta orınlanıwı múmkin bolmaǵan maqsetler Tilekler Dizimine jazıladı, ol Maqsetler Hújjetiniń bir bólegin quraydı. Bul hújjetlestiriw metodologiyanıń keyingi cikli dawamında iterativlik procestiń ajıralmas bólegi boladı. === Jobalastırıw: sayt kartası hám sımlı ramka === [[Veb baǵdarlamashı|Veb-baǵdarlamashılar]] ushın joba dúziwge qatnasıw hám optimal arxitekturanı anıqlaw hám freymvorklardı tańlaw áhmiyetli. Qosımsha, islep shıǵıwshılar/keńesshiler veb-sayttı qollap-quwatlawǵa baylanıslı ulıwma iyelik etiw qárejetin túsindiriwde rol oynaydı, bul dáslepki islep shıǵıw qárejetlerinen asıp ketiwi múmkin. Bul basqıshtaǵı tiykarǵı aspektler: * Sayt kartasın jaratıw * Sımlı ramka jaratıw * Texnologiyalıq stek === Dizayn hám jaylastırıw === Analiz fazasınan keyin, islep shıǵıw procesi maqsetler hújjeti menen basqarılatuǵın dizayn fazasına ótedi. Veb-saytlardıń izbe-iz ósiwin hám jaqsı dizayn arxitekturasınıń potencial jetispewshiligin moyınlap, metodologiya sayttıń ómir dawamında ózgerisler hám qosımshalardı esapqa alıw ushın iteraciyanı óz ishine aladı. Informaciya Dizaynı hám [[Grafik dizayn|Grafikalıq Dizaynǵa]] bólingen dizayn fazası, veb-sayt strukturasın, maǵlıwmatlar bazasınıń [[Maǵlıwmatlar strukturası|maǵlıwmatlar strukturaların]] hám CGI skriptlerin detallı súwretleytuǵın tolıq Dizayn Hújjetine alıp keledi.* Keyingi basqısh, dizayndı testlew, dizayndaǵı qarama-qarsılıqlardı yamasa kemshiliklerdi anıqlaw ushın erte, tómen qárejetli testlewge baǵdarlanǵan. Bul veb-sayt dizaynın birinshi úsh basqıshta belgilengen maqset hám wazıypalar menen salıstırıwdı óz ishine aladı. Birinshi hám Ekinshi fazalar Maqsetler Hújjetindegi maqsetlerdiń dizaynǵa sáykes keliwin támiynlew ushın qayta qaralatuǵın interaktiv cikl bolıp tabıladı. Alıp taslanǵan hár qanday maqsetler keleshekte qarap shıǵıw ushın Tilekler Dizimine qosıladı. Bul basqıshtaǵı tiykarǵı aspektler: * Betlerdi jaylastırıw * Qayta qarap shıǵıw * Tastıyıqlaw === Kontent jaratıw === Veb-sayt vizual jaqtan qanshelli tartımlı bolsa da, klientler menen jaqsı baylanıs áhmiyetli. Kontent óndirisiniń tiykarǵı maqseti - kompaniyańız haqqında tiyisli informaciyanı qızıqlı hám ańsat túsinikli túrde beriw arqalı [[paydalanıwshı interfeysi]] arqalı kommunikaciya kanalın jaratıw. Buǵan tómendegiler kiredi: * Tartımlı háreketke shaqırıwlardı islep shıǵıw * Dóretiwshilik temalar jaratıw * Oqıwǵa qolaylı kontentti formatlaw * Qatar boyınsha redaktorlawdı ámelge asırıw * Sayt islep shıǵıw barısı dawamında tekstti jańalaw Kontent óndirisi basqıshı siziń veb-saytıńızdıń yamasa veb-qosımshańızdıń brending hám marketingin ornatıwda áhmiyetli bolıp tabıladı. Ol tásirli hám inandırıwshı kontent arqalı siziń onlayn qatnasıńızdıń maqseti hám wazıypaların anıqlaw ushın platforma sıpatında xızmet etedi. === Islep shıǵıw === Bul áhmiyetli basqıshta, veb-sayt onıń tiykarǵı maqsetin esapqa alıp qurıladı, tolıq isleytuǵın sayttı ornatıwdı támiyinlew ushın barlıq grafikalıq komponentlerge úlken itibar beriledi. Procedura bas bettiń islep shıǵıwı menen baslanadı, onnan keyin ishki betlerdiń jaratılıwı menen dawam etedi. Ásirese sayttıń navigaciyalıq strukturası jetilistirilip atır. Bul islep shıǵıw fazası dawamında Kontentti Basqarıw Sisteması, interaktiv baylanıs formaları hám satıp alıw sebetleri sıyaqlı tiykarǵı funkcionallıqlar aktivlestiriledi. Kodlaw procesi sayttıń barlıq programmalıq támiynatın jaratıwdı hám onı sáykes [[Web server|Veb serverlerine]] ornatıwdı óz ishine aladı. Bul Veb serverge jaylastırıw sıyaqlı ápiwayı nárselerden baslap [[maǵlıwmatlar bazası]] baylanısların ornatıw sıyaqlı quramalıraq wazıypalarǵa shekem bolıwı múmkin. === Testlew, qayta kóriw hám iske qosıw === Hár qanday veb proektte testlew basqıshı júdá quramalı hám qıyın. Veb qosımshalar kóbinese hár qıylı texnologiyalıq ortalıqlarda isleytuǵın hár túrli hám kóbinese belgisiz paydalanıwshılar ushın jobalanǵanlıqtan, olardıń quramalılıǵı [[Informaciyalıq sistema|dástúrli Informaciyalıq Sistemalardan]] (IS) asıp ketedi. Maksimal qamtıw hám nátiyjelilikti támiyinlew ushın veb-sayt hár qıylı kontekstler hám texnologiyalarda sınalıwı kerek. Dizaynerden aqırǵı maqullawdı alǵannan keyin veb-sayt jetkeriw basqıshına ótedi. Iske qosılıwǵa tayarlıǵın támiyinlew ushın sapanı támiyinlew toparı funkcionallıq, úylesimlilik hám ónimdarlıq boyınsha qatań testler ótkeredi. Integraciya, stress, masshtablılıq, júkleme, ajıratımlılıq hám brauzerler arasındaǵı úylesimlilik sıyaqlı qosımsha testler ótkeriledi. Maqullaw berilgennen keyin, veb-sayt FTP arqalı serverge jiberiledi, usınıń menen islep shıǵıw processi juwmaqlanadı. Bul basqıshtaǵı tiykarǵı aspektler: * Joǵalǵan baylanıslardı testlew * Kod teksergishlerdi qollanıw * [[Veb-brauzer|Brauzerdi]] tekseriw === Texnikalıq xızmet kórsetiw hám jańalaw === Veb-islep shıǵıw processi ornalastırıwdan tısqarı, ornalastırıwdan keyingi hár qıylı wazıypalardı óz ishine aladı. Mısalı, veb-saytlar kóbinese úziliksiz texnikalıq xızmet kórsetiwde boladı, hár kúni jańa nárseler júklenedi. Sayttıń kólemi úlkeygen sayın texnikalıq xızmet kórsetiw qárejetleri de anaǵurlım artadı. Veb-sayttaǵı mazmunnıń dálligi júdá áhmiyetli bolıp, hám informaciya, hám baylanıslardıń, ásirese sırtqı baylanıslardıń jańalanǵanın tekseriw ushın úziliksiz baqlawdı talap etedi. Paydalanıwshılardıń pikirlerine juwap retinde dúzetiwler kirgiziledi, hám veb-sayttıń uzaq múddetli nátiyjeliligin saqlaw ushın úziliksiz qollaw hám texnikalıq xızmet kórsetiw háreketleri ámelge asırıladı. == Dástúrli islep shıǵıw metodologiyaları == Debra Xowkraft hám Djon Kerroll ózleriniń izertlew maqalasında bir neshe dástúrli veb-islep shıǵıw metodologiyaların talqıladı: * '''Sarqırama''' (Waterfall): Sarqırama metodologiyası izbe-iz adımlardan ibarat bolıp, hár basqısh arasında minimal qaytalanıwlar menen islep shıǵıw processin sheshedi. Biraq, sarqırama metodologiyasın veb-saytlardı (hám informaciyalıq sistemalardı) islep shıǵıwǵa qollanǵanda úlken kemshilik onıń qatań qurılısında jatır, bul qońsı basqıshlardan tısqarı qaytalanıwǵa jol qoymaydı. Veb-saytlardı islep shıǵıw ushın qollanılatuǵın hár qanday metodologiya ózgerislerge beyimlesiw ushın jetkilikli dárejede iykemli bolıwı kerek. * '''Strukturalıq sistemalardı analizlew hám dizaynlaw usılı (SSADM)''': Strukturalıq sistemalardı analizlew hám dizaynlaw usılı (SSADM) informaciyalıq sistemalar hám programmalıq támiyinlewde sistemalardı analizlew hám dizaynlaw ushın keń qollanılatuǵın metodologiya bolıp tabıladı. Bul usıl islep shıǵıw joybarınıń pútkil ómirlik ciklin qamtıp almasa da, ol keyingi basqıshlarda qımbat qátelikler hám kemshiliklerdi minimumǵa túsiriw maqsetinde analiz hám dizayn basqıshlarına kúshli itibar beredi. * '''Prototiplew:''' Prototiplew - bul sistemanıń yamasa qosımshanıń gilt funkciyaların vizualizaciyalaw hám sınaw ushın dáslepki versiyası qurılatuǵın programmalıq támiyinlewdi islep shıǵıw usılı. Prototip aqırǵı ónimniń kózge kórinetuǵın kórinisi retinde xızmet etip, mápli táreplerge, sonıń ishinde paydalanıwshılar hám islep shıǵıwshılarǵa onıń menen tásirlesiwge hám pikir bildiriwge múmkinshilik beredi. * '''Tez qosımshalardı islep shıǵıw (RAD)''': Tez qosımshalardı islep shıǵıw (RAD) - bul islep shıǵıw processinde tezlik hám iykemlilikke áhmiyet beretuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyası. Bul usıl tiykarınan iteraciyalıq prototiplew hám aqırǵı paydalanıwshılardı tartıw arqalı joqarı sapalı sistemalardı tez islep shıǵarıwǵa baǵdarlanǵan. RAD sistemanı islep shıǵıwǵa ketetuǵın waqıttı qısqartıwǵa hám ózgeretuǵın talaplarǵa beyimlesiwdi arttırıwǵa umtıladı. * '''Inkrementallıq prototiplew:''' Inkrementallıq prototiplew - bul prototiplew hám inkrementallıq islep shıǵıw principlerin birgelikte qollanatuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılı. Bul metodologiyada islep shıǵıw processi kishi inkrementlerge bólinedi, hárbir inkrement aldıńǵısınıń funkcionallıǵın rawajlandıradı. Sonnıń menen birge, hárbir inkrementte paydalanıwshılardıń talapları hám kútiwlerin jaqsıraq qanaatlandırıw ushın prototipler dúziledi hám jetilistiriledi. == Veb-islep shıǵıwdaǵı tiykarǵı texnologiyalar == Klient tárep hám server tárep dinamikası haqqında tiykarǵı bilimge iye bolıw áhmiyetli. Aldıńǵı tárep (front-end) islep shıǵıwdıń maqseti - [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] tikkeley óz-ara tásir etiwi múmkin bolǵan veb-sayttıń [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysin]] hám kórinetuǵın komponentlerin jaratıw. Al artqı tárep (back-end) islep shıǵıw maǵlıwmatlar bazaları, server tárep logikası hám qosımsha funkcionallıǵı menen isleydi. [[Frontend hám backend|Aldıńǵı tárep hám artqı tárep]] injenerleriniń birge islesiwi arqalı isenimli hám paydalanıwǵa qolaylı onlayn qosımshalardı dúziwdiń kompleksli usılı támiyinlenedi. === Aldıńǵı tárep (front-end) islep shıǵıw === Aldıńǵı tárep islep shıǵıw - bul veb-qosımshanıń paydalanıwshı interfeysin (UI) hám paydalanıwshı tájiriybesin (UX) jobalastırıw hám ámelge asırıw processi. Bul paydalanıwshılar tikkeley óz-ara tásir etetuǵın kózge tartımlı hám interaktiv elementlerdi jaratıwdı óz ishine aladı. Aldıńǵı tárep islep shıǵıwǵa baylanıslı tiykarǵı texnologiyalar hám túsinikler: ==== Texnologiyalar ==== Aldıńǵı tárep islep shıǵıwdıń 3 tiykarǵı texnologiyası: * '''HTML (Gipertekstli belgilew tili)''': [[HTML]] veb-bette kontenttiń strukturasın hám shólkemlestiriliwin támiyinleydi. * '''CSS (Kaskadlı stil kesteleri)''': Stillew hám jaylastırıw ushın juwapker, [[CSS]] HTML elementleriniń kórinisin jaqsılaydı, qosımshanı kózge tartımlı kórkem etedi. * '''JavaScript''': Veb-betlerge interaktivlik qosıw ushın qollanıladı. [[JavaScript]] tiń rawajlanıwı React, Angular hám Vue.js sıyaqlı kóplegen ataqlı aldıńǵı tárep freymvorklarınıń payda bolıwına alıp keldi. ==== Paydalanıwshı interfeysin proektlestiriw ==== Paydalanıwshı tájiriybesin proektlestiriw intuitiv, qolaylı hám paydalanıwshılar ushın qızıqlı interfeyslerdi jaratıwǵa qaratılǵan. Bul paydalanıwshı minez-qulqın túsiniwdi, paydalanıwǵa jaramlılıqtı izertlewdi hám paydalanıwshılardıń veb-sayt yamasa qosımsha menen óz-ara tásirlesiwiniń ulıwma qanaatlanıwın arttırıw ushın jobalastırıw principlerin ámelge asırıwdı óz ishine aladı. Bul sımlı úlgilerdi jaratıw, prototiplew hám paydalanıwshı óz-ara tásirin jaqsılaw ushın jobalastırıw principlerin ámelge asırıwdı óz ishine aladı. UI sımlı úlgilerin jaratıw ushın qollanılatuǵın belgili qurallarǵa mınalar kiredi: * Sketch - detallı, vektorǵa tiykarlanǵan dizayn ushın * Moqups - jańa baslawshılar ushın * Figma - biypul sımlı úlgi qollanbası * UXPin - dizayn hújjetlerin baǵdarlamashılarǵa tapsırıw ushın * MockFlow - joybalardı shólkemlestiriw ushın * Justinmind - interaktiv sımlı úlgiler ushın * Uizard - jasalma intellekt járdeminde sımlı úlgiler jaratıw ushın Jobalastırıw barısında este tutıw kerek bolǵan jáne bir áhmiyetli aspekt - bul Vebke qolaylılıq. Vebke qolaylılıq cifrlı kontenttiń barlıq imkaniyatlar iyeleri ushın bar hám paydalanıwǵa jaramlı bolıwın támiyinleydi. Bul Veb Kontent Qoljetimliligi Nızamları (WCAG) sıyaqlı standartlarǵa ámel qılıwdı, súwretler ushın alternativ tekst sıyaqlı ózgesheliklerdi ámelge asırıwdı hám mayıplıǵı barlardı qosıp, hár túrli paydalanıwshı talapların esapqa alıp proektlestiriwdi óz ishine aladı. ==== Juwap beriwshi (responsiv) dizayn ==== Veb-qosımshalardıń túrli qurılmalar hám ekran ólshemleri boyınsha qolaylı hám kózge tartımlı bolıwın támiyinlew áhmiyetli. Juwap beriwshi dizayn hár qıylı kóriw ortalıqlarına beyimlesiw ushın CSS media sorawların hám iyilgish jaylasıwlardı paydalanadı. ==== Aldıńǵı tárep freymvorkları ==== [[Freymvork]] - bul programmalıq támiynat bóleklerin qayta paydalanıw ushın joqarı dárejeli sheshim, domen qosımshasınıń ulıwma funkciyaları hám ulıwma logikasın bólisiwge múmkinshilik beretuǵın ápiwayı kitapxana tiykarındaǵı qayta paydalanıwdan bir qádem alǵa bolıp tabıladı<ref>{{Cite journal|last1=Salas-Zárate|first1=María del Pilar|last2=Alor-Hernández|first2=Giner|last3=Valencia-García|first3=Rafael|last4=Rodríguez-Mazahua|first4=Lisbeth|last5=Rodríguez-González|first5=Alejandro|last6=López Cuadrado|first6=José Luis|date=May 2015|title=Analyzing best practices on Web development frameworks: The lift approach|journal=Science of Computer Programming| til =en|volume=102|pages=1–19|doi=10.1016/j.scico.2014.12.004}}</ref>. Freymvorklar hám [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalar]] islep shıǵıw processin tezlestiretuǵın áhmiyetli qurallar bolıp tabıladı. Bul qurallar baǵdarlamashılardıń ónimdarlıǵın arttıradı hám úlken kólemli qosımshalardıń saqlanıwına úles qosadı. Ayırım ataqlı aldıńǵı tárep freymvorkları: * '''[[React]]''': Facebook tárepinen qollap-quwatlanatuǵın paydalanıwshı interfeyslerin dúziw ushın JavaScript kitapxanası. Ol programmistlerge qayta paydalanılatuǵın UI komponentlerin jaratıwǵa múmkinshilik beredi. * '''Angular''': Google tárepinen islep shıǵılǵan hám qollap-quwatlanatuǵın TypeScript tiykarındaǵı aldıńǵı tárep freymvorkı. Ol dinamikalıq bir betli qosımshalardı dúziw ushın keń qamtıwshı sheshimdi usınadı. * '''Vue.js''': Basqa kitapxanalar yamasa bar bolǵan joybarlar menen birlesiwdi ańsatlastıratuǵın, jaqınlasıwǵa bolatuǵın, biraq kúshli progressiv JavaScript freymvorkı. ==== Jaǵday basqarıwı ==== Maǵlıwmatlardıń izbe-izligin hám juwap beriwshiligin támiyinlew ushın veb qosımshanıń jaǵdayın basqarıw. Redux ([[React]] ushın) yamasa Vuex (Vue.js ushın) sıyaqlı jaǵday basqarıw kitapxanaları quramalı qosımshalarda áhmiyetli rol oynaydı. === Artqı tárep (Bek-end) islep shıǵıw === Artqı tárep islep shıǵıwı veb qosımshanıń server tárep logikasın hám [[maǵlıwmatlar bazası]] komponentlerin qurıwdı óz ishine aladı. Ol paydalanıwshı sorawların qayta islewge, maǵlıwmatlardı basqarıwǵa hám qosımshanıń ulıwma islewin támiyinlewge juwapker. Artqı tárep islep shıǵıwınıń tiykarǵı aspektleri tómendegilerdi óz ishine aladı: ==== Server / bult instanciyası ==== Veb qosımsha arxitekturasınıń áhmiyetli komponenti - bul server yamasa bult instanciyası. Bult instanciyası - bul [[internet]] arqalı kiriwge bolatuǵın virtual server instanciyası bolıp, ol jámiyetlik yamasa jeke bultta jaratıladı, jetkerip beriledi hám xosting qılınadı. Ol fizikalıq server sıyaqlı isleydi, ol hár qıylı qurılmalar arasında ańsat kóship júre aladı yamasa bir serverde bir neshe instanciyalardı ornata aladı. Sonlıqtan, ol júdá dinamikalıq, keńeytiliwshi hám únemli. ==== Maǵlıwmatlar bazaları ==== [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması|Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw]] veb qosımshalarda [[maǵlıwmatlardı saqlaw]], alıw hám basqarıw ushın áhmiyetli. MySQL, PostgreSQL hám MongoDB sıyaqlı hár túrli maǵlıwmatlar bazası sistemaları maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw hám strukturalastırıwda ózgeshe rol oynaydı. Nátiyjeli maǵlıwmatlar bazasın basqarıw maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan veb-qosımshalardıń juwap beriwshiligin hám nátiyjeliligin támiyinleydi. Maǵlıwmatlar bazasınıń 3 túri bar: * '''Relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaları''': Maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw hám baylanıstırıw ushın kestelerdi paydalanatuǵın strukturalanǵan maǵlıwmatlar bazaları. Keń tarqalǵan mısallar - MySQL, PostgreSQL hám basqalar. * '''NoSQL maǵlıwmatlar bazaları''': NoSQL maǵlıwmatlar bazaları strukturalanbaǵan yamasa yarım strukturalanǵan maǵlıwmatlardı qayta islewge arnalǵan hám relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazalarına qaraǵanda kóbirek iykemli bolıwı múmkin. Olar hújjetke baǵdarlanǵan, gilt-mánis saqlawshılar, baǵana-shańaraq saqlawshılar hám graf maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı hár qıylı túrlerde keledi. Mısallar: MongoDB, Cassandra, ScyllaDB, CouchDB, Redis. * '''Hújjet saqlawshılar''': Hújjet saqlawshılar maǵlıwmatlardı yarım strukturalanǵan formatta, ádette [[JSON]] yamasa XML hújjetlerin paydalanıp saqlaydı. Hárbir hújjet hár túrli strukturaǵa iye bolıwı múmkin, bul qolaylılıqtı támiyinleydi. Mısallar: MongoDB, CouchDB. * '''Gilt-mánis saqlawshılar''': Gilt-mánis saqlawshılar maǵlıwmatlardı giltler hám mánisler jubı sıpatında saqlaydı. Olar [[Kesh (esaplaw texnikası)|keshlew]] sıyaqlı belgili operaciyalar ushın ápiwayı hám nátiyjeli. Mısallar: Redis, DynamoDB. * '''Baǵana-shańaraq saqlawshılar''': Baǵana-shańaraq saqlawshılar maǵlıwmatlardı qatarlar ornına baǵanalarǵa shólkemlestiredi, bul olardı úlken kólemli bólistirilgen sistemalar hám analitikalıq jumıs júklemeleri ushın qolaylı etedi. Mısallar: Apache Cassandra, HBase. * '''Graf maǵlıwmatlar bazaları''': Graf maǵlıwmatlar bazaları maǵlıwmatlardı graflar túrinde kórsetiw hám soraw ushın dúzilgen. Olar qatnasıqlardı hám tarmaq túrindegi maǵlıwmatlardı qayta islewde nátiyjeli. Mısallar: Neo4j, Amazon Neptune. * '''Yadta saqlaw maǵlıwmatlar bazaları''': Yadta saqlaw maǵlıwmatlar bazaları maǵlıwmatlardı disktiń ornına sistemanıń tiykarǵı yadında ([[Operativ yad|RAM]]) saqlaydı. Bul maǵlıwmatlarǵa tezirek kiriwge hám alıwǵa múmkinshilik beredi. Mısallar: Redis, Memcached. * '''Waqıt qatarı maǵlıwmatlar bazaları''': Waqıt qatarı maǵlıwmatlar bazaları waqıt belgisi qoyılǵan maǵlıwmatlardı qayta islew ushın optimallastırılǵan, bul olardı waqıt dawamında ózgerislerdi qadaǵalawdı óz ishine alatuǵın qosımshalar ushın qolaylı etedi. Mısallar: InfluxDB, OpenTSDB. * '''NewSQL maǵlıwmatlar bazaları''': [[NewSQL]] maǵlıwmatlar bazaları NoSQL maǵlıwmatlar bazalarınıń masshtablanıwshılıǵın támiyinlew menen birge, dástúrli relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazalarınıń ACID qásiyetlerin (Atomlıq, Izbe-izlik, Izolyaciyalanıw, Turaqlılıq) saqlawǵa umtıladı. Mısallar: Google Spanner, CockroachDB. * '''Obektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazaları''': [[Obyekt maǵlıwmatlar bazası|Obektke baǵdarlanǵan maǵlıwmatlar bazaları]] maǵlıwmatlardı obektler túrinde saqlaydı, olar hám [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]], hám usıllardı óz ishine alıwı múmkin. Olar obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleri menen birge islewge arnalǵan. Mısallar: db4o, ObjectDB. Maǵlıwmatlar bazasın tańlaw maǵlıwmatlardıń tábiyatı, masshtablanıw talapları, ónimdarlıq esapları hám islep shıǵılıp atırǵan qosımshanıń ózine tán qollanılıwı sıyaqlı túrli faktorlarǵa baylanıslı. Maǵlıwmatlar bazasınıń hárbir túri óziniń kúshli hám hálsiz táreplerine iye, al durıs tańlaw joybardıń ózine tán talapların esapqa alıwdı óz ishine aladı. ==== Qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) ==== Qosımshalardı programmalastırıw interfeysleri hár túrli programmalıq támiynatlardıń bir-biri menen baylanısıwına múmkinshilik beretuǵın qaǵıydalar hám protokollar toplamı bolıp tabıladı. API ler qosımshalardıń informaciya soraw hám almasıw ushın qollanıwı múmkin bolǵan usıllar hám maǵlıwmat formatların anıqlaydı. * RESTful API ler hám [[GraphQL]] veb-xızmetlerdi anıqlaw hám olar menen óz-ara tásir etiwdiń keń tarqalǵan usılları bolıp tabıladı. ===== API túrleri ===== * '''Veb API ler''': Bular HTTP sıyaqlı standart veb protokolların qollanıp internet arqalı kiriwge bolatuǵın API ler. RESTful API ler veb API lerdiń keń tarqalǵan túri bolıp esaplanadı. * '''Kitapxana API leri''': Bul API ler programmistler óz kodlarında qollana alatuǵın aldın ala qurılǵan funkciyalar hám proceduralardı usınadı. * '''Operaciyalıq sistema API leri''': Bul API ler qosımshalarǵa tiykarǵı [[operaciyalıq sistema]] menen óz-ara tásir etiwge, fayl sistemaları, qurılmalar hám sistema xızmetleri sıyaqlı múmkinshiliklerge kiriwge imkaniyat beredi. ==== Server tárepindegi tiller ==== Klient brauzerinde orınlanıwǵa qarama-qarsı, serverde orınlanıwǵa baǵdarlanǵan [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] server tárepindegi tiller dep ataladı. Bul programmalastırıw tilleri veb-islep shıǵıwda maǵlıwmatlardı qayta islew, maǵlıwmatlar bazası menen óz-ara tásir etiw hám klienttiń brauzerine jetkeriletuǵın dinamikalıq kontentti jaratıw sıyaqlı operaciyalardı orınlaw ushın qollanıladı. Server tárepindegi programmalastırıwdıń tiykarǵı elementi server tárepindegi skriptlew bolıp, ol serverge klient sorawlarına real waqıt rejiminde juwap beriwge múmkinshilik beredi. Keń tarqalǵan server tárepindegi tillerdiń ayırımları: # '''PHP''': [[PHP]] - keń qollanılatuǵın, [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı]] server tárepindegi [[skriptlew tili]]. Ol HTML kodına engizilgen hám ásirese veb-islep shıǵıw ushın qolaylı. # '''Python''': [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] - hár túrli maqsetler, sonıń ishinde server tárepindegi veb-islep shıǵıw ushın qollanılatuǵın kóp tárepleme, joqarı dárejeli programmalastırıw tili. [[Django]] hám Flask sıyaqlı freymvorkler Python tilinde veb-qosımshalardı dúziwdi ańsatlastıradı. # '''Ruby''': Ruby - [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tili]] bolıp, ol kóbinese veb-islep shıǵıw ushın qollanıladı. Ruby on Rails - veb-qosımshalardı dúziw procesin ańsatlastıratuǵın keń tarqalǵan veb-freymvork. # '''Java''': [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] - ulıwma maqsetli, obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tili. Spring sıyaqlı Java tiykarındaǵı freymvorkler kóbinese kárxana dárejesindegi veb-qosımshalardı dúziw ushın qollanıladı. # '''Node.js (JavaScript)''': [[JavaScript]] dástúrli túrde klient tárepindegi til bolsa da, [[Node.js]] programmistlerge JavaScriptti server tárepinde isletiwge múmkinshilik beredi. Ol waqıyaǵa tiykarlanǵan, bloklamaytuǵın I/O modeli menen belgili bolıp, masshtablanatuǵın hám joqarı ónimli qosımshalardı dúziw ushın qolaylı. # '''C# (C Sharp)''': [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] - [[Microsoft]] tárepinen islep shıǵarılǵan programmalastırıw tili bolıp, kóbinese Microsoft platformasında veb-qosımshalardı dúziw ushın .NET freymvorki menen birge qollanıladı. # '''ASP.NET''': ASP.NET - Microsoft tárepinen islep shıǵarılǵan veb-freymvork bolıp, [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] hám VB.NET sıyaqlı tillerdi qollaydı. Ol dinamikalıq veb-qosımshalardı dúziw procesin ańsatlastıradı. # '''Go (Golang)''': [[Go (programmalastırıw tili)|Go]] - [[Google]] tárepinen islep shıǵarılǵan statikalıq tipli til. Ol óziniń ápiwayılıǵı hám nátiyjeliligi menen belgili hám masshtablanatuǵın hám joqarı ónimli veb-qosımshalardı dúziw ushın barǵan sayın kóbirek qollanılmaqta. # '''Perl''': Perl - kóp tárepleme [[skriptlew tili]] bolıp, kóbinese veb-islep shıǵıw ushın qollanıladı. Ol óziniń kúshli tekst qayta islew múmkinshilikleri menen belgili. # '''Swift''': Apple tárepinen islep shıǵarılǵan [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]], [[iOS]] hám macOS qosımshaların islep shıǵıwǵa qosımsha server tárepindegi islep shıǵıw ushın da qollanıladı. # '''Lua''': Lua ayırım engizilgen veb-serverler ushın qollanıladı, mısalı, OpenWRT qosılǵan routerdiń konfiguraciya betleri ushın. ==== Qáwipsizlik ilajları ==== SQL inekciyası, saytaralıq skripting (XSS) hám saytaralıq soraw jalǵanlıǵı (CSRF) sıyaqlı keń tarqalǵan hálsizliklerden qorǵaw ushın qáwipsizlik ilajların ámelge asırıw. [[Autentifikaciya]] hám [[Avtorizatsiya|avtorizaciya]] mexanizmleri maǵlıwmatlardı hám paydalanıwshı kiriwin qorǵaw ushın áhmiyetli. ==== Testlew, qátelerdi sazlaw hám ornalastırıw ==== Veb-qosımshadaǵı máselelerdi anıqlaw hám sheshiw ushın tolıq testlew hám qátelerdi sazlaw processleri áhmiyetli. Testlewge birlik testlewi, integraciya testlewi hám paydalanıwshı qabıllaw testlewi kiredi. Qátelerdi sazlaw kodtaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwdi óz ishine alıp, qosımshanıń isenimliligi hám turaqlılıǵın támiyinleydi. * '''Birlik testlewi''': Jeke komponentler yamasa funkciyalardı kútilgendey isleytuǵının tekseriw ushın testlew. * '''Integraciya testlewi''': Hár qıylı komponentler yamasa moduller arasındaǵı óz-ara tásirlerdi birge durıs isleytuǵının támiyinlew ushın testlew. * '''Úziliksiz integraciya hám ornalastırıw (CI/CD)''': CI/CD qubırları testlew, ornalastırıw hám jetkiziw processlerin avtomatlastıradı, tezirek hám isenimlirek shıǵarılıwlarǵa múmkinshilik beredi. === Tolıq stek islep shıǵıw === Tolıq stek islep shıǵıw veb-qosımshanıń pútkil baǵdarlama stegin joybarlaw, qurıw hám saqlawdı óz ishine aladı. Buǵan aldıńǵı tárep (klient tárepi) hám artqı tárep (server tárepi) komponentleri, sonday-aq [[maǵlıwmatlar bazası]] hám basqa da zárúr infrastruktura kiredi. Tolıq stek baǵdarlamashı - bul aldıńǵı hám artqı tárep texnologiyaları menen islewde tájiriybege iye adam bolıp, ol veb-qosımshanı islep shıǵıwdıń barlıq aspektlerin basqara aladı. * '''MEAN''' (MongoDB, Express.js, Angular, Node.js) hám MERN (MongoDB, Express.js, React, Node.js) - islep shıǵıw procesin bir pútin texnologiyalar toplamın beriw arqalı optimallastıratuǵın keń tarqalǵan tolıq stek islep shıǵıw stekleri. === Veb-islep shıǵıw quralları hám ortalıqları === Nátiyjeli veb-islep shıǵıw kodlaw hám birge islesiw processlerin optimallastıratuǵın qurallar hám ortalıqlar toplamına tiykarlanadı: # '''[[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|Integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıqları (IDEs)]]''': [[Visual Studio Code]], Atom hám Sublime Text sıyaqlı qurallar kodtı ajıratıp kórsetiw, avtomatik toltırıw hám versiyanı basqarıwdı integraciyalaw sıyaqlı funkciyalardı usınıp, islep shıǵıw tájiriybesin jaqsılaydı. # '''Versiyanı basqarıw''': [[Git]] - keń qollanılatuǵın versiyanı basqarıw sisteması bolıp, baǵdarlamashılarǵa ózgerislerdi qadaǵalaw, úziliksiz birge islesiw hám kerek bolǵanda aldıńǵı versiyalarǵa qaytıw imkaniyatın beredi. # '''Birge islesiw quralları''': Slack sıyaqlı baylanıs platformaları, Jira sıyaqlı joybardı basqarıw quralları hám [[GitHub]] sıyaqlı birge islesiw platformaları nátiyjeli komandalıq jumıs hám joybardı basqarıwdı ámelge asıradı. == Veb-islep shıǵıwdaǵı qáwipsizlik ámelleri == Qáwipsizlik veb-islep shıǵıwda kiberqáwip-qáterlerden qorǵanıw hám paydalanıwshı maǵlıwmatlarınıń qupıyalılıǵı hám pútinligin támiyinlew ushın júdá áhmiyetli. Eń jaqsı ámellerge shifrlaw, qáwipsiz kodlaw ámelleri, úziliksiz qáwipsizlik auditi hám eń sońǵı qáwipsizlik hálsizlikleri hám dúzetiwler haqqında xabardar bolıw kiredi. * '''Keń tarqalǵan qáwip-qáterler''': Islep shıǵıwshılar SQL inekciyası, saytaralıq skripting (XSS) hám saytaralıq soraw jalǵanlıǵı (CSRF) sıyaqlı ulıwma qáwipsizlik qáwipleri haqqında biliwi kerek. * '''Qáwipsiz kodlaw ámelleri''': Qáwipsiz kodlaw ámellerine ámel qılıw kirgizilgen maǵlıwmatlardı tekseriw, maǵlıwmatlardı durıs tazalaw hám sezimtal informaciyanıń qáwipsiz saqlanıwı hám jiberiwin támiyinlewdi óz ishine aladı. * '''Autentifikaciya hám avtorizaciya''': OAuth yamasa JSON Web Tokens (JWT) sıyaqlı bekkem autentifikaciya mexanizmlerin ámelge asırıw tek ruqsat etilgen paydalanıwshılardıń qosımsha ishindegi belgili resurslarǵa kire alıwın támiyinleydi. == Veb-islep shıǵıwda Agile metodologiyası == === Agile manifesti hám principleri === [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile]] - bul iykemlilik, birge islesiw hám tutınıwshı qanaatlandırıwına áhmiyet beretuǵın baǵdarlamalıq támiyinattı islep shıǵıw ushın principler hám qádiriyatlar toplamı. Tórt tiykarǵı qádiriyat: * Processler hám qurallar ornına jeke adamlar hám óz-ara baylanıslar. * Tolıq hujjetlestiriw ornına isleytuǵın programmalıq támiyinat. * Shártnama dodalaw ornına tutınıwshı menen birge islesiw. * Jobaǵa ámel qılıwdıń ornına ózgerislerge reakciya beriw. === Veb-islep shıǵıwda Agile koncepciyaları === # '''Iteraciyalı hám inkremental islep shıǵıw''': Veb-qosımshanı kishi, qaytalanatuǵın cikler arqalı qurıw hám jetilistiriw, hár iteraciyada funkciyalardı inkremental túrde jaqsılaw. # '''Scrum hám kanban''': Wazıypalardı basqarıw hám komanda nátiyjeliligin arttırıw ushın strukturalanǵan sprintler ushın Scrum yamasa úziliksiz aǵım ushın Kanban sıyaqlı iykemli freymvorklardı qollanıw. # '''Kross-funkcional komandalar''': Hár tárepleme veb-islep shıǵıw ushın zárúr bolǵan barlıq qánigeliklerdiń bolıwın támiyinlew ushın hár qıylı kónlikpelerge iye birge islesiwshi komandalardı qurıw. # '''Tutınıwshılar menen birge islesiw''': Pikir alıw, talaplardı tastıyıqlaw hám jetkerilgen ónimniń kútiliwlerge sáykes keliwin támiyinlew ushın islep shıǵıw processi dawamında tutınıwshılar menen birge islesiw. # '''Ózgerislerge beyimlesiw''': Ónimniń rawajlanıp atırǵan talaplarǵa juwap beriw qábiletin arttırıw ushın islep shıǵıw processiniń kesh basqıshlarında da talaplar yamasa basımlıqlardaǵı ózgerislerdi qabıl etiw. # '''Paydalanıwshı tariyxları hám beklog''': Funkcional talaplardı paydalanıwshı tariyxları arqalı sáwlelendiriw hám islep shıǵıw háreketlerin baǵdarlaw ushın basımlıq berilgen wazıypalar beklogin saqlaw. # '''Úziliksiz integraciya hám úziliksiz jetkeriw (CI/CD)''': Kod ózgerislerin úziliksiz birlestiriw hám jańalanǵan versiyalardı jetkeriw ushın avtomatlastırılǵan processlerdi ámelge asırıw, bul arqalı aǵımlı hám nátiyjeli islep shıǵıw processin támiyinlew. == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ l1cj57fir9xi71lj8lkgdcme0a5f1c3 0 23877 275248 213772 2026-10-19T19:03:40Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275248 wikitext text/x-wiki '''Arxitekturalıq model''' ([[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatta]]) islep shıǵılıp atırǵan programmalıq támiynattıń statikalıq yamasa dinamikalıq (minez qulqına baylanıslı) qásiyetlerin kórsetetuǵın bir neshe diagrammalardı óz ishine aladı<ref>{{Citation |last=Hasselbring |first=Wilhelm |title=Software Architecture: Past, Present, Future |date=2018 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-73897-0_10 |work=The Essence of Software Engineering |pages=169–184 |access-date=2025-02-10 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-73897-0_10 |isbn=978-3-319-73896-3}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.omg.org/spec/UML/2.5.1/About-UML| bet = About the Unified Modeling Language Specification Version 2.5.1| jumıs = www.omg.org| qaralǵan sáne = 2025-jıl 10-fevral }}</ref>. Diagrammalar sistemanıń [[4+1 arxitekturalıq kórinis modeli|hár qıylı kóz-qarasların]] analizdiń sáykes kóleminde kórsetedi. Diagrammalar bar bolǵan standartlardı qollanıp dúziledi, olardıń tiykarǵı maqseti sistema yamasa ekosistemanıń strukturası hám proektine tiykarlanǵan belgili bir kompromissler toplamın súwretlew bolıp tabıladı. Programmalıq támiynat arxitektorları arxitekturalıq modellerdegi kommunikaciyanı ańsatlastırıw hám kásipleslerden pikir alıw ushın paydalanadı. Programmalıq támiynattıń arxitekturalıq modelindegi ayırım tiykarǵı elementler: * '''Bay''': Qarap shıǵılıp atırǵan kóz-qaras ushın, tarawdı tolıq táriyiplew ushın jetkilikli informaciya bolıwı kerek. Informaciya jetispeytuǵın yamasa anıq emes bolmawı kerek. Maqset - qáte túsinispewshiliklerdi azaytıw, olardı dawam ettiriw emes. 'Tiykarǵı itibar' haqqında tómendegi eskertpelerdi kóriń. * '''Qatań''': Arxitektor usı belgili modeldi jaratıw ushın belgili bir metodologiyanı qollanǵan, hám nátiyjedegi model belgili bir túrde 'kórinedi'. Qatańlıqtıń testi, eger eki arxitektor, túrli qalalarda, birdey nárseni táriyiplep atırǵan bolsa, nátiyjedegi diagrammalar derlik birdey bolıwı kerek dep aytıwı múmkin (vizual jaylasıwdıń múmkin bolǵan ayırmashılıǵın esapqa almaǵanda). * '''Diagramma''': Ulıwma alǵanda, model belgili bir kóz-qarastı sheshiw ushın bir nárseni ápiwayılastıratuǵın hár qanday abstrakciyaǵa tiyisli bolıwı múmkin. Bul anıqlama 'arxitekturalıq modellerdi' diagrammalar túrinde kórsetilgen model táriyipleriniń kishi toplamına arnawlı bóledi. * '''Standartlar''': Standartlar hámme olardı bilgende hám hámme olardı qollanǵanda isleydi. Bul hárbir diagramma bir-birinen anaǵurlım parıq qılǵanda erisiw múmkin bolmaǵan baylanıs dárejesine jol ashadı. [[UML|Birgelki Modellestiriw Tili]] (UML) eń kóp keltirilgen standart bolıp esaplanadı. * '''Tiykarǵı qáweter:''' Bir diagrammaǵa kóp túrli mútájliklerdi kirgiziw arqalı dım detallı bolıw ańsat. Bunnan qashıw kerek. Mazmunǵa dım bay «mega diagrammanı» sızıwdan góre, hárbir kózqaras ushın birden kóp diagramma sızǵan jaqsıraq. Bunı eslep qoyıń: úylerdi qurıwda arxitektor kóp túrli diagrammalardı usınadı. Hárbiri túrlishe paydalanıladı. Kóbinese joybarlardıń juwmaqlawshı paketi esik-ayna planı kóp ret súwretlengen diagrammalardı óz ishine aladı: karkas planı, elektr planı, jılıtıw planı, santexnika hám t.b. Olar támiyinlengen informaciyanıń tek keregi ekenligin támiyinleydi. Mısalı, santexnika podryadchigine elektrik biliwi kerek bolǵan detallar kerekli emes. * '''Illyustraciyalaw''': Model dúziwdiń artındaǵı ideya - baylanısıw hám bahalı keri baylanıs alıw. Diagrammanıń maqseti belgili bir sorawǵa juwap beriw hám sol juwaptı basqalar menen bólisiw bolıwı kerek: *# olardıń kelisetuǵının kóriw ushın *# olardıń jumısın baǵdarlaw ushın. * '''Ámeliy qaǵıyda''': ne aytqıńız keletuǵının hám onıń menen kimniń jumısına tásir etpekshi ekenińizdi biliń. * '''Belgili treyd-offlar toplamı''': [[Arxitekturalıq kelisim analizi metodı|Arxitektura treyd-off analizi]] metodı (ATAM) metodologiyası baǵdarlama arxitekturasınıń sáykesligin qatarlaslar tárepinen qayta kórip shıǵıw processin táriyipleydi. ATAM bunı tiykarǵı túsinikten baslaydı: barlıq jaǵdaylar ushın bir dizayn joq. Adamlar ulıwma dizayn dúze aladı, biraq keyin onı biznes talaplarına tiykarlanıp, belgili jaǵdaylarǵa ózgertiwi kerek. Shınında da, adamlar treyd-offlar isleydi. Diagramma usı belgili treyd-offlardı kórnekli etiwi kerek. Sonlıqtan, arxitektor diagramma dúziwden aldın, sóz benen qaysı treyd-offlardı usı modelde súwretlemekshi ekenin táriyiplewge tayar bolıwı kerek. * '''Struktura hám dizaynǵa tán treyd-offlar''': Komponent treyd-off emes. Treyd-offlar siyrek jaǵdaylarda diagrammadaǵı súwretke aylanadı. Treyd-offlar - dizayn modellerin payda etetuǵın tiykarǵı principler. Arxitektor belgili bir treyd-offtı táriyiplemekshi yamasa qorǵamaqshı bolǵanda, diagramma poziciyanı qorǵaw ushın qollanılıwı múmkin. * '''Sistema yaki ekosistema''': Ulıwma modellestiriw abstrakciyanıń hár túrli dárejelerinde isleniwi múmkin. Komponentler hám óz-ara tásirler menen birge belgili bir qosımshanıń arxitekturasın modellestiriw paydalı. Tolıq biznes processin (mısalı, buyırtpadan tólemge deyin) jetkerip beriw ushın kerek bolǵan qosımshalar sistemasın modellestiriw de orınlı. Biraq, bir komponenttiń hám onıń klasslarinıń modelin baǵdarlama arxitekturası sıpatında kóriw ádette paydalı emes. Bul dárejede model, óz aldına qunlı bolsa da, arxitekturadan góre dizayndı kóbirek súwretleydi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] oy62xyg6yslf4hihu71934fow6m69a8 4 23879 275233 275081 2026-10-19T12:01:19Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 275233 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25276}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4766}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 5 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4414}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 6 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|<span style="color:gray">Doniyor Yóldoshev</span>]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 24 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|Begdullaman]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:330}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:293}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|AbzalM]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} kemaf2ql7c5sz2tuyov4ab6fmxq6iz0 0 24206 275250 213876 2026-10-19T19:04:09Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275250 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynat komponenti''' ‒ bul belgili bir funkcionallıqtı óz ishine alatuǵın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] modullik bólegi. Komponenttiń qálegen qásiyetleri - qayta qollanıwǵa jaramlılıq hám saqlawǵa jaramlılıq<ref name="pandey">{{Web deregi | url = https://medium.com/@publicapplicationcenter/tutorial-notes-software-components-and-connectors-a425bfd984df| bet = Tutorial notes: Software Components and Connectors| avtor = Pandey| at = Pankaj| sáne = 2023-jıl 11-iyul | jumıs = medium.com| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-may }}</ref>. == Áhmiyeti == Komponentler [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwshılarǵa]] hárbir aspekt ushın [[Derek kodı|kod]] jazıwdıń ornına isenimli bólekler menen programmalıq támiynattı qurawǵa múmkinshilik beredi; bul ámelge asırıwdı arnawlı qurıwdan góre zavodtaǵı montajǵa uqsas etedi. == Qásiyetleri == '''Komponenttiń qálegen qásiyetlerine tómendegiler kiredi, biraq olar menen sheklenbeydi:''' * [[Kogeziya (kompyuter ilimi)|Kogeziya]] - baylanıslı funkcionallıqtı óz ishine aladı * Qayta qollanıwǵa jaramlı * Bekkem * Almastırıwǵa jaramlı - birdey interfeyske iye basqa komponent penen almastırılıwı múmkin * Hújjetlestirilgen * [[Programmalıq támiynattı testlew|Testlengen]] == Úshinshi tárep == Ayırım komponentler [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasın]] qurıp atırǵan sol shólkem yamasa komanda tárepinen ishki túrde islenedi. Ayırımları úshinshi tárep, basqa jerde islep shıǵılǵan hám programmalıq támiynat sistemasına qosılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.linkedin.com/pulse/types-software-components-examples-sunny-yadav-ducaf| bet = Types of Software Components — With Examples| avtor = Yadav| at = Sunny| sáne = 2024-jıl 16-aprel | jumıs = [[LinkedIn]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-may }}</ref>. == Komponentke tiykarlanǵan programmalıq támiynat injeneriyası == Úlken kólemli sistemalar ushın, [[Komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injiniring|komponentke tiykarlanǵan rawajlanıw]] quramalılıqtı basqarıw ushın tártipli processti xoshametleydi<ref>{{Web deregi | url = http://www.dre.vanderbilt.edu/~schmidt/reuse-lessons.html| bet = Why Software Reuse has Failed and How to Make It Work for You| avtor = [[Douglas C. Schmidt]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-may }}</ref>. == Freymvork == Ayırım komponentler olardı belgili usılda paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın freymvork texnologiyasına sáykes keledi. Mısallar: CORBA, COM, Enterprise JavaBeans hám .NET Framework<ref>{{Cite journal|last1=Crnkovic|first1=I.|title=A Classification Framework for Software Component Models}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lau|first1=Kung-Kiu| sáne =2007|title=Software Component Models}}</ref>. == Modellestiriw == [[Fayl:Component-based-Software-Engineering-example2.png|nobaý|500x500 nükte|[[UML]]-de rezervaciyalaw sistemasın modellestiretuǵın óz-ara baylanıslı komponentlerdiń mısalı]] Komponent dizaynı kóbinese vizual túrde modellestiriledi. [[UML|Unified Modeling Language]] (UML) 2.0-de komponent tórt múyeshli etip kórsetiledi, al interfeys bolsa usınılǵan interfeysti kórsetiw ushın karamel túrinde hám interfeysti paydalanıwdı kórsetiw ushın rozetka túrinde kórsetiledi. == Tariyxı == Qayta qollanıwǵa jaramlı programmalıq támiynat komponentleri ideyası Duglas MakIlroy tárepinen 1968-jılǵı NATO Programmalıq támiynat injeneriyası konferenciyasındaǵı prezentaciyasında itibar qaratılǵan<ref>{{Web deregi | url = http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/nato1968.PDF| bet = Mass produced software components| avtor = McIlroy| at = Malcolm Douglas| sáne = January 1969 | jumıs = Software Engineering: Report of a conference sponsored by the NATO Science Committee, Garmisch, Germany, 7-11 Oct. 1968| baspaxana = Scientific Affairs Division, NATO}}</ref>. (Bul konferenciyanıń bir maqseti sol waqıttaǵı programmalıq támiynat daǵdarısı dep atalǵan máseleni sheshiw edi.) 1970-jılları MakIlroy bul ideyanı [[Unix]] [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasına]] qubır ózgesheligin qosıw arqalı ámelge asırdı. Bred Koks 1980-jıllarda programmalıq támiynat komponenti túsinigin jetilistirdi<ref>{{Web deregi | url = http://congress.cimne.upc.es/cfsi/frontal/doc/ppt/11.pdf| bet = Software Component Architecture| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120328081234/http://congress.cimne.upc.es/cfsi/frontal/doc/ppt/11.pdf| arxivsáne = 2012-jıl 28-mart | avtor = Rainer Niekamp| baspaxana = Gestión de Congresos - CIMNE/Institute for Scientific Computing, TU Braunschweig| qaralǵan sáne = 2011-jıl 29-iyul | citata = The modern concept of a software component largely defined by Brad Cox of Stepstone, => Objective-C programming language}}</ref>. Ol Objective-C programmalastırıw tilin oylap tabıw arqalı qayta qollanılatuǵın úshinshi tárep komponentleri ushın infrastruktura hám bazar jaratıwǵa háreket etti. [[IBM]] 1990-jıllardıń basında System Object Model (SOM) di engizdi. [[Microsoft]] 1990-jıllardıń basında Component Object Model (COM) di engizdi. Microsoft COM tiykarında kóplegen tarawǵa tiyisli komponent texnologiyaların qurdı, sonıń ishinde Distributed Component Object Model (DCOM), Object Linking and Embedding (OLE) hám ActiveX bar. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 5gdexmhowe18ajgb80hqd2atcnty4zd 0 24303 275263 275115 2026-10-19T19:16:59Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275263 wikitext text/x-wiki {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Tiykarǵı iskerlikler}} '''Programmalıq támiynat dizaynı''' yamasa '''Programmalıq támiynattı proektlestiriw''' ‒ bul [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasınıń]] qalay isleytuǵının ámelge asırıwdan yamasa ózgertiwden aldın konceptuallastırıw procesi. [[Programmalıq támiynat]] dizaynı sonday-aq dizayn processiniń tiykarǵı nátiyjesine – programmanıń qalay isleytuǵını haqqındaǵı koncepciyalarǵa da tiyisli bolıp, ol dizayn hújjetlerin de, hújjetlestirilmegen koncepciyalardı da óz ishine aladı. Programmalıq támiynat dizaynı ádette nátiyjelik sistema ushın maqsetler menen basqarıladı hám máseleni sheshiw hám jobalawdı óz ishine aladı - oǵan joqarı dárejeli [[programmalıq támiynat arxitekturası]] hám tómengi dárejeli komponent hám [[Algoritm|algoritm dizaynı]] kiredi. Sarqırama rawajlanıw procesi kóz-qarasınan, programmalıq támiynat dizaynı - bul talaplardı anıqlawdan keyingi hám [[Programmalastırıw|kodlawdan]] aldınǵı iskerlik<ref>{{Cite journal|last=Freeman|first=Peter|author2=David Hart|title=A Science of design for software-intensive systems|journal=Communications of the ACM|year=2004|volume=47|issue=8|pages=19–21 [20]|doi=10.1145/1012037.1012054}}</ref>. == Ulıwma process == Dizayn procesi dizaynerge programmalıq támiynat sistemasınıń hár qıylı aspektlerin ol islenbesten aldın modellestiriwge múmkinshilik beredi. Dóretiwshilik, burınǵı tájiriybe, «jaqsı» programmalıq támiynattı ne quraytuǵını haqqındaǵı túsinik hám sapaǵa umtılıw kompetentli dizayn ushın tabıs faktorları bolıp tabıladı. Biraq, dizayn procesi bárqulla tikkeley procedura bolıp tabılmaydı. Programmalıq támiynat dizayn modeli úy ushın arxitekturalıq joba menen salıstırılıwı múmkin. Joqarı dárejeli jobalar úydiń ulıwma kórinisin kórsetedi (mısalı, úydiń úsh ólshemli kórinisi). Tómen dárejeli jobalar hárbir detaldı qurıw ushın kórsetpeler beredi (mısalı, suw qubırlarınıń jaylasıwı). Usıǵan uqsas, programmalıq támiynat dizayn modeli usınılǵan programmalıq támiynat sheshiminiń hár túrli kórinislerin beredi. == Programmalıq támiynat komponentleri ushın iteraciyalıq dizayn == Programmalıq támiynat sistemaları tiykarınan belgisizlikler menen islesedi, hám programmalıq támiynat komponentleriniń kólemi sistemanıń nátiyjelerine áhmiyetli dárejede unamlı hám unamsız tásir etiwi múmkin. Nil Ford hám Mark Richards komponentlerdi anıqlaw hám olarǵa tuwrı ólshem beriw mashqalasın sheshiw ushın iteraciyalıq tásildi usınadı. Bul usıl komandalar sistema háreketi hám talapları haqqında kóbirek túsinik rawajlandırǵan sayın úziliksiz jetilistiriwge itibar qaratadı<ref name="O'Reilly Media2">{{Cite book|title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach|publisher=O'Reilly Media|year=2020|isbn=978-1492043454}}</ref>. Bul tásil ádette bir neshe basqıshlardan ibarat cikl menen ámelge asırıladı: * Joqarı dárejeli bólistiriw strategiyası belgilenedi, kóbinese texnikalıq yamasa taraw tiykarında kategoriyalanadı. Eń kishi mánili ornalastırılatuǵın birlik, «kvant» dep atalatuǵın, kórsetpeler anıqlanadı. Bul tiykarǵı sheshimler dáslep qabıl etilse de, kerek bolǵan jaǵdayda cikldiń keyingi basqıshlarında qayta qaralıwı múmkin. * Dáslepki komponentler belgilengen strategiya tiykarında anıqlanadı. * Talaplar anıqlanǵan komponentlerge bólistiriledi. * Anıqlıqtı támiyinlew hám bir-birin qaytalawdı minimallastırıw ushın hárbir komponenttiń roli hám juwapkershiligi analizlenedi. * Masshtablanıw, qátelerge shıdamlılıq hám saqlap turıw múmkinshiligi sıyaqlı arxitekturalıq ózgeshelikler bahalanadı. * Rawajlandırıw komandalarınan alınǵan pikirler tiykarında komponentler qayta dúziliwi múmkin. Bul cikl ulıwma tiykar sıpatında xızmet etedi hám túrli tarawlarǵa iykemlestiriliwi múmkin. == Mánisi == Programmalıq támiynat dizayn hújjetleri [[Programmalastırıw|programmalastırıwdan]] aldın sheklewlerdi, specifikaciyalardı hám hátte talaplardı dúzetiw ushın kórip shıǵılıwı yamasa usınılıwı múmkin. Programmalastırılǵan simulyaciya yamasa prototipti kórip shıqqannan keyin qayta dizaynlaw júz beriwi múmkin. Programmalıq támiynattı joba yamasa talap analizisiz, kodlaw barısında dizaynlaw múmkin, biraq quramalı joybarlar ushın bul az bolıwı múmkin. Kodlawdan aldın ayrıqsha dizayn kóp tarawlı dizaynerler hám taraw qánigeleriniń (SMEs) paydalı hám texnikalıq jaqtan durıs programmalıq támiynat islep shıǵarıw ushın baǵdarlamashılar menen birge islesiwine múmkinshilik beredi. == Talaplardı analizlew == Programmalıq támiynat dizaynınıń bir komponenti - programmalıq támiynat talapların analizlew (SRA). SRA [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringde]] qollanılatuǵın specifikaciyalardı dizimge alatuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń bir bólegi bolıp tabıladı. Analizdiń nátiyjesi - sheshiw kerek bolǵan kishirek máseleler. Kerisinshe, dizayn imkaniyatlarǵa itibar beredi, sonlıqtan bir másele ushın bir neshe dizayn bolıwı múmkin. Ortalıqqa baylanıslı, dizayn kóbinese ózgeredi, ol isenimli [[Freymvork|freymvorklerden]] dúzilgen yamasa sáykes dizayn úlgileri menen ámelge asırılǵan bolsın. == Artefaktlar == Dizayn procesi aǵım diagramması, qollanıw jaǵdayı, psevdokod, [[UML|Birgelki modellestiriw tili]] (UML) modeli hám basqa da tiykarǵı modellestiriw koncepciyaları sıyaqlı artefaktlardı islep shıǵarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan programmalıq támiynat ushın, dizayn usı specifikaciyalardı anıqlawǵa járdem beriw ushın scenariy taxtasın jaratıwǵa alıp keletuǵın paydalanıwshı tájiriybesin dizaynlawdı óz ishine alıwı múmkin. Geyde dizayn procesiniń nátiyjesi dizayn hújjeti boladı. == Dizayn principleri == Tiykarǵı dizayn principleri programmalıq támiynat injenerine dizayn procesinde jol tabıwǵa múmkinshilik beredi. Devis programmalıq támiynat dizaynı ushın principler toplamın usınıs etedi, olar tómendegi dizimde beyimlestirilgen hám keńeytilgen: * '''Dizayn procesi «tunnel kórinisi»nen zıyan kórmewi kerek.''' Jaqsı dizayner alternativ tásillerdi qarap shıǵıwı kerek, hárbirin máseleniń talapları, jumıstı islew ushın bar bolǵan resurslar tiykarında bahalawı kerek. * '''Dizayn analiz modeline izbe-iz bolıwı kerek.''' Dizayn modeliniń bir elementi kóbinese birneshe talaplarǵa qaytıp izbe-iz bolıwı múmkin bolǵanlıqtan, talaplardıń dizayn modeli tárepinen qalay qanaatlandırılǵanın qadaǵalaw ushın qural bolıwı zárúr. * '''Dizayn dóńgelekti qayta oylap tabıwı kerek emes.''' Sistemalar dizayn úlgileri toplamı menen qurıladı, olardıń kópshiligi burın ushırasqan bolıwı múmkin. Bul úlgiler bárhama qayta oylap tabıwǵa alternativa sıpatında tańlanıwı kerek. Waqıt qısqa hám resurslar sheklengen; dizayn waqtı (qollanılatuǵın jaǵdayda) álleqashan bar bolǵan úlgilerdi biriktiriw arqalı (haqıyqattan jańa) ideyalardı kórsetiwge jumsalıwı kerek. * '''Dizayn programmalıq támiynat penen haqıyqıy dúnyadaǵı másele arasındaǵı «intellektual aralıqtı» minimumǵa túsiriwi kerek.''' Yaǵnıy, programmalıq támiynat dizaynınıń strukturası ilajı bolǵanınsha másele tarawınıń strukturasına uqsas bolıwı kerek. * '''Dizayn bir tekli hám integraciyalanǵan bolıwı kerek.''' Eger dizayn tolıq baylanıslı kórinse, ol bir tekli boladı. Bul nátiyjege erisiw ushın, dizayn jumısı baslanbastan aldın dizayn komandası ushın stil hám format qaǵıydaları belgileniwi kerek. Eger dizayn komponentleri arasındaǵı interfeyslerdi anıqlawda itibar berilse, dizayn integraciyalanǵan boladı. * '''Dizayn ózgerislerdi qabıllaw ushın strukturalanıwı kerek.''' Kelesi bólimde talqılanatuǵın dizayn koncepciyaları dizaynnıń bul principke erisiwine múmkinshilik beredi. * '''Dizayn hátte anomal maǵlıwmatlar, waqıyalar yamasa operaciyalıq sharayatlar payda bolǵanda da áste-aqırın tómenlewge strukturalanıwı kerek.''' Jaqsı dizaynlanǵan programmalıq támiynat hesh qashan «qulap qalmawı» kerek; ol ádetten tıs jaǵdaylarǵa shıdamlı bolıwǵa dizaynlanıwı kerek, al eger ol processti toqtatıwı kerek bolsa, bunı mádeniyatlı túrde islewi kerek. * '''Dizayn - bul kodlaw emes, kodlaw - bul dizayn emes.''' Hátte programma komponentleri ushın tolıq proceduralıq dizaynlar jaratılǵanda da, dizayn modeli dárejesi derek kodınan joqarı boladı. Kodlaw dárejesinde qabıl etilgen jalǵız dizayn sheshimleri proceduralıq dizaynnıń kodlanıwına múmkinshilik beretuǵın kishi implementaciya detalların qamtıwı kerek. * '''Dizayn jaratılıp atırǵan waqıtta sapa ushın bahalanıwı kerek, keyin emes.''' Rawajlanıw processi dawamında sapanı bahalawda dizaynerge járdem beriw ushın hár túrli dizayn koncepciyaları hám dizayn ólshemleri bar. * '''Dizayn konceptual (semantikalıq) qátelerdi minimumǵa túsiriw ushın qayta kórip shıǵılıwı kerek.''' Dizayn qayta kórip shıǵılǵanda, geyde mayda-shúyde nárselerge dıqqat awdarıw tendenciyası boladı, bul ormandı aǵashlardan kóre almawǵa alıp keledi. Dizayn komandası dizayn modeli sintaksisi haqqında qáweterleniwden aldın dizaynnıń tiykarǵı konceptual elementleri (qaldırıp ketiwler, eki mánililik, qarama-qarsılıq) sheshilgenine isenim payda etiwi kerek. == Dizayn koncepciyaları: == Dizayn koncepciyaları dizaynerge quramalıraq usıllardı qollanıw ushın tiykar beredi. Dizayn koncepciyalarınıń bir qatarı rawajlandı, olar qatarına tómendegiler kiredi: * Abstrakciya - Abstrakciya bul koncepciya yamasa baqlanatuǵın qubılıstıń informaciya mazmunın azaytıw arqalı ulıwmalastırıw processi yamasa nátiyjesi bolıp, ádette tek belgili bir maqset ushın áhmiyetli bolǵan informaciyanı saqlap qalıw ushın islenedi. Bul fonlıq detallardı yamasa túsindirmelerdi kirgizbesten áhmiyetli ózgesheliklerdi kórsetiw háreketi. * Jetilistiriw - Bul tolıqtırıw processi. Funkciyanıń makroskopiyalıq málimlemesin programmalastırıw tili málimlemelerine jetkenshe basqıshpa-basqısh ajıratıw arqalı ierarxiya rawajlandırıladı. Hárbir basqıshta, berilgen programmanıń bir yamasa bir neshe kórsetpeleri kóbirek detallı kórsetpelerge ajıratıladı. Abstrakciya hám Jetilistiriw bir-birin tolıqtırıwshı koncepciyalar. * Modullik - Programmalıq támiynat arxitekturası moduller dep atalatuǵın komponentlerge bólinedi. * [[Programmalıq támiynat arxitekturası|Programmalıq támiynat Arxitekturası]] - Bul programmalıq támiynattıń ulıwma strukturasına hám sol strukturanıń sistema ushın konceptual pútinlikti qalay támiyinleytuǵınına qatnaslı. Jaqsı programmalıq támiynat arxitekturası joybardıń qálegen nátiyjesine qatnaslı jaqsı qaytıw beredi, mısalı, ónimdarlıq, sapa, keste hám qárejet kózqarasınan. * Basqarıw Ierarxiyası - Programma komponentiniń shólkemlestiriliwin kórsetetuǵın hám basqarıw ierarxiyasın bildiretuǵın programma strukturası. * Strukturalıq Bóliw - Programma strukturası gorizontal hám vertikal bóliniwi múmkin. Gorizontal bóliniwler hárbir tiykarǵı programma funkciyası ushın modullik ierarxiyanıń ayırım tarmaqların anıqlaydı. Vertikal bóliniw bolsa basqarıw hám jumıstıń programma strukturasında joqarıdan tómenge qaray bólistiriliwi kerekligin usınıs etedi. * [[Maǵlıwmatlar strukturası|Maǵlıwmatlar Strukturası]] - Bul maǵlıwmattıń ayırım elementleri arasındaǵı logikalıq baylanıstıń kórsetiliwi. * Programmalıq támiynat Procedurası - Bul hárbir moduldi ayırım qayta islewge itibar beredi. * Informaciyanı Jasırıw - Moduller sonday etip belgileniwi hám jobalanıwı kerek, modul ishindegi informaciya basqa moduller ushın ashıq emes bolıwı kerek, eger olar bul informaciyaǵa mútáj bolmasa. Óziniń obekt modelinde, Greydi Buch tiykarǵı programmalıq támiynat dizayn principleri sıpatında Abstrakciya, Inkapsulyaciya, Modullestiriw hám Ierarxiyanı atap ótedi<ref>{{Cite book|last1=Booch|first1=Grady|title=Object-Oriented Analysis and Design with Applications|date=2004|publisher=Addison Wesley|location=MA, US|isbn=0-201-89551-X|edition=3rd|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=975416}}</ref>. Bul tórt tiykarǵı principke qatnaslı PHAME (Ierarxiya, Abstrakciya, Modullestiriw hám Inkapsulyaciya Principleri) qısqartpası geyde qollanıladı<ref>{{Cite book|last1=Suryanarayana|first1=Girish|title=Refactoring for Software Design Smells|date=November 2014|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0128013977}}</ref>. == Dizayn máseleleri == Programmalıq támiynattıń bir bólegin dizaynlawda kóp aspektlerdi esapqa alıw kerek. Hárbir dodalawdıń áhmiyeti programmalıq támiynattıń jaratılıwındaǵı maqsetler hám kútiliwlerdi sáwlelendiriwi kerek. Bul aspektlerdiń geyparaları: * Úylesimlilik - Programmalıq támiynat basqa ónim menen birgelikte islew ushın dizaynlanǵan basqa ónimler menen isley aladı. Mısalı, programmalıq támiynattıń bir bólegi óziniń eski versiyası menen keri úylesimli bolıwı múmkin. * [[Keńeyiwshilik|Keńeytiliwshilik]] - Tiykarǵı arxitekturada úlken ózgerisler islemesten programmalıq támiynatqa jańa múmkinshilikler qosıla aladı. * Modullik - nátiyjede alınǵan programmalıq támiynat jaqsı anıqlanǵan, ǵárezsiz komponentlerden turadı, bul jaqsıraq saqlanıwǵa alıp keledi. Komponentler qálegen programmalıq támiynat sistemasın qurıw ushın integraciyalanıwdan aldın ayırım túrde ámelge asırılıwı hám testleniwi múmkin. Bul programmalıq támiynattı islep shıǵıw joybarında jumıstı bóliwge múmkinshilik beredi. * Qátelerge shıdamlılıq - Programmalıq támiynat komponent isten shıqqan jaǵdayda qarsılıq kórsete aladı hám onnan qayta tiklene aladı. * Saqlanıwshılıq - Qátelerdi dúzetiw yamasa funkcional ózgerislerdi qanshelli ańsat ámelge asırıw múmkinliginiń ólshemi. Joqarı saqlanıwshılıq modullik hám keńeytiliwshiliktiń nátiyjesi bolıwı múmkin. * Isenimlilik (Programmalıq támiynattıń bekkemligi) - Programmalıq támiynat belgilengen shártler astında belgili bir waqıt dawamında talap etilgen funkciyanı orınlay aladı. * Qayta qollanıwshılıq - Aldın bar bolǵan programmalıq támiynattıń geybir yamasa barlıq aspektlerin basqa joybarlarda az yamasa hesh qanday ózgerissiz qollanıw uqıplılıǵı. * Bekkemlik - Programmalıq támiynat stress astında isley aladı yamasa boljawǵa bolmaytuǵın ya nadurıs kiris maǵlıwmatlarına shıday aladı. Mısalı, ol tómen yad shárayatlarına shıdamlı etip dizaynlanıwı múmkin. * [[Kompyuter qáwipsizligi|Qáwipsizlik]] - Programmalıq támiynat dushpanlıq háreketler hám tásirlerge qarsı tura aladı hám olarǵa shıday aladı. * Qollanıwǵa qolaylılıq - Programmalıq támiynattıń [[paydalanıwshı interfeysi]] maqsetli paydalanıwshı/auditoriya ushın qollanıwǵa qolaylı bolıwı kerek. Parametrler ushın standart mánisler kópshilik paydalanıwshılar ushın jaqsı tańlaw bolatuǵınday etip tańlanıwı kerek<ref>{{Cite book|title=Scenario-Based Design: Envisioning Work and Technology in System Development|year=1995|url=https://archive.org/details/scenariobaseddes0000unse|publisher=John Wiley & Sons|location=New York|isbn=0471076597}}</ref>. * Ónimdarlıq - Programmalıq támiynat óz wazıypaların paydalanıwshı ushın qolaylı bolǵan waqıt sheńberinde orınlaydı hám oǵan kóp yad talap etilmeydi. * Kóshiriliwshilik - Programmalıq támiynat bir qatar hár túrli shárayatlar hám ortalıqlarda qollanıla alıwı kerek. * Masshtablanıwshılıq - Programmalıq támiynat maǵlıwmatlardıń kóbeyiwine yamasa qosımsha funkciyalar ya paydalanıwshılar sanınıń artıwına jaqsı beyimlesedi. Mark Brukerdiń aytıwınsha: «sistema qosımsha jumıs júklemesiniń shetki qunı derlik turaqlı bolǵan aralıqta masshtablanıwshı boladı.» Serversiz texnologiyalar bul anıqlamaǵa tuwrı keledi, biraq tek infrastruktura qunın emes, ulıwma iyelik qunın esapqa alıw kerek<ref>{{Cite book|title=Building Serverless Applications on Knative|publisher=O'Reilly Media|isbn=9781098142049}}</ref>. == Modellestiriw tili == Modellestiriw tili informaciyanı, bilimdi yamasa sistemalardı qáliplesken qaǵıydalar toplamı menen anıqlanǵan strukturada ańlatıw ushın qollanılıwı múmkin. Bul qaǵıydalar struktura ishindegi komponentlerdi interpretaciya qılıw ushın qollanıladı. Modellestiriw tili grafikalıq yamasa tekstlik bolıwı múmkin. Programmalıq támiynat dizaynı ushın grafikalıq modellestiriw tilleriniń mısallarına tómendegiler kiredi: * [[Arxitekturanı súwretlew tili|Arxitekturanı táriyiplew tili]] (ADL) [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasınıń]] [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturasın]] táriyiplew hám kórsetiw ushın qollanılatuǵın til. * Biznes processlerin modellestiriw belgisi (BPMN) processlerdi modellestiriw tiliniń mısalı bolıp tabıladı. * EXPRESS hám EXPRESS-G (ISO 10303-11) xalıqaralıq standart ulıwma maqsetli maǵlıwmatlardı modellestiriw tili. * Keńeytilgen kárxana modellestiriw tili (EEML) ádette bir qatar qatlamlar boyınsha biznes processlerin modellestiriw ushın qollanıladı. * Blok-sxemalar algoritmlerdiń yamasa basqa da basqıshlı processlerdiń sxemalıq kórinisi bolıp tabıladı. * Tiykarǵı modellestiriw koncepciyaları (FMC) programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan sistemalar ushın modellestiriw tili bolıp tabıladı. * IDEF - bul modellestiriw tilleriniń shańaraǵı bolıp, onıń eń belgili túrlerine funkcional modellestiriw ushın IDEF0, informaciyanı modellestiriw ushın IDEF1X hám ontologiyalardı modellestiriw ushın IDEF5 kiredi. * [[Djeksonnıń strukturalıq programmalastırıwı|Djekson Strukturalıq Programmalastırıw]] (JSP) - bul maǵlıwmat aǵımı strukturası menen programma strukturası arasındaǵı sáykesliklerge tiykarlanǵan [[strukturalıq programmalastırıw]] usılı. * LePUS3 - bul [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obektke baǵdarlanǵan]] vizual Dizayn Táriyiplew Tili hám tiykarınan úlken obektke baǵdarlanǵan ([[Java (programmalastırıw tili)|Java]], [[C++]], [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]]) programmalar hám dizayn úlgilerin modellestiriw ushın qolaylı formal specifikaciya tili. * [[UML|Birgelki Modellestiriw Tili]] (UML) - bul programmalıq támiynattı hám strukturalıq, hám funkcional jaqtan táriyiplew ushın ulıwma modellestiriw tili. Ol grafikalıq belgilewge iye hám Profil (UML) járdeminde keńeytiwge múmkinshilik beredi. * Alloy (specifikaciya tili) - bul programmalıq támiynat sistemasındaǵı quramalı strukturalıq sheklewler hám is-háreketlerdi ańlatıw ushın ulıwma maqsetli specifikaciya tili. Ol birinshi tártipli qatnasıq logikasına tiykarlanǵan qısqa til tiykarın usınadı. * Sistemalar Modellestiriw Tili (SysML) - bul sistemalıq injeneriya ushın jańa ulıwma maqsetli modellestiriw tili. * Xızmetke baǵdarlanǵan modellestiriw strukturası (SOMF)<ref name="Bell">{{Cite book|last1=Bell|first1=Michael|title=Service-Oriented Modeling: Service Analysis, Design, and Architecture|year=2008|url=https://archive.org/details/serviceorientedm0000bell|publisher=Wiley & Sons|isbn=978-0-470-14111-3}}</ref> == Dizayn úlgileri == Programmalıq támiynat dizayneri burın basqalar tárepinen qaralǵan hám bálkim sheshilgen dizayn aspektin anıqlawı múmkin. Ulıwma máselege sheshim sıpatında táriyiplengen shablon yamasa úlgi dizayn úlgisi dep ataladı. Bunday úlgilerdi qayta qollanıw programmalıq támiynattı islep shıǵıw tezligin arttırıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/vstudio/ff729657| bet = C# 3.0 Design Patterns: Use the Power of C# 3.0 to Solve Real-World Problems| avtor = Judith Bishop| baspaxana = C# Books from O'Reilly Media| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-may | citata = If you want to speed up the development of your .NET applications, you're ready for C# design patterns -- elegant, accepted and proven ways to tackle common programming problems.}}</ref>. == Kod dizayn sıpatında == Programmalıq támiynatqa baylanıslı «dizayn» terminin qollanıwdıń qıyınshılıǵı sonnan ibarat, geybir mániste, programmanıń derek kodı - bul ol payda etetuǵın programmanıń dizaynı bolıp tabıladı. Bul qanshelli durıs bolsa, «programmalıq támiynat dizaynı» dizaynnıń dizaynın bildiredi. Edsger V. Deykstra semantikalıq dárejelerdiń bunday qatlamlasıwın kompyuter programmalastırıwdıń «radikal jańalıǵı» dep ataǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.cs.utexas.edu/~EWD/transcriptions/EWD10xx/EWD1036.html| bet = On the cruelty of really teaching computing science| avtor = Dijkstra| avtorsilteme = Edsger_Dijkstra| at = E. W.| jıl = 1988| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-yanvar }}</ref>, al Donald Knut TeX jazıw tájiriybesin qollanıp, programmanı ámelge asırıwdan aldın onı dizaynlawǵa urınıwdıń paydasızlıǵın táriyiplegen: ''Eger men T_EX ti tek ǵana anıqlap, onıń dáslepki ámelge asırılıwına tolıq qatnaspaǵanımda, ol tolıq sátsizlikke ushıraǵan bolar edi. Ámelge asırıw processi úziliksiz meni kútilmegen sorawlarǵa hám dáslepki specifikaciyalardı qalay jaqsılaw múmkinligi haqqında jańa túsiniklerge alıp keldi''<ref>{{Web deregi | url = http://www.tug.org/TUGboat/tb10-4/tb26knut.pdf| bet = Notes on the Errors of TeX| familiya = Knuth| avtorsilteme = Donald_Knuth| at = Donald E.| jıl = 1989}}</ref>.   == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat arxitekturası]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ jand236enkpjxiyo04basif86z23fqc 0 25173 275290 275183 2026-10-19T21:56:00Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275290 wikitext text/x-wiki {{Shólkem infoqutısı|image=|caption=|formation=|leader_title=Xosting korporaciyası|leader_name=[[Google]]|type=Bilimlendiriw, járiyalaw|membership=|region_served=Dúnya júzi|website=}} '''Google student elshisi baǵdarlaması''' ({{Lang-en|Google Student Ambassador Program}}) barlıq akademiyalıq tarawlardaǵı belsendi joqarı oqıw ornı studentlerine baǵdarlanǵan global baǵdarlama edi. Bul studentlerge [[Google]] menen óz [[Universitet|universitetleri]] arasında baylanıstırıwshı bolıw múmkinshiligi, sonday-aq Google ushın keleshektegi jetekshilerdiń bilim alıwına úles qosıw imkaniyatı boldı<ref>{{Web deregi| url = http://www.ashesi.edu.gh/stories-and-events/1563-meet-ashesis-new-google-student-ambassadors.html| bet = Meet Ashesi's 2012/2013 Google Student Ambassadors| til = en-gb| jumıs = www.ashesi.edu.gh| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171214182706/http://www.ashesi.edu.gh/stories-and-events/1563-meet-ashesis-new-google-student-ambassadors.html| arxivsáne = 2017-jıl 14-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.univ-bba.dz/index.php/recherche-scientifique/manifestations-scientifiques-2/42-google-student-ambassador-program| bet = Google Student Ambassador Program| avtor = Utilisateur| at = Super| til = fr-fr| jumıs = www.univ-bba.dz| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi| url = http://mysrm.srmuniv.ac.in/ir/content/google-student-ambassadors-srm-university| bet = Google Student Ambassadors of SRM University {{!}} International Relations| til = en| jumıs = mysrm.srmuniv.ac.in| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160524104522/http://mysrm.srmuniv.ac.in/ir/content/google-student-ambassadors-srm-university| arxivsáne = 2016-jıl 24-may }}</ref>. == Tariyxı == Baǵdarlama bakalavr hám magistr dárejelerindegi kampus jetekshilerin tańladı, bul studentler ushın ózleriniń jumsaq kónlikpelerin jetilistiriw, kásiplik qábiletlerin rawajlandırıw hám kontinent boylap basqa qızıqlı hám aqıllı adamlar menen birge islesiw múmkinshiligi edi<ref>{{Cite news|url=https://students.googleblog.com/2011/12/google-student-ambassador-program-in.html|title=Google Student Ambassador Program in MENA|work=Google Student Blog|access-date=2017-12-14| til =en-US}}</ref>. Baǵdarlama 2016-jılı toqtatıldı, Google bunıń tásir nátiyjesi emes, al ózgerip atırǵan global bilimlendiriw talapların qanaatlandırıw zárúrligi ekenin ayttı. == Maqseti == Baǵdarlama Googledıń studentlerdi qollap-quwatlaw hám tańlanǵan studentlerge Google texnologiyalarınan eń jaqsı paydalanıwǵa hám keleshek kásiplerine jetkilikli tayarlanıwǵa járdem beriw boyınsha talpınısların kúsheytiw ushın islep shıǵılǵan<ref>{{Cite news|url=https://students.googleblog.com/2013/03/become-google-student-ambassador-at.html|title=Become a Google Student Ambassador at your university in the Middle East and North Africa|work=Google Student Blog|access-date=2017-12-14| til =en-US}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://sites.google.com/site/gstudentclubbzu/about-us/gsa-program| bet = The Google Student Ambassador Program - Google Student Club {{!}} BZU| jumıs = sites.google.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-dekabr }}</ref>. GSA jumısı tómendegilerdi óz ishine aldı: * Google hám universitet arasında baylanıstırıwshı xızmetin atqarıw. * Jergilikli Google komandaları menen birge islesiw. * Óz kampuslarında Google ónimleri hám brendi haqqında xabardarlıqtı arttırıw. * Google baǵdarlamaları, waqıyaları hám basqa múmkinshilikler (jarıslar, oqıw múmkinshilikleri, stipendiyalar hám t.b.) haqqında jańalıqlardı tarqatıw. * Google atınan kampusta oqıtıwshılar hám student toparları menen baylanıslar ornatıw. * Jańa Google ónimlerin hám funkciyaların sınap kóriw. * Googledıń jaqsı niyetin óz kampuslarındaǵı studentlerge en jaydırıw. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ b92inq8466ehn4idtanx35imvdyjvos 4 26380 275235 275083 2026-10-19T12:01:21Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 275235 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122945}}]] |- | 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5973}}]] |- | 3 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4300}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1425}}]] |- | 10 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 11 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|Maintenance script]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:15}}]] |- | 48 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} eieuk0aathtpj1iacmfqkc9n94qz5fj 4 27432 275234 275082 2026-10-19T12:01:20Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 275234 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:122945}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25276}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:5973}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 5 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 6 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4766}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 7 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4414}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 10 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4300}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 12 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|<span style="color:gray">Doniyor Yóldoshev</span>]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 15 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 16 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1425}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 21 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 22 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 44 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 45 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} s8r48req2c117daouhefxq3l8khh470 3 27559 275240 153846 2026-10-19T18:20:31Z VIGNERON 3618 VIGNERON atlı paydalanıwshı [[Paydalanıwshı talqılawı:Arshia.Ramzi]] betin [[Paydalanıwshı talqılawı:EFTDKH]] betine aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırmastan kóshirdi: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Arshia.Ramzi|Arshia.Ramzi]]" to "[[Special:CentralAuth/EFTDKH|EFTDKH]]" 153846 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 10:23, 2025 j. avgusttıń 29 (UTC) b7mw6ktdtpnmxhkzvb124nm99lnbwcd 0 30238 275251 215068 2026-10-19T19:04:21Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275251 wikitext text/x-wiki '''Tilge ǵárezsiz programmalastırıw''' yamasa skriptlew (sonday-aq '''tilge neytral''', '''tilden ǵárezsiz''' yamasa '''kross-til''' dep te ataladı) — bul belgili bir tildi xoshametlemeytuǵın programmalıq támiynat [[Programmalastırıw paradigması|paradigması]]. Kirisiw sabaqlarında bul termin til ózgesheliklerine emes, al principlerdi oqıtıwǵa qatnaslı<ref> {{Web deregi | url = https://github.com/EbookFoundation/free-programming-books/blob/main/books/free-programming-books-subjects.md#programming| bet = Free Programming Books By Subject / Programming| avtor = | at = | sáne = | jumıs = | baspaxana = EbookFoundation| qaralǵan sáne = | citata = }}</ref>. Mısalı, «Kompyuter programmalarınıń strukturası hám interpretaciyası» sıyaqlı sabaqlıq haqıyqatında da programmalastırıw haqqındaǵı tilge ǵárezsiz kitap bolıp tabıladı hám óz aldına Scheme tilinde programmalastırıw tuwralı emes. Islep shıǵıw metodologiyası retinde, bul koncepciya belgili bir tildiń tek ǵana islep shıǵıw komandasındaǵı bar kónlikpeler toplamı ushın emes, al belgili bir wazıypaǵa sáykesligi sebepli (barlıq faktorlardı, sonıń ishinde ekosistemanı, baǵdarlamashı kónlikpelerin, ónimlilikti hám t.b. esapqa alıp) tańlanıwı kerekligin usınadı. Mısalı, tilge ǵárezsiz Java islep shıǵıw komandası geypara islep shıǵıw jumısları ushın Ruby yamasa Perl-di tańlawı múmkin, eger Ruby yamasa Perl [[Java (programmalastırıw tili)|Javaǵa]] qaraǵanda sáykesirek bolsa. Programmalastırıw hám skriptlewdegi «Kross-til» termini bir programmanıń kodı ishinde eki yamasa onnan artıq tillerdiń nátiyjeli qollanılıwın táriyipleydi, bunda hárbiri óziniń ayrıqsha paydaların qosadı<ref>{{Web deregi | url = http://queue.acm.org/detail.cfm?id=2543971| bet = The Challenge of Cross-language Interoperability - ACM Queue| jumıs = queue.acm.org}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ t0jj1lkodn118j7qp66tdrtbmrcxd2r 14 47826 275252 265715 2026-10-19T19:04:38Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 275252 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] qgqf2ttlbk12lcgxwiw71hsvlu8la61 275253 275252 2026-10-19T19:06:29Z Kvazimodo 10433 kategoriya 275253 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Atari ST|Programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] [[Kategoriya:Úy kompyuteri programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Operaciyalıq sistema boyınsha programmalıq támiynat]] 9biqh1cgqja0opv16wsouvotqcoxz3c 0 48410 275269 275122 2026-10-19T19:19:45Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275269 wikitext text/x-wiki {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Járdemshi tarawlar}} '''Programmalıq támiynat konfiguraciyasın basqarıw''' ('''SCM''') yamasa '''programmalıq támiynattaǵı ózgerislerdi hám konfiguraciyanı basqarıw''' ('''SCCM''')<ref>Gartner and Forrester Research</ref> — programmalıq sistemaǵa kirgizilgen ózgerislerdi baqlaw hám qadaǵalaw boyınsha [[programmalıq injiniring]] ámeliyatı. Ol keń kólemli tarawlar aralıq [[konfiguraciyanı basqarıw]] (CM) tarawınıń bir bólegi bolıp tabıladı<ref>{{cite book | title = Software Engineering: A Practitioner's Approach | edition = 7th International | author = Roger S. Pressman | year = 2009 | publisher = McGraw-Hill | location = New York}}</ref>. SCM versiyalardı basqarıwdı hám bazalıq versiyalardı (baseline) belgilewdi óz ishine aladı. ==Maqsetleri== SCM-niń maqsetlerine tómendegiler kiredi<ref>{{cite journal |title= IEEE Standard for Configuration Management in Systems and Software Engineering |journal= IEEE Std 828-2012 (Revision of IEEE Std 828-2005) |url= https://ieeexplore.ieee.org/document/6170935/ |access-date= 2026-05-26 |doi= 10.1109/ieeestd.2012.6170935|url-access= subscription }}</ref>: * Konfiguraciyanı identifikaciyalaw – konfiguraciyalardı, konfiguraciya elementlerin hám bazalıq versiyalardı anıqlaw. * Konfiguraciyanı qadaǵalaw – ózgerislerdi qadaǵalaw procesin ámelge asırıw. Bul ádette ózgerislerdi qadaǵalaw keńesin dúziw arqalı ámelge asırıladı. Onıń tiykarǵı funkciyası — qálegen bazalıq versiyaǵa baylanıslı jiberilgen barlıq ózgeris sorawların tastıyıqlaw yamasa biykarlaw. * Konfiguraciya jaǵdayın esapqa alıw – islep shıǵıw procesiniń jaǵdayı tuwralı barlıq zárúr maǵlıwmatlardı jazıp barıw hám esabat beriw. * Konfiguraciyanı auditlew – konfiguraciyalardıń ózlerine tiyisli barlıq bólimlerdi óz ishine alıwın támiyinlew. Sonday-aq olardıń talaplar, arxitekturalıq specifikaciyalar hám paydalanıwshı qollanbaları sıyaqlı hújjetlerge sáykes keliwin tekseriw. * Jıynawdı basqarıw (build management) – jıynaw (build) ushın qollanılatuǵın processti hám qurallardı basqarıw. * Processti basqarıw – shólkemniń islep shıǵıw procesine ámel etiliwin támiyinlew. * Ortalıqtı basqarıw – sistema jaylasqan programmalıq hám apparatlıq támiynattı basqarıw. * Komandalıq jumıs – processke baylanıslı topar aǵzalarınıń óz-ara islesiwin jeńillestiriw. * Kemshiliklerdi baqlaw – hárbir kemshiliktiń kelip shıǵıw dereginiń anıqlanıwın támiyinlew. Bultlı esaplaw hám DevOps engizilgennen keyin geypara jaǵdaylarda SCM qurallarınıń maqsetleri birigip ketti. SCM qurallarınıń ózleri virtual qurılmalarǵa aylandı: olardı virtual mashina retinde iske qosıwǵa hám jaǵdayı menen versiyasın saqlawǵa boladı. Bul qurallar bultqa tiykarlanǵan virtual resurslardı modellestirip, basqara aladı. Bunday resurslarǵa virtual qurılmalar, saqlaw birlikleri hám programmalıq paketler kiredi. Qatnasıwshılardıń rolleri hám juwapkershilikleri de birigip ketti: endi islep shıǵıwshılar virtual serverlerdi hám olarǵa baylanıslı resurslardı dinamikalıq túrde iske qosa aladı<ref>{{cite journal | last=Amies | first=A |author2=Peddle S |author3=Pan T M |author4=Zou P X | title = Develop cloud applications with Rational tools | journal = IBM DeveloperWorks | publisher = IBM | date = June 5, 2012 | url = https://www.ibm.com/developerworks/community/blogs/iaas_cloud/entry/develop_cloud_applications_with_rational_tools3}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] cvid6i1e3z5x76uf165ord9xfiqh5k7 0 48411 275264 274706 2026-10-19T19:17:34Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275264 wikitext text/x-wiki {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Tiykarǵı iskerlikler}} '''Programmalıq támiynattı dúziw''' — kod jazıw hám integraciya arqalı isleytuǵın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] jaratıw procesi. Bul process modullik hám integraciyalıq testlewdi óz ishine aladı, biraq sistemalıq testlew sıyaqlı joqarı dárejeli testlewdi óz ishine almaydı<ref name="SWEBOK">SWEBOK {{Cite book|editor1= Pierre Bourque |editor2=Robert Dupuis |editor3=Alain Abran |editor4=James W. Moore | title = Guide to the Software Engineering Body of Knowledge | publisher = IEEE Computer Society | year = 2004 | chapter = Chapter 4: Software Construction | pages = 4–1–4–5 | isbn = 0-7695-2330-7 | url = http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/ch4#Ref2}}</ref>. Dúziw programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń bir aspekti bolıp tabıladı. Ol programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesiniń hár túrli modellerine kirgizilgen. Bul modellerde dúziwge basqa jumıslardan bólek jumıs retinde hár qıylı dárejede itibar beriledi. Sharshara (waterfall) modelinde programmalıq támiynattı islep shıǵıw izbe-iz basqıshlardan turadı. Olarǵa talaplardı analizlew, joybarlaw hám jobalastırıw kiredi, bul basqıshlar dúziwdi baslaw ushın zárúr shártler bolıp tabıladı. Al scrum, evolyuciyalıq prototiplew yamasa ekstremal programmalastırıw sıyaqlı iteraciyalıq modellerde dúziw basqa jumıslar menen bir waqıtta yamasa olar menen qabatlasıp orınlanatuǵın jumıs bolıp tabıladı<ref name="SWEBOK" />. Dúziwdi jobalastırıw bir neshe nárseni anıqlawdı óz ishine alıwı múmkin. Olar: [[Programmalıq támiynat komponenti|komponentlerdiń]] jaratılıw hám integraciyalanıw tártibi, programmalıq támiynat sapasın basqarıw processleri hám wazıypalardıń toparlar menen islep shıǵıwshılar arasında bólistiriliwi<ref name="SWEBOK" />. Proektti basqarıwdı jeńillestiriw ushın dúziwdiń kóplegen aspektlerin ólshewge boladı. Olarǵa islep shıǵılǵan, ózgertilgen, qayta paydalanılǵan hám óshirilgen kodtıń muǵdarı, kodtıń quramalılıǵı, kodtı tekseriw statistikası, tabılǵan hám dúzetilgen qátelerdiń kórsetkishleri hám jumsalǵan miynet kiredi. Bul ólshewler sapanı támiyinlew hám processti jetilistiriw sıyaqlı aspektler ushın paydalı bolıwı múmkin<ref name="SWEBOK" />. == Jumısları == Dúziw kóplegen jumıslardı óz ishine aladı. === Kod jazıw === Kod jazıw jumısınıń geypara tiykarǵı aspektleri tómendegiler{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-6}}: ; At qoyıw Hárbir identifikator ushın at tańlaw. Bir izertlew ózgeriwshilerdiń atları 10 hám 16 belgi aralıǵında bolǵanda programmanı otladkalawǵa (debug) jumsalatuǵın miynettiń eń az bolatuǵının kórsetti{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 11}}. ; Logika Kodtı operatorlarǵa hám úles programmalarǵa bólip shólkemlestiriw{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 7}} * Bir pútinligi joqarı úles programmalarda bir pútinligi tómen úles programmalarǵa qaraǵanda qáteler az bolatuǵını anıqlandı. 450 úles programmanı izertlew bir pútinligi joqarı úles programmalardıń 50 procentinde qáte bolmaǵanın kórsetti, al bir pútinligi tómen úles programmalarda bul kórsetkish tek 18 procent boldı. Basqa 450 úles programmanı úyrengen jáne bir izertlew mınanı kórsetti: baylanıslılıqtıń bir pútinlikke qatnası eń joqarı bolǵan úles programmalarda bul qatnas eń tómen bolǵanlarına qaraǵanda 7 ese kóp qáte bolǵan, al olardı dúzetiw 20 ese qımbatqa túsken. * Úles programmalardıń kólemi menen olardaǵı qátelerdiń sanı arasındaǵı baylanıs boyınsha izertlewler anıq nátiyje bermedi. Degen menen, bir izertlew 143 qatardan kem kodı bar úles programmalardı dúzetiw úlkenirek úles programmalarǵa qaraǵanda 2,4 ese arzanǵa túsetuǵının kórsetti. Basqa izertlew úles programmalar ortasha 100–150 qatar kodtan turǵanda kodtı eń az ózgertiw kerek bolatuǵının kórsetti. Jáne bir izertlew úles programmanıń kólemine qaramastan, onıń strukturalıq quramalılıǵı hám ondaǵı maǵlıwmatlar muǵdarı qáteler menen baylanıslı ekenin anıqladı. * Úles programmalar arasındaǵı interfeysler programmanıń eń kóp qáte jiberiletuǵın orınlarınıń biri bolıp tabıladı. Bir izertlew barlıq qátelerdiń 39 procenti úles programmalar arasındaǵı baylanıstaǵı qáteler ekenin kórsetti. * Paydalanılmaǵan parametrler qátelerdiń kóbeyiwi menen baylanıslı. Bir izertlewde bir neshe paydalanılmaǵan ózgeriwshisi bar úles programmalardıń tek 17–29 procentinde qáte bolmaǵan, al paydalanılmaǵan ózgeriwshisi joq úles programmalarda bul kórsetkish 46 procent bolǵan. * Úles programmanıń parametrleriniń sanı eń kóbi menen 7 bolıwı kerek. Sebebi izertlewler adamlardıń ádette bir waqıtta shama menen jetiden artıq maǵlıwmat bólegin yadta saqlay almaytuǵının kórsetti. * Bir eksperiment massivlerge tosınnan emes, izbe-iz baylanısatuǵın dizaynlarda ózgeriwshiler hám olarǵa qatnas azıraq bolatuǵının kórsetti{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 12}}. * Bir eksperiment ortasınan shıǵıw múmkin bolǵan cikllerdiń basqa cikl túrlerine qaraǵanda túsiniwge ańsatıraq ekenin anıqladı{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 16}}. * Cikller hám shártli operatorlardıń ishki jaylasıw dárejesine kelsek, izertlewler baǵdarlamashılardıń úsh dárejeden artıq ishki jaylasıwdı túsiniwde qıynalatuǵının kórsetti{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 16}}{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 19}}. * Basqarıw aǵımınıń quramalılıǵı tómen isenimlilik hám jiyi qáteler menen baylanıslı ekeni anıqlandı{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 19}}. ; Modullik Kodtı klasslarǵa, paketlerge hám basqa strukturalarǵa bólip dúziw hám refaktoringlew. Quramǵa alıw (containment) kózqarasınan, klasstaǵı maǵlıwmat aǵzalarınıń maksimal sanı 7±2-den aspawı kerek. Izertlewler bul san adamnıń basqa wazıypalardı orınlap atırǵanda yadta saqlay alatuǵın ayırım elementler sanı ekenin kórsetti. Miyras alıw (inheritance) kózqarasınan, miyraslaw teregindegi dárejeler sanı sheklengen bolıwı kerek. Tereń miyrasxorlıq terekleri qátelerdiń kóbeyiwi menen ádewir baylanıslı ekeni anıqlandı. Klasstaǵı úles programmalar sanı múmkinshiligi ilajı barınsha az bolıwı kerek. [[C++]] programmaları boyınsha júrgizilgen izertlew úles programmalar sanı menen qáteler sanı arasında baylanıs bar ekenin anıqladı{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 6}}. NASA júrgizgen izertlew kodtı durıs dúzilgen klasslarǵa bóliwdiń nátiyjesin kórsetti: bunda kodtıń qayta paydalanılıwı funkcional joybarlaw arqalı islep shıǵılǵan kodqa qaraǵanda eki ese artadı{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 6}}{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 7}}. ; Qátelerdi qayta islew Kútilgen hám kútilmegen qátelerdi hám ayrıqsha jaǵdaylardı (exceptions) qayta islew logikasın kodlaw. ; Resurslardı basqarıw Esaplaw resursların paydalanıwdı basqarıw. Bul izbe-iz qayta paydalanılatuǵın resurslarǵa, sonıń ishinde aǵımlarǵa (threads) yamasa maǵlıwmatlar bazası bloklawlarına kiriwde ajıratıw mexanizmleri hám tártip arqalı ámelge asırıladı. ; Qáwipsizlik Bufer tolıp ketiwi hám massiv indeksiniń shegarasınan shıǵıw sıyaqlı kod dárejesindegi qáwipsizlik buzılıwlarınıń aldın alıw. ; Optimallastırıw Waqtınan burın optimallastırıwdan qashıp, optimallastırıw. ; Hújjetlestiriw Kod ishindegi kommentariyalar túrinde de, sırtqı hújjetler túrinde de hújjetlestiriw. === Integraciya === Integraciya bólek dúzilgen bóleklerdi biriktiriwdi bildiredi. Bul jumıs komponentlerdiń integraciyalanıw tártibin jobalastırıwdı hám programmalıq támiynattıń aralıq versiyaların qollaw ushın járdemshi strukturalar dúziwdi óz ishine aladı. Sonday-aq ol komponentlerdi integraciyalawdan aldın olarǵa qanshelli testlew hám sapa jumısları júrgiziletuǵının anıqlawdı hám proekttiń qaysı basqıshlarında aralıq versiyalar testlenetuǵının belgilewdi óz ishine aladı<ref name="SWEBOK"/>. === Testlew === Testlew kodqa qáte logika kirgizilgen waqıt penen onıń anıqlanıw waqtı arasındaǵı aralıqtı qısqartıwı múmkin. Geypara jaǵdaylarda testlew kod jazılǵannan keyin orınlanadı, biraq aldın test jazıw (test-first programming) tásilinde test jaǵdayları kod jazılmastan burın dúziledi. Dúziw testlewdiń keminde eki túrin óz ishine aladı, olardı kóbinese kodtı jazǵan islep shıǵıwshınıń ózi orınlaydı<ref name="SWEBOK" />: modullik testlew hám integraciyalıq testlew. === Qayta paydalanıw === Programmalıq támiynattı qayta paydalanıw kitapxanalardı dúziw hám olardı paydalanıwdan kóbirek nárseni bildiredi. Ol qayta paydalanıw processlerin hám jumısların programmalıq támiynattıń ómirlik cikline kirgiziw arqalı qayta paydalanıw ámeliyatın rásmiylestiriwdi talap etedi. Programmalıq támiynattı dúziwde kod jazıw hám testlew waqtında qayta paydalanıwǵa baylanıslı tómendegi wazıypalar orınlanıwı múmkin<ref name="SWEBOK" />: qayta paydalanılatuǵın kodtı tańlaw, kodtıń yamasa testlerdiń qayta paydalanıwǵa jaramlılıǵın bahalaw, qayta paydalanıw kórsetkishleri boyınsha esabat beriw. === Sapanı támiyinlew === Programmalıq támiynattı dúziw barısında sapanı támiyinlew usıllarına tómendegiler kiredi{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-7}}: ;Testlew Bir izertlew modullik testlew hám integraciyalıq testlew arqalı kemshiliklerdi anıqlawdıń ortasha kórsetkishleri sáykes túrde 30% hám 35% ekenin kórsetti{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 20}}. ;Programmalıq támiynattı inspekciyalaw Programmalıq támiynattı inspekciyalawǵa kelsek, bir izertlew kodtı rásmiy inspekciyalaw arqalı kemshiliklerdi anıqlawdıń ortasha kórsetkishi 60% ekenin kórsetti. Kemshiliklerdi tabıwdıń qunı boyınsha bir izertlew kodtı oqıw testlewge qaraǵanda bir saatta 80% kóp qáte tabatuǵının anıqladı. Basqa izertlew joybarlaw kemshiliklerin testlew arqalı anıqlaw inspekciyalawǵa qaraǵanda altı ese qımbatqa túsetuǵının kórsetti. IBM júrgizgen izertlew kodtı inspekciyalaw arqalı bir kemshilikti tabıw ushın tek 3,5 saat kerek bolatuǵının, al testlew arqalı bul 15–25 saatqa sozılatuǵının kórsetti. [[Microsoft]] kodtı inspekciyalaw arqalı bir kemshilikti tabıw hám dúzetiw ushın 3 saat, al testlew arqalı 12 saat kerek bolatuǵının anıqladı. 700 mıń qatarlı programmada kod sholıwları testlewge qaraǵanda bir neshe ese únemli ekeni xabarlandı{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 20}}. Izertlewler inspekciyalaw azıraq rásmiy sholıw ámeliyatlarına qaraǵanda hárbir 1000 qatar kodta 20–30% az kemshilik qaldıratuǵının hám ónimlilikti shama menen 20%-ke arttıratuǵının kórsetti. Rásmiy inspekciyalaw ádette proekt byudjetiniń 10–15%-in aladı hám proekttiń ulıwma qunın azaytadı. Izertlewshiler rásmiy inspekciyada 2–3-ten aslam tekseriwshiniń bolıwı tabılǵan kemshilikler sanın arttırmaytuǵının anıqladı. Biraq nátiyjeler tekserilip atırǵan materialdıń túrine qarap ózgeriwi múmkin{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 21}}. ;Texnikalıq sholıw Texnikalıq sholıwǵa kelsek, bir izertlew rásmiy emes kod sholıwları hám qolda tekseriw (desk checking) arqalı kemshiliklerdi anıqlawdıń ortasha kórsetkishleri sáykes túrde 25% hám 40% ekenin kórsetti{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 20}}. Kodtı birgelikte qarap shıǵıw (walkthrough) arqalı kemshiliklerdi anıqlaw kórsetkishi 20–40% ekeni anıqlandı. Biraq bul usıl ásirese proektke basım kúsheygende qımbatqa túsedi. NASA kodtı oqıw miynettiń hárbir saatına 3,3 kemshilik tabatuǵının, al testlew 1,8 kemshilik tabatuǵının anıqladı. Sonday-aq kodtı oqıw proekttiń barlıq dáwirinde testlewdiń hár túrli usıllarına qaraǵanda 20–60% kóp qáte tabadı. Sholıw jıynalısları boyınsha 13 sholıwdı úyrengen izertlew kemshiliklerdiń 90%-i sholıw jıynalısına tayarlıq barısında, al tek shama menen 10%-i jıynalıs waqtında tabılǵanın kórsetti{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 21}}. ; Statikalıq analiz Statikalıq analizge (IEEE1028) kelsek, izertlewler kemshiliklerdi anıqlawdıń joqarı kórsetkishine erisiw ushın bul usıllardı birge qollanıw kerek ekenin kórsetti. Basqa izertlewler hár túrli adamlardıń hár túrli kemshiliklerdi tabıwǵa beyim ekenin kórsetti. Bir izertlew ekstremal programmalastırıwdıń bir neshe ámeliyatı birgelikte kemshiliklerdi anıqlawdıń 90% kórsetkishine jete alatuǵının kórsetti. Bunday ámeliyatlarǵa jup bolıp programmalastırıw, qolda tekseriw, modullik testlew, integraciyalıq testlew hám regressiyalıq testlew kiredi{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 20}}. Tájiriybeli baǵdarlamashılar qatnasqan eksperiment olardıń testlew arqalı 15 qáteden ortasha 5 qáteni (eń jaqsı jaǵdayda 9 qáteni) taba alǵanın kórsetti{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 22}}. Qátelerdiń 80%-i ádette proekttiń klassları menen úles programmalarınıń 20%-inde toplanadı. Qátelerdiń 50%-i proekttiń klasslarınıń 5%-inde tabıladı. IBM óziniń IMS sistemasında 425 klasstan tek 31-in dúzetiw yamasa qayta jazıw arqalı úlken nátiyjege eristi: klientler xabarlaǵan kemshilikler on ese azaydı, al xızmet kórsetiw byudjeti 45%-ke qısqardı. Proekttiń úles programmalarınıń shama menen 20%-i islep shıǵıw qárejetleriniń 80%-in quraydı. IBM alıp barǵan klassikalıq izertlew OS/360 sistemasındaǵı qáteleri kóp bir neshe úles programma eń qımbat elementler bolǵanın anıqladı. Olarda hárbir 1000 qatar kodqa shama menen 50 kemshilik bolǵan hám olardı dúzetiw pútkil sistemanı islep shıǵıwdan 10 ese qımbatqa túsken{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 22}}. === Qayta joybarlaw === Programmalıq támiynat dizaynındaǵı kútilmegen kemshiliklerdi esapqa alıw ushın dúziw barısında dizaynǵa ózgerisler kirgiziliwi múmkin{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-5}}. == Til == Dúziw ushın qollanılatuǵın tillerdiń túrlerine tómendegiler kiredi{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-5 - 3-6}}: * [[Ulıwma maqsetli programmalastırıw tili]] – tildiń eń iykemli túri * Konfiguraciya tili – islep shıǵıwshılar arnawlı programmalıq támiynat ornatıwın dúziw ushın sheklengen variantlar jıynaǵınan tańlaydı * Instrumentler jıynaǵı tili – qosımshalardı instrumentler jıynaǵınan (toolkit) dúziw ushın qollanıladı Óziniń úsh jıl yamasa onnan kóp qollanıp kiyatırǵan tilinde isleytuǵın baǵdarlamashılar shama menen 30 procent ónimlirek isleydi. Bul kórsetkish sonday tájiriybege iye, biraq tilge jańa bolǵan baǵdarlamashılar menen salıstırǵanda alınǵan. [[C++]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], Smalltalk hám Visual Basic sıyaqlı [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli tiller]] assembler hám [[C (programmalastırıw tili)|C]] sıyaqlı [[Tómen dárejeli programmalastırıw tili|tómen dárejeli tillerge]] qaraǵanda 5–15 ese jaqsıraq nátiyje beredi. Bul ónimlilikke, isenimlilikke, ápiwayılıqqa hám túsiniklilikke tiyisli. Joqarı dárejeli tillerde birdey kodtı ámelge asırıw ushın tómen dárejeli tillerge qaraǵanda azıraq qatar kerek bolatuǵını kórsetildi{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 4}}. == Eń jaqsı ámeliyatlar == Kóplegen faktorlar programmalıq támiynat sapasın arttırıwǵa hám iyelik etiw qunın azaytıwǵa úles qosadı. === Quramalılıqtı azaytıw === Programmalastırıw quramalılıǵın azaytıw tiykarınan adamlardıń quramalı maǵlıwmatlardı nátiyjeli qayta islew qábiletiniń sheklengenligine baylanıslı. Quramalılıqtı dúziwge baǵdarlanǵan sapa usılları arqalı azaytıwǵa boladı{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-3}}. === Ózgerislerdi aldın ala boljaw === Ózgerislerdi aldın ala boljaw islep shıǵıwshılarǵa keńeytiletuǵın programmalıq támiynattı, yaǵnıy tiykarǵı dizaynǵa zıyan keltirmey jetilistiriwge bolatuǵın kodtı dúziwge járdem beredi{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-3}}. 25 jıl dawamında júrgizilgen izertlewler jumıstı qayta islewdiń qunı talaplardı birinshi retten durıs anıqlawǵa qaraǵanda 10–100 ese (kishi proektler ushın 5–10 ese) qımbatqa túsiwi múmkin ekenin kórsetedi. Ortasha proektte islep shıǵıw barısında talaplardıń 25%-i ózgeredi. Sonlıqtan qayta islew qunın azaytıw zárúrligi ózgerislerdi aldın ala boljawdıń zárúrligin anıq kórsetedi{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 3}}. === Verifikaciyaǵa arnap dúziw === Verifikaciyaǵa arnap dúziw programmalıq támiynattı qáteler ańsat anıqlanatuǵın etip dúziwdi bildiredi. Qátelerdi islep shıǵıwshılar da, ǵárezsiz testlew hám paydalanıw barısında da ańsat tabıwǵa bolıwı kerek. Verifikaciyaǵa arnap dúziwdi qollaytuǵın arnawlı usıllarǵa tómendegiler kiredi: kod sholıwları menen modullik testlewdi qollaw ushın kod jazıw standartlarına ámel etiw, avtomatlastırılǵan testlewdi qollaw ushın kodtı shólkemlestiriw hám quramalı yamasa túsiniwge qıyın til konstrukciyaların sheklep qollanıw hám t.b.{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-3}} ===Maǵlıwmatlardı jasırıw=== Maǵlıwmatlardı jasırıw úlken programmalarda paydalı dizayn usılı ekenin kórsetti: ol programmalardı ózgertiwdi tórt ese ańsatlastırdı. Tómen fan-out (shıǵıw tarmaqlanıwı) izertlewshiler tárepinen paydalı dep tabılǵan dizayn ózgesheliklerdiń biri{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 5}}. === Qayta paydalanıw === Programmalıq támiynattı qayta paydalanıw ónimlilik, sapa hám qárejetler boyınsha ádewir payda keltiriwi múmkin. Tiykarǵı paydaǵa bar programmalıq aktivlerdi qayta paydalanıw arqalı erisiledi. Al qayta paydalanıw keleshekte qayta paydalanıw ushın joybarlanǵan programmalıq támiynattı dúziw arqalı qollap-quwatlanadı{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-3}}. === Standartlar === Dúziw máselelerine tikkeley tásir etetuǵın standartlar sırtqı (xalıqaralıq shólkemler tárepinen dúzilgen) yamasa ishki (korporativ dárejede dúzilgen) bolıwı múmkin. Olarǵa tómendegiler kiredi{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-3}}: * Hújjetlerdiń formatı hám mazmunı boyınsha standartlar * UML sıyaqlı modellestiriw standartları * Kod jazıw standartları === Maǵlıwmatlar abstrakciyası === Maǵlıwmatlar abstrakciyası — derek kodtıń qásiyeti. Ol informaciyanı onıń mánisine jaqın formada kórsetedi hám ámelge asırıw detalların jasıradı{{sfn|Thayer|2013|p=140}}. Akademiyalıq izertlewler maǵlıwmatlar abstrakciyası programmalardı funkcional programmalarǵa qaraǵanda shama menen 30% ańsatıraq túsinikli etetuǵının kórsetti{{sfn|McConnell|2004|loc=Chapter 6}}. Obyektke baǵdarlanǵan tiller programmalardıń iykemliligin hám beyimlesiwshiligin arttıratuǵın orınlanıw waqtındaǵı bir qatar mexanizmlerdi qollaydı. Olarǵa maǵlıwmatlar abstrakciyası, inkapsulyaciya, modullik, miyrasxorlıq, polimorfizm hám refleksiya kiredi{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-8}}{{sfn|Thayer|2013|pp=140 - 141}}. === Qorǵanıwshı programmalastırıw === Qorǵanıwshı programmalastırıw — úles programmanı nadurıs kiriw maǵlıwmatları sebepli buzılıwdan qorǵaw{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-9}}. Tastıyıqlawlar (assertions) — programmaǵa jaylastırılatuǵın hám onı orınlanıw waqtında tekseriwge múmkinshilik beretuǵın orınlanatuǵın predikatlar{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-8}}. Kelisim boyınsha joybarlaw (design by contract) — hárbir úles programma ushın aldınǵı shártler hám keyingi shártler kirgiziletuǵın islep shıǵıw tásili. === Qátelerdi qayta islew === Qátelerdi qayta islew programma orınlanıp atırǵanda payda bolıwı múmkin bolǵan qáte jaǵdayları ushın kod jazıw ámeliyatın bildiredi. Ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islew — programmalastırıw tiliniń konstrukciyası yamasa apparatlıq mexanizm. Ol ayrıqsha jaǵdaylardıń, yaǵnıy programmanıń ádettegi orınlanıw aǵımın ózgertetuǵın arnawlı shártlerdiń payda bolıwın qayta islewge arnalǵan{{sfn|Thayer|2013|p=142}}. Qátelerge shıdamlılıq — programmalıq támiynattıń isenimliligin arttıratuǵın usıllar jıynaǵı. Bul usıllar qátelerdi anıqlaydı, múmkin bolsa olardan keyin qayta tiklenedi, al qayta tikleniw múmkin bolmasa olardıń tásirin sheklevdi{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-9}}. == Kod jazıw aspektleri == === Jaǵdayǵa tiykarlanǵan logika === Jaǵdayǵa tiykarlanǵan programmalastırıw logikanı ámelge asırıw ushın shekli avtomattı (finite-state machine) qollanıwdan ibarat{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-9}}. === Kestege tiykarlanǵan logika === Kestege tiykarlanǵan logika orınlanıwdı basqarıw ushın keste formasındaǵı maǵlıwmatlardı qollanadı{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-10}}. === Orınlanıw waqtındaǵı konfiguraciya === Orınlanıw waqtındaǵı konfiguraciya — programma islep turǵan waqıtta ózgeriwshilerdiń mánislerin hám programma sazlawların baylanıstıratuǵın usıl. Bul ádette konfiguraciya fayllarınan oqıw hám olardı jańalaw arqalı ámelge asırıladı. === Xalıqaralıqlastırıw === Xalıqaralıqlastırıw hám lokallastırıw — programmanı bir neshe til hám aymaq sazlawların (locale) qollawǵa tayarlaw hám olardı qollaw jumısı{{sfn|SWEBOK|2014|p=3-10}}. ==Derekler== {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] r3natnytj9c26r1uh0es515ququapy7 0 48412 275261 275123 2026-10-19T19:16:25Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275261 wikitext text/x-wiki {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Tiykarǵı iskerlikler}} '''Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi''' — [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıw]] tártibin belgileytuǵın process. Ádette ol ulıwma jumıstı kishirek basqıshlarǵa yamasa kishi processlerge bóledi, bul basqıshlar joqarı sapalı nátiyjelerdi támiyinlewge arnalǵan. Process jaratılıwı hám tamamlanıwı kerek bolǵan anıq nátiyjelerdi (deliverables), yaǵnıy artefaktlardı táriyiplewi múmkin<ref name="CMS08">{{web deregi |website=Centers for Medicare & Medicaid Services (CMS) Office of Information Service | url =http://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf | bet =Selecting a development approach | baspaxana =United States Department of Health and Human Services (HHS) |orig-date=Original Issuance: February 17, 2005 | sáne = 2008-jıl 27-mart | qaralǵan sáne = 2008-jıl 27-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120620212919/http://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf | arxivsáne = 2012-jıl 20-iyun |url-status=dead}}</ref>. Tek usınıń menen qatań sheklenbese de, programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi kóbinese joqarı dárejeli processti bildiredi. Bul process programmalıq sistemanı baslanıwınan baslap xızmet múddeti tawsılǵanǵa shekem islep shıǵıwdı basqaradı hám metodologiya, model yamasa freymvork dep ataladı. Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli (SDLC) sistemanı islep shıǵıw jumısı ótetuǵın ádettegi basqıshlardı táriyipleydi. Bul basqıshlar baslanıwdan baslap sistemanıń, sonıń ishinde programmalıq sistemanıń xızmet múddeti tamamlanǵanǵa shekemgi aralıqtı qamtıydı. Metodologiya sistemanı onıń ómirlik cikli boyınsha alıp barıw ushın injenerlerdiń óz jumısın qalay orınlawı kerek ekenin belgileydi. Metodologiya — SDLC ushın dúzilgen processlerdiń klassifikaciyası yamasa process ushın joba. Mısalı, kóplegen processlerdi spiral model retinde klassifikaciyalawǵa boladı. Programmalıq támiynat procesi hám programmalıq támiynat sapası bir-biri menen tıǵız baylanıslı. Ámeliyatta olardıń geypara kútilmegen tárepleri hám tásirleri baqlanǵan<ref name="ieeesw">{{Cite journal | doi = 10.1109/MS.2015.87 | title = Software Process versus Design Quality: Tug of War? | journal = IEEE Software | volume = 32 | issue = 4 | pages = 7–11 | year = 2015 | last1 = Suryanarayana | first1 = Girish | doi-access = free | bibcode = 2015ISoft..32d...7S }}</ref>. ==Metodologiya== SDLC metodologiyanıń anıqlamasın belgileydi, sebebi metodologiya SDLC basqıshların qamtıwı kerek. Kompyuter sistemaları quramalı bolıwı hám hár túrli komponentlerdi biriktiriwi múmkin. Soǵan qaramastan, ulıwma alǵanda metodologiya joqarı sapalı sistemanı jaratıwǵa arnalǵan: bunday sistema kútiwlerge (talaplarǵa) juwap beredi yamasa olardan da asıp túsedi, sonday-aq waqtında hám byudjet sheńberinde tapsırıladı<ref>{{web deregi | url =http://foldoc.org/Systems+Development+Life+Cycle | bet =Systems Development Life Cycle from | baspaxana =FOLDOC | qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-iyun }}</ref>. Hár túrli metodologiyalar islep shıǵılǵan. Olardıń ishinde sharshara, spiral, agile (iykemli), tez prototiplew, inkrementallıq hám «sinxronlaw hám turaqlastırıw» (synchronize and stabilize) metodologiyaları bar<ref>{{web deregi | sáne = May 2012 | bet =Software Development Life Cycle (SDLC) | url =http://softwarelifecyclepros.com/wp-content/uploads/2012/05/Tutorial-Software-Development-LifeCycle-SDLC.pdf | qaralǵan sáne = 2025-jıl 26-iyun |website=softwarelifecyclepros.com }}</ref>. Metodologiyalar arasındaǵı tiykarǵı ayırmashılıq — basqıshlardıń izbe-iz yamasa iteraciyalıq bolıw dárejesi. XP hám scrum sıyaqlı agile metodologiyaları tez ózgerislerge múmkinshilik beretuǵın jeńil processlerge baǵdarlanǵan<ref>{{web deregi | url =https://aristeksystems.com/blog/sdlc-overview/| bet =SDLC Overview: Models & Methodologies| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-dekabr }}</ref>. Rational Unified Process hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM) sıyaqlı iteraciyalıq metodologiyalar proekttiń kólemin turaqlastırıwǵa hám ónimlerdi iteraciyalıq túrde keńeytiwge yamasa jetilistiriwge baǵdarlanǵan. Sharshara sıyaqlı izbe-iz yamasa «aldın ala úlken joybarlaw» (big-design-up-front, BDUF) modelleri tolıq hám durıs jobalastırıwǵa baǵdarlanǵan. Bunday jobalastırıw iri proektlerdi basqarıwǵa hám táwekellerdi sheklewge járdem berip, tabıslı hám boljawǵa bolatuǵın nátiyjelerge alıp keledi<ref>{{Cite book |last=Arden |first=Trevor |title=Information technology applications |date=1991 |publisher=Pitman |isbn=978-0-273-03470-4 |location=London}}</ref>. Anamorflıq islep shıǵıw proekt kólemi hám beyimlesiwshi iteraciyalar arqalı basqarıladı. Mısalı, scrum metodologiyasında<ref>{{web deregi | url =https://www.scrum.org/resources/what-is-scrum | bet =What is Scrum? | sáne = 2019-jıl 24-dekabr }}</ref> bir paydalanıwshı tariyxı (user story) eki háptelik sprint dawamında SDLC-niń barlıq basqıshlarınan ótedi dep aytıwǵa boladı. Al sharshara metodologiyasında, kerisinshe, hárbir biznes talap funkcional táriyiplerge aylandırıladı. Keyin olardıń barlıǵı ádette bir neshe ay yamasa onnan da uzaq waqıt dawamında ámelge asırıladı<ref>{{cite journal |last1= Ralph |first1= Paul |title= The Sensemaking-Coevolution-Implementation Theory of software design |journal= Science of Computer Programming |date= April 2015 |volume= 101 |pages= 21–41 |url= https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167642314005395 |access-date= 2026-05-06 |doi= 10.1016/j.scico.2014.11.007 |arxiv= 1302.4061 |issn= 0167-6423}}</ref>. Proekt óz ishine proekttiń ómirlik ciklin (PLC) de, SDLC-ni de alıwı múmkin. Olar hár túrli jumıslardı táriyipleydi. Teylordıń (2004) pikirinshe, «proekttiń ómirlik cikli proekttiń barlıq jumısların qamtıydı, al sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli ónim talapların ámelge asırıwǵa baǵdarlanǵan»<ref>{{cite book |first=James |last=Taylor |year=2004 |title=Managing Information Technology Projects |url=https://archive.org/details/managinginformat0000tayl |page=[https://archive.org/details/managinginformat0000tayl/page/39 39]}}</ref>. ==Derekler== {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] m7npx56153i2n6rl26e2pw60g34x6tm 0 48423 275262 275111 2026-10-19T19:16:42Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 275262 wikitext text/x-wiki {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Tiykarǵı iskerlikler}} Sistemaǵa qoyılatuǵın '''programmalıq támiynat talapları'''<ref name=":0" /> — sistemanıń neni orınlawı kerek ekenin, ol usınatuǵın xızmet yamasa xızmetlerdi hám onıń islewine qoyılatuǵın sheklewlerdi táriyiplew. IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology (Programmalıq injeneriya terminleriniń IEEE standart sózligi) talaptı tómendegishe anıqlaydı<ref>{{cite journal|last=IEEE Computer Society|title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology|journal=IEEE Standard|year=1990|url=http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|access-date=2013-01-11|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615075325/http://standards.ieee.org/findstds/standard/610.12-1990.html|url-status=dead}}</ref>: # Paydalanıwshıǵa mashqalanı sheshiw yamasa maqsetke erisiw ushın kerek bolatuǵın shárt yamasa múmkinshilik # Kelisimdi, standarttı, specifikaciyanı yamasa basqa rásmiy túrde belgilengen hújjetti qanaatlandırıw ushın sistema yamasa sistema komponenti orınlawı yamasa iye bolıwı kerek bolǵan shárt yamasa múmkinshilik # 1 yamasa 2-punktte kórsetilgen shárttiń yamasa múmkinshiliktiń hújjetlestirilgen kórinisi Programmalıq támiynat talapları menen islewge baylanıslı jumıslardı ulıwma alǵanda tórt toparǵa bóliwge boladı: talaplardı jıynaw, analizlew, specifikaciyalaw hám basqarıw<ref>{{web deregi | bet =Guide to the Software Engineering Body of Knowledge| url =http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents| baspaxana =IEEE Computer Society| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-yanvar | arxivsáne = 2014-jıl 7-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141207144550/http://www.computer.org/portal/web/swebok/html/contents|url-status=dead}}</ref>. Sonı da atap ótiw kerek, ''programmalıq támiynat talapları'' sóz dizbegi programmalıq támiynattıń shıǵarılıw jazbalarında (release notes) da qollanıladı. Bunda ol belgili bir programmalıq támiynattı jıynaw, ornatıw yamasa paydalanıw ushın qaysı programmalıq paketler kerek ekenin túsindiredi<ref name=":0">{{web deregi | bet =Linux kernel release 5.x — The Linux Kernel documentation| url =https://www.kernel.org/doc/html/latest/admin-guide/README.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-mart |website=www.kernel.org}}</ref>. ==Talaplardı jıynaw== {{main|Talaplardı jıynaw}} Talaplardı jıynaw — mápli tárepler hám basqa dereklerden talaplardı jıynaw hám anıqlaw. Bunda hár túrli usıllar qollanılıwı múmkin, mısalı, qosımshanı birgelikte joybarlaw (joint application design, JAD) sessiyaları, intervyular, hújjetlerdi analizlew, fokus-toparlar hám t.b.<ref>{{cite journal |last1= Dar |first1= Hafsa |last2= Lali |first2= M. Ikramullah |last3= Ashraf |first3= Humaira |last4= Ramzan |first4= Muhammad |last5= Amjad |first5= Tehmina |last6= Shahzad |first6= Basit |title= A Systematic Study on Software Requirements Elicitation Techniques and its Challenges in Mobile Application Development |journal= IEEE Access |date= 2018 |volume= 6 |pages= 63859–63867 |doi= 10.1109/access.2018.2874981 |issn= 2169-3536|doi-access= free |bibcode= 2018IEEEA...663859D }}</ref> Talaplardı jıynaw — talaplardı islep shıǵıwdıń birinshi basqıshı. ==Analiz== {{main|Talaplardı analizlew}} Analiz — talaplardı jıynawdan keyin keletuǵın logikalıq bólshekleniw basqıshı. Tallaw hárbir talaptı tereńirek hám anıǵıraq túsiniwdi hám talaplar jıynaqların bir-birin tolıqtıratuǵın bir neshe usıl menen kórsetiwdi óz ishine aladı. Talaplardı saralaw (requirements triage) yamasa talaplardıń birinshi náwbetliligin belgilew — ádette analizden keyin orınlanatuǵın jáne bir jumıs<ref>{{Cite book|last=Davis, Alan Mark.|title=Just enough requirements management : where software development meets marketing|url=https://archive.org/details/justenoughrequir0000davi|date=2005|publisher=Dorset House Pub|isbn=0-932633-64-1|location=New York|oclc=57211148}}</ref>. Bul jobalastırıw basqıshında [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynat islep shıǵıw]] menen baylanıslı, mısalı, «jobalastırıw pokeri» (planning poker) arqalı. Biraq proekttiń, talaplardıń yamasa dúzilip atırǵan ónim yamasa xızmettiń kontekstine hám tábiyatına qarap bul process basqasha bolıwı múmkin. ==Specifikaciya== {{main|Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası}} Specifikaciya jıynalǵan talaplar tuwralı bilimlerdi turaqlı hám jaqsı shólkemlestirilgen túrde kórsetiwdi hám saqlawdı óz ishine aladı. Bul nátiyjeli baylanıstı hám ózgerislerdi basqarıwdı jeńillestiredi. Qollanıw jaǵdayları (use cases), paydalanıwshı tariyxları (user stories), funkcional talaplar hám vizual analiz modelleri talaplardı specifikaciyalawdıń keń tarqalǵan usılları bolıp tabıladı. ==Validaciya== Validaciya durıs talaplar jıynaǵı specifikaciyalanǵanın tastıyıqlaw usılların óz ishine aladı. Bunday talaplar jıynaǵı proekttiń biznes maqsetlerine juwap beretuǵın sheshimdi dúziw ushın kerek. Sonday-aq validaciya ámelge asırıwdan aldın talaplardaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwdi óz ishine aladı<ref>{{cite journal |last1=Atoum |first1=Issa |last2=Baklizi |first2=Mahmoud Khalid |last3=Alsmadi |first3=Izzat |last4=Otoom |first4=Ahmed Ali |last5=Alhersh |first5=Taha |last6=Ababneh |first6=Jafar |last7=Almalki |first7=Jameel |last8=Alshahrani |first8=Saeed Masoud |title=Challenges of Software Requirements Quality Assurance and Validation: A Systematic Literature Review |journal=IEEE Access |date=2021 |volume=9 |pages=137613–137634 |doi=10.1109/ACCESS.2021.3117989|doi-access=free |bibcode=2021IEEEA...9m7613A }}</ref>. ==Basqarıw== {{main|Talaplardı basqarıw}} Proektler barısında talaplar ózgeredi hám olardıń sanı kóbinese kóp boladı<ref>{{cite book |last1= Davis |first1= Alan M. |last2= Nurmuliani |first2= Nur |last3= Park |first3= Sooyong |last4= Zowghi |first4= Didar |chapter= Requirements Change: What's the Alternative? |title= 2008 32nd Annual IEEE International Computer Software and Applications Conference |date= 2008 |pages= 635–638 |doi= 10.1109/COMPSAC.2008.216|bibcode= 2008cmps.conf..134D |hdl= 10453/10742 |hdl-access= free |isbn= 978-0-7695-3262-2 }}</ref>. Mápli tárepler ushın durıs programmalıq támiynattıń dúziliwin támiyinlewde usı ózgerislerdi basqarıw júdá áhmiyetli boladı. ==Talaplar injeneriyası ushın qurallar== ===Talaplardı jıynaw, analizlew hám validaciyalaw quralları=== Bul jumıslar hár túrli artefaktlardı óz ishine alıwı múmkin. Olarǵa baqlaw esabatları (paydalanıwshılardı baqlaw), sorawnamalar (intervyular, sorawlar hám pikir sorawları), qollanıw jaǵdayları hám paydalanıwshı tariyxları kiredi. Sonday-aq talaplar boyınsha seminarlar (charrette), aqıl hújimi (brainstorming), aqıl kartaları (mind mapping), rollik oyınlar hám hátte prototiplew sıyaqlı jumıslar da qollanıladı<ref>{{web deregi | url =https://www.liquidplanner.com/blog/7-tools-to-gather-better-software-requirements/| bet = 7 Tools to Gather Better Software Requirements| sáne = 2015-jıl 22-iyul }}</ref>. Bul wazıypalardı orınlawǵa járdem beriw ushın usı múmkinshiliklerdiń bir bólegin yamasa barlıǵın usınatuǵın programmalıq ónimlerdi paydalanıwǵa boladı. Keminde bir avtor FreeMind sıyaqlı aqıl kartaları quralların, al alternativ retinde Concordion sıyaqlı mısal arqalı specifikaciyalaw (specification by example) quralların qollanıwdı ashıq usınadı. Bunnan basqa, usı jumıslardıń nátiyjesinde payda bolǵan ideyalar menen pikirlerdi vikiler hám Trello sıyaqlı basqa birge islesiw qurallarınıń járdeminde jıynap, shólkemlestiriwge boladı. Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı. ===Talaplardı specifikaciyalaw quralları=== Programmalıq támiynat talaplarınıń specifikaciyası (SRS) hújjetin tekst redaktorı sıyaqlı ulıwma maqsetli programmalıq támiynat yamasa bir neshe arnawlı qurallardıń biri járdeminde dúziwge boladı. Bul qurallardıń geyparaları SRS hújjetlerin import etiw, redaktorlaw, eksport etiw hám járiyalaw múmkinshiligine iye. SRS hújjetlerin ISO/IEC/IEEE 29148:2018 sıyaqlı standartlastırılǵan struktura hám metodologiyaǵa ámel etip dúziw paydalı bolıwı múmkin. Sonday-aq programmalıq támiynat talaplardı import yamasa eksport etiw ushın qanday da bir standarttı (mısalı, ReqIF) qollanıwı yamasa qollanbawı, ya bolmasa bunday almasıwlarǵa pútkilley ruqsat bermewi múmkin. ===Talaplar hújjetin verifikaciyalaw quralları=== Bunday qurallar talaplar hújjetinde kútilip atırǵan qanday da bir struktura yamasa standart boyınsha qáteler bar-joqlıǵın tekseredi. ===Talaplardı salıstırıw quralları=== Bunday qurallar eki talaplar jıynaǵın kútilip atırǵan hújjet strukturası hám standart boyınsha salıstıradı. ===Talaplardı biriktiriw hám jańalaw quralları=== Bunday qurallar talaplar hújjetlerin biriktiriwge hám jańalawǵa múmkinshilik beredi. ===Talaplardıń izin baqlaw quralları=== Bunday qurallar talaplardı modeller hám [[Derek kodı|derek kod]] sıyaqlı keyingi artefaktlar menen (aldınǵa qaray iz baqlaw) yamasa biznes qaǵıydaları hám sheklewler sıyaqlı aldınǵı artefaktlar menen (artqa qaray iz baqlaw) baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi. ===Modelge tiykarlanǵan programmalıq támiynat yamasa sistemalar talapları injeneriyası quralları=== Modelge tiykarlanǵan sistemalar injeneriyası (model-based systems engineering, MBSE) — modellestiriwdi sistema talapların, joybarlawdı, analizlewdi, verifikaciyalaw hám validaciyalaw jumısların qollaw ushın rásmiy túrde qollanıw. Ol konceptual joybarlaw basqıshınan baslanıp, islep shıǵıw hám keyingi ómirlik cikl basqıshları dawamında dawam etedi. Sonday-aq talaplar injeneriyasınıń geypara basqıshlarında modelge tiykarlanǵan tásildi, al basqa basqıshlarında dástúrli tásildi qollanıwǵa boladı. Júdá kóp kombinaciyalar bolıwı múmkin. Rásmiylik hám quramalılıq dárejesi qollanılatuǵın metodologiyaǵa baylanıslı (mısalı, i* SysML-ge qaraǵanda ádewir rásmiyirek, al UML-ge qaraǵanda jáne de rásmiyirek). ===Ulıwma talaplar injeneriyası quralları=== Bul kategoriyadaǵı qurallar joqarıda atalǵan múmkinshiliklerdiń qanday da bir kombinaciyasın hám talaplar konfiguraciyasın basqarıw hám birge islesiw sıyaqlı basqa múmkinshiliklerdi usınıwı múmkin. Haqıyqatında ámelge asırılǵan funkciyalar hám standartlarǵa sáykeslik hár qıylı ónimlerde hár túrli boladı. Basqa basqıshlar menen jumıslardı qollaytuǵın jáne de múmkinshiligi keń yamasa ulıwma qurallar da bar. Olar qosımshalardıń ómirlik ciklin basqarıw (ALM) quralları dep klassifikaciyalanadı. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat talapları| ]] 3z8puhdp32nhtdldpx31xv5xiij25v9 0 48547 275281 275155 2026-10-19T21:53:30Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275281 wikitext text/x-wiki '''ISO/IEC/IEEE 29119''' ''Software and systems engineering - Software testing'' (''Programmalıq hám sistemalıq injiniring — Programmalıq támiynattı testlew'')<ref name="ISO29119-1-2022">{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/45142.html | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = September 2013 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref> — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] boyınsha bes xalıqaralıq standarttan ibarat jıynaq. Standart dáslep 2007-jılı islep shıǵıla baslandı<ref name="ReidAchieving12">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FpfhqhDs15YC&pg=PA243 |chapter=The New Software Testing Standard |title=Achieving Systems Safety: Proceedings of the Twentieth Safety-Critical Systems Symposium, Bristol, UK, 7-9th February 2012 |author=Reid, S. |editor=Dale, C. |editor2=Anderson, T. |publisher=Springer Science & Business Media |pages=237–56 |year=2012 |isbn=9781447124948}}</ref>, 2013-jılı shıǵarıldı hám 2021-jılı qayta qarap shıǵıldı. Ol «programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń qálegen ómirlik ciklinde qollanıla alatuǵın testlew ushın sózlikti, processlerdi, hújjetlerdi, usıllardı hám processlerdi bahalaw modelin anıqlaydı»<ref name="ShoemakerCyber14">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=b1s8AwAAQBAJ&pg=PA131 |chapter=Chapter 6: Software Impelementation Process Group |title=Cybersecurity: Engineering a Secure Information Technology Organization |author=Shoemaker, D. |author2=Sigler, K. |publisher=Cengage Learning |pages=117–34 |year=2014 |isbn=9781305443471}}</ref>. ==Tariyxı hám redakciyaları== ISO/IEC/IEEE 29119 programmalıq támiynattı testlew standartları jıynaǵın islep shıǵıw 2007-jılı may ayında baslandı. Ol bar standartlarǵa tiykarlandı. Olardıń qatarında Elektr hám elektronika injenerleri institutınıń (IEEE) IEEE 829 (test hújjetleri) hám IEEE 1008 (modullik testlew) standartları, sonday-aq BSI Group shólkeminiń BS 7925-1 (sózlik) hám BS 7925-2 (programmalıq komponentler) standartları bar<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="PröllToward18">{{cite book |title=Proceedings of the 6th International Conference on Model-Driven Engineering and Software Development |author=Pröll, R. |author2=Bauer, B. |chapter=Toward a Consistent and Strictly Model-Based Interpretation of the ISO/IEC/IEEE 29119 for Early Testing Activities |pages=699–706 |year=2018 |doi=10.5220/0006749606990706|isbn=978-989-758-283-7 |doi-access=free }}</ref>. Dáslep Xalıqaralıq standartlastırıw shólkeminde (ISO) programmalıq támiynattı testlew boyınsha ádewir tájiriybege iye jumısshı topar joq edi. Sonlıqtan ISO WG26 jumısshı toparın dúzdi, al 2011-jılǵa shekem bul toparda 20-dan aslam mámlekettiń wákilleri boldı<ref name="ReidAchieving12" />. Dáslep standart ushın tórt bólim islep shıǵıldı: Túsinikler hám anıqlamalar (1), Test processleri (2), Test hújjetleri (3) hám Test usılları (4)<ref name="ReidAchieving12" />. Processlerdi bahalawǵa arnalǵan besinshi bólimdi qosıw da qarap shıǵıldı. Aqır-aqıbetinde ol 29119-2 standartınıń test processleri menen baylanıslı ISO/IEC 33063:2015 standartına aylandı<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="ISO33063-2015">{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/55154.html | bet =ISO/IEC 33063:2015 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = August 2015 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref>. 29119 standartınıń haqıyqıy besinshi bólimi gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew túsinigine arnalıp, 2016-jılı noyabr ayında járiyalandı hám 2024-jılı qayta qarap shıǵıldı<ref name="ISO29119-5-2024">{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/62821.html | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-5:2016 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = November 2016 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref>. 2025-jıl oktyabr ayındaǵı jaǵday boyınsha, 1–5-bólimlerdiń eń sońǵı versiyaları tómendegishe: * ISO/IEC/IEEE 29119-5:2024, 5-bólim: Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew, 2024-jılı dekabr ayında járiyalanǵan<ref name="ISO29119-5-2024" /> * ISO/IEC/IEEE 29119-4:2021, 4-bólim: Test usılları, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan<ref name="ISO29119-4-2021">{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/60245.html | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = December 2015 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref> * ISO/IEC/IEEE 29119-3:2021, 3-bólim: Test hújjetleri, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan<ref name="ISO29119-3-2021">{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/56737.html | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-3:2013 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = September 2013 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref> * ISO/IEC/IEEE 29119-2:2021, 2-bólim: Test processleri, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan<ref name="ISO29119-2-2013">{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/56736.html | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-2:2013 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = September 2013 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref> * ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022, 1-bólim: Túsinikler hám anıqlamalar, 2022-jılı yanvar ayında járiyalanǵan<ref name="ISO29119-1-2022" /> ==Strukturası hám mazmunı== ===ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022, 1-bólim: Túsinikler hám anıqlamalar=== ISO/IEC/IEEE 29119 standartınıń 1-bólimi standart tiykarlanǵan sózlikti tanıstırıw arqalı standarttıń basqa bólimlerin qollanıwdı ańsatlastıradı hám onı ámeliyatta qollanıw mısalların keltiredi<ref name="PröllToward18" />. 1-bólimde anıqlamalar, programmalıq támiynattı testlew túsinikleriniń táriyipi hám bul anıqlamalar menen túsiniklerdi standarttıń basqa bólimlerine qollanıw usılları berilgen<ref name="ISO29119-1-2022" />. ===ISO/IEC/IEEE 29119-2:2013, 2-bólim: Test processleri=== 2-bólim programmalıq támiynattı testlew ushın ulıwma test processi modelin anıqlaydı. Bul model shólkemlerdiń programmalıq támiynattı testlewdi ótkeriwde qollanıwına arnalǵan. Ol programmalıq támiynattı testlew processlerin shólkemlik dárejede, testlewdi basqarıw (proekt) dárejesinde hám dinamikalıq test processleri dárejesinde anıqlaytuǵın test processleriniń táriyiplerinen turadı (WG26 statikalıq testlewdi qosıw boyınsha bir pikirge kele almadı)<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="ShoemakerCyber14" /><ref name="KasurinenASelf11">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Li_JzmrWfkwC&pg=PA25 |chapter=A Self-assessment Framework for Finding Improvement Objectives with ISO/IEC 29119 Test Standard |title=Systems, Software and Services Process Improvement: 18th European Conference, EuroSPI 2011, Roskilde, Denmark, June 27-29, 2011, Proceedings |author=Kasurinen, J. |author2=Runeson, P. |author3=Riungu, L. |display-authors=et al |editor=Connor, R.V. |editor2=Pries-Heje, J. |editor3=Messnarz, R. |publisher=Springer Science & Business Media |pages=25–36 |year=2011 |isbn=9783642222054}}</ref>. Bul standartta anıqlanǵan processlerdi programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń hár túrli modelleri menen birge qollanıwǵa boladı<ref name="ISO29119-2-2013" />. ===ISO/IEC/IEEE 29119-3:2013, 3-bólim: Test hújjetleri=== Bul bólim programmalıq támiynattı testlew hújjetlerine arnalǵan hám test processi barısında dúziletuǵın test hújjetleriniń úlgileri menen mısalların óz ishine aladı. Úlgiler 2-bólimdegi úsh tiykarǵı test processi dárejesin qollaydı, sonday-aq standartta basqa bar standartlarǵa sáykeslik keltirilgen<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="ISO29119-3-2021" />. ISO/IEC/IEEE 29119-3 standartında anıqlanǵan hújjetler tómendegishe<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="PröllToward18" />: ; '''Shólkemlik test processiniń hújjetleri:''' : - Test siyasatı : - Shólkemlik test strategiyası ; '''Testlewdi basqarıw processiniń hújjetleri:''' : - Test jobası (test strategiyasın qosa alǵanda) : - Test statusı : - Testlewdi juwmaqlaw ; '''Dinamikalıq test processiniń hújjetleri:''' : - Test dizaynı specifikaciyası : - Test jaǵdayı specifikaciyası : - Test procedurası specifikaciyası : - Test maǵlıwmatlarına talaplar : - Test maǵlıwmatlarınıń tayarlıǵı haqqında esabat : - Test ortalıǵına talaplar : - Test ortalıǵınıń tayarlıǵı haqqında esabat : - Haqıyqıy nátiyjeler : - Test nátiyjesi : - Testti orınlaw jurnalı : - Test incidenti haqqında esabat ===ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015, 4-bólim: Test usılları=== 4-bólim programmalıq támiynattı test dizaynı usıllarınıń (olardı test jaǵdayların joybarlaw usılları yamasa test metodları dep te ataydı) hám olarǵa sáykes qamtıw ólshemleriniń standart anıqlamaların beredi. Olardı 2-bólimde anıqlanǵan test dizaynı hám ámelge asırıw processlerinde qollanıwǵa boladı<ref name="ISO29119-4-2021" />. 4-bólimdegi usıllar 2-bólimdi qollawǵa yamasa onnan bólek qollanıwǵa arnalǵan. Standarttaǵı test dizaynı usılları úsh tiykarǵı kategoriyaǵa bólinedi: specifikaciyaǵa, strukturaǵa hám tájiriybege tiykarlanǵan test dizaynı usılları<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="29119-4TOC">{{web deregi | url =https://www.din.de/de/mitwirken/normenausschuesse/nia/normen/wdc-beuth:din21:247318197/toc-2405676/download | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015-12 (E) Table of Contents |work=Normenausschuss Informationstechnik und Anwendungen (NIA) | baspaxana =Deutsches Institut für Normung e. V | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun | arxivsáne = 2018-jıl 25-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20180625021602/https://www.din.de/de/mitwirken/normenausschuesse/nia/normen/wdc-beuth:din21:247318197/toc-2405676/download |url-status=dead }}</ref>. ====Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan test dizaynı usılları==== Bul usıllar testlenip atırǵan sistemanıń (funkcional) specifikaciyasına tiykarlanadı. Olardı «qara qutı» testlew usılları dep te ataydı. Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılları<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="29119-4TOC" />: * Ekvivalentlik klaslarına bóliw * Klassifikaciya teregi metodı * Shegaralıq mánislerdi analizlew * Sintaksislik testlew * Kombinatorlıq test dizaynı usılları * Sheshimler kestesi boyınsha testlew * Sebep-aqıbet grafin dúziw * Jaǵdaylar ótiwi boyınsha testlew * Scenariy boyınsha testlew * Tosınnan testlew ====Strukturaǵa tiykarlanǵan test dizaynı usılları==== Bul strukturalıq testlew usılları testlenip atırǵan sistemanıń (ishki) strukturasına tiykarlanadı. Olardı «aq qutı» testlew usılları dep te ataydı. Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılları<ref name="ReidAchieving12" /><ref name="29119-4TOC" />: * Tarmaqlanıw boyınsha testlew * Sheshimler boyınsha testlew * Tarmaqlanıw shártlerin testlew * Tarmaqlanıw shártleriniń kombinaciyaların testlew * Modifikaciyalanǵan shárt hám sheshim qamtıwı (MCDC) boyınsha testlew * Maǵlıwmatlar aǵımın testlew ====Tájiriybege tiykarlanǵan test dizaynı usılları==== Bul izertlewshi testlew usılları testlewshi adamnıń tájiriybesine súyenedi. Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılı<ref name="29119-4TOC" />: * Qátelerdi boljaw ===ISO/IEC/IEEE 29119-5:2024, 5-bólim: Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew=== Bul standart gilt sózlerge tiykarlanǵan testlewdi qamtıydı. Bul — programmalıq támiynattı testlew tarawında qollanılatuǵın, programmalıq testlerdi (ádette avtomatlastırılǵan testlerdi) specifikaciyalaw tásili<ref name="FaughtKeyword04">{{web deregi | url =https://www.stickyminds.com/article/keyword-driven-testing | bet =Keyword-Driven Testing | avtor =Faught, D.R. |work=StickyMinds | baspaxana =TechWell Corp | sáne = 2004-jıl 5-noyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref>. Bul standart «gilt sózlerge tiykarlanǵan test specifikaciyaların jaratıwdı, sáykes freymvorklardı dúziwdi yamasa gilt sózlerge tiykarlanǵan testlewdi avtomatlastırıwdı qáleytuǵın» paydalanıwshılarǵa arnalǵan<ref name="ISO29119-5-2024" />. ==Qarama-qarsılıqlar== ISO/IEC/IEEE 29119 standartı engizilgennen keyin, ásirese 2014-jıldıń jazında, geypara programmalıq támiynat testlewshileri hám olarǵa baylanıslı shólkemler ISO-nı standarttı biykar etiwge shaqıra basladı<ref name="KrillSoftware14">{{web deregi | url =https://www.infoworld.com/article/2608932/application-development/software-testers-balk-at-iso-29119-standards-proposal.html | bet =Software testers balk at ISO 29119 standards proposal | avtor =Krill, P. |work=InfoWorld | baspaxana =IDG Communications, Inc | sáne = 2014-jıl 22-avgust | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref><ref name="DenmanSoftware14">{{web deregi | url =https://searchsoftwarequality.techtarget.com/news/2240230293/Software-testers-petition-to-stop-ISO-29119 | bet =Software testers petition to stop ISO 29119 | avtor =Demman, J. |work=TechTarget SearchSoftwareQuality | baspaxana =TechTarget, Inc | sáne = 2014-jıl 9-sentyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref><ref name="McCowattStop14">{{web deregi | avtor =McCowatt, I. | sáne = 2014-jıl 24-avgust | bet =STOP 29119 | url =http://exploringuncertainty.com/blog/archives/1124 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141013052312/http://exploringuncertainty.com/blog/archives/1124 | arxivsáne = 2014-jıl 13-oktyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun |work=Exploring Uncertainty: A Software Testing Blog}}</ref><ref name="BachHow14">{{web deregi | url =http://www.satisfice.com/blog/archives/1464 | bet =How Not to Standardize Testing (ISO 29119) | avtor =Bach, J. |work=Satisfice Blog | baspaxana =Satisfice, Inc | sáne = 2014-jıl 25-avgust | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref><ref name="KanerPlease14">{{web deregi | url =http://context-driven-testing.com/?p=91 | bet =Please sign the Petition to Stop ISO 29119 | avtor =Kaner, C. |work=context-driven-testing.com | sáne = 2014-jıl 28-avgust | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref><ref name="ASTTheISO14">{{web deregi | url =https://www.associationforsoftwaretesting.org/2014/09/05/the-iso29119-debate/ | bet =The ISO29119 debate | baspaxana =Association for Software Testing | sáne = 2014-jıl 5-sentyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref><ref name="BetterSoftwareChristie">{{web deregi | url =https://clarotesting.wordpress.com/2016/04/07/why-iso-29119-is-a-flawed-quality-standard/ | bet =Why ISO 29119 Is a Flawed Quality Standard | avtor =Christie, J.| baspaxana =Better Software Magazine | sáne = 2015-jıl 28-avgust | qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-iyul }}</ref>. Standartqa qarsı shıqqan belgili shólkemler qatarında Programmalıq támiynattı testlew associaciyası (Association for Software Testing)<ref name="ASTTheISO14" /> hám Programmalıq támiynattı testlew boyınsha xalıqaralıq jámiyet (International Society for Software Testing) bar<ref name="ISSTPetition14">{{web deregi | url =http://www.commonsensetesting.org/news/files/PetitionISO29119.html | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170208172750/http://www.commonsensetesting.org/news/files/PetitionISO29119.html | bet =Petition against ISO 29119 | baspaxana =International Society for Software Testing | sáne = 2014-jıl 19-avgust | arxivsáne = 2017-jıl 8-fevral | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}</ref>. Standartqa qarsılıq bildiriwdiń geypara sebepleri: * ISO/IEC talap etkendey, kásiplik testlewshiler arasında standarttıń mazmunı boyınsha haqıyqıy bir pikirdiń joqlıǵı<ref name="KrillSoftware14" /><ref name="ISSTPetition14" /><ref name="McCowattStop14" /><ref name="BachHow14" /> * hújjetlerge artıqsha itibar beriw programmalıq támiynattı testlewdiń haqıyqıy processinen itibardı awdaradı<ref name="KrillSoftware14" /><ref name="DenmanSoftware14" /><ref name="ASTTheISO14" /> * ISO 29119 adamlardıń kognitivlik jaqtan quramalı wazıypalar ústinde islew usılına sáykes kelmeydi, sonıń menen birge quramalı hám stresli shólkemlerde islegende olardıń paydasız ámeliyatlarǵa jabısıp qalıwın kúsheytedi<ref name="BetterSoftwareChristie" /> * standart normativlik retlew hám standartlardaǵı qaǵıydalar menen principler arasındaǵı teń salmaqlılıq boyınsha basqa tarawlarda islengen tiyisli jumıslardı esapqa almaydı. Standart testlewdi basqarıwı kerek bolǵan principler boyınsha anıq emes, al detallar boyınsha artıqsha qatań talaplar qoyadı. Bul qurallar menen maqsetlerdiń aralasıp ketiwine alıp keledi<ref name="BetterSoftwareChristie" /> * standart is júzinde kontekstke tiykarlanǵan testlewdi shıǵarıp taslaydı<ref name="BachHow14" /><ref name="KanerPlease14" /> * ulıwma alǵanda programmalıq támiynattı testlewdi standartlastırıw kerek emes<ref name="McCowattStop14" /><ref name="ASTTheISO14" /> * standarttıń siyasiy hám qarjılıq astarı bar hám ol artıqsha qatań talaplar qoyadı, bul tarawǵa payda keltirmeydi<ref name="KrillSoftware14" /><ref name="KanerPlease14" /><ref name="ASTTheISO14" /> 2014-jılı sentyabr ayında WG26 jetekshisi doktor Styuart Rid usı hám basqa da qarsı pikirlerdiń geyparalarına juwap berdi<ref name="ReidResponse14">{{web deregi | avtor =Marnane, T. |author2=Reid, S. | sáne = 2014-jıl 10-sentyabr | bet =Response to Stop 29119 Petition | url =http://www.softwaretestingstandard.org/29119petitionresponse.php | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200216150848/http://www.softwaretestingstandard.org/29119petitionresponse.php | arxivsáne = 2020-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun |work=SoftwareTestingStandard.org |url-status=dead }}</ref>. Biraq programmalıq támiynat testlewshileriniń shaǵımları sebepli WG26 tárepinen qanday da bir qosımsha ilajlar kórilgeni anıq emes. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:ISO/IEC standartları]] [[Kategoriya:ISO/IEC JTC1/SC7 standartları]] [[Kategoriya:IEEE standartları]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 3aj9a2riey905rj5pywga50iughqug1 0 48550 275289 275144 2026-10-19T21:54:50Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275289 wikitext text/x-wiki [[Fayl:A-B_testing_example.png|thumb|upright=1.4|Veb-sayttaǵı A/B testlewdiń mısalı. Geypara paydalanıwshılarǵa (tosınnan tańlanǵan) kók túymeli veb-sayt versiyası kórsetiledi, al basqaları jasıl túymeli versiyanı kóredi. Bunıń nátiyjesinde eki dizayndıń salıstırmalı nátiyjeliligin ólshewge boladı.]] '''A/B testlew''' (sonday-aq '''bucket testing''', '''split-run testing''' yamasa '''split testing''' dep te ataladı) — paydalanıwshı tájiriybesin izertlew usılı<ref name="Young2014">{{Cite journal |last=Young |first=Scott W. H. |date=August 2014 |title=Improving Library User Experience with A/B Testing: Principles and Process |journal=Weave: Journal of Library User Experience |volume=1 |issue=1 |doi=10.3998/weave.12535642.0001.101 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=2027/spo.12535642.0001.101}}</ref>. A/B testleri ádette eki varianttan (A hám B) turatuǵın randomizaciyalanǵan eksperimentten ibarat<ref>{{Cite book |last1=Kohavi |first1=Ron |url=https://experimentguide.com/ |title=Trustworthy Online Controlled Experiments: A Practical Guide to A/B Testing |last2=Xu |first2=Ya |last3=Tang |first3=Diane |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |access-date=22 October 2021 |archive-date=22 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022221504/https://experimentguide.com/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Online Controlled Experiments and A/B Tests |encyclopedia=Encyclopedia of Machine Learning and Data Science |publisher=Springer |url=https://exp-platform.com/encyclopediamldm/ |last1=Kohavi |first1=Ron |editor-last=Phung |editor-first=Dinh |pages=891–892 |doi=10.1007/978-1-4899-7502-7_891-2 |isbn=978-1-4899-7502-7 |last2=Longbotham |first2=Roger |editor2-last=Webb |editor2-first=Geoff |editor3-last=Sammut |editor3-first=Claude |access-date=21 April 2023 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421021311/https://exp-platform.com/encyclopediamldm/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":1">{{Cite magazine |last1=Kohavi |first1=Ron |last2=Thomke |first2=Stefan |date=September–October 2017 |title=The Surprising Power of Online Experiments |url=https://hbr.org/2017/09/the-surprising-power-of-online-experiments |magazine=Harvard Business Review |pages=74–82 |access-date=27 January 2020 |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814183956/https://hbr.org/2017/09/the-surprising-power-of-online-experiments |url-status=live }}</ref>, biraq bul túsinikti bir ózgeriwshiniń bir neshe variantına da keńeytiwge boladı. Ol statistika tarawında qollanılatuǵın statistikalıq gipotezalardı tekseriwdi yamasa «eki tańlamalı gipotezalardı tekseriwdi» óz ishine aladı. A/B testlew bir ózgeriwshiniń bir neshe versiyasın salıstırıw ushın qollanıladı, mısalı, subekttiń A variantına bergen juwabın B variantına bergen juwabı menen salıstırıp, qaysı variant nátiyjelirek ekenin anıqlaw arqalı<ref name=":0">{{web deregi | familiya =Hanington | at =Jenna | sáne = 2012-jıl 12-iyul | bet =The ABCs of A/B Testing | url =http://www.pardot.com/blog/abcs-ab-testing/ |url-status=deviated | arxivurl =https://web.archive.org/web/20151224151946/http://www.pardot.com/blog/abcs-ab-testing/ | arxivsáne = 2015-jıl 24-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 21-fevral |website=Pardot | til =en-US}}</ref>. Kóp ózgeriwshili testlew yamasa multinomial testlew A/B testlewge uqsas, biraq bir waqıtta ekiden kóp versiyanı testlewi yamasa kóbirek qadaǵalaw toparların qollanıwı múmkin. Ápiwayı A/B testleri baqlawǵa tiykarlanǵan, kvazi-eksperimentallıq yamasa basqa da eksperimentallıq emes jaǵdaylar ushın jaramlı emes. Bunday jaǵdaylar sorawnama maǵlıwmatlarında, oflayn maǵlıwmatlarda hám basqa da quramalıraq qubılıslarda jiyi ushırasadı. == Anıqlaması == «A/B testlew» — ápiwayı randomizaciyalanǵan qadaǵalanatuǵın eksperimenttiń qısqasha atı. Onda bir vektorlıq ózgeriwshiniń bir neshe tańlaması (mısalı, A hám B) salıstırıladı<ref name=Young2014/>. A/B testleri qadaǵalanatuǵın eksperimenttiń eń ápiwayı forması dep keń esaplanadı, ásirese olar tek eki varianttan turǵanda. Biraq testke kóbirek variant qosılǵan sayın onıń quramalılıǵı artadı<ref name=":12">{{cite book |doi=10.1007/978-1-4899-7687-1_891 |chapter=Online Controlled Experiments and A/B Testing |title=Encyclopedia of Machine Learning and Data Mining |year=2017 |last1=Kohavi |first1=Ron |last2=Longbotham |first2=Roger |pages=922–929 |isbn=978-1-4899-7685-7 }}</ref>. Tómendegi mısal bir ózgeriwshili A/B testin kórsetedi: Kompaniyanıń 2000 adamnan turatuǵın klientler [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]] bar. Ol óz veb-saytı arqalı satıwlardı arttırıw ushın jeńillik kodı bar elektron pochta mapazın baslaydı. Kompaniya hár túrli háreketke shaqırıwlar (tekstiń klientlerdi háreket etiwge, satıw kampaniyası jaǵdayında satıp alıwǵa xoshametleytuǵın bólimi) hám hár túrli promokodlar menen elektron xattıń eki versiyasın dúzedi. * Kompaniya 1000 adamǵa «Usınıs usı shembide tamamlanadı! A1 kodın qollanıń» degen háreketke shaqırıwı bar xat jiberedi. * Qalǵan 1000 adamǵa ol «Usınıs tez arada tamamlanadı! B1 kodın qollanıń» degen háreketke shaqırıwı bar xat jiberedi. * Xatlardıń tekstiniń hám dizaynınıń basqa barlıq elementleri birdey. Keyin kompaniya promokodlardıń qollanılıwın analizlew arqalı qaysı kampaniyanıń tabıslılıq kórsetkishi joqarıraq ekenin baqlaydı. A1 kodı bar xattıń juwap beriw kórsetkishi 5% (xat jiberilgen 1000 adamnıń 50-i bul kodtı ónim satıp alıw ushın qollanǵan), al B1 kodı bar xattıń juwap beriw kórsetkishi 3% (xat alıwshılardıń 30-ı bul kodtı ónim satıp alıw ushın qollanǵan). Sonlıqtan kompaniya bul jaǵdayda birinshi háreketke shaqırıw nátiyjelirek ekenin anıqlaydı hám onı keleshektegi satıwlarda qollanadı. Bunnan da anıǵıraq tásil — A1 hám B1 arasındaǵı juwap beriw kórsetkishlerindegi ayırmashılıqlardıń statistikalıq áhmiyetli ekenin (yaǵnıy ayırmashılıqlardıń haqıyqıy, qaytalanatuǵın hám tosınnan bolmaǵanınıń itimallıǵı joqarı ekenin) anıqlaw ushın statistikalıq testlewdi qollanıw<ref>{{web deregi |website=developer.amazon.com | url =https://developer.amazon.com/public/apis/manage/ab-testing/doc/math-behind-ab-testing | bet =The Math Behind A/B Testing | qaralǵan sáne = 2015-jıl 12-aprel |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150921174256/https://developer.amazon.com/public/apis/manage/ab-testing/doc/math-behind-ab-testing | arxivsáne = 2015-jıl 21-sentyabr }}</ref>. Joqarıdaǵı mısalda testtiń maqseti — klientlerdi satıp alıwǵa xoshametlewdiń nátiyjelirek strategiyasın anıqlaw. Biraq eger testtiń maqseti qaysı xattıń basıw koefficienti (xattı alǵannan keyin siltemeni haqıyqatında basqan adamlardıń procenti) joqarıraq ekenin anıqlaw bolǵanda, nátiyjeler basqasha bolıwı múmkin edi. Mısalı, B1 kodın alǵan klientlerdiń kóbirek bóligi veb-saytqa kirgen bolsa da, háreketke shaqırıwda akciyanıń tamamlanıw sánesi kórsetilmegeni sebepli, kóplegen xat alıwshılar dárhal satıp alıw zárúrligin sezbewi múmkin. Sonlıqtan eger testtiń maqseti tek qaysı xat veb-saytqa kóbirek trafik alıp keletuǵının anıqlaw bolǵanda, B1 kodı bar xat tabıslıraq bolıwı ábden múmkin edi. A/B testiniń anıq belgilengen, ólshenetuǵın nátiyjesi bolıwı kerek, mısalı, satıwǵa konversiya, basıw koefficienti yamasa dizimnen ótiw kórsetkishi<ref>{{cite journal |last1=Kohavi |first1=Ron |last2=Longbotham |first2=Roger |last3=Sommerfield |first3=Dan |last4=Henne |first4=Randal M. |title=Controlled experiments on the web: survey and practical guide |journal=Data Mining and Knowledge Discovery |date=February 2009 |volume=18 |issue=1 |pages=140–181 |doi=10.1007/s10618-008-0114-1 |s2cid=17165746 |doi-access=free }}</ref>. == Keń tarqalǵan test statistikaları == Eki tańlamalı gipoteza testleri eksperimenttegi eki qadaǵalaw jaǵdayı boyınsha bólingen eki tańlamanı salıstırıw ushın jaramlı. ''Z''-testleri normallıq hám belgili standart awıtqıw boyınsha qatań shártler orınlanǵanda ortasha mánislerdi salıstırıw ushın jaramlı. Styudent ''t''-testleri az nárse boljanǵan, jumsaǵıraq shártlerde ortasha mánislerdi salıstırıw ushın jaramlı. Uelch ''t''-testi eń az boljawlarǵa súyenedi, sonlıqtan ol kórsetkishtiń ortasha mánisin optimallastırıw kerek bolǵanda eń kóp qollanılatuǵın eki tańlamalı gipoteza testi bolıp tabıladı. Optimallastırılatuǵın ózgeriwshiniń ortasha mánisi bahalawshınıń eń keń tarqalǵan tańlawı bolsa da, basqa bahalawshılar da turaqlı qollanıladı. Fisherdiń anıq testin basıw koefficienti sıyaqlı eki binomial bólistiriwdi salıstırıw ushın qollanıwǵa boladı. {| class="wikitable" |- ! Boljanǵan bólistiriw !! Mısal !! Standart test !! Alternativ test |- | Gauss bólistiriwi ||Bir paydalanıwshıǵa túsetuǵın ortasha tabıs||Uelch ''t''-testi (juplaspaǵan ''t''-test) || Styudent ''t''-testi |- | Binomial bólistiriw ||Basıw koefficienti||Fisherdiń anıq testi || Barnard testi |- | Puasson bólistiriwi || Tóleytuǵın bir paydalanıwshıǵa tuwrı keletuǵın tranzakciyalar || ''E''-test<ref>{{cite journal | doi = 10.1016/S0378-3758(02)00408-1| title = A more powerful test for comparing two Poisson means| journal = Journal of Statistical Planning and Inference| volume = 119| pages = 23–35| year = 2004| last1 = Krishnamoorthy| first1 = K.| last2 = Thomson| first2 = Jessica| s2cid = 26753532}}</ref> || ''C''-test |- | Multinomial bólistiriw || Hárbir ónimniń satıp alınǵan sanı ||Xi-kvadrat testi || ''G''-test |- | Belgisiz || ||Mann–Uitni ''U'' testi || Gibbs tańlaması |} ==Segmentlew hám nıshanaǵa alıw== A/B testlerinde kóbinese bir variant (mısalı, paydalanıwshı interfeysiniń elementi) barlıq paydalanıwshılarǵa birdey itimallıq penen qollanıladı. Biraq geypara jaǵdaylarda variantlarǵa beriletuǵın juwaplar hár qıylı bolıwı múmkin. A variantınıń ulıwma juwap beriw kórsetkishi joqarıraq bolıwı múmkin, al B variantınıń klientler bazasınıń belgili bir segmentindegi juwap beriw kórsetkishi onnan da joqarı bolıwı múmkin<ref>{{web deregi | url =http://online-behavior.com/testing/advanced-ab-testing-tactics-1356| bet =Advanced A/B Testing Tactics That You Should Know &#124; Testing & Usability|website=Online-behavior.com| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-mart | arxivsáne = 2014-jıl 19-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140319000032/http://online-behavior.com/testing/advanced-ab-testing-tactics-1356|url-status=dead}}</ref>. Mısalı, joqarıdaǵı mısalda juwap beriw kórsetkishleriniń jınıs boyınsha bólistiriliwi tómendegishe bolıwı múmkin edi: {| class="wikitable" style="text-align:right" |- ! Jınısı !! Ulıwma !! Erkekler !! Hayallar |- ! Jiberilgen xatlardıń ulıwma sanı | 2000 || 1000 || 1000 |- ! Juwaplardıń ulıwma sanı | 80 || 35 || 45 |- ! A variantı | 50/1000 (5%) || 10/500 (2%) || 40/500 (8%) |- ! B variantı | 30/1000 (3%) || 25/500 (5%) || 5/500 (1%) |} Bul jaǵdayda A variantı ulıwma alǵanda joqarıraq juwap beriw kórsetkishine eriskeni menen, B variantı is júzinde erkekler arasında joqarıraq juwap beriw kórsetkishin payda etti. Nátiyjede A/B testiniń juwmaǵı boyınsha kompaniya segmentlengen strategiyanı tańlawı múmkin: keleshekte erkeklerge B variantın, al hayallarǵa A variantın jiberiw. Bul mısalda segmentlengen strategiya kútilgen juwap beriw kórsetkishin 30%-ke arttıradı: <math display="inline">5\% = \frac{40 + 10}{500 + 500}</math> mánisinen <math display="inline">6{,}5\% = \frac{40 + 25}{500+500}</math> mánisine shekem. Eger A/B testinen segmentlengen nátiyjeler kútilse, test basınan-aq jınıs sıyaqlı tiykarǵı klient belgileri boyınsha teń bólistiriletuǵınday etip durıs joybarlanıwı kerek. Testte erkekler menen hayallardıń reprezentativ tańlaması bolıwı hám erkekler menen hayallar hárbir «variantqa» (A variantı hám B variantı) tosınnan bólistiriliwi kerek. Bunı orınlamaw eksperimenttiń burmalanıwına hám durıs emes juwmaqlarǵa alıp keliwi múmkin<ref>{{web deregi | url =http://drjasondavis.com/2013/09/12/eight-ways-youve-misconfigured-your-ab-test/| bet =Eight Ways You've Misconfigured Your A/B Test| sáne = 2013-jıl 12-sentyabr |website=Dr. Jason Davis| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-mart | arxivsáne = 2014-jıl 18-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140318224917/http://drjasondavis.com/2013/09/12/eight-ways-youve-misconfigured-your-ab-test/|url-status=live}}</ref>. Bul segmentlew hám nıshanaǵa alıw tásilin test nátiyjelerinde bolıwı múmkin bolǵan anıǵıraq nızamlılıqlardı anıqlaw ushın bir klient belgisiniń ornına bir neshe klient belgisin — mısalı, klientlerdiń jasın hám jınısın — qamtıytuǵınday etip jáne de keńeytiwge boladı. == Artıqmashılıqları hám kemshilikleri == === Unamlı tárepleri === A/B testleriniń nátiyjelerin túsindiriw ańsat hám olar paydalanıwshılardıń haqıyqıy qálewleri haqqında anıq kórinis beredi, sebebi olar bir variantı ekinshisine qarsı tikkeley tekseredi. Sonday-aq A/B testleri dizayn boyınsha júdá anıq sorawlarǵa juwap bere aladı. Buǵan [[Google]] kompaniyasınıń giperssilteme reńleri menen ótkergen A/B testlewi mısal bola aladı. Kiristi optimallastırıw ushın Google qaysı reńler eń kóp basıwlardı tartatuǵının anıqlaw maqsetinde gipersiltemelerdiń onlaǵan reń túslerin testledi<ref>{{web deregi | familiya =Statt | at =Nick | sáne = 2016-jıl 9-may | bet =Google is experimenting with turning search results from blue to black | url =https://www.theverge.com/2016/5/9/11642926/google-search-results-blue-black-color-link-experiment | qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-sentyabr |website=The Verge | til =en}}</ref>. === Unamsız tárepleri === A/B testleri dispersiyaǵa sezimtal: standart qáteni azaytıw hám statistikalıq áhmiyetli nátiyje alıw ushın olarǵa úlken tańlama kólemi kerek. Belsendi paydalanıwshılar kóp bolǵan jaǵdaylarda, mısalı, tanımal onlayn sociallıq media platformalarında, úlken tańlama kólemin alıw ańsat. Basqa jaǵdaylarda úlken tańlama kólemine eksperimentke qatnasıwshılardı jıynaw múddetin uzartıw arqalı erisiledi. Biraq Microsoft kompaniyası Controlled Experiment Using Pre-Experiment Data (CUPED — eksperimentke shekemgi maǵlıwmatlardı qollanatuǵın qadaǵalanatuǵın eksperiment) dep ataǵan usıl járdeminde eksperiment baslanǵanǵa shekemgi dispersiyanı esapqa alıwǵa boladı. Sonlıqtan statistikalıq áhmiyetli nátiyje alıw ushın azıraq tańlama kerek boladı<ref>{{Cite conference |last=Deng |first=Alex |date=February 2013 |title=Improving the Sensitivity of Online Controlled Experiments by Utilizing Pre-Experiment Data |conference=WSDM '13: Proceedings of the sixth ACM international conference on Web search and data mining |doi=10.1145/2433396.2433413 |doi-access=free}}</ref><ref>{{web deregi | url =https://www.statsig.com/blog/cuped | bet =CUPED Explained | sáne = 2023-jıl 18-may | at =Craig | familiya =Sexauer |department=Blog | qaralǵan sáne = 2024-jıl 11-sentyabr | arxivsáne = 2024-jıl 4-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240904202759/https://www.statsig.com/blog/cuped |url-status=live }}</ref>. A/B testi eksperiment bolǵanlıqtan, eger test qálemegen yamasa paydasız nátiyjeler berse, onı ótkeriw waqıt penen resurslardı biykarǵa jumsaw táwekelin tuwdıradı. 2018-jılı dekabr ayında iri kólemli A/B testlew boyınsha tájiriybesi bar 13 shólkemniń (Airbnb, Amazon, Booking.com, [[Facebook]], [[Google]], LinkedIn, Lyft, [[Microsoft]], Netflix, Twitter, Uber hám Stenford universiteti) wákilleri bir maqalada eń tiykarǵı qıyınshılıqlardı juwmaqladı<ref>{{cite journal |first1 = Somit |last1 = Gupta |first2 = Ronny |last2 = Kohavi |first3 = Diane |last3 = Tang |first4 = Ya |last4 = Xu |first5 = Reid |last5 = Andersen |first6 = Eytan |last6 = Bakshy |first7 = Niall |last7 = Cardin |first8 = Sumitha |last8 = Chandran |first9 = Nanyu |last9 = Chen |first10 = Dominic |last10 = Coey |first11 = Mike |last11 = Curtis |first12 = Alex |last12 = Deng |first13 = Weitao |last13 = Duan |first14 = Peter |last14 = Forbes |first15 = Brian |last15 = Frasca |first16 = Tommy |last16 = Guy |first17 = Guido W. |last17 = Imbens |first18 = Guillaume |last18 = Saint Jacques |first19 = Pranav |last19 = Kantawala |first20 = Ilya |last20 = Katsev |first21 = Moshe |last21 = Katzwer |first22 = Mikael |last22 = Konutgan |first23 = Elena |last23 = Kunakova |first24 = Minyong |last24 = Lee |first25 = MJ |last25 = Lee |first26 = Joseph |last26 = Liu |first27 = James |last27 = McQueen |first28 = Amir |last28 = Najmi |first29 = Brent |last29 = Smith |first30 = Vivek |last30 = Trehan |first31 = Lukas |last31 = Vermeer |first32 = Toby |last32 = Walker |first33 = Jeffrey |last33 = Wong |first34 = Igor |last34 = Yashkov |date = June 2019 |title = Top Challenges from the first Practical Online Controlled Experiments Summit |url = https://exp-platform.com/top-challenges-from-first-practical-online-controlled-experiments-summit/ |journal = SIGKDD Explorations |volume = 21 |issue = 1 |pages = 20–35 |doi = 10.1145/3331651.3331655 |s2cid = 153314606 |access-date = 24 October 2021 |archive-date = 13 October 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211013165632/https://exp-platform.com/top-challenges-from-first-practical-online-controlled-experiments-summit/ |url-status = live |url-access= subscription }}</ref>. Qıyınshılıqlar tórt tarawǵa toparlastırıldı: analiz, injeneriya hám mádeniyat, dástúrli A/B testlerinen awıtqıwlar hám maǵlıwmatlar sapası. ==Tariyxı== A/B testlewdiń birinshi ret qashan qollanılǵanın anıq anıqlaw qıyın. Gomeopatiyalıq dári-dármaqtıń nátiyjeliligin bahalaw ushın birinshi randomizaciyalanǵan eki tárepleme soqır sınaq 1835-jılı ótkerildi<ref>{{cite journal |last1=Stolberg |first1=M |title=Inventing the randomized double-blind trial: the Nuremberg salt test of 1835 |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |date=December 2006 |volume=99 |issue=12 |pages=642–643 |doi=10.1177/014107680609901216 |pmid=17139070 |pmc=1676327 }}</ref>. Házirgi A/B testlewge salıstırılatuǵın reklama kampaniyaları menen eksperimentler jigirmalanshı ásirdiń basında baslandı<ref>{{web deregi | url =https://www.convertize.com/what-is-ab-testing/ | bet =What is A/B Testing |website=Convertize | qaralǵan sáne = 2020-jıl 28-yanvar | arxivsáne = 2020-jıl 17-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200817215345/https://www.convertize.com/what-is-ab-testing/ |url-status=live }}</ref>. Reklama tarawınıń jolbasshısı Klod Xopkins óz kampaniyalarınıń nátiyjeliligin tekseriw ushın promo-kuponlardı qollandı. Biraq Xopkins 1923-jılı shıqqan ''Scientific Advertising'' (''Ilimiy reklama'') kitabında táriyiplegen bul process statistikalıq gipotezalardı tekseriwde qollanılatuǵın statistikalıq áhmiyetlilik hám nol gipoteza sıyaqlı túsiniklerdi óz ishine almadı<ref>{{web deregi | url =https://www.investors.com/news/management/leaders-and-success/claude-hopkins-scientific-advertising-bio/ | bet =Claude Hopkins Turned Advertising Into A Science | qaralǵan sáne = 2019-jıl 1-noyabr |website=Investor's Business Daily | sáne = 2018-jıl 20-dekabr | arxivsáne = 2021-jıl 10-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210810111651/https://www.investors.com/news/management/leaders-and-success/claude-hopkins-scientific-advertising-bio/ |url-status=live }}</ref>. Tańlama maǵlıwmatlarınıń áhmiyetliligin bahalawdıń házirgi statistikalıq usılları sol dáwirde bólek islep shıǵıldı. Bul jumıstı 1908-jılı Uilyam Sili Gosset ''Z''-testin ózgertip, Styudent ''t''-testin jaratqanda ámelge asırdı<ref>{{web deregi | url =http://blog.gembaacademy.com/2007/06/20/how-beer-influenced-statistics/ | bet =How beer influenced statistics | sáne = 2007-jıl 20-iyun | at =Ron | familiya =Pereira |work=Gemba Academy |department=Blog | qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-iyul | arxivsáne = 2015-jıl 5-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150105221541/http://blog.gembaacademy.com/2007/06/20/how-beer-influenced-statistics/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Box |first1=Joan Fisher |title=Guinness, Gosset, Fisher, and Small Samples |journal=Statistical Science |date=1987 |volume=2 |issue=1 |pages=45–52 |doi=10.1214/ss/1177013437 |doi-access=free }}</ref>. Internettiń rawajlanıwı menen tańlama alıwdıń jańa usılları payda boldı. Google injenerleri izlew sistemasınıń nátiyjelerinde kórsetiletuǵın nátiyjelerdiń optimal sanın anıqlaw ushın 2000-jılı óziniń birinshi A/B testin ótkerdi<ref name=":0" />. Birinshi test júkleniw waqtınıń áste bolıwınan kelip shıqqan irkilislerdiń sebebinen sátsiz boldı. Keyingi A/B testlew izertlewleri jetilisken boldı, biraq tiykarı hám tiykarǵı principleri ulıwma alǵanda ózgerissiz qaldı. 2011-jılı Google 7000-nan aslam hár túrli A/B testin ótkerdi<ref name=":0" />. 2012-jılı Bing izlew sisteması ústinde islep atırǵan [[Microsoft]] xızmetkeri reklama temaların kórsetiwdiń hár túrli usılların tekseriw ushın eksperiment dúzdi. Bir neshe saat ishinde alternativ format paydalanıwshı tájiriybesi kórsetkishlerine tásir etpey, kiristi 12%-ke arttırdı<ref name=":1" />. Búgingi kúni Microsoft hám Google sıyaqlı iri programmalıq támiynat kompaniyalarınıń hárbiri jılına 10 000-nan aslam A/B testin ótkeredi<ref name=":1" />. Geypara adamlar A/B testlewdi belgili bir tarawlardaǵı filosofiya hám biznes strategiyasındaǵı ózgeris dep esaplaydı, biraq bul tásil hár túrli izertlew dástúrlerinde keń qollanılatuǵın subektler aralıq dizaynǵa uqsas<ref name="wired">{{web deregi | url =https://www.wired.com/business/2012/04/ff_abtesting/| bet =The A/B Test: Inside the Technology That's Changing the Rules of Business|work=Wired Business| familiya =Christian| at =Brian| sáne = 2000-jıl 27-fevral | qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-mart | arxivsáne = 2014-jıl 17-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140317101247/http://www.wired.com/business/2012/04/ff_abtesting|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.wired.com/wiredenterprise/2012/05/test-everything/|title=Test Everything: Notes on the A/B Revolution &#124; Wired Enterprise|last=Christian|first=Brian|magazine=Wired|access-date=2014-03-18|archive-date=16 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316061405/http://www.wired.com/wiredenterprise/2012/05/test-everything|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | url =http://boingboing.net/2012/04/26/ab-testing-the-secret-engine.html| bet =A/B testing: the secret engine of creation and refinement for the 21st century| avtor =Cory Doctorow| sáne = 2012-jıl 26-aprel | baspaxana =Boing Boing| qaralǵan sáne = 2014-jıl 18-mart | arxivsáne = 2014-jıl 9-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140209001259/http://boingboing.net/2012/04/26/ab-testing-the-secret-engine.html|url-status=live}}</ref>. Veb-islep shıǵıw filosofiyası retindegi A/B testlew bul tarawdı dálillerge tiykarlanǵan ámeliyatqa qaray keńirek háreket penen sáykeslendiredi. Házir kóplegen kompaniyalar marketing sheshimlerin qabıl etiwde «joybarlanǵan eksperiment» tásilin qollanadı. Olar tiyisli tańlama nátiyjeleri unamlı konversiya nátiyjelerin jaqsılawı múmkin dep kútedi<ref>{{web deregi | bet =Marketing Experimentation Explained: Strategy and Best Practices | url =https://amplitude.com/explore/experiment/marketing-experimentation | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-mart |website=Amplitude | til =en}}</ref>. Bul taraw boyınsha qurallar hám tájiriybe artqan sayın, bul ámeliyat barǵan sayın keń tarqalmaqta<ref>{{web deregi | sáne = 2020-jıl 17-yanvar | bet =A/B Testing: The ABCs of Paid Social Media | url =https://anyword.com/blog/a-b-testing-paid-social-media/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-aprel |website=Anyword | til =en-US | arxivsáne = 2022-jıl 31-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220331132522/https://anyword.com/blog/a-b-testing-paid-social-media/ |url-status=live }}</ref>. Nátiyjede házir kóbirek marketing toparları sheshimlerdi qabıl etiwde A/B testlewge súyenedi. Olar testtiń qatańlıǵın ólshengen gipotezalarǵa sáykeslendiredi hám konversiyalar, kiris hám keyingi basqıshlardaǵı konversiya sıyaqlı nátiyjelerge tásirdi ólsheydi<ref>{{web deregi | familiya =Crowell | at =Collin | sáne = 2025-jıl 16-may | bet =Experimentation Is Not One Method | url =https://www.kameleoon.com/blog/experimentation-is-not-one-method |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20251214115553/https://www.kameleoon.com/blog/experimentation-is-not-one-method | arxivsáne = 2025-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-mart |website=Kameleoon}}</ref>. == Qollanılıwı == === Sociallıq media === A/B testlerin LinkedIn, [[Facebook]] hám Instagram sıyaqlı iri [[Sociallıq media|sociallıq media]] saytları paydalanıwshılardıń qatnasıwın hám jańa funkciya yamasa ónim sıyaqlı onlayn múmkinshiliklerden qanaatlanıwın túsiniw ushın qollanǵan. Sonday-aq A/B testleri paydalanıwshılar oflayn bolǵandaǵı tarmaq effektleri, onlayn xızmetlerdiń paydalanıwshılar háreketlerine qalay tásir etetuǵını hám paydalanıwshılardıń bir-birine qalay tásir etetuǵını sıyaqlı temalar boyınsha quramalı eksperimentler ótkeriw ushın qollanılǵan<ref name=":2">{{cite book |last1=Xu |first1=Ya |last2=Chen |first2=Nanyu |last3=Fernandez |first3=Addrian |last4=Sinno |first4=Omar |last5=Bhasin |first5=Anmol |title=Proceedings of the 21st ACM SIGKDD International Conference on Knowledge Discovery and Data Mining |chapter=From Infrastructure to Culture: A/B Testing Challenges in Large Scale Social Networks |date=10 August 2015 |pages=2227–2236 |doi=10.1145/2783258.2788602 |isbn=9781450336642 |s2cid=15847833 }}</ref>. === Elektron kommerciya === Elektron kommerciya veb-saytında satıp alıw voronkası ádette A/B testlew ushın paydalı obekt bolıp tabıladı, sebebi ketip qalıw kórsetkishleriniń azmaz tómenlewi de satıwlardıń ádewir artıwın bildiriwi múmkin. Geyde tekst, maket, súwretler hám reńler sıyaqlı elementlerdi testlew arqalı ádewir jaqsılanıwlardı kóriwge boladı<ref>{{web deregi | url =http://www.webics.com.au/blog/google-adwords/split-testing-guide-for-online-retailers/| bet =Split Testing Guide for Online Stores| sáne = 2012-jıl 27-avgust | baspaxana =webics.com.au| qaralǵan sáne = 2012-jıl 28-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 3-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210303181237/https://www.webics.com.au/blog/google-adwords/split-testing-guide-for-online-retailers/|url-status=live}}</ref>. Bunday testlerde paydalanıwshılar eki versiyanıń tek birin kóredi, sebebi maqset — eki versiyanıń qaysısı jaqsıraq ekenin anıqlaw<ref name=":3">{{Cite conference |last1=Kaufman |first1=Emilie |first2=Olivier |last2=Cappé |first3=Aurélien |last3=Garivier |date=2014 |title=On the Complexity of A/B Testing |url=http://proceedings.mlr.press/v35/kaufmann14.pdf |volume=35 |pages=461–481 |book-title=Proceedings of The 27th Conference on Learning Theory |bibcode=2014arXiv1405.3224K |arxiv=1405.3224 |access-date=27 February 2020 |archive-date=7 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707144220/http://proceedings.mlr.press/v35/kaufmann14.pdf |url-status=live }}</ref>. === Ónim bahasın belgilew === A/B testlewdi ónimniń durıs bahasın anıqlaw ushın qollanıwǵa boladı. Bul jańa ónim yamasa xızmet iske qosılǵanda ushırasatuǵın eń qıyın máselelerdiń biri. A/B testlew (ásirese cifrlı ónimler ushın jaramlı) ulıwma kiristi maksimallastıratuǵın baha dárejesin anıqlawdıń nátiyjeli mexanizmi bolıp tabıladı. === Siyasiy A/B testlew === A/B testleri siyasiy kampaniyalarda da qollanılǵan. 2007-jılı Barak Obamanıń prezidentlik saylaw kampaniyası onlayn itibardı tartıw hám saylawshılardıń Obamadan neni kórgisi keletuǵının túsiniw ushın A/B testlewdi qollandı<ref name=":4">{{Cite book|last1=Siroker|first1=Dan|url=https://books.google.com/books?id=VfVvAAAAQBAJ&q=A/B%20Testing&pg=PT13|title=A / B Testing: The Most Powerful Way to Turn Clicks Into Customers|last2=Koomen|first2=Pete|date=2013-08-07|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-65920-5|access-date=15 October 2020|archive-date=17 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817043106/https://books.google.com/books?id=VfVvAAAAQBAJ&q=A/B%20Testing&pg=PT13|url-status=live}}</ref>. Mısalı, Obamanıń komandası óz veb-saytında paydalanıwshılardı xabarlarǵa jazılıwǵa baǵdarlaytuǵın tórt túrli túymeni testledi. Bunnan basqa, komanda paydalanıwshılardı tartıw ushın altı túrli qosımsha súwretti qollandı<ref name=":4" />. === HTTP marshrutlaw hám API funkciyaların testlew === [[Fayl:HTTP AB Testing.png|thumb|right|A/B testlewi bar HTTP marshrutizatorı]] A/B testlew API-diń jańa versiyasın engiziwde jiyi qollanıladı<ref name="usenex18_one">{{cite conference|conference=LISA 2018|title=Modern HTTP Routing|url=https://www.usenix.org/sites/default/files/conference/protected-files/lisa18_slides_szucs.pdf|first=Sandor|last=Szucs|year=2018|website=Usenix.org|access-date=1 September 2021|archive-date=1 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901185744/https://www.usenix.org/sites/default/files/conference/protected-files/lisa18_slides_szucs.pdf|url-status=live}}</ref>. Real waqıt rejiminde paydalanıwshı tájiriybesin testlew ushın HTTP 7-dárejeli keri proksi-serveri bılay sazlanadı: HTTP trafiginiń ''n''%-i bekend instanciyasınıń jańa versiyasına baǵdarlanadı, al qalǵan ''100-n''% HTTP trafigi bekend HTTP qosımsha xızmetiniń (turaqlı) eski versiyasına túsedi<ref name="usenex18_one" />. Bul ádette klientlerdiń jańa bekend instanciyasına tásirin sheklew ushın ámelge asırıladı. Sonda eger jańa versiyada qáte bolsa, paydalanıwshı agentleriniń yamasa klientlerdiń ulıwma sanınıń tek ''n''%-ine tásir etedi, al basqaları turaqlı bekendke baǵdarlanadı. Bul kiriw trafigin qadaǵalawdıń keń tarqalǵan mexanizmi bolıp tabıladı<ref name="usenex18_one" />. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} dhsa2y6j2fv8rmeflpzhot6nv63bua5 0 48551 275280 275156 2026-10-19T21:53:20Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275280 wikitext text/x-wiki '''Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw''' (''[[Inglis tili|ingl.]]'' ''Acceptance test–driven development'', '''ATDD''') — biznes klientleri, islep shıǵıwshılar hám testlewshiler arasındaǵı kommunikaciyaǵa tiykarlanǵan [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıw]] metodologiyası<ref name="Pugh11">{{cite book |first=Ken |last=Pugh |year=2011 |title=Lean-Agile Acceptance Test-Driven Development: Better Software Through Collaboration |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0321714084}}</ref>. ATDD mısal arqalı specifikaciyalaw (SBE)<ref>Adzic, Gojko. (2009) ''Bridging the Communication Gap: Specification by Example and Agile Acceptance Testing'', Neuri Limited,</ref><ref>{{cite book |last=Adzic |first=Gojko |title=Specification by example: How successful teams deliver the right software |publisher=Manning |year=2011 |isbn=978-0-321-27865-4}}</ref>, minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD)<ref>Chelimsky, David, Dave Astels, Zach Dennis, Aslak Hellesøy, Bryan Helmkamp, and Dan North. ''The RSpec Book: Behaviour Driven Development with RSpec, Cucumber, and Friends.'' The Pragmatic Bookshelf.</ref>, mısallarǵa tiykarlanǵan islep shıǵıw (EDD)<ref>{{web deregi | url =http://www.exampler.com/ | bet =Example Driven Design | qaralǵan sáne = 2013-jıl 15-aprel }}</ref> hám tariyx testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw dep te atalatuǵın qollawǵa tiykarlanǵan islep shıǵıw (SDD) sıyaqlı ámeliyatlardıń kópshiligin óz ishine aladı<ref>{{web deregi | url =http://industriallogic.com/papers/storytest.pdf | bet =Story Test-Driven Development | qaralǵan sáne = 2013-jıl 15-aprel }}</ref>. Bul processlerdiń barlıǵı islep shıǵıwshılar menen testlewshilerge ámelge asırıwdan aldın klienttiń mútajliklerin túsiniwge járdem beredi hám klientlerge óz domen tilinde sóylesiw múmkinshiligin beredi. ATDD testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw (TDD) menen tıǵız baylanıslı<ref>Beck, Kent. Test Driven Development: By Example. Addison-Wesley Professional, 2002.</ref>. Onıń ayırmashılıǵı — islep shıǵıwshı, testlewshi hám biznes klienti arasındaǵı birge islesiwge itibar beriwinde. ATDD qabıllaw testlewin óz ishine aladı, biraq qabıllaw testlerin kodlawdı baslawdan aldın jazıwǵa ayrıqsha itibar beredi. == Sholıw == Qabıllaw testleri paydalanıwshınıń kózqarasınan — sistemaǵa sırttan qaraǵan kóz qarastan dúziledi<ref name="Pugh11" />. Olar sırttan kórinetuǵın nátiyjelerdi tekseredi, mısalı, belgili bir kiris maǵlıwmatı berilgende sistemanıń durıs shıǵıs maǵlıwmatın anıqlaydı. Qabıllaw testleri qanday da bir nárseniń jaǵdayı qalay ózgeretuǵının tekseriwi múmkin, mısalı, buyırtpanıń «tólengen» jaǵdayınan «jiberilgen» jaǵdayına ótiwin. Sonday-aq olar ulıwma maǵlıwmatlar bazaları yamasa veb-xızmetler sıyaqlı basqa sistemalardıń interfeysleri menen óz-ara tásirdi de tekseriwi múmkin. Ulıwma alǵanda olar ámelge asırıwǵa ǵárezsiz boladı, biraq olardı avtomatlastırıw ǵárezsiz bolmawı múmkin<ref>Melnik, Grigori, and Frank Maurer. {{cite book | chapter = Multiple Perspectives on Executable Acceptance Test-Driven Development | doi = 10.1007/978-3-540-73101-6_46 | title = Agile Processes in Software Engineering and Extreme Programming | series = Lecture Notes in Computer Science | year = 2007 | last1 = Melnik | first1 = Grigori | last2 = Maurer | first2 = Frank | volume = 4536 | pages = 245–249 | isbn = 978-3-540-73100-9 }}</ref><ref>Koskela, Lasse. (2007) Test Driven: TDD and Acceptance TDD for Java Developers. Manning Publications</ref>. === Dúziliwi === Qabıllaw testleri talaplar analizlengende hám kodlawdan aldın dúziledi<ref name="Pugh11" />. Olardı talaptı qoyıwshı (ónim iyesi, biznes-analitik, klient wákili hám t.b.), islep shıǵıwshı hám testlewshi birgelikte islep shıǵıwı múmkin. Islep shıǵıwshılar sistemanı qabıllaw testleri járdeminde ámelge asıradı. Orınlanbaǵan testler talaplardıń orınlanbay atırǵanı haqqında tez keri baylanıs beredi. Testler biznes domeniniń atamaları menen jazıladı. Bul atamalar keyin klientler, islep shıǵıwshılar hám testlewshiler ulıwma qollanatuǵın ortaq tildi (ubiquitous language) quraydı<ref>Evans, Eric. (2003) ''Domain-Driven Design: Tackling Complexity in the Heart of Software''. Addison-Wesley Professional.</ref>. Testler menen talaplar óz-ara baylanıslı<ref>{{cite book|last1=Weinberg|first1=Gerald|last2=Gause|first2=Donald|title=Exploring Requirements: Quality Before Design|publisher=Dorset House|year=1989|isbn=0-932633-13-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/exploringrequire00gaus}}</ref>. Testi joq talap durıs ámelge asırılmawı múmkin. Hesh bir talapqa tiyisli bolmaǵan test — kereksiz test. Ámelge asırıw baslanǵannan keyin islep shıǵılǵan qabıllaw testi jańa talaptı bildiredi<ref>Martin, Robert C., and Grigori Melnik.{{web deregi | url = http://www.gmelnik.com/papers/IEEE_Software_Moebius_GMelnik_RMartin.pdf | bet = Tests and Requirements, Requirements and Tests: A Möbius Strip | qaralǵan sáne = 2013-jıl 15-aprel }}</ref>. === Testlew strategiyası === Qabıllaw testleri ulıwma testlew strategiyasınıń bir bólegi. Olar sistemanıń biznes maqsetin kórsetetuǵın, klientke/paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan testler. Test strategiyańızǵa qarap, olardı basqa test túrleri menen birge qollanıwıńız múmkin, mısalı, tómen dárejeli modullik testler<ref>[Test-driven_development]</ref>, qollanıwǵa qolaylıqtı testlewdi qosa alǵanda funkciyalar aralıq testlew<ref>Meszaros, Gerard, and Janice Aston. (2006) "Adding Usability Testing to an Agile Project." Agile Conference</ref>, izertlewshi testlew<ref>{{web deregi | bet = Exploratory Testing Explained | sáne = 2019-jıl 23-mart | url = http://www.satisfice.com/articles/et-article.pdf }}</ref> hám qásiyetlerdi testlew (masshtablaw hám qáwipsizlik)<ref>Meszaros, Gerard.(2007) ''xUnit Test Patterns: Refactoring Test Code''. Addison-Wesley.</ref>. == Qabıllaw kriteriyaları hám testleri == Qabıllaw kriteriyaları — test arqalı neni tekseriw kerek ekeniniń táriyipi. Mısalı, «Paydalanıwshı retinde men kitapxanadan kitap alǵım keledi» degen talap berilse, qabıllaw kriteriyası «kitaptıń berilgen dep belgilengenin tekseriw» bolıwı múmkin. Bul talap ushın qabıllaw testi testti hár ret birdey nátiyje menen orınlaw ushın kerekli detallardı beredi. === Test formatı === Qabıllaw testleri ádette tómendegi formaǵa ámel etedi<ref name="Pugh11" />: '''Given (dáslepki jaǵday)''' : Sistemanıń belgilengen jaǵdayı '''When (iske túsiriwshi waqıya)''' : Qanday da bir háreket yamasa waqıya júz beredi '''Then (tekseriw)''' : Sistemanıń jaǵdayı ózgerdi yamasa shıǵıs maǵlıwmatı payda boldı Sonday-aq joqarıdaǵı bólimlerdiń (Given, When, Then) hár qanday birine '''AND''' (hám) sózi menen baslanatuǵın jazıwlardı qosıwǵa boladı. Mısaldaǵı talap ushın qádemlerdi bılay jazıwǵa boladı:<syntaxhighlight lang="cucumber"> Given Ele berilmegen kitap And Sistemada dizimnen ótken paydalanıwshı When Paydalanıwshı kitaptı aladı Then Kitap berilgen dep belgilenedi </syntaxhighlight> === Tolıq test === Aldınǵı qádemlerde hesh qanday anıq mısal maǵlıwmatlar joq, sonlıqtan testti tolıqtırıw ushın olar qosıladı: '''Given:''' : Ele berilmegen kitap {| class="wikitable" |- ! Kitaplar | |- | Atı || Berilgen |- | Ájayıp kitap || Yaq |} : Sistemada dizimnen ótken paydalanıwshı {| class="wikitable" |- ! Paydalanıwshılar |- | Atı |- |Sem |} '''When:''' : Paydalanıwshı kitaptı aladı {| class="wikitable" |- ! Kitaptı alıw háreketi |- | Paydalanıwshı || Sem || Aladı || Ájayıp kitap |} '''Then:''' : Kitap berilgen dep belgilenedi {| class="wikitable" |- ! Kitaplar |- | Atı || Berilgen || Paydalanıwshı |- | Ájayıp kitap || Awa || Sem |} === Testti tekserip shıǵıw === Testti anıq maǵlıwmatlar menen tekserip shıǵıw ádette kóplegen sorawlarǵa alıp keledi. Mısal ushın olar tómendegishe bolıwı múmkin: * Eger kitap álleqashan berilgen bolsa ne? * Eger kitap joq bolsa ne? * Eger paydalanıwshı sistemada dizimnen ótpegen bolsa ne? * Kitaptı qaytarıw kerek bolǵan sáne bar ma? * Bir paydalanıwshı neshe kitap ala aladı? Bul sorawlar jetispeytuǵın yamasa anıq emes talaplardı anıqlawǵa járdem beredi. Kútilgen nátiyjege qaytarıw múddeti sıyaqlı qosımsha detallardı qosıwǵa boladı. Basqa qabıllaw testleri áldelashan berilgen kitaptı alıwǵa urınıw sıyaqlı jaǵdaylardıń kútilgen qáteni payda etetuǵının tekseriwi múmkin. === Taǵı bir test mısalı === Biznes klienti paydalanıwshı bir waqıtta tek bir kitap ala alatuǵın biznes qaǵıydasın qáledi deyik. Tómendegi test bunı kórsetedi: '''Scenariy:''' Kitap beriw biznes qaǵıydasınıń orınlanıwın tekseriw '''Given:''' : Berilgen kitap {| class="wikitable" |- ! Kitaplar |- | Atı || Berilgen || Paydalanıwshı |- | Ájayıp kitap || Awa || Sem |- | Basqa ájayıp kitap || Yaq |} {| class="wikitable" |- ! Paydalanıwshılar |- | Atı |- | Sem |} '''When:''' : Paydalanıwshı basqa kitaptı aladı {| class="wikitable" |- ! Kitaptı alıw háreketi |- | Paydalanıwshı || Sem || Aladı || Basqa ájayıp kitap |} '''Then:''' : Qáte júz beredi {| class="wikitable" |- ! Qátelik júz berdi |- | Táriyip |- | Kitap beriw biznes qaǵıydasınıń buzılıwı |} === Proekttiń qabıllaw testleri === Talaplar ushın qabıllaw testlerinen basqa, qabıllaw testlerin pútkil proekt ushın da qollanıwǵa boladı<ref name="Pugh11" />. Mısalı, eger bul talap kitapxanada kitap beriw proektiniń bir bólegi bolsa, pútkil proekt ushın qabıllaw testleri bolıwı múmkin. Olardı kóbinese SMART maqsetleri dep ataydı. Mısal test: «Jańa kitapxana sisteması isletiwge engizilgende, paydalanıwshılar kitaplardı házirgige qaraǵanda úsh ese tezirek alıp hám qaytara aladı». == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw filosofiyaları]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Biznes-analiz]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} t0flz370fzdshleypl31hbp0nvdornw 0 48552 275279 275157 2026-10-19T21:53:10Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275279 wikitext text/x-wiki [[Fayl:US Navy 090407-N-4669J-042 Sailors assigned to the air department of the aircraft carrier USS George H.W. Bush (CVN 77) test the ship's catapult systems during acceptance trials.jpg|thumb|right|Samolyot katapultasınıń qabıllaw testlewi]] [[Fayl:James Webb Primary Mirror.jpg|thumb|right|Djeyms Uebb kosmos teleskopınıń altı tiykarǵı aynası qabıllaw testlewine tayarlanbaqta]] Injeneriyada hám onıń hár túrli tarawlarında '''qabıllaw testlewi''' — specifikaciya yamasa shártnama talaplarınıń orınlanǵanın anıqlaw ushın ótkeriletuǵın test. Ol ximiyalıq testlerdi, fizikalıq testlerdi yamasa ónimlilik testlerin óz ishine alıwı múmkin<ref>{{web deregi | bet =BPTS - Is Business process testing the best name / description. | url =https://sfia-online.org/en/sfia-8/change-requests/bpts-is-business-process-testing-the-best-name-description | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-fevral |website=SFIA | til =en}}</ref>. Sistemalar injeneriyasında ol [[Sistema|sistemanı]] (mısalı, [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynattı]], islep shıǵarılǵan mexanikalıq bólimler partiyaların yamasa ximiyalıq ónimler partiyaların) jetkerip beriwden aldın ótkeriletuǵın «qara qutı» testlewin óz ishine alıwı múmkin<ref>{{Cite book |last=Black |first=Rex |url=https://archive.org/details/managingtestingp00rexb |title=Managing the Testing Process: Practical Tools and Techniques for Managing Hardware and Software Testing |date=August 2009 |publisher=Hoboken, NJ: Wiley |isbn=978-0-470-40415-7 |url-access=registration}}</ref>. [[Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlewde]] ISTQB ''qabıllaw testlewin'' bılay anıqlaydı: {{Blockquote|text=Sistemanıń qabıllaw kriteriyalarına sáykes keletuǵının anıqlaw<ref>{{web deregi | sáne = 2019-jıl 10-iyun | bet =acceptance criteria | url =https://innolution.com/resources/glossary/acceptance-criteria | baspaxana =Innolution, LLC}}</ref> hám paydalanıwshıǵa, klientlerge yamasa basqa wákilli subektke sistemanı qabıl etiw-etpew haqqında sheshim qabıl etiw múmkinshiligin beriw ushın paydalanıwshı mútajliklerine, talaplarǵa hám biznes processlerine qatnaslı ótkeriletuǵın rásmiy testlew.|source=Standard Glossary of Terms used in Software Testing<ref>{{web deregi | bet =Standard Glossary of Terms used in Software Testing, Version 3.2: All Terms | url =https://glossary.istqb.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-noyabr | baspaxana =ISTQB |format=PDF}}</ref>{{rp|2}} |title=|author=}} Sapanı támiyinlew (QA) ómirlik cikliniń sońǵı testi — paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi ónim yamasa qosımshanıń haqıyqıy turmıslıq scenariylerdi orınlay alatuǵının bahalaw ushın aqırǵı versiya shıǵarılıwdan tikkeley aldın ótkeriledi. Ol paydalanıwshınıń minez-qulqın qaytalaw arqalı sistemanıń biznes talaplarına sáykes keletuǵının tekseredi hám belgili bir kriteriyalar orınlanbasa, ózgerislerdi biykarlaydı<ref>{{web deregi | sáne = 2022-jıl 24-noyabr | bet =User Acceptance Testing (UAT) - Software Testing | url =https://www.geeksforgeeks.org/user-acceptance-testing-uat/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-may |website=GeeksforGeeks | til =en-US}}</ref>. Qabıllaw testlewiniń geypara túrleri: paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi (UAT), sońǵı paydalanıwshı testlewi, operaciyalıq qabıllaw testlewi (OAT), [[Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw|qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw]] (ATDD) hám dala (qabıllaw) testlewi. Qabıllaw kriteriyaları — sistema yamasa komponent paydalanıwshı, klient yamasa basqa wákilli subekt tárepinen qabıl etiliwi ushın qanaatlandırıwı kerek bolǵan kriteriyalar<ref>{{Cite book |title=ISO/IEC/IEEE International Standard - Systems and software engineering |publisher=ISO/IEC/IEEE |year=2010 |pages=vol., no., pp.1–418}}</ref>. == Sholıw == Testlew — testlenip atırǵan bir yamasa bir neshe obekttiń qásiyetlerin anıqlawdı hám/yamasa bahalawdı ańsatlastırıw ushın ótkeriletuǵın iskerlik túrleriniń jıynaǵı<ref name="ISO 29119 Part 1">{{Cite book |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=45142 |title=ISO/IEC/IEEE 29119-1:2013 Software and Systems Engineering - Software Testing - Part 1: Concepts and Definitions |date=2013 |publisher=ISO |access-date=October 14, 2014}}</ref>. Test jaǵdayı dep atalatuǵın hárbir test aldın ala anıqlanǵan test háreketleriniń jıynaǵın orınlaydı. Bul háreketler test maqsetlerine erisiw ushın testlenip atırǵan obekttiń orınlanıwın basqarıwǵa arnap islep shıǵılǵan. Maqsetlerge durıs ámelge asırıw, qátelerdi anıqlaw, sapanı tekseriw hám basqa da áhmiyetli detallar kiredi<ref name="ISO 29119 Part 1" />. Test ortalıǵı ádette kútilip atırǵan óndirislik ortalıǵına birdey yamasa oǵan ilajı barınsha jaqın etip joybarlanadı. Ol programmalıq támiynattı testlew ushın arnalǵan yamasa qollanılatuǵın barlıq qurılmalardı, apparatlıq támiynattı, programmalıq támiynattı, mikroprogrammalardı, procedura hám/yamasa hújjetlerdi óz ishine aladı<ref name="ISO 29119 Part 1" />. UAT hám OAT test jaǵdayları ideal jaǵdayda biznes klientleri, biznes-analitikler, testlewshiler hám islep shıǵıwshılar menen birge islep shıǵıladı. Bul testler biznes logikası testlerin de, isletiw ortalıǵınıń shártlerin de óz ishine alıwı kerek. Biznes klientleri (ónim iyeleri) bul testlerdiń tiykarǵı mápli tárepleri bolıp tabıladı. Test shártleri óz qabıllaw kriteriyalarına tabıslı eriskende, mápli tárepler islep shıǵıwdıń durıs baǵdarda ketip atırǵanına isenim payda etedi<ref name="ISO 29119 Part 4">{{Cite book |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=60245 |title=ISO/IEC/IEEE 29119-4:2013 Software and Systems Engineering - Software Testing - Part 4: Test Techniques |date=2013 |publisher=ISO |access-date=October 14, 2014}}</ref>. * Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testiniń (UAT) kriteriyaların ([[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]]) ádette biznes klientleri dúzedi hám olar biznes domeniniń tilinde jazıladı. Bular hár qanday sprint yamasa iteraciya dawamında «oynalǵan» paydalanıwshı tariyxınıń yamasa tariyxlarınıń tolıqlıǵın tekseretuǵın joqarı dárejeli testler. * Operaciyalıq qabıllaw testiniń (OAT) kriteriyaları (agile, iteraciyalıq yamasa izbe-iz islep shıǵıw qollanılıwına qaramastan) funkcional hám funkcional emes talaplar arqalı anıqlanadı. Olar [[Programmalıq támiynattı testlew|funkcional turaqlılıq]], kóshiriwge jaramlılıq hám isenimlilik sıyaqlı tiykarǵı sapa qásiyetlerin qamtıydı. == Processi == Qabıllaw testleri jıynaǵın bir neshe ret orınlaw kerek bolıwı múmkin, sebebi barlıq test jaǵdayları bir test iteraciyası ishinde orınlanbawı múmkin<ref name="ISO 29119 Part 2">{{Cite book |url=http://www.iso.org/iso/home/store/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=45142 |title=ISO/IEC/IEEE 29119-2:2013 Software and Systems Engineering - Software Testing - Part 2: Test Processes |date=2013 |publisher=ISO |access-date=May 21, 2014}}</ref>. Qabıllaw testleri jıynaǵı aldın ala anıqlanǵan qabıllaw testi proceduraları járdeminde orınlanadı. Bul proceduralar testlewshilerge qaysı maǵlıwmatlardı qollanıw kerekligin, qaysı adımba-adım processlerge ámel etiw kerekligin hám orınlanǵannan keyingi kútilgen nátiyjeni kórsetedi. Haqıyqıy nátiyjeler kútilgen nátiyjeler menen salıstırıw ushın saqlanadı<ref name="ISO 29119 Part 2" />. Eger hárbir test jaǵdayı ushın haqıyqıy nátiyjeler kútilgen nátiyjelerge sáykes kelse, test jaǵdayı ótti dep esaplanadı. Eger ótpegen test jaǵdaylarınıń sanı proekttiń aldın ala belgilengen shegarasınan aspasa, testler jıynaǵı ótti dep esaplanadı. Eger asıp ketse, sistema biykarlanıwı yamasa qáwender menen islep shıǵarıwshı arasında aldın kelisilgen shártler menen qabıl etiliwi múmkin. Tabıslı test orınlanıwınıń kútilgen nátiyjesi: * test jaǵdayları aldın ala belgilengen maǵlıwmatlardı qollanıp orınlanadı * haqıyqıy nátiyjeler jazıp alınadı * haqıyqıy hám kútilgen nátiyjeler salıstırıladı hám * test nátiyjeleri anıqlanadı. Maqset — islep shıǵılǵan ónimniń funkcional talaplarǵa da, funkcional emes talaplarǵa da sáykes keletuǵınına isenim payda etiw. Qabıllaw testlewin ótkeriwdiń maqseti mınada: ol tamamlanǵannan keyin hám qabıllaw kriteriyaları orınlanǵan jaǵdayda, qáwenderler ónimdi islep shıǵıwdı yamasa jetilistiriwdi belgilengen talaplarǵa (biznes penen ónim jetkerip beriwshi yamasa islep shıǵıwshı arasında aldın kelisilgen) sáykes dep tastıyıqlaydı dep kútiledi. == Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi == Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi (UAT) sheshimniń paydalanıwshı ushın isleytuǵının tekseriw processinen turadı<ref>{{Cite book |last=Cimperman |first=Rob |title=UAT Defined: A Guide to Practical User Acceptance Testing |publisher=Pearson Education |year=2006 |isbn=9780132702621 |pages=Chapter 2}}</ref>. Bul sistemalıq testlew emes (programmalıq támiynattıń isten shıqpaytuǵının hám hújjetlestirilgen talaplarǵa sáykes keletuǵının támiyinlew), kerisinshe, ol sheshimniń paydalanıwshı ushın isleytuǵının támiyinleydi (yaǵnıy paydalanıwshınıń sheshimdi qabıl etetuǵının tekseredi). Programmalıq támiynat jetkerip beriwshiler kóbinese bunı «beta testlew» dep ataydı. Bul testlewdi kózde tutılǵan sońǵı paydalanıwshı yamasa predmetlik taraw eksperti (SME), jaqsısı, testlenip atırǵan sheshimniń iyesi yamasa klienti ótkeriwi kerek. Olar sınaq yamasa tekseriwden keyin jumıstı dawam ettiriwdi tastıyıqlaw ushın nátiyjelerdiń qısqasha juwmaǵın usınıwı kerek. [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] UAT proekttiń sońǵı basqıshlarınıń biri retinde kóbinese klient yamasa tutınıwshı jańa sistemanı qabıl etiwden aldın ótkeriledi. Sistemanıń paydalanıwshıları testlerdi haqıyqıy turmıslıq scenariylerde júz beretuǵın jaǵdaylarǵa sáykes ótkeredi<ref>{{Cite book |last1=Goethem |first1=Brian |last2=van Hambling |first2=Pauline |title=User acceptance testing : a step-by-step guide |publisher=BCS Learning & Development Limited |year=2013 |isbn=9781780171678}}</ref>. Testlewshige berilgen materiallar sońǵı paydalanıwshıda bolatuǵın materiallarǵa uqsas bolıwı kerek. Testlewshilerge haqıyqıy turmıslıq scenariyler berilwi kerek, mısalı, olar wákillik etetuǵın paydalanıwshılar orınlaytuǵın eń keń tarqalǵan yamasa eń qıyın úsh wazıypa<ref>{{web deregi | sáne = 2021-jıl 2-avgust | bet =2.6: Systems Testing | url =https://eng.libretexts.org/Courses/Prince_Georges_Community_College/INT_2840%3A_Systems_Analysis_and_Project_Management/02%3A_Information_Systems_Development_And_RFP/2.06%3A_Systems_Testing | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-fevral |website=Engineering LibreTexts | til =en}}</ref>. UAT tólem tólep atırǵan klient yamasa belgili bir iri tutınıwshı atınan haqıyqıy turmıslıq shártlerdi imitaciyalap, talap etilgen biznes funkcionallıǵınıń hám sistemanıń durıs islewiniń aqırǵı tekseriwi wazıypasın atqaradı. Eger programmalıq támiynat ádettegi paydalanıw waqtında talapqa sáykes hám máselesiz islese, isletiw ortalıǵında da sonday turaqlılıq dárejesin kútiwge tolıq tiykar bar<ref>{{Cite book |last=Pusuluri |first=Nageshwar Rao |title=Software Testing Concepts And Tools |publisher=Dreamtech Press |year=2006 |isbn=9788177227123 |page=62}}</ref>. Ádette klientler yamasa sońǵı paydalanıwshılar ótkeretuǵın paydalanıwshı testleri imla qáteleri sıyaqlı ápiwayı kosmetikalıq máselelerdi yamasa programmalıq támiynattıń isten shıǵıwı sıyaqlı jumıstı toqtatatuǵın kemshiliklerdi anıqlawǵa itibar qaratpaydı. Bunday máselelerdi testlewshiler menen islep shıǵıwshılar aldınǵı modullik testlew, integraciyalıq testlew hám sistemalıq testlew basqıshlarında anıqlaydı hám dúzetedi. UAT test scenariyleri boyınsha orınlanıwı kerek<ref>{{web deregi | sáne = 2022-jıl 25-aprel | bet =Get Reliable Usability and Avoid Risk with These Testing Scenarios | url =https://www.panaya.com/blog/testing/testing-scenarios/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-may |website=Panaya | til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Elazar | at =Eyal | sáne = 2018-jıl 23-aprel | bet =What is User Acceptance Testing (UAT) - The Full Process Explained | url =https://www.panaya.com/blog/testing/what-is-uat-testing/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-fevral |website=Panaya | til =en-US}}</ref>. Test scenariyleri ádette sistemalıq yamasa funkcional test jaǵdaylarınan «oyınshınıń» yamasa «paydalanıwshınıń» jolın kórsetiwi menen ajıraladı. Test scenariyiniń keń sıpatı itibardıń texnikalıq yamasa sistemaǵa tán detallarǵa emes, al jolǵa qaratılıwın támiyinleydi. Ol paydalanıwshılardıń minez-qulqındaǵı ayırmashılıqlarǵa orın qaldırıw ushın «hár basıw boyınsha» jazılǵan test qádemlerinen qashadı. Test scenariylerin logikalıq «kúnlerge» bóliwge boladı. Bul bóliniwler ádette háreket etiwshi (oyınshı/klient/operator) yamasa sistema (bek-ofis, front-end) ózgergen jerde boladı<ref>{{Cite journal |last1=Wysocka |first1=Emilia M. |last2=Page |first2=Matthew |last3=Snowden |first3=James |last4=Simpson |first4=T. Ian |date=2022-12-15 |title=Comparison of rule- and ordinary differential equation-based dynamic model of DARPP-32 signalling network |journal=PeerJ |language=en |volume=10 |at=Table 1: The specifications of the ODE and RB models can be broken down into elements, the number of which can be compared. |doi=10.7717/peerj.14516 |issn=2167-8359 |pmc=9760030 |pmid=36540795 |doi-access=free }}</ref>. Sanaatta keń tarqalǵan UAT túri — zavodta qabıllaw testi (FAT). Bul test úskeneni ornatıwdan aldın ótkeriledi. Kóbinese testlewshiler úskeneniń specifikaciyaǵa sáykes keletuǵının ǵana emes, al onıń tolıq jumısqa jaramlı ekenin de tekseredi. FAT ádette tolıqlıqtı tekseriwdi, shártnama talaplarına sáykesligin tekseriwdi, funkcionallıqtıń dálilin (simulyaciya yamasa ádettegi funkcional test arqalı) hám aqırǵı kózden ótkeriwdi óz ishine aladı<ref>{{web deregi | bet =Factory Acceptance Test (FAT) | url =http://www.tuv.com/en/corporate/business_customers/materials_testing_and_inspection/supply_chain_services/factory_acceptance_test/factory_acceptance_test.jsp |url-status=dead | qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-sentyabr | baspaxana =TÜV Rheinland }}</ref>. Bul testlerdiń nátiyjeleri klientlerge sistemanıń isletiw ortalıǵında qalay isleytuǵınına isenim beredi. Sonday-aq sistemanı qabıl etiw ushın huqıqıy yamasa kelisim-shártnamalıq talaplar da bolıwı múmkin. ==Operaciyalıq qabıllaw testlewi== {{Main|Operaciyalıq qabıllaw testlewi}} Operaciyalıq qabıllaw testlewi (OAT) sapanı basqarıw sistemasınıń bir bólegi retinde ónimniń, xızmettiń yamasa sistemanıń isletiwge tayarlıǵın (shıǵarılıwdan aldın) tekseriw ushın qollanıladı. OAT — funkcional emes [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] keń tarqalǵan túri. Ol tiykarınan [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] hám programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw proektlerinde qollanıladı. Testlewdiń bul túri sistemanıń qollap-quwatlanıwǵa hám/yamasa isletiw ortalıǵınıń bir bólegine aylanıwǵa operaciyalıq tayarlıǵına itibar qaratadı<ref>{{Cite news |last=Vijay |date=2018-02-02 |title=What is Acceptance Testing (A Complete Guide) |language=en-US |work=Software Testing Help |url=https://www.softwaretestinghelp.com/what-is-acceptance-testing/ |access-date=2023-02-18}}</ref>. == Ekstremal programmalastırıwdaǵı qabıllaw testlewi == {{Main|Ekstremal programmalastırıw}} Qabıllaw testlewi — [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] metodologiyalarında, ásirese ekstremal programmalastırıwda qollanılatuǵın atama. Ol programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparınıń ámelge asırıw basqıshında paydalanıwshı tariyxın funkcional testlewin bildiredi<ref>{{web deregi | bet =Introduction to Acceptance/Customer Tests as Requirements Artifacts | url =http://www.agilemodeling.com/artifacts/acceptanceTests.htm | qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-dekabr |website=agilemodeling.com | baspaxana =Agile Modeling}}</ref>. Klient paydalanıwshı tariyxı durıs ámelge asırılǵanda tekseriletuǵın scenariylerdi belgileydi. Bir tariyxta funkcionallıqtıń isleytuǵının támiyinlew ushın qansha kerek bolsa, sonsha — bir yamasa bir neshe qabıllaw testi bolıwı múmkin. Qabıllaw testleri — «qara qutı» sistemalıq testleri. Hárbir qabıllaw testi sistemadan kútiletuǵın qanday da bir nátiyjeni bildiredi. Klientler qabıllaw testleriniń durıslıǵın tekseriwge hám qaysı ótpegen testlerdiń eń joqarı ústemlikke iye ekenin sheshiw ushın test nátiyjelerin kózden ótkeriwge juwapker. Sonday-aq qabıllaw testleri isletiwge shıǵarıwdan aldın regressiyalıq testler retinde de qollanıladı. Paydalanıwshı tariyxı óziniń qabıllaw testlerinen ótpegenshe tamamlanǵan dep esaplanbaydı. Bul hárbir iteraciya ushın jańa qabıllaw testlerin dúziw kerekligin, bolmasa islep shıǵıw toparı nol nátiyje haqqında xabarlaytuǵının bildiredi<ref>{{web deregi | familiya =Wells | at =Don | bet =Acceptance Tests | url =http://www.extremeprogramming.org/rules/functionaltests.html | qaralǵan sáne = 2011-jıl 20-sentyabr | baspaxana =Extremeprogramming.org}}</ref>. == Qabıllaw testlewiniń túrleri == Qabıllaw testlewiniń tipik túrlerine tómendegiler kiredi ; Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi:Bul zavodta qabıllaw testlewin (FAT) óz ishine alıwı múmkin, yaǵnıy ónim yamasa sistema mánzilge jetkerilgenge shekem jetkerip beriwshi ótkeretuǵın testlew. Onnan keyin paydalanıwshılar mánzilde qabıllaw testlewin (SAT) ótkeriwi múmkin<ref>{{Cite news |last=Prasad |first=Durga |date=March 29, 2012 |title=The Difference Between a FAT and a SAT |work=Kneat.com |url=http://www.kneat.com/2012/03/29/the-difference-between-a-fat-and-a-sat/ |access-date=July 27, 2016 |archive-date=June 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170616183242/http://www.kneat.com/2012/03/29/the-difference-between-a-fat-and-a-sat/ |url-status=dead }}</ref>. ; Operaciyalıq qabıllaw testlewi:Isletiwge tayarlıqtı testlew dep te ataladı. Bul sistemanı qollanıw hám oǵan xızmet kórsetiw ushın kerekli processler menen proceduralardıń bar ekenin támiyinlew maqsetinde sistemanı tekseriwdi bildiredi. Oǵan rezerv nusqa alıw quralların, apattan keyin qayta tiklew proceduraların, sońǵı paydalanıwshılardı oqıtıwdı, xızmet kórsetiw proceduraların hám qáwipsizlik proceduraların tekseriw kiriwi múmkin<ref>{{web deregi | familiya =Turner | at =Paul | sáne = 2020-jıl 5-oktyabr | bet =Operational Readiness | url =https://commissioningandstartup.com/operational-readiness/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-fevral |website=Commissioning and Startup | til =en-US}}</ref>. ; Shártnama hám normativlik qabıllaw testlewi : Shártnama boyınsha qabıllaw testlewinde sistema qabıl etiliwden aldın shártnamada hújjetlestirilgen qabıllaw kriteriyalarına sáykes testlenedi. Normativlik qabıllaw testlewinde sistemanıń mámleketlik, huqıqıy hám qáwipsizlik standartlarına sáykes keletuǵının támiyinlew ushın ol testlenedi<ref>{{Cite news |last=Brosnan |first=Adeline |date=2021-01-12 |title=Acceptance Testing in Information Technology Contracts |language=en-US |work=LegalVision |url=https://legalvision.com.au/acceptance-testing-information-technology-contracts/ |access-date=2023-02-18 |url-status=live}}</ref>. ; Zavodta qabıllaw testlewi : Komponenttiń yamasa sistemanıń talaplarǵa sáykes keletuǵının anıqlaw ushın ónim islep shıǵılatuǵın orında jetkerip beriwshi shólkemniń xızmetkerleri ótkeretuǵın qabıllaw testlewi. Ol ádette programmalıq támiynattı da, apparatlıq támiynattı da qamtıydı<ref>{{web deregi | bet =ISTQB Standard glossary of terms used in Software Testing | url =http://glossar.german-testing-board.info/ | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-mart | arxivsáne = 2018-jıl 5-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181105182224/http://glossar.german-testing-board.info/ |url-status=dead }}</ref>. ; Alfa hám beta testlew : Alfa testlew islep shıǵıwshılardıń orınlarında ótkeriledi hám sistema sırtqı klientlerge shıǵarılıwdan aldın onı ishki xızmetkerlerdiń testlewin óz ishine aladı. Beta testlew klientlerdiń orınlarında ótkeriledi. Onda sistema basqa klientlerge shıǵarılıwdan aldın, onı óz orınlarında qollanatuǵın hám keri baylanıs beretuǵın klientler toparı testleydi. Sońǵısın kóbinese «dala testlewi» dep ataydı<ref>{{web deregi | familiya =Hamilton | at =Thomas | sáne = 2020-jıl 3-aprel | bet =Alpha Testing Vs Beta Testing – Difference Between Them | url =https://www.guru99.com/alpha-beta-testing-demystified.html | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-fevral |website=www.guru99.com | til =en-US}}</ref>. ==Qabıllaw kriteriyaları== Joybarlardı basqarıw institutınıń (Project Management Institute) anıqlamasına qaraǵanda, '''qabıllaw kriteriyaları''' — «nátiyjeler qabıl etiliwden aldın orınlanıwı kerek bolǵan shártler jıynaǵı»{{sfn|Project Management Institute|2021|loc=§Glossary Section 3. Definitions}}. Sistemanıń belgili bir komponenti ushın qabıllaw kriteriyalarında berilgen talaplar ádette júdá detallı boladı{{sfn|Project Management Institute|2021|loc=§2.6.2.1 Requirements}}. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Apparatlıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Satıp alıwlar]] [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] [[Kategoriya:Obektler injeneriyası]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} lu88me3dh2ub0v9948zf2ibnyqlssu3 0 48553 275288 275145 2026-10-19T21:54:40Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275288 wikitext text/x-wiki '''Ad hoc testlew''' — test jaǵdayların aldın ala hújjetlestiriwsiz ótkeriletuǵın, biraq jobalastırılǵan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] keń qollanılatuǵın ataması<ref name="DesikanSoft06">{{Cite book |last=Desikan |first=Srinivasan |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Yt2yRW6du9wC&pg=PA228 |title=Software testing : principles and practices |date=2006 |publisher=Dorling Kindersley (India) |others=Gopalaswamy Ramesh |isbn=81-7758-121-X |location=Bangalore, India |chapter=Chapter 10: Ad hoc testing |oclc=560339747}}</ref>. Biraq ad hoc testlewdi basqa ilimiy izertlewlerde hám sapanı qadaǵalaw jumıslarında da qollanıwǵa boladı<ref name="ColettaTest2000">{{cite journal |title=Test Results from Using the American National Standards Institute (ANSI) C63.18 Ad Hoc Test Method for Estimating Radiated Electromagnetic Immunity of Medical Devices to Specific Radio Frequency (RF) Transmitters |author1=Coletta, J.N. |author2=Boivin, W.S. |author3=Boyd, S.M. |display-authors=et al. |journal=Laboratory Information Bulletin |volume=16 |issue=4 |at=4209 |date=April 2000 |url=https://books.google.com/books?id=Vlw9UZ7CZ8wC&pg=RA4-PA1 |accessdate=21 September 2022}}</ref>. Ad hoc testleri nátiyjede alınǵan ónimge yamasa processke qosımsha isenim payda etiw ushın, sonday-aq áhmiyetli kemshiliklerdi yamasa nátiyjesizliklerdi tez anıqlaw ushın paydalı<ref name="DesikanSoft06" /><ref name="LewisSoft09">{{Cite book |last=Lewis |first=William E. |url=https://books.google.com/books?id=fgaBDd0TfT8C&pg=PA68 |title=Software testing and continuous quality improvement |date=2009 |publisher=Auerbach Publications |others=David Dobbs, Gunasekaran Veerapillai |isbn=978-1-4398-3436-7 |edition=3rd |location=Boca Raton |pages=68–71 |oclc=471136117}}</ref>. Biraq olardıń geypara kemshilikleri de bar: olardı orınlawda tábiyiy anıq emeslikler boladı<ref name="TurcotteAPract98">{{Cite journal |last1=Turcotte |first1=J. |last2=Witters |first2=D. |year=1998 |title=A practical technique for assessing electromagnetic interference in the clinical setting: ad hoc testing |journal=Biomedical Instrumentation & Technology |volume=32 |issue=3 |pages=241–252 |issn=0899-8205 |pmid=9619253}}</ref><ref name="Nogueira-NetoAdHoc03">{{Cite book |last1=Nogueira-Neto |first1=G.N. |last2=Nohama |first2=P. |last3=de Moura |first3=M.A. |last4=de Paula |first4=S.B. |title=Proceedings of the 25th Annual International Conference of the IEEE Engineering in Medicine and Biology Society (IEEE Cat. No.03CH37439) |chapter=Ad hoc test protocols for determination of electromagnetic interference caused by cell phones on electro-medical devices |date=2003 |location=Cancun, Mexico |publisher=IEEE |pages=3621–3624 |doi=10.1109/IEMBS.2003.1280937 |isbn=978-0-7803-7789-9|s2cid=60581450 }}</ref> hám orınlanǵannan hám tamamlanǵannan keyin tiyisli túrde hújjetlestirilmese, olar sonshelli paydalı bolmaydı<ref name="DesikanSoft06" /><ref name="LewisSoft09" />. Geyde ad hoc testlewdi izertlewshi testlew menen salıstırıp, onı az qatań dep esaplaydı. Biraq basqalar ad hoc testlewdiń «belgili bir obektti tekseriwdi jaqsı ámelge asıratuǵın improvizaciyalıq testlew» retinde áhmiyeti bar ekenin aytadı<ref>{{Citation |chapter=Systems VVT Methods: Testing |date=2010-07-29 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=01BxGkQUHyIC&pg=PT441 |title=Verification, Validation, and Testing of Engineered Systems |page=447 |place=Hoboken, NJ, USA |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |language=en |doi=10.1002/9780470618851.ch5 |isbn=978-0-470-61885-1 |access-date=|chapter-url-access=subscription }}</ref>. ==Programmalıq támiynattı ad hoc testlew== [[Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlegende]] bul testlew metodlıq yamasa kóbirek improvizaciyalıq bolıwı múmkin. Metodlıq testlew jazılǵan test jaǵdayların óz ishine aladı. Olarda programmalıq támiynattı testlewdiń belgili bir maqsetine erisiw quralı retinde belgilengen kiris maǵlıwmatlarınıń, orınlaw shártleriniń, testlew proceduralarınıń hám kútilgen nátiyjelerdiń óz jıynaǵı detallı kórsetiledi<ref>{{Cite book |title=24765-2010 - ISO/IEC/IEEE International Standard - Systems and software engineering -- Vocabulary |date=2010 |publisher=IEEE |isbn=978-0-7381-6205-8 |oclc=1112398949}}</ref>. Ad hoc testlew kóbirek «improvizaciyalıq» sıpatqa iye bolıwı múmkin, sebebi dáslepki test jaǵdayları hújjetlestirilmeydi, al testlewshiniń intuiciyası, kónlikpeleri hám tájiriybesi kóbirek áhmiyetke iye boladı<ref name="DesikanSoft06" /><ref name="LewisSoft09" />. Degen menen, programmalıq támiynattı ad hoc testlew ele de kóbinese jobalastırılǵan iskerlik bolıp tabıladı<ref name="DesikanSoft06" />. Testlewshi ulıwma [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń]] bir bólegi retinde jobalastırılǵan test jaǵdaylarında kózde tutılmaǵan qátelerdi tabıw ushın jaǵdayǵa qarap tiyisli bolıp kóringen hár qanday qurallardı qollanıp, óz metodologiyasın qollanıwdı maqset etedi<ref name="DesikanSoft06" /><ref name="LewisSoft09" />. Mısalı, ad hoc testlew bar hújjetlestirilgen test jaǵdaylarınıń dawamı bolıwı múmkin. Biraq onda sol test jaǵdaylarınıń oylap tabılǵan variantları detalları aldın ala rásmiy túrde hújjetlestirilmey, improvizaciyalıq túrde qollanıladı<ref name="LewisSoft09" />. Degen menen, Desikan atap ótkendey, ad hoc testten eń kóp payda alıw hám onıń kemshiliklerin sheklew ushın test orınlanǵannan hám tamamlanǵannan keyin tiyisli túrde hújjetlestiriliwi kerek, al nátiyjeler haqqındaǵı esabatta hár qanday kemshiliktiń qalay anıqlanǵanı adımba-adım kórsetiliwi kerek<ref name="DesikanSoft06" />. ==Basqa ilimiy tarawlardaǵı ad hoc testlew== Ad hoc testlew tek programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen sheklenbeydi. Ad hoc testlew basqa ilimiy hám sapanı basqarıw scenariylerinde de qollanılǵan. Mısalı, ad hoc testlew IEEE/ANSI C63.18-2014 standartın qollanıp, densawlıqtı saqlaw mekemelerinde «medicinalıq qurılmalardıń elektromagnit turaqlılıǵın» standartlastırılǵan túrde orında testlewde qollanılǵan. Bul testlew «radiojiyilikli (RF) uzatqıshlardıń nurlanıwı nátiyjesinde áhmiyetli medicinalıq qurılmalarda payda bolıwı múmkin bolǵan kesentlik máselelerin anıqlawǵa járdem beredi»<ref name="ColettaTest2000" /><ref name="TurcotteAPract98" /><ref name="Nogueira-NetoAdHoc03" /><ref name="ANSIC63.18">{{web deregi | url =https://webstore.ansi.org/Standards/IEEE/ieeeansic63182014 | bet =IEEE/ANSI C63.18-2014 | baspaxana =American National Standards Institute | qaralǵan sáne = 2022-jıl 21-sentyabr }}</ref>. Ad hoc testlew qollanılǵan basqa tarawlarǵa tómendegiler kiredi: * klinikalıq diagnostika hám náwqas janında ótkeriletuǵın testlew<ref>{{Cite book |last=Spreen |first=Otfried |chapter-url=https://books.google.com/books?id=fBRnDAAAQBAJ&pg=PA46 |title=Assessment of aphasia |date=2003 |publisher=Oxford University Press |others=Anthony H. Risser |isbn=978-0-19-803225-0 |location=Oxford |pages=46 |chapter=Chapter 5: Clinical Bedside Examination |oclc=314216057}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jeffery-Smith |first1=Anna |last2=Rowland |first2=Thomas A J |last3=Patel |first3=Monika |last4=Whitaker |first4=Heather |last5=Iyanger |first5=Nalini |last6=Williams |first6=Sarah V |last7=Giddings |first7=Rebecca |last8=Thompson |first8=Leah |last9=Zavala |first9=Maria |last10=Aiano |first10=Felicity |last11=Ellis |first11=Joanna |last12=Lackenby |first12=Angie |last13=Höschler |first13=Katja |last14=Brown |first14=Kevin |last15=Ramsay |first15=Mary E |year=2021 |title=Reinfection with new variants of SARS-CoV-2 after natural infection: a prospective observational cohort in 13 care homes in England |journal=The Lancet Healthy Longevity |language=en |volume=2 |issue=12 |pages=e811–e819 |doi=10.1016/S2666-7568(21)00253-1 |pmc=8635459 |pmid=34873592}}</ref> * azıq-awqat hám ishimlikler qáwipsizligi<ref>{{Cite journal |last1=Powell |first1=Andy |last2=Baker-Austin |first2=Craig |last3=Wagley |first3=Sariqa |last4=Bayley |first4=Amanda |last5=Hartnell |first5=Rachel |year=2013 |title=Isolation of Pandemic Vibrio parahaemolyticus from UK Water and Shellfish Produce |journal=Microbial Ecology |language=en |volume=65 |issue=4 |pages=924–927 |doi=10.1007/s00248-013-0201-8 |pmid=23455432 |s2cid=253768828 |issn=0095-3628|doi-access=free |bibcode=2013MicEc..65..924P }}</ref><ref>{{Cite book |title=Case studies in food safety and authenticity: Lessons from real-life situations |date=2012 |publisher=Woodhead Pub |author1=Holst-Jensen, A. |others=J. Hoorfar |isbn=978-0-85709-693-7 |location=Oxford |pages=338 |chapter=Chapter 37: Testing for genetically modified organisms (GMOs) revealed the real source of rice imported to Norway |oclc=805627736}}</ref> * densawlıqtı saqlaw hám [[Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw|jámiyetlik densawlıqtı saqlaw]] izertlewleri<ref>{{Cite journal |last1=Ashford |first1=Robert D. |last2=Brown |first2=Austin M. |last3=Curtis |first3=Brenda |year=2018 |title=Systemic barriers in substance use disorder treatment: A prospective qualitative study of professionals in the field |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0376871618303004 |journal=Drug and Alcohol Dependence |language=en |volume=189 |pages=62–69 |doi=10.1016/j.drugalcdep.2018.04.033|pmid=29883870 |s2cid=47011510 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Humphries |first=Romney M |date=2022-09-01 |title=Ad Hoc Antimicrobial Susceptibility Testing from MALDI-TOF MS Spectra in the Clinical Microbiology Laboratory |url=https://academic.oup.com/clinchem/article/68/9/1118/6555785 |journal=Clinical Chemistry |language=en |volume=68 |issue=9 |pages=1118–1120 |doi=10.1093/clinchem/hvac044 |pmid=35352088 |issn=0009-9147|doi-access=free }}</ref> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} rxvv8q6comoid9fszx1a5gbp3vhawi4 0 48556 275287 275179 2026-10-19T21:54:30Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275287 wikitext text/x-wiki '''Agile testlew''' — [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] principlerine ámel etetuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] ámeliyatı. Agile testlewge funkciyalar aralıq agile toparınıń barlıq aǵzaları qatnasadı, al testlewshiler óz arnawlı tájiriybesin qosadı. Bunıń maqseti — turaqlı pátte islep, klient qáleytuǵın biznes qunlılıǵın jiyi aralıqlarda jetkerip beriwdi támiyinlew. Qálengen hám qálenbegen minez-qulıqtıń mısalların anıqlaw hám kodlawdı baǵdarlaw ushın mısal arqalı specifikaciyalaw qollanıladı. == Sholıw == Agile islep shıǵıw testlewdi bólek basqısh emes, al kodlaw menen birge programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ajıralmas bólegi dep esaplaydı. Agile toparları programmalıq ónimge «sapanı sińdiriw» ushın «pútkil topar» tásilin qollanadı. Agile toparlarındaǵı testlewshiler klientlerden qálengen minez-qulıqtıń mısalların anıqlawda óz tájiriybesin qollanadı. Olar islep shıǵıw toparı menen birge islesip, bul mısallardı kodlawdı baǵdarlaytuǵın orınlanatuǵın specifikaciyalarǵa aylandıradı. Testlew hám kodlaw inkrementli hám interaktiv túrde ámelge asırıladı: hárbir funkciya óndirislik ortalıqqa shıǵarıw ushın jetkilikli qunlılıqqa iye bolǵanǵa shekem áste-aqırın dúziledi. Agile testlew testlewdiń barlıq túrlerin qamtıydı. Agile testlew kvadrantları toparlarǵa kerekli testlewdi anıqlawǵa hám jobalastırıwǵa járdem beretuǵın paydalı taksonomiyanı usınadı. Agile testlew kvadrantları modelin dáslep Brayan Marik táriyipledi<ref name="Testing quadrants Marick">{{web deregi | url =http://www.exampler.com/old-blog/2003/08/22/#agile-testing-project-2 | bet =Agile testing directions: tests and examples | sáne = 2003-jıl 22-avgust | qaralǵan sáne = 2018-jıl 21-yanvar }}</ref>, al Liza Krispin hám Djanet Gregori onı óziniń ''Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams'' kitabında keń tarqattı<ref name = "Agile testing book">{{cite book |title=Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams |first1=Lisa |last1=Crispin |first2=Janet |last2=Gregory |publisher=Addison-Wesley |year=2009}}</ref><ref>{{cite book |title=Developer Testing: Building Quality into Software |author=Alexander Tarlinder |publisher=Addison-Wesley |year=2017}}</ref>. Model hár túrli test túrlerin eki kósherge jaylastıradı: texnologiyaǵa baǵdarlanǵan hám biznesqa baǵdarlanǵan, sonday-aq programmalastırıwdı qollaw hám ónimdi sınaw<ref name="Testing quadrants Marick"/>. Dástúrli testlew metodologiyaları (olar kóbinese [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] sarqırama modelinde qollanıladı) ádette eki toparlı, eki basqıshlı processti óz ishine aladı. Onda islep shıǵıw toparı ónimdi ilajı barınsha minsiz etip dúzedi. Programmalıq ónim [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń]] keshki basqıshında jetkerilip beriledi, al bul waqıtta test toparı ilajı barınsha kóp qátelerdi tabıwǵa umtıladı. Bunday dástúrli metodologiyalardan ayırmashılıǵı, agile testlew proekttiń aqırın kútpey, kemshiliklerdi dárriw dúzetiwge baǵdarlanǵan. Testlew proekttiń eń aqırında ótkerilgende, geyde áhmiyetli múddetlerdi hám byudjet sheklewlerin saqlaw ushın testlewdiń dawamlılıǵı hám sapası qurban etiliwi múmkin<ref name=":0">{{Cite book|title=Trends in Software Testing {{!}} SpringerLink|language=en-gb|doi=10.1007/978-981-10-1415-4|year = 2017|isbn = 978-981-10-1414-7|last1 = Mohanty|first1 = Hrushikesha|last2=Mohanty|first2=J. R.|last3=Balakrishnan|first3=Arunkumar|editor-first1=Hrushikesha |editor-first2=J. R. |editor-first3=Arunkumar |editor-last1=Mohanty |editor-last2=Mohanty |editor-last3=Balakrishnan }}</ref>. Islep shıǵıw menen testlewden keri baylanıs alıw arasındaǵı waqıt qısqarǵan sayın qárejetlerdiń azayıwı kútiledi<ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Wright |first=Christopher |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt7zsx7z |title=Agile Governance and Audit: An overview for auditors and agile teams |date=2014 |publisher=IT Governance Publishing|jstor=j.ctt7zsx7z }}</ref>. Keri baylanıs cikli qısqa bolǵanda, qátelerdi dúzetiw hám qayta islew azıraq waqıttı talap etedi, sebebi islep shıǵıwshılar jańa máselelerge hám proektlerge ótkende, kodtıń kontekstine qayta kiriwge anaǵurlım az waqıt jumsaydı<ref name=":0" />. ISTQB shólkemi «Worldwide Software Testing Practices Report 2015 - 2016» («Programmalıq támiynattı testlew ámeliyatları boyınsha dúnya júzilik esabat, 2015–2016») esabatında<ref>{{web deregi | bet =Worldwide Software Testing Practices Report 2015 - 2016 | jıl =2015–2016 | url =https://www.istqb.org/references/surveys/istqb-effectiveness-survey-2016-2017-report.html |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220121133151/https://www.istqb.org/references/surveys/istqb-effectiveness-survey-2016-2017-report.html |arxivsáne= 2022-jıl 21-yanvar | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-oktyabr }}</ref> agile metodologiyalarınıń tanımallıǵı ádewir artıp atırǵanın anıqladı. Bul agile testlew processleri menen usıllarına zárúrlikti kórsetedi. Shólkem óz sertifikatlaw baǵdarlamasına ''Agile Tester extension'' (agile testlewshi ushın keńeytpe) qosımshasın usınadı<ref>{{web deregi | bet =Agile Tester Extension| url =https://www.istqb.org/certification-path-root/agile-tester-extension.html}}</ref>. == Qurallar == Kompaniyalar ósken sayın, agile testlew toparları kóbinese máselelerdi sheshiw ushın programmalıq támiynattı testlew qurallarına súyenedi. Bul qurallar aqır-aqıbetinde keri baylanıstı tezletiwge járdem beredi<ref>{{web deregi | url =http://testobsessed.com/2008/04/agile-friendly-test-automation-toolsframeworks/| bet =Agile-Friendly Test Automation Tools/Frameworks - Test Obsessed| baspaxana =| qaralǵan sáne = 2016-jıl 29-iyun |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160921020715/http://testobsessed.com/2008/04/agile-friendly-test-automation-toolsframeworks/|arxivsáne= 2016-jıl 21-sentyabr }}</ref>. Toparlardıń kópshiligi birge islesiw funkciyaların, avtomatlastırılǵan yamasa sazlanatuǵın esabatlardı hám qaytalanatuǵın jumıslardan qashıw jolların izleydi. Durıs qural tańlaw hárbir toparınıń talaplarına baylanıslı. Agile testlew qurallar basqa agile ómirlik cikli islep shıǵıw qurallar menen birge integraciyalanǵan ortalıqlarda islegende ónimli nátiyjeler bere aladı. Buǵan Atlassian Marketplace hám [[Microsoft]] Visual Studio mısal bola aladı<ref>{{web deregi | url =https://www.infoq.com/news/2015/02/agile-management-tools| bet =Gartner and Software Advice examine Agile Lifecycle Management Tools| baspaxana =| qaralǵan sáne = 2016-jıl 29-iyun }}</ref>. Geypara testlewdi basqarıw qurallar toparlardı programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikline (SDLC) erterek tartıw arqalı agile testlewdi qollaydı. Bunda paydalanıwshı tariyxları rawajlanǵan sayın test scenariyleri úziliksiz dúziledi<ref>{{Cite journal|last=Global|first=IndraStra|title=B&E {{!}} How Testing is Challenging in Agile Methodology|url=https://www.indrastra.com/2017/04/BE-How-testing-is-challenging-in-agile-003-04-2017-0060.html|journal=IndraStra|issn=2381-3652}}</ref>. Toparlar kóbinese avtomatlastırılǵan hám qol menen testlewdiń kombinaciyasın usına alatuǵın sheshimdi izleydi<ref>{{web deregi | url =https://www.testingtools.com/agile-testing/| bet =Agile Testing Tools - Testing in Agile, Scrum and XP Projects| baspaxana =| qaralǵan sáne = 2016-jıl 29-iyun }}</ref>. Agile testlewde qollanılatuǵın geypara belgili qurallar: * '''Selenium WebDriver''' — veb-brauzerdegi háreketlerdi avtomatlastırıwǵa arnalǵan ashıq kodlı qural. * '''JUnit''' — testlewdi avtomatlastırıwdı hám úziliksiz integraciya sistemaları menen integraciyanı qollaytuǵın Java tilindegi modullik testlew freymvorkı. * '''TestNG''' — parallel orınlaw hám iykemli konfiguraciya sıyaqlı múmkinshiliklerge iye, modullik, funkcional hám integraciyalıq testlewdi qollaytuǵın Java testlew freymvorkı. * '''Cucumber''' — minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw (BDD) freymvorkı. Ol texnikalıq hám texnikalıq emes mápli tárepler arasındaǵı birge islesiw ushın test scenariylerin ápiwayı tilde (Gherkin) jazıwǵa múmkinshilik beredi. * '''Serenity BDD''' — qabıllaw testlerin ápiwayılastırıw hám detallı hújjetler menen test esabatların usınıw ushın Selenium hám Cucumber menen integraciyalanatuǵın freymvork. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} qq07wof8rl9mmuc418do27dys29lelr 0 48558 275284 275150 2026-10-19T21:54:00Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275284 wikitext text/x-wiki Kompyuter iliminde '''barlıq juplıqlardı testlew''' yamasa '''juplıq testlew''' ([[Inglis tili|ingl.]] ''all-pairs testing'', ''pairwise testing'') — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] kombinatorlıq usılı. Ol sistemanıń (ádette [[Programmalıq támiynat|programmalıq]] algoritmniń) kiris parametrleriniń ''hárbir juplıǵı'' ushın sol parametrlerdiń barlıq múmkin bolǵan diskret kombinaciyaların testleydi. Muqıyat tańlanǵan test vektorların qollanıw arqalı parametr juplıqlarınıń testlerin «parallellestiriw» járdeminde bunı barlıq parametrlerdiń barlıq kombinaciyaların tolıq tekseriwge qaraǵanda anaǵurlım tez ámelge asırıwǵa boladı<ref>{{web deregi | familiya =Berger | at =Bernie | sáne = 2003 | bet =Efficient Testing with All-Pairs | url =https://techwell.com/sites/default/files/articles/XDD6488filelistfilename1_0.pdf | qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-noyabr |website=TechWell Corporation}}</ref>. == Tiykar == Kóp jaǵdaylarda programmadaǵı qátelerge bir kiris parametri yamasa eki parametr arasındaǵı óz-ara tásir sebep boladı<ref>{{cite book |last=Black |first=Rex |year=2007 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=Wiley |location=New York |isbn=978-0-470-12790-2 |page=240}}</ref>. Úsh yamasa onnan kóp parametr arasındaǵı óz-ara tásirge baylanıslı qáteler barǵan sayın siyrek ushırasadı<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=D. Richard |last2=Wallace |first2=Dolores R. |last3=Gallo |first3=Albert M. Jr. |date=June 2004 |title=Software Fault Interactions and Implications for Software Testing |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=30 |issue=6 |pages=418–421 |url=http://csrc.nist.gov/staff/Kuhn/kuhn-wallace-gallo-04.pdf |doi=10.1109/TSE.2004.24 |s2cid=206778290 }}</ref> hám olardı tabıw jáne de qımbatlay beredi. Bunday testlewdiń shegi — barlıq múmkin bolǵan kiris maǵlıwmatların testlew. Sonlıqtan barlıq juplıqlardı testlew sıyaqlı test jaǵdayların tańlawdıń kombinatorlıq usılı qárejet penen payda arasındaǵı paydalı kompromis bolıp tabıladı. Ol funkcional qamtıwǵa anaǵurlım zıyan keltirmey, test jaǵdaylarınıń sanın ádewir azaytıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite book |date=July 18, 2008 |title=IEEE 12. Proceedings from the 5th International Conference on Software Testing and Validation (ICST). Software Competence Center Hagenberg. "Test Design: Lessons Learned and Practical Implications. |journal=IEEE STD 829-2008 |doi=10.1109/IEEESTD.2008.4578383 |pages=1–150 |isbn=978-0-7381-5746-7 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} nl8xj4gowi8aet07yv77umj1892t3t2 0 48561 275286 275148 2026-10-19T21:54:20Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275286 wikitext text/x-wiki '''Armitage''' — Metasploit proekti ushın nıshanalardı vizuallastıratuǵın hám eksployttı usınatuǵın kiberhújimlerdi basqarıwdıń grafikalıq quralı. Ol «qızıl komanda» (red team) aǵzalarınıń birge islesiwine qosqan úlesi menen belgili [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|biypul hám ashıq kodlı]] tarmaq qáwipsizligi quralı. Ol bir Metasploit instanciyası arqalı ulıwma sessiyalardı, maǵlıwmatlardı hám kommunikaciyanı bólisiwge múmkinshilik beredi<ref>{{cite news|title=Armitage A GUI for Metasploit|url=https://code.google.com/p/armitage/|publisher=Strategic Cyber LLC|access-date=2013-11-18}}</ref>. Armitage-tı Rafael Madj jazǵan hám qollap-quwatlaydı. ==Tariyxı== Armitage — Rafael Madj islep shıqqan Metasploit Framework ushın [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]]. Ol qáwipsizlik qánigelerine xakerlikti jaqsıraq túsiniwge hám Metasploit múmkinshiliklerin túsiniwge járdem beriw maqsetinde dúzilgen<ref>{{cite news|title=Armitage|url=https://www.offensive-security.com/metasploit-unleashed/Armitage|publisher=Offensive Security|access-date=2013-11-18}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2014-jıl 11-iyul | bet =Armitage – The Ultimate Attack Platform for Metasploit | url =https://www.slideshare.net/slideshow/armitage-the-ultimate-attack-platform-for-metasploit/36863082 | qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-iyul |website=SlideShare | til =en}}</ref>. Ol dáslep Kiber qorǵanıw shınıǵıwları (Cyber Defense Exercises) ushın islengen, biraq keyin onıń paydalanıwshıları basqa penetraciyalıq testlewshiler esabınan keńeydi<ref>{{cite news|title=Features|url=http://www.advancedpentest.com/help-armitage-vs-cobaltstrike|publisher=Strategic Cyber LLC|access-date=2013-11-18}}</ref>. ==Múmkinshilikleri== Armitage — Metasploit Framework tiykarında dúzilgen, skriptler arqalı basqarılatuǵın «qızıl komanda» aǵzalarınıń birge islesiw quralı. Armitage arqalı paydalanıwshı skanerlew hám eksploytlardı iske qosıwı, eksployt boyınsha usınıslar alıwı hám Metasploit Framework-tıń meterpreter quralınıń jetilisken funkciyaların qollanıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Kompyuter qáwipsizligi programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Kross-platformalı biypul programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Biypul qáwipsizlik programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Unix tarmaq programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:BSD licenziyasın qollanatuǵın programmalıq támiynat]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} p78fqdwapoc6z4vpn4rhuso0ird5n48 0 48562 275277 275162 2026-10-19T21:52:50Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275277 wikitext text/x-wiki [[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]], ásirese [[Imperativ programmalastırıw|imperativ programmalastırıw]] [[Programmalastırıw paradigması|paradigmasın]] qollanǵanda, '''tastıyıqlaw''' — programmanıń belgili bir noqatına baylanıslı predikat (jaǵdaylar keńisligindegi logikalıq mánisli funkciya, ádette programmanıń ózgeriwshileri járdeminde logikalıq pikir retinde jazıladı). Ol kodtı orınlawdıń sol noqatında hámme waqıt ras mánisine iye bolıwı kerek. Tastıyıqlawlar baǵdarlamashıǵa kodtı oqıwǵa, [[Kompilyator|kompilyatorǵa]] onı kompilyaciyalawǵa yamasa programmaǵa óz kemshiliklerin anıqlawǵa járdem beredi. Sońǵısı ushın geypara programmalar islew barısında predikattı haqıyqatında esaplaw arqalı tastıyıqlawlardı tekseredi. Keyin, eger ol is júzinde ras (true) bolmasa — yaǵnıy tastıyıqlaw buzılsa — programma ózin buzılǵan dep esaplaydı hám ádette qasaqana isten shıǵadı yamasa tastıyıqlawdıń buzılıwı haqqında ayrıqsha jaǵday (exception) payda etedi. ==Tolıǵıraq== Tómendegi kodta eki tastıyıqlaw bar: <code>x > 0</code> hám <code>x > 1</code>. Olar orınlanıw waqtında kórsetilgen noqatlarda haqıyqatında da ras: <syntaxhighlight lang="java"> int x = 1; assert x > 0; x++; assert x > 1; </syntaxhighlight> Baǵdarlamashılar tastıyıqlawlardı programmalardı specifikaciyalawǵa járdem beriw hám programmanıń durıslıǵı haqqında pikir júrgiziw ushın qollanıwı múmkin. Mısalı, aldınǵı shárt — kod bóliminiń basına qoyılǵan tastıyıqlaw — baǵdarlamashı kodtıń orınlanıwın kútetuǵın jaǵdaylar jıynaǵın anıqlaydı. Keyingi shárt — aqırına qoyılǵan tastıyıqlaw — orınlanıwdıń aqırındaǵı kútilgen jaǵdaydı táriyipleydi. Mısalı: <code>x > 0 { x++ } x > 1</code>. Joqarıdaǵı mısalda K. A. R. Xoardıń 1969-jılǵı maqalasında qollanǵan tastıyıqlawlardı jazıw belgileri qollanılǵan<ref name="hoare">{{Cite journal |last=Hoare |first=C. A. R. |title=An axiomatic basis for computer programming |doi=10.1145/363235.363259 |journal=Communications of the ACM |volume=12 |issue=10 |pages=576–580 |date=October 1969 |s2cid=207726175 |doi-access=free }}</ref>. Bul belgilerdi házirgi keń tarqalǵan programmalastırıw tillerinde qollanıwǵa bolmaydı. Biraq baǵdarlamashılar óz programmalastırıw tiliniń kommentariya funkciyası arqalı tekserilmeytuǵın tastıyıqlawlardı qosa aladı. Mısalı, C++ tilinde: <syntaxhighlight lang="c"> x = 5; x = x + 1; // {x > 1} </syntaxhighlight> Kommentariya ishindegi figuralı qawsırmalar kommentariyanıń bunday qollanılıwın basqa qollanılıwlarınan ajıratıwǵa járdem beredi. [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|Kitapxanalar]] da tastıyıqlaw múmkinshiliklerin usınıwı múmkin. Mısalı, C99 standartın qollaytuǵın glibc kitapxanası menen [[C (programmalastırıw tili)|C]] tilinde: <syntaxhighlight lang="c"> #include <assert.h> int f(void) { int x = 5; x = x + 1; assert(x > 1); } </syntaxhighlight> Bir neshe zamanagóy programmalastırıw tillerinde tekseriletuǵın tastıyıqlawlar bar — bular orınlanıw waqtında yamasa geyde statikalıq túrde tekseriletuǵın operatorlar. Eger orınlanıw waqtında tastıyıqlaw jalǵan mánisine iye bolsa, tastıyıqlaw buzıladı, bul ádette orınlanıwdıń toqtawına alıp keledi. Bul logikalıq sáykessizlik anıqlanǵan orınǵa itibardı tartadı hám bolmasa júz beretuǵın minez-qulıqqa qaraǵanda qolaylıraq bolıwı múmkin. Tastıyıqlawlardı qollanıw baǵdarlamashıǵa programmanı joybarlawǵa, islep shıǵıwǵa hám ol haqqında pikir júrgiziwge járdem beredi. ==Qollanılıwı== Eiffel sıyaqlı tillerde tastıyıqlawlar joybarlaw processiniń bir bólegin quraydı. Al C hám Java sıyaqlı basqa tiller olardı tek orınlanıw waqtında boljawlardı tekseriw ushın qollanadı. Eki jaǵdayda da olardıń durıslıǵın orınlanıw waqtında tekseriwge boladı, biraq ádette olardı óshirip qoyıwǵa da boladı. ===Shártnama boyınsha dizayndaǵı tastıyıqlawlar=== Tastıyıqlawlar hújjetlestiriwdiń bir forması retinde xızmet ete aladı. Olar kod iske túsiwden aldın kútetuǵın jaǵdaydı (onıń aldınǵı shártlerin) hám kod orınlanıp bolǵannan keyin kútetuǵın jaǵdaydı (keyingi shártlerin) táriyiplewi múmkin. Sonday-aq olar klastıń invariantların anıqlawı múmkin. Eiffel tili bunday tastıyıqlawlardı tilge biriktiredi hám klastı hújjetlestiriw ushın olardı avtomatikalıq túrde ajıratıp aladı. Bul [[Shártnama boyınsha dizayn|shártnama boyınsha dizayn]] metodınıń áhmiyetli bólegin quraydı. Bul tásil onı tikkeley qollamaytuǵın tillerde de paydalı. Kommentariyalardaǵı tastıyıqlawlardıń ornına tastıyıqlaw operatorların qollanıwdıń artıqmashılıǵı sonda, programma hár ret iske túskende tastıyıqlawlardı tekserip turadı. Eger tastıyıqlaw endi orınlanbasa, qáte haqqında xabar beriwge boladı. Bul kodtıń tastıyıqlawlardan ajıralıp qalıwınıń aldın aladı. Mısalı, tómendegi kod C++ tilinde (C++26 shártnamaların qollanıp) shártnama boyınsha dizayndı kórsetedi<ref>{{web deregi | url =https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/docs/papers/2025/p2900r14.pdf| baspaxana =WG 22|website=open-std.org| avtor =Joshua Berne, Timur Doumler, Andrzej Krzemieński| bet =Contracts for C++| sáne = 2025-jıl 13-fevral }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Contract assertions (since C++26)| url =https://en.cppreference.com/w/cpp/language/contracts.html|website=cppreference.com| baspaxana =cppreference| qaralǵan sáne = 2025-jıl 9-noyabr }}</ref>: <syntaxhighlight lang="cpp"> int f(const int x) pre(x != 1) // aldınǵı shárt tastıyıqlawı post(r : r == x && r != 2) // keyingi shárt tastıyıqlawı; r — f funkciyasınıń nátiyje obekti { contract_assert(x != 3); // tastıyıqlaw operatorı return x; } </syntaxhighlight> ===Orınlanıw waqtında tekseriw ushın tastıyıqlawlar=== Tastıyıqlawdı baǵdarlamashınıń programmanı ámelge asırıw barısında qabıl etken boljawınıń programma orınlanǵanda da durıs bolıp qalatuǵının tekseriw ushın qollanıwǵa boladı. Mısalı, tómendegi Java kodın qarap shıǵayıq: <syntaxhighlight lang="java"> int total = countNumberOfUsers(); if (total % 2 == 0) { // total jup san } else { // total taq hám teris emes san assert total % 2 == 1; } </syntaxhighlight> Java tilinde <code>%</code> — ''qaldıq'' operatorı (''modul boyınsha bóliw''). Java tilinde eger onıń birinshi operandı teris bolsa, nátiyje de teris bolıwı múmkin (matematikada qollanılatuǵın modul boyınsha bóliwden ayırmashılıǵı). Bul jerde baǵdarlamashı <code>total</code> teris emes dep boljaǵan, sonlıqtan onı 2-ge bólgendegi qaldıq hámme waqıt 0 yamasa 1 boladı. Tastıyıqlaw bul boljawdı anıq kórsetedi: eger <code>countNumberOfUsers</code> haqıyqatında teris mánis qaytarsa, programmada qáte bolıwı múmkin. Bul usıldıń tiykarǵı artıqmashılıǵı sonda, qáte júz bergende ol keyinirek, kóbinese anıq emes aqıbetler arqalı emes, al dárhal hám tikkeley anıqlanadı. Tastıyıqlawdıń buzılıwı ádette kodtıń ornın kórsetetuǵın bolǵanlıqtan, kóbinese qosımsha otladkasız-aq qáteniń ornın anıq tabıwǵa boladı. Geyde tastıyıqlawlar orınlanıw jetpewi kerek bolǵan orınlarǵa da qoyıladı. Mısalı, C, C++ hám Java sıyaqlı tillerde tastıyıqlawlardı <code>switch</code> operatorınıń <code>default</code> bólimine qoyıwǵa boladı. Baǵdarlamashı qasaqana qayta islemegen hár qanday jaǵday qáte payda etedi hám programma qáte jaǵdayda únsiz dawam etiwdiń ornına toqtaydı. D tilinde <code>switch</code> operatorında <code>default</code> bólimi bolmasa, bunday tastıyıqlaw avtomatikalıq túrde qosıladı. Java tilinde tastıyıqlawlar 1.4 versiyasınan baslap tildiń bir bólegi bolıp tabıladı. Programma tiyisli flaglar menen iske qosılǵanda, tastıyıqlawdıń buzılıwı <code>AssertionError</code> qátesin payda etedi. Bul flaglar bolmasa, assert operatorları esapqa alınbaydı. C tilinde olar standart <code><assert.h></code> bas faylı arqalı qosıladı. Bul fayl <code>assert(''assertion'')</code> makrosın anıqlaydı, ol buzılıw jaǵdayında qáte haqqında signal beredi hám ádette programmanı toqtatadı. C++ tilinde <code><assert.h></code> hám <code><cassert></code> bas fayllarınıń ekewi de <code>assert</code> makrosın usınadı. Tastıyıqlawlardıń qáwipi sonda, olar yadtaǵı maǵlıwmatlardı ózgertiw yamasa aǵımlardıń waqıt boyınsha sáykesligin ózgertiw arqalı qosımsha tásirler payda etiwi múmkin. Tastıyıqlawlar programma kodına hesh qanday qosımsha tásir etpeytuǵınday etip muqıyat ámelge asırılıwı kerek. Tildegi tastıyıqlaw konstrukciyaları úshinshi tárep kitapxanasın qollanbay-aq testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdı (TDD) ańsat ámelge asırıwǵa múmkinshilik beredi. [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] tilinde tastıyıqlaw makrosı yamasa gilt sózi joq, onıń ornına <code>Assert()</code> metodların usınatuǵın <code>System.Diagnostics.Debug</code> hám <code>System.Diagnostics.Trace</code> klasları bar. Rust tilinde <code>assert!()</code> makrosı bar. ===Islep shıǵıw cikli dawamındaǵı tastıyıqlawlar=== Islep shıǵıw cikli dawamında baǵdarlamashı ádette programmanı tastıyıqlawlar qosılǵan halda iske qosadı. Tastıyıqlaw buzılǵanda, baǵdarlamashı másele haqqında dárriw xabar aladı. Tastıyıqlawlardı ámelge asırıwdıń kóplegen túrleri programmanıń orınlanıwın da toqtatadı. Bul paydalı, sebebi eger tastıyıqlaw buzılǵannan keyin programma islewin dawam ettirse, ol óz jaǵdayın buzıwı hám máseleniń sebebin tabıwdı qıyınlastırıwı múmkin. Tastıyıqlawdıń buzılıwı bergen maǵlıwmatlardı (mısalı, buzılıw ornı hám, múmkin, stek izi, al eger ortalıq yadtıń tolıq kóshirmesin (core dump) qollasa yamasa programma otladchikte islep atırǵan bolsa, hátte programmanıń tolıq jaǵdayı) paydalanıp, baǵdarlamashı ádette máseleni dúzete aladı. Solay etip, tastıyıqlawlar otladka ushın júdá kúshli qural bolıp tabıladı. ===Óndirislik ortalıqtaǵı tastıyıqlawlar=== Programma óndirislik ortalıqqa engizilgende, tastıyıqlawlardıń qosımsha júklemesinen yamasa qosımsha tásirlerinen qashıw ushın olar ádette óshirip qoyıladı. Geypara jaǵdaylarda, mısalı, C/C++ tillerindegi makroslar arqalı jazılǵan tastıyıqlawlarda, engizilgen kodta tastıyıqlawlar pútkilley bolmaydı. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, Java tilinde, tastıyıqlawlar engizilgen kodta qaladı hám otladka ushın jumıs ornında iske qosılıwı múmkin<ref>[http://docs.oracle.com/javase/8/docs/technotes/guides/language/assert.html Programming With Assertions], [http://docs.oracle.com/javase/8/docs/technotes/guides/language/assert.html#enable-disable Enabling and Disabling Assertions]</ref>. Sonday-aq tastıyıqlawlar kompilyatorǵa belgili bir shegaralıq shárttiń is júzinde orınlanbaytuǵınına kepillik beriw ushın da qollanılıwı múmkin. Bul bolmasa múmkin bolmaytuǵın geypara optimallastırıwlarǵa jol ashadı. Bunday jaǵdayda tastıyıqlawlardı óshirip qoyıw is júzinde ónimlilikti tómenletiwi múmkin. ===Statikalıq tastıyıqlawlar=== Kompilyaciya waqtında tekseriletuǵın tastıyıqlawlar statikalıq tastıyıqlawlar dep ataladı. Statikalıq tastıyıqlawlar ásirese kompilyaciya waqtındaǵı shablonlıq [[Metaprogrammalastırıw|metaprogrammalastırıwda]] paydalı. Biraq olardı C sıyaqlı tómen dárejeli tillerde de tastıyıqlaw buzılǵanda (hám tek sonda) qadaǵan etilgen kodtı payda etiw arqalı qollanıwǵa boladı. C11 hám C++11 standartları statikalıq tastıyıqlawlardı <code>static_assert</code> arqalı tikkeley qollaydı. C tiliniń aldınǵı versiyalarında statikalıq tastıyıqlawdı, mısalı, bılay ámelge asırıwǵa boladı: <syntaxhighlight lang="c"> #define SASSERT(pred) switch(0){case 0:case pred:;} SASSERT( BOOLEAN CONDITION ); </syntaxhighlight> Eger <code>(BOOLEAN CONDITION)</code> bólimi jalǵan mánisine iye bolsa, joqarıdaǵı kod kompilyaciyalanbaydı, sebebi kompilyator birdey turaqlı mánisli eki case belgisine ruqsat bermeydi. Logikalıq ańlatpa kompilyaciya waqtındaǵı turaqlı mánis bolıwı kerek, mısalı, bul kontekstte <code>(sizeof(int)==4)</code> jaramlı ańlatpa boladı. Bul konstrukciya fayl kóleminde (yaǵnıy funkciyanıń ishinde emes) islemeydi, sonlıqtan onı funkciya ishine jaylastırıw kerek. [[C (programmalastırıw tili)|C]] tilinde tastıyıqlawlardı ámelge asırıwdıń taǵı bir keń tarqalǵan<ref>Jon Jagger, ''[http://www.jaggersoft.com/pubs/CVu11_3.html Compile Time Assertions in C]'', 1999.</ref> usılı: <syntaxhighlight lang="c"> static char const static_assertion[ (BOOLEAN CONDITION) ? 1 : -1 ] = {'!'}; </syntaxhighlight> Eger <code>(BOOLEAN CONDITION)</code> bólimi jalǵan mánisine iye bolsa, joqarıdaǵı kod kompilyaciyalanbaydı, sebebi massivlerdiń uzınlıǵı teris bolıwı múmkin emes. Eger kompilyator is júzinde teris uzınlıqqa ruqsat etse, inicializaciya baytı (<code>'!'</code> bólimi) sonday artıqsha jumsaq kompilyatorlardı da qáte haqqında xabar beriwge májbúrlewi kerek. Logikalıq ańlatpa kompilyaciya waqtındaǵı turaqlı mánis bolıwı kerek, mısalı, bul kontekstte <code>(sizeof(int) == 4)</code> jaramlı ańlatpa boladı. Bul eki usıl da unikal atlardı dúziw usılın talap etedi. Zamanagóy kompilyatorlar unikal atlardı dúziwdi ańsatlastıratuǵın <code>__COUNTER__</code> preprocessor anıqlamasın qollaydı. Ol hárbir kompilyaciya birligi ushın monoton ósetuǵın sanlardı qaytaradı<ref>[https://gcc.gnu.org/gcc-4.3/changes.html GNU, "GCC 4.3 Release Series&nbsp;— Changes, New Features, and Fixes"]</ref>. D tili statikalıq tastıyıqlawlardı <code>static assert</code> arqalı usınadı<ref>{{web deregi | url = http://dlang.org/version.html#StaticAssert | work = D Language Reference | bet = Static Assertions | baspaxana = The D Language Foundation | qaralǵan sáne = 2022-jıl 16-mart }}</ref>. ==Tastıyıqlawlardı óshirip qoyıw== Tillerdiń kópshiligi tastıyıqlawlardı global túrde, al geyde bólek-bólek qosıwǵa yamasa óshirip qoyıwǵa múmkinshilik beredi. Tastıyıqlawlar kóbinese islep shıǵıw waqtında qosılıp, aqırǵı testlew waqtında hám klientke shıǵarılǵanda óshirip qoyıladı. Tastıyıqlawlardı teksermew olardı esaplaw qárejetlerinen qutqaradı, al ádettegi shártlerde (tastıyıqlawlarda qosımsha tásirler joq dep esaplasaq) birdey nátiyjeni beredi. Ádettegiden tıs shártlerde tastıyıqlawlardı tekseriwdi óshirip qoyıw toqtawı kerek bolǵan programmanıń islewin dawam ettiriwin bildiriwi múmkin. Geyde bul qolaylıraq boladı. C, YASS hám C++ sıyaqlı geypara tiller preprocessor járdeminde kompilyaciya waqtında tastıyıqlawlardı pútkilley alıp taslay aladı. Sol sıyaqlı, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] interpretatorın <code>-O</code> («optimize» — optimallastırıw) argumenti menen iske qosıw Python kod generatorınıń tastıyıqlawlar ushın hesh qanday baytkod shıǵarmawına alıp keledi<ref>[https://docs.python.org/3/reference/simple_stmts.html#grammar-token-assert-stmt Official Python Docs, ''assert statement'']</ref>. Java tilinde tastıyıqlawlardı ''qosıw'' ushın orınlaw ortalıǵına arnawlı parametr beriliwi kerek. Bul parametr bolmasa, tastıyıqlawlar ótkerip jiberiledi, biraq olar hámme waqıt kodta qaladı. Tek orınlanıw waqtında JIT kompilyatorı olardı optimallastırıp alıp taslasa yamasa baǵdarlamashı hárbir tastıyıqlawdı qol menen <code>if (false)</code> bóliminiń artına jaylastırıp, olardı kompilyaciya waqtında shıǵarıp taslasa ǵana olar kodta qalmaydı. Baǵdarlamashılar tildiń ádettegi tastıyıqlawlardı tekseriw mexanizmlerin aylanıp ótiw yamasa ózgertiw arqalı óz kodına hámme waqıt iske qosılǵan tekseriwlerdi qosa aladı. ==Qátelerdi qayta islew menen salıstırıw== Tastıyıqlawlar ádettegi qátelerdi qayta islewden ajıraladı. Tastıyıqlawlar logikalıq jaqtan múmkin bolmaǵan jaǵdaylardı hújjetlestiredi hám programmalastırıw qátelerin anıqlaydı: eger múmkin emes nárse júz berse, demek programmada qanday da bir tiykarǵı nárse anıq nadurıs. Bul qátelerdi qayta islewden ayırmashılıǵı: qátelik jaǵdaylardıń kópshiligi múmkin, biraq olardıń geyparalarınıń ámeliyatta júz beriw itimallıǵı júdá tómen bolıwı múmkin. Tastıyıqlawlardı ulıwma maqsetli qátelerdi qayta islew mexanizmi retinde qollanıw aqılǵa muwapıq emes: tastıyıqlawlar qátelerden keyin qayta tikleniwge múmkinshilik bermeydi, tastıyıqlawdıń buzılıwı ádette programmanıń orınlanıwın anaǵurlım toqtatadı, al óndirislik kodta tastıyıqlawlar kóbinese óshirip qoyıladı. Sonday-aq tastıyıqlawlar paydalanıwshı ushın túsinikli qáte xabarın kórsetpeydi. Qáteni qayta islew ushın tastıyıqlawdı qollanıwdıń tómendegi mısalın qarap shıǵayıq: <syntaxhighlight lang="c"> int* ptr = (int*)malloc(sizeof(int) * 10); assert(ptr); // ptr-dı qollanıw ... </syntaxhighlight> Bul jerde baǵdarlamashı yad bólinbese, <code>malloc</code> funkciyası <code>NULL</code> kórsetkishin qaytaratuǵının biledi. Bul múmkin: [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistema]] <code>malloc</code> funkciyasına hárbir shaqırıwdıń tabıslı bolatuǵınına kepillik bermeydi. Eger yad jetispew qátesi júz berse, programma dárhal toqtaydı. Tastıyıqlaw bolmasa, programma <code>ptr</code> kórsetkishi boyınsha baylanısqanǵa shekem, al qollanılatuǵın apparatlıq támiynatqa baylanıslı, múmkin, onnan da uzaǵıraq islewin dawam ettirer edi. Tastıyıqlawlar óshirilmegenshe, programmanıń dárriw toqtawı kepillenedi. Biraq eger «jumsaq» toqtaw talap etilse, programma buzılıwdı ózi qayta islewi kerek. Mısalı, serverde bir neshe klient bolıwı, ol tazalap bosatılmaytuǵın resurslardı uslap turıwı yamasa maǵlıwmatlar qoymasına jazılıwı kerek bolǵan saqlanbaǵan ózgerisleri bolıwı múmkin. Bunday jaǵdaylarda tosattan toqtaǵannan góre bir tranzakciyanıń ámelge aspay qalǵanı jaqsıraq. Taǵı bir qáte — tastıyıqlawdıń argumentleri retinde qollanılatuǵın ańlatpalardıń qosımsha tásirlerine súyeniw. Tastıyıqlawlar pútkilley orınlanbawı múmkin ekenin hámme waqıt yadta tutıw kerek, sebebi olardıń jalǵız maqseti — hámme waqıt ras bolıwı kerek bolǵan shárttiń haqıyqatında da orınlanatuǵınına kóz jetkeriw. Sonlıqtan eger programma qátesiz dep esaplanıp shıǵarılsa, tastıyıqlawlar óshirip qoyılıwı hám endi esaplanbawı múmkin. Aldınǵı mısaldıń basqa versiyasın qarap shıǵayıq: <syntaxhighlight lang="c"> int* ptr; // Eger malloc() NULL qaytarsa, tómendegi operator buzıladı, // biraq -NDEBUG penen kompilyaciyalaǵanda ol pútkilley orınlanbaydı! assert(ptr = (int*)malloc(sizeof(int) * 10)); // ptr-dı qollanıw: -NDEBUG penen kompilyaciyalaǵanda ptr inicializaciyalanbaǵan boladı! ... </syntaxhighlight> Bul <code>malloc</code> funkciyasınıń qaytarǵan mánisin <code>ptr</code> ózgeriwshisine beriw hám onıń <code>NULL</code> ekenin bir qádemde tekseriwdiń aqıllı usılı sıyaqlı kóriniwi múmkin. Biraq <code>malloc</code> funkciyasın shaqırıw hám <code>ptr</code> ózgeriwshisine mánis beriw <code>assert</code> shártin quraytuǵın ańlatpanı esaplawdıń qosımsha tásiri bolıp tabıladı. Programma qátesiz dep esaplanıp shıǵarılǵanda bolatuǵınınday, kompilyatorǵa <code>NDEBUG</code> parametri berilgende, <code>assert()</code> operatorı alıp taslanadı. Sonlıqtan <code>malloc()</code> shaqırılmaydı hám <code>ptr</code> inicializaciyalanbaǵan bolıp qaladı. Bul programmanı orınlawdıń keyingi basqıshlarında segmentaciya qátesine yamasa usıǵan uqsas null kórsetkish qátesine alıp keliwi múmkin. Nátiyjede anda-sanda payda bolatuǵın hám/yamasa tabıw qıyın qáteler kelip shıǵadı. Baǵdarlamashılar bul máseleni jeńillestiriw ushın geyde uqsas VERIFY(X) anıqlamasın qollanadı. Zamanagóy kompilyatorlar joqarıdaǵı kodqa ushıraǵanda eskertiw beriwi múmkin<ref>{{web deregi | url =https://gcc.gnu.org/onlinedocs/gcc/Warning-Options.html#index-Wparentheses-367| bet =Warning Options (Using the GNU Compiler Collection (GCC))}}</ref>. ==Tariyxı== 1947-jılı fon Neyman hám Goldstayn IAS mashinasınıń joybarı boyınsha esabatlarında<ref>Goldstine and von Neumann. [https://www.ias.edu/sites/default/files/library/pdfs/ecp/planningcodingof0103inst.pdf "Planning and Coding of problems for an Electronic Computing Instrument"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112230722/https://library.ias.edu/files/pdfs/ecp/planningcodingof0103inst.pdf |date=2018-11-12 }}. Part II, Volume I, 1 April 1947, p. 12.</ref> algoritmlerdi blok-sxemalardıń dáslepki versiyası arqalı táriyipledi. Olar bul blok-sxemalarǵa tastıyıqlawlardı da qostı: «C blok-sxemanıń belgili bir noqatına haqıyqatında jetkende, bir yamasa bir neshe baylanǵan ózgeriwshiler minnetli túrde belgili bir mánislerge yamasa belgili bir qásiyetlerge iye bolıwı yamasa bir-biri menen belgili bir qásiyetlerdi qanaatlandırıwı múmkin. Bunnan basqa, biz sonday noqatta bul sheklewlerdiń durıslıǵın kórsete alamız. Sol sebepli, bunday sheklewlerdiń durıslıǵı tastıyıqlanatuǵın hárbir oblastı biz tastıyıqlaw qutısı dep ataytuǵın arnawlı qutı menen belgileymiz». Programmalardıń durıslıǵın dálillewdiń tastıyıqlawlar usılın Alan Tyuring usınǵan. 1949-jılı 24-iyunda Kembridjde «Checking a Large Routine» («Úlken úles programmanı tekseriw») baslamasındaǵı bayanatında Tyuring bılay dep usınıs etti: «Úlken úles programmanı onıń durıs ekenine kóz jetkeriw mánisinde qalay tekseriwge boladı? Tekseriwshi adamnıń wazıypası júdá qıyın bolmawı ushın, baǵdarlamashı bir neshe anıq ''tastıyıqlawlar'' jasawı kerek. Olardı bólek-bólek tekseriwge boladı hám olardan pútkil programmanıń durıslıǵı ańsat kelip shıǵadı»<ref>Alan Turing. [https://turingarchive.kings.cam.ac.uk/publications-lectures-and-talks-amtb/amt-b-8 Checking a Large Routine], 1949; quoted in C. A. R. Hoare, "The Emperor's Old Clothes", 1980 Turing Award lecture.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Kompyuter ilimindegi logika]] [[Kategoriya:Shártli konstrukciyalar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} fcfz2t65shwvyj2dx17y84kwx4ajd20 0 48564 275285 275149 2026-10-19T21:54:10Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275285 wikitext text/x-wiki '''Auticon''' (stillestirilgen jazılıwı '''auticon''') — autizmge iye eresek adamlardı konsultant retinde jumısqa alatuǵın xalıqaralıq [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] boyınsha konsalting kompaniyası hám sociallıq kárxana<ref name="LSE20254">{{cite book |last=Sallai |first=Dorottya |title=Navigating the 21st Century Business World: Case Studies in Management |last2=Hill |first2=Ian |publisher=LSE Press |year=2025 |pages=219–238 |chapter=auticon: promoting a neurodiverse workforce |doi=10.31389/lsepress.nbw.p |access-date=15 January 2026 |chapter-url=https://press.lse.ac.uk/chapters/25/files/673b25ba-afa1-4d61-b744-05e9d77343af.pdf}}</ref><ref name="BBC20192">{{cite news |last=Wakefield |first=Jane |date=2 January 2019 |title=The firm whose staff are all autistic |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-46538125 |access-date=15 January 2026 |work=BBC News}}</ref>. 2011-jılı Berlinde dúzilgen kompaniya organikalıq ósiw hám amerikalı MindSpark hám kanadalı Meticulon kompaniyaların satıp alıw arqalı xalıqaralıq dárejede keńeydi<ref name="MindSpark20182">{{web deregi | sáne = 2018-jıl 19-iyun | bet =Auticon… Expands Worldwide Reach with Acquisition of U.S. Company MindSpark, Inc. | url =https://www.globenewswire.com/news-release/2018/06/19/1526468/0/en/Auticon-Leading-Global-Technology-Employer-for-Autistic-Professionals-Expands-Worldwide-Reach-with-Acquisition-of-U-S-Company-MindSpark-Inc.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-yanvar |website=GlobeNewswire}}</ref><ref name="PRN_Meticulon2019">{{web deregi | sáne = 2019-jıl 4-iyun | bet =Auticon… Expands Worldwide Reach and Joins Forces with Meticulon | url =https://www.prnewswire.com/news-releases/auticon-leading-global-technology-employer-for-autistic-professionals-expands-worldwide-reach-and-joins-forces-with-meticulon-canadas-first-technology-company-focused-on-employing-people-with-autism-300860584.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-yanvar |website=PR Newswire}}</ref>. 2023-jılı Auticon hám skandinaviyalı Unicus konsalting kompaniyası birlesiw haqqında kelisimdi járiyaladı<ref name="ConsultingCA20233">{{cite news |date=19 June 2023 |title=Neurodiverse IT consultancies Auticon and Unicus merge |url=https://www.consulting.ca/news/3542/neurodiverse-it-consultancies-auticon-and-unicus-merge |access-date=15 January 2026 |work=Consulting.ca}}</ref><ref name="Ferd2023">{{web deregi | sáne = 2023-jıl 14-iyun | bet =Creating a world-leading employer for people with autism | url =https://ferd.no/en/uncategorized/creating-a-world-leading-employer-for-people-with-autism/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-yanvar |website=Ferd}}</ref>. 2024-jılǵı jaǵday boyınsha kompaniya 15 mámlekette jumıs isledi<ref name="LSE20254" />. == Tariyxı == Auticon kompaniyasın 2011-jılı Berlinde Dirk Myuller-Remus dúzdi<ref name="LSE20254" />. 2016-jılı oktyabr ayında kompaniya Ullı Britaniyada keńeyiwdi qollaw ushın Richard Brensonnıń Virgin Group kompaniyasınan hám Ullı Britaniyanıń Esmée Fairbairn Foundation qayırqomlıq qorınan investiciya aldı<ref name="BDaily20163">{{cite news |date=21 October 2016 |title=Sir Richard Branson backs recruitment firm which is getting autistic adults into IT roles |url=https://bdaily.co.uk/articles/2016/10/21/richard-branson-invests-in-recruitment-firm-which-is-getting-autistic-adults-into-it-roles |access-date=15 January 2026 |work=BDaily}}</ref><ref name="Branson20213">{{web deregi | familiya =Branson | at =Richard | sáne = 2021-jıl 2-sentyabr | bet =Embracing neurodiversity in business | url =https://www.virgin.com/branson-family/richard-branson-blog/embracing-neurodiversity-in-business | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-yanvar |website=Virgin.com}}</ref>. 2018-jılı iyun ayında Auticon Kaliforniya shtatınıń Santa-Monika qalasında jaylasqan MindSpark IT konsalting kompaniyasın satıp alıw arqalı AQSH bazarına kirdi<ref name="MindSpark20182" />. 2019-jılı Auticon Meticulon kompaniyasınıń texnologiyalıq konsalting bólimin satıp alıw arqalı Kanadaǵa keńeydi<ref name="PRN_Meticulon2019" /><ref name="AuticonMeticulon20192">{{web deregi | sáne = 2019-jıl 12-iyul | bet =auticon joins forces with Meticulon | url =https://auticon.com/uk/auticon-joins-forces-with-meticulon/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-yanvar |website=auticon}}</ref>. 2023-jılı Auticon hám Osloda jaylasqan Unicus kompaniyası kompaniyalardı birlestiriw jobasın járiyaladı<ref name="Ferd2023" /><ref name="AuticonUnicus2023">{{web deregi | sáne = 2023-jıl 14-iyun | bet =auticon and Unicus join forces, advancing ESG mission of neurodiversity | url =https://auticon.com/uk/auticon-and-unicus-join-forces-advancing-esg-mission-of-neurodiversity/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-yanvar |website=auticon}}</ref>. 2025-jılı 1-yanvarda Lyuk Uilyams 2024-jılı 31-dekabrde pensiyaǵa shıqqan Kurt Shyofferdiń ornına topardıń bas direktorı bolıp tayınlandı<ref name="CEOTransition20253">{{web deregi | sáne = 2025-jıl 1-yanvar | bet =auticon Announces Group CEO Transition: Kurt Schöffer Retires, Luke Williams Appointed as New Group CEO | url =https://auticon.com/uk/auticon-announces-group-ceo-transition-kurt-schoffer-retires-luke-williams-appointed-as-new-group-ceo/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-yanvar |website=auticon}}</ref>. == Biznes modeli == Auticon autizmge iye eresek adamlardı IT konsultantları retinde jumısqa aladı hám olardı jumıs ornın beyimlestiriw hám kouching arqalı qollap-quwatlaydı<ref name="LSE20254" /><ref name="BBC20192" />. Kompaniya 2024-jılǵı tásir esabatında pútkil dúnya boyınsha 307 klient penen islesetuǵının hám 552 xızmetkeri bar ekenin xabarladı. Onıń xızmetkerleriniń 79%-i ózlerin neyrodivergent dep esaplaǵan<ref name="ImpactPR2024">{{web deregi | sáne = 2025-jıl 11-mart | bet =auticon releases 2024 impact report, showcasing the power of workplace neurodiversity | url =https://auticon.com/blog/auticon-releases-2024-impact-report-showcasing-the-power-of-workplace-neurodiversity/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-yanvar |website=auticon}}</ref>. Esabatta autizmge iye 405 adamnıń texnologiya hám maǵlıwmatlar tarawındaǵı lawazımlarda islep atırǵanı aytılǵan<ref name="ImpactPR2024" />. Kompaniyanıń bántlikti támiyinlew tásili ''Harvard Business Review'' jurnalınıń neyrodiversiya hám mayıplıqtı básekilik artıqmashılıǵınıń deregi retinde qarastıratuǵın maqalalarında talqılaǵan<ref name="HBR2017">{{web deregi | familiya =Austin | at =Robert D. |last2=Pisano |first2=Gary P. | sáne = 2017-jıl 1-may | bet =Neurodiversity as a Competitive Advantage | url =https://hbr.org/2017/05/neurodiversity-as-a-competitive-advantage | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-yanvar |website=Harvard Business Review}}</ref><ref name="HBR2023">{{web deregi | sáne = July 2023 | bet =Disability as a Source of Competitive Advantage | url =https://hbr.org/2023/07/disability-as-a-source-of-competitive-advantage | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-yanvar |website=Harvard Business Review}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Sociallıq kárxanalar]] [[Kategoriya:Berlinde jaylasqan kompaniyalar]] [[Kategoriya:Informaciyalıq texnologiyalar boyınsha konsalting kompaniyaları]] [[Kategoriya:2011-jılı dúzilgen Germaniya kompaniyaları]] [[Kategoriya:Autizmge baylanıslı xalıqaralıq shólkemler]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} r8oo2970x3ztvdk73oq2lfehndwrv1l 0 48565 275274 275218 2026-10-19T21:52:20Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275274 wikitext text/x-wiki '''Testlewdi avtomatlastırıw''' — testlerdiń orınlanıwın basqarıw hám haqıyqıy nátiyjeni boljanǵan nátiyje menen salıstırıw ushın (testlenip atırǵan programmalıq támiynattan bólek) [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] qollanıw<ref>{{cite book | last = Kolawa | first = Adam |author2=Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer Society Press | page=74| isbn = 978-0-470-04212-0 }}</ref>. Testlewdi avtomatlastırıw testlenip atırǵan sistemanı (SUT) qol menen óz-ara tásirsiz testlewdi qollaydı. Bul testlerdi tezirek orınlawǵa hám jiyirek testlewge alıp kele aladı. Testlewdi avtomatlastırıw úziliksiz testlewdiń, sonday-aq kóbinese úziliksiz integraciya hám úziliksiz jetkerip beriwdiń (CI/CD) tiykarǵı aspekti bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last1=O’Connor|first1=Rory V.|url=https://books.google.com/books?id=2xOcCgAAQBAJ&q=Systems%2C+Software+and+Services+Process+Improvement%3A+27th+European+Conference&pg=PA71|title=Systems, Software and Services Process Improvement: 22nd European Conference, EuroSPI 2015, Ankara, Turkey, September 30 -- October 2, 2015. Proceedings|last2=Akkaya|first2=Mariye Umay|last3=Kemaneci|first3=Kerem|last4=Yilmaz|first4=Murat|last5=Poth|first5=Alexander|last6=Messnarz|first6=Richard|date=2015-10-15|publisher=Springer|isbn=978-3-319-24647-5|language=en}}</ref>. ==Qol menen testlew menen salıstırıw== Avtomatlastırıw qol menen testlewge qaraǵanda kóplegen artıqmashılıqlar beredi. ===API testlew=== API testlewde testler SUT-tı onıń qosımshalardı programmalastırıw interfeysi (API) arqalı basqaradı. Qol menen testlewge salıstırǵanda, avtomatlastırılǵan API testlew kóbinese salıstırmalı túrde qısqa waqıt ishinde salıstırmalı túrde kóp sanlı test jaǵdayların orınlay aladı. ===GUI testlew=== GUI testlewde testler SUT-tı onıń [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] (GUI) arqalı klaviatura túymelerin basıw hám tıshqansha menen basıw sıyaqlı waqıyalardı payda etiw jolı menen basqaradı. Avtomatlastırılǵan GUI testlerin islep shıǵıw quramalı, biraq olar adam usı testlewdi orınlaǵanǵa qaraǵanda anaǵurlım tez orınlana aladı. Onıń arnawlı túrlerine tómendegiler kiredi: * Jazıp alıw hám qayta oynatıw arqalı testlew – Geypara GUI testlew qurallarında paydalanıwshı háreketlerin interaktiv túrde jazıp alıw hám keyin olardı test retinde qayta oynatıp, haqıyqıy nátiyjelerdi kútilgen nátiyjeler menen salıstırıw funkciyası bar. Bul tásildiń artıqmashılıǵı sonda, ol az kodlawdı talap etedi yamasa pútkilley talap etpeydi. Biraq geypara adamlardıń pikirinshe, bunday testlerde isenimlilik, xızmet kórsetiwge qolaylıq hám anıqlıq boyınsha máseleler bar. Mısalı, túymeniń jazıwın ózgertiw yamasa onı ekrannıń basqa bólimine kóshiriw testlerdi qayta jazıp alıwdı talap etiwi múmkin. Sonday-aq bunday testler kóbinese nátiyjesiz boladı hám áhmiyetsiz háreketlerdi nadurıs jazıp aladı. * Veb-saytı testlegende GUI — bul brauzer, al óz-ara tásir DOM waqıyaları hám HTML arqalı ámelge asırıladı. Bul maqsette ádette grafikalıq interfeyssiz brauzer yamasa Selenium WebDriver tiykarındaǵı sheshimler qollanıladı<ref name="Headless Testing with Browsers">Headless Testing with PhantomJS;http://phantomjs.org/headless-testing.html</ref>. ===Regressiyalıq testlew=== Avtomatlastırılǵan testlew engizilgende, regressiyalıq testlew salıstırmalı túrde tez hám ańsat operaciya bola aladı. Adamnıń ádewir waqtı menen kúshin jumsawdıń ornına, regressiyalıq testti iske qosıw ushın bir túymeni basıw jetkilikli bolıwı múmkin, al hátte iske qosıwdıń ózin de avtomatlastırıwǵa boladı. ==Avtomatlastırılǵan usıllar== Tómende testlewdi avtomatlastırıwǵa kiretuǵın belgili testlew usılları keltirilgen. ===Úziliksiz testlew=== Úziliksiz testlew — SUT-tı shıǵarıwdıń biznes táwekelin bahalaw ushın programmalıq támiynattı jetkerip beriw konveyeriniń bir bólegi retinde avtomatlastırılǵan testlerdi orınlaw processi<ref name="essential">[https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential], by Adam Auerbach, TechWell Insights August 2015</ref><ref name="stickym">[http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola], by Cameron Philipp-Edmonds, Stickyminds December 2015</ref>. Testlew kólemi tómennen joqarıǵa qaray talaplardı yamasa paydalanıwshı tariyxların tekseriwden baslap, ulıwma biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem jetedi<ref name="pnsqc">[https://web.archive.org/web/20160623220319/http://uploads.pnsqc.org/2015/papers/t-007_Ariola_paper.pdf DevOps: Are You Pushing Bugs to Clients Faster], by Wayne Ariola and Cynthia Dunlop, PNSQC October 2015</ref>. ===Modelge tiykarlanǵan testlew=== Modelge tiykarlanǵan testlewde SUT modellestiriledi hám kodsız test islep shıǵıwdı qollaw ushın onnan test jaǵdayları generaciyalana aladı. Geypara qurallar test jaǵdayların ápiwayı inglis tilinde jazıwdı qollaydı. Bunday test jaǵdayları bir neshe [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemada]], brauzerde hám aqıllı qurılmada qollanıla aladı<ref>{{cite book|title=Proceedings from the 5th International Conference on Software Testing and Validation (ICST). Software Competence Center Hagenberg. "Test Design: Lessons Learned and Practical Implications.|isbn=978-0-7381-5746-7|doi=10.1109/IEEESTD.2008.4578383}}</ref>. ===Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw=== Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw (TDD) óz tábiyatı boyınsha avtomatlastırılǵan test kodın dúziwdi óz ishine aladı. Modullik test kodı SUT kodı menen birge jazıladı. Kod tamamlanǵanda, testler de tamamlanǵan boladı<ref name="Learning TDD">{{cite journal|doi=10.1109/ms.2007.80|title=Learning Test-Driven Development by Counting Lines|year=2007|last1=Vodde|first1=Bas|last2=Koskela|first2=Lasse|journal=IEEE Software|volume=24|issue=3|pages=74–79|s2cid=30671391}}</ref>. ===Basqalar=== Testlewdi avtomatlastırıwdıń basqa usıllarına tómendegiler kiredi: * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan testlew * Modulliklikke tiykarlanǵan testlew * Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew * Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw ==Esapqa alınatuǵın faktorlar== 52 ámeliyatshı hám 26 akademiyalıq derekti qarap shıǵıw testlewdi avtomatlastırıw haqqında sheshim qabıl etiwde esapqa alıw kerek bolǵan bes tiykarǵı faktordı anıqladı: testlenip atırǵan sistema (SUT), testlew kólemi, test qurallarınıń jıynaǵı, adam hám shólkemlestiriwshilik máseleler hám ortaq faktorlar. Eń kóp anıqlanǵan faktorlar: regressiyalıq testlewge zárúrlik, ekonomikalıq faktorlar hám SUT-tıń jetilisken dárejesi<ref>{{Cite journal|last1=Garousi|first1=Vahid|last2=Mäntylä|first2=Mika V.|date=2016-08-01|title=When and what to automate in software testing? A multi-vocal literature review|journal=Information and Software Technology|volume=76|pages=92–117|doi=10.1016/j.infsof.2016.04.015}}</ref><ref>{{web deregi | url =http://www.stickyminds.com/sitewide.asp?Function=edetail&ObjectType=ART&ObjectId=2010| bet =When Should a Test Be Automated?| avtor =Brian Marick| baspaxana =StickyMinds.com| qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-avgust |arxivurl=https://web.archive.org/web/20130730051139/http://www.stickyminds.com/sitewide.asp?Function=edetail&ObjectType=ART&ObjectId=2010|arxivsáne= 2013-jıl 30-iyul }}</ref>. Avtomatlastırılǵan testlerdi qayta qollanıw múmkinshiligin programmalıq támiynattı islep shıǵatuǵın kompaniyalar joqarı bahalasa da, bul qásiyet kemshilik retinde de qarala aladı. Sebebi ol plato effektine alıp keledi: bunda birdey testlerdi qayta-qayta orınlaw qátelerdi anıqlawdı toqtatadı. Testlew quralları testlerdi basınan aqırına shekem tolıq avtomatlastırmay-aq, ónimdi ornatıw, test maǵlıwmatların dúziw, GUI menen óz-ara tásir, máselelerdi anıqlaw (mısalı, test orakulları menen úskenelengen talqılaw yamasa soraw agentleri arqalı), kemshiliklerdi jazıp barıw hám t.b. sıyaqlı wazıypalardı avtomatlastırıwǵa járdem bere aladı. Avtomatlastırılǵan testlerdi islep shıǵıwda esapqa alınatuǵın faktorlar: * Platformaǵa hám [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemaǵa]] ǵárezsizlik * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan testlew * Esabat beriw ([[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]], Crystal Reports) * Otladkanıń ańsatlıǵı * Jurnallastırıw * Versiyalardı basqarıw * Keńeytiw hám sazlaw (mısalı, basqa qurallar menen integraciyalaw ushın API-ler) * Islep shıǵıwshı qurallar menen integraciya (mısalı, Java tilinde islep shıǵıw ushın Ant yamasa Maven qurallarınan paydalanıw) * Jıynaw processleri hám paket rejimindegi orınlawlar menen integraciyalaw ushın adamnıń qatnasıwısız test orınlaw * Elektron pochta arqalı xabarlandırıwlar (mısalı, qaytarılǵan xatlar haqqında xabarlar) * Testlerdi tarqatılǵan túrde orınlaw ==Rolleri== Kod arqalı avtomatlastırılǵan testlewdi qollaw ushın test injeneri yamasa programmalıq támiynat sapasın támiyinlew qánigesi programmalıq kod jazıw kónlikpesine iye bolıwı kerek. Kestelerge tiykarlanǵan hám kodsız testlew sıyaqlı geypara testlew usılları programmalastırıw kónlikpesine zárúrlikti azayta aladı yamasa jeńilletiwi múmkin. ==Freymvork== Testlewdi avtomatlastırıw [[Freymvork|freymvorkı]] test logikasın, test maǵlıwmatların hám basqa resurslardı biriktiretuǵın programmalastırıw ortalıǵın usınadı. Freymvork testlewdi avtomatlastırıwdıń tiykarın quraydı hám avtomatlastırıw jumısın ápiwayılastıradı. Freymvorktı qollanıw testlerdi islep shıǵıw hám olarǵa xızmet kórsetiw qárejetlerin tómenlete aladı. Eger qanday da bir test jaǵdayında ózgeris bolsa, tek test jaǵdayınıń faylın jańalaw kerek, al basqarıwshı skript hám iske túsiriw skripti ózgerissiz qaladı. Freymvork kútiletuǵın nátiyjelerdi bildiriw formatın anıqlawǵa, SUT-qa baylanısıw yamasa onı basqarıw mexanizmin usınıwǵa, testlerdi orınlawǵa hám nátiyjeler haqqında esabat beriwge juwapker<ref>{{web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=qf2i-xQ3LoY | bet = Selenium Meet-Up 4/20/2010 Elisabeth Hendrickson on Robot Framework 1of2 | website = YouTube | sáne = 2010-jıl 28-aprel | qaralǵan sáne = 2010-jıl 26-sentyabr }}</ref>. Freymvorklardıń hár túrli túrleri bar: * Sızıqlı – proceduralıq kod, ol jazıp alıw hám qayta oynatıw funkciyasın qollanatuǵın sıyaqlı qurallar arqalı generaciyalanıwı múmkin * Strukturalıq – basqarıw strukturaların qollanadı, ádette ‘if-else’, ‘switch’, ‘for’, ‘while’ shártlerin/operatorların * Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan – maǵlıwmatlar testlerden tısqarı maǵlıwmatlar bazasında, elektron kestede yamasa basqa mexanizmde saqlanadı * Gilt sózlerge tiykarlanǵan * Gibridli – bir neshe túr qollanıladı * Agile avtomatlastırıw freymvorkı * Modullik testlew – geypara freymvorklar tiykarınan modullik testlewge arnalǵan, mısalı, xUnit, JUnit hám NUnit ==Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi== Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi — sistemalıq/integraciyalıq testlew ushın bir neshe testlew quralların hám freymvorklardı biriktiriwge arnalǵan jumıs keńisligin usınatuǵın platforma. Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi testlerdi biznes kriteriyalarına kod jazbay-aq sáykeslendiriw processin ápiwayılastırıwı múmkin. Sonday-aq ol testlerge xızmet kórsetiwdiń nátiyjeliligin hám iykemliligin arttırıwı múmkin<ref name="Interface">{{web deregi | url = http://www.qualitycow.com/Docs/ConquestInterface.pdf | bet = Conquest: Interface for Test Automation Design | qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-dekabr | arxivsáne = 2012-jıl 26-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20120426044210/http://www.qualitycow.com/Docs/ConquestInterface.pdf | url-status = dead }}</ref>. [[Fayl:Test Automation Interface.png|thumb|Testlewdi avtomatlastırıw interfeysiniń modeli]] Testlewdi avtomatlastırıw interfeysi tómendegi aspektlerden turadı: ; Interfeys dvigateli: Talqılawshı (parser) hám test orınlawshıdan turadı. Talqılawshı obektler repozitoriyinen kelgen obekt faylların testke tán skriptlew tiline talqılaw ushın kerek. Test orınlawshı test skriptlerin test ortalıǵı (test harness) járdeminde orınlaydı<ref name="Interface" />. ; Obektler repozitoriyi: SUT-tı izertlew barısında testlew quralı jazıp alǵan paydalanıwshı interfeysi/qosımsha obektleri maǵlıwmatlarınıń jıynaǵı<ref name="Interface" />. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Avtomatlastırıw programmalıq támiynatı]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} tkc1brbbrpaqc9668o3lg0y64dslg7i 0 48568 275283 275151 2026-10-19T21:53:50Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275283 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniringte]] '''bazalıq jollardı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''basis path testing'') yamasa '''strukturalıq testlew'''<ref name="nist">{{web deregi | url =http://www.mccabe.com/pdf/mccabe-nist235r.pdf| bet =Structured Testing: A Testing Methodology Using the Cyclomatic Complexity Metric| avtor =Arthur H. Watson and Thomas J. McCabe| jıl =1996| baspaxana =NIST Special Publication 500-235}}</ref> — test jaǵdayların joybarlawdıń «aq qutı» usılı. Bul usıl orınlanıwdıń sızıqlı ǵárezsiz jollarınıń jıynaǵın tabıw ushın programmanıń basqarıw aǵımı grafin analizleydi. Usıl ádette sızıqlı ǵárezsiz jollardıń sanın anıqlaw ushın Makkeybtiń ciklomatikalıq quramalılıǵın qollanadı, al keyin usılay alınǵan hárbir jol ushın test jaǵdayların generaciyalaydı<ref name="Westfall2008">{{cite book|author=Linda Westfall|title=The Certified Software Quality Engineer Handbook|year=2008|publisher=ASQ Quality Press|isbn=978-0-87389-730-3|pages=436–437}}</ref>. Bazalıq jollardı testlew tarmaqlanıwlardı tolıq qamtıwǵa (basqarıw aǵımı grafiniń barlıq qabırǵaların) kepillik beredi, biraq bunıń ushın basqarıw aǵımı grafiniń barlıq múmkin bolǵan jolların qamtımaydı – sońǵısı ádette júdá qımbatqa túsedi<ref name="SrikantShankar2002">{{cite book|author1=Y.N. Srikant|author2=Priti Shankar|title=The Compiler Design Handbook: Optimizations and Machine Code Generation|year=2002|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-4057-9|page=249}}</ref>. Bazalıq jollardı testlew keń qollanılǵan hám izertlengen<ref name="Binder2000">{{cite book|author=Robert V. Binder|title=Testing Object-oriented Systems: Models, Patterns, and Tools|year=2000|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=978-0-201-80938-1|page=[https://archive.org/details/testingobjectori00bind/page/378 378]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/testingobjectori00bind/page/378}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} nrh9yb3djf3dsiom05koskchdtq5yv5 0 48570 275275 275165 2026-10-19T21:52:30Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275275 wikitext text/x-wiki '''Test stendi''' yamasa '''testlew stendi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''test bench'', ''testing workbench'') — joybardıń yamasa modeldiń durıslıǵın yamasa isenimliligin tekseriw ushın qollanılatuǵın ortalıq. Bul termin elektron qurılmalardı testlewden kelip shıqqan. Onda injener oscillograflar, multimetrler, kepserlegishler, sım keskishler hám t.b. sıyaqlı ólshew hám basqarıw quralları bar laboratoriya stolınıń qasında otırıp, testlenip atırǵan qurılmanıń (DUT) durıslıǵın qol menen tekseretuǵın edi. Programmalıq támiynat, mikroprogramma yamasa [[apparatlıq támiynat]] injeneriyası kontekstinde test stendi — islep shıǵılıp atırǵan ónim programmalıq hám apparatlıq qurallar járdeminde testlenetuǵın ortalıq. Geypara jaǵdaylarda test stendi menen islew ushın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] azmaz ózgertiw kerek bolıwı múmkin, biraq muqıyat kodlaw bul ózgerislerdi ańsat hám qáte kirgizbey biykar etiwdi támiyinley aladı<ref>{{web deregi | url =http://www.marilynwolf.us/CaC3e/ | bet =Computers as Components third edition: Home | qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-fevral |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140222211533/http://www.marilynwolf.us/CaC3e/ | arxivsáne = 2014-jıl 22-fevral }}</ref>. «Test stendi» termini [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynattı]] táriyiplew tili járdeminde cifrlı joybarlawda DUT-tıń instanciyasın jaratatuǵın hám testti orınlaytuǵın test kodın ataw ushın qollanıladı. «Test stendi» teriminiń taǵı bir mánisi — óndirislik ortalıqqa júdá uqsas, biraq keń jámiyetshilikke, klientlerge hám t.b. kórinbeytuǵın izolyaciyalanǵan, qadaǵalanatuǵın ortalıq. Sonlıqtan onda ózgerisler kirgiziw qáwipsiz, sebebi bunda sońǵı paydalanıwshılar qatnaspaydı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} rbz05hf7h0t81xv8y5mdcry814gnoka 0 48571 275278 275158 2026-10-19T21:53:00Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275278 wikitext text/x-wiki '''«Qara qutı» testlewi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''black-box testing''), geyde '''specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew''' dep te ataladı<ref>{{cite book|author1=Jerry Gao|author2=H.-S. J. Tsao|author3=Ye Wu|title=Testing and Quality Assurance for Component-based Software|url=https://books.google.com/books?id=VoCX09hOsCoC&pg=PA170|year=2003|publisher=Artech House|isbn=978-1-58053-735-3|pages=170–}}</ref>, — qosımshanıń ishki dúzilisine yamasa islew principine qaramay, onıń funkcionallıǵın tekseretuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Bul test usılı programmalıq támiynattı testlewdiń derlik barlıq dárejesinde qollanıla aladı: modullik, integraciyalıq, sistemalıq hám [[Qabıllaw testlewi|qabıllaw]] testlewinde. Sonday-aq «qara qutı» testlewi penetraciyalıq testlewde de usıl retinde qollanıladı. Onda etikalıq xaker hújim jasalıp atırǵan sistema haqqında hesh qanday maǵlıwmatqa iye bolmay, sırttan buzıp kiriw yamasa kiberurıs hújimin imitaciyalaydı. ==Testlew proceduraları== Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew programmalıq támiynattıń funkcionallıǵın tiyisli talaplarǵa sáykes testlewdi maqset etedi<ref>{{Cite thesis |last=Laycock |first=Gilbert T. |title=The Theory and Practice of Specification Based Software Testing |degree=dissertation |publisher=Department of Computer Science, University of Sheffield |url=http://www.cs.le.ac.uk/people/glaycock/thesis.pdf |year=1993 |access-date=January 2, 2018}}</ref>. Testlewdiń bul dárejesi ádette testlewshige detallı test jaǵdayların beriwdi talap etedi. Sonnan keyin testlewshi berilgen kiris maǵlıwmatı ushın shıǵıs mánisiniń (yamasa minez-qulıqtıń) test jaǵdayında kórsetilgen kútilgen mánis penen birdey «ekenin» yamasa «emes ekenin» ápiwayı túrde tekserip kóre aladı. [[Fayl:Blackbox3D-withGraphs.svg|thumb|upright=1.4|Belgili bir kiris maǵlıwmatı belgili bir shıǵıs maǵlıwmatın payda etetuǵın «qara qutı» modeliniń mısalı]] Qosımshanıń kodı, ishki dúzilisi haqqında arnawlı bilim hám ulıwma programmalastırıw boyınsha bilim talap etilmeydi<ref>{{cite book |author=Milind G. Limaye |title=Software Testing |url=https://books.google.com/books?id=zUm8My7SiakC&pg=PA216 |year=2009 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-013990-9 |pages=216}}</ref>. Testlewshi programmalıq támiynattıń ''neni'' islewi kerek ekenin biledi, biraq onı ''qalay'' isleytuǵının bilmeydi. Mısalı, testlewshi belgili bir kiris maǵlıwmatı anıq, ózgermeytuǵın shıǵıs maǵlıwmatın qaytaratuǵının biledi, biraq programmalıq támiynattıń bul shıǵıs maǵlıwmatın ''qalay'' payda etetuǵının bilmeydi<ref name="REF1">{{cite book|title=Software Testing|last=Patton|first=Ron|publisher=Sams Publishing|year=2005|isbn=978-0672327988|edition=2nd|location=Indianapolis|url-access=registration|url=https://archive.org/details/softwaretesting0000patt}}</ref>. ===Test jaǵdayları=== Test jaǵdayları specifikaciyalar hám [[Programmalıq támiynat talapları|talaplar]] tiykarında, yaǵnıy qosımsha neni islewi kerek ekenine qarap dúziledi. Test jaǵdayları ádette programmalıq támiynattıń sırtqı táriyiplerinen, sonıń ishinde specifikaciyalardan, talaplardan hám joybarlaw parametrlerinen alınadı<ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=Shaoying |last2=Nakajima |first2=Shin |title=Automatic Test Case and Test Oracle Generation Based on Functional Scenarios in Formal Specifications for Conformance Testing |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |date=2022 |volume=48 |issue=2 |pages=691–712 |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9108630/ |access-date=2026-08-10 |doi=10.1109/TSE.2020.2999884 |issn=2326-3881|url-access=subscription }}</ref>. Qollanılatuǵın testler tiykarınan ''funkcional'' sıpatqa iye bolsa da, ''funkcional emes'' testler de qollanılıwı múmkin. Test dizaynerı test obektiniń ishki dúzilisi haqqında hesh qanday bilimsiz durıs hám nadurıs kiris maǵlıwmatların tańlaydı hám durıs shıǵıs maǵlıwmatın anıqlaydı. Bunı kóbinese test orakulınıń yamasa durıs ekeni belgili bolǵan aldınǵı nátiyjeniń járdeminde isleydi. === Test dizaynı usılları === «Qara qutı» testleriniń tipik dizayn usıllarına sheshimler kestesi boyınsha testlew, [[Barlıq juplıqlardı testlew|barlıq juplıqlardı testlew]], ekvivalentlik klaslarına bóliw, shegaralıq mánislerdi analizlew, sebep-aqıbet grafi, qátelerdi boljaw, jaǵdaylar ótiwi boyınsha testlew, qollanıw jaǵdayları boyınsha testlew, paydalanıwshı tariyxları boyınsha testlew, domen analizi hám sintaksislik testlew kiredi<ref>{{Cite book|title=Practical Test Design: Selection of Traditional and Automated Test Design Techniques |first1=István|last1=Forgács|first2=Attila|last2=Kovács |year=2019 |publisher=BCS Learning & Development Limited |isbn=978-1780174723}}</ref><ref name="BlackPragmatic11">{{Cite book |last=Black, R. |url=https://books.google.com/books?id=n-bTHNW97kYC&pg=PA44 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=John Wiley & Sons |year=2011 |isbn=978-1-118-07938-6 |pages=44–6}}</ref>. == Test qamtıwı == '''Test qamtıwı''' — sistema yamasa qosımsha ushın «qara qutı» testlewi arqalı testlenetuǵın [[Programmalıq támiynat talapları|programmalıq támiynat talaplarınıń]] procenti<ref>{{Cite tech report|number=610.12-1990|date=1990|institution=IEEE|title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology}}</ref>. Bul kod qamtıwınan ajıraladı. Kod qamtıwı programmanıń ishki islewin tekseredi hám testler jıynaǵı orınlanǵanda [[Kompyuter programması|programmanıń]] [[Derek kodı|derek kodınıń]] qanshelli dárejede orınlanatuǵının ólsheydi<ref name=":0">{{web deregi | bet =Code Coverage vs Test Coverage | url =https://www.browserstack.com/guide/code-coverage-vs-test-coverage | qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-aprel |website=BrowserStack | til =en-US}}</ref>. Test qamtıwın ólshew kemshiliklerdi tez anıqlawǵa hám joq etiwge, tolıǵıraq testler jıynaǵın dúziwge hám berilgen talaplarǵa tiyisli bolmaǵan testlerdi alıp taslawǵa múmkinshilik beredi<ref name=":0" /><ref>{{web deregi | familiya =Andrades | at =Geosley | sáne = 2023-jıl 16-dekabr | bet =Top 8 Test Coverage Techniques in Software Testing | url =https://www.accelq.com/blog/test-coverage-techniques/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-aprel |website=ACCELQ Inc | til =en-GB}}</ref>. == Nátiyjeliligi == «Qara qutı» testlewi funkcionallıqtıń durıslıǵına kepillik beriw ushın kerek bolıwı múmkin, biraq ol quramalı yamasa joqarı táwekelli jaǵdaylardan qorǵaw ushın jetkiliksiz<ref>{{Cite journal |last=Bach |first=James |date=June 1999 |title=Risk and Requirements-Based Testing |url=http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |journal=Computer |volume=32 |issue=6 |pages=113–114 |access-date=August 19, 2008 |archive-date=December 29, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229174027/http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |url-status=dead }}</ref>. «Qara qutı» usılınıń artıqmashılıǵı sonda, ol programmalastırıw boyınsha bilimdi talap etpeydi. Baǵdarlamashılarda qanday da bir biyparıqlıqlar bolǵan bolsa da, testlewshide basqa biyparıqlıqlar bolıwı itimal hám ol funkcionallıqtıń basqa tarawlarına itibar beriwi múmkin. Ekinshi tárepten, «qara qutı» testlewin «qaranǵı labirintte fonarsız júrgen sıyaqlı» dep atadı<ref>{{Cite book |last=Savenkov |first=Roman |title=How to Become a Software Tester |publisher=Roman Savenkov Consulting |year=2008 |isbn=978-0-615-23372-7 |page=159}}</ref>. Testlewshiler derek kodın tekserbegenlikten, olar tek bir test jaǵdayı menen tekserile alatuǵın nárseni tekseriw ushın kóp test jaǵdayların jazatuǵın yamasa programmanıń geypara bólimlerin testlenbegen halda qaldıratuǵın jaǵdaylar boladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} rq73d2x6luowe3pwcrlpxua1jsqnruh 0 48574 275282 275180 2026-10-19T21:53:40Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275282 wikitext text/x-wiki '''Biznes processlerdi validaciyalaw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Business Process Validation'', BPV) — basınan aqırına shekemgi biznes processler jıynaǵınıń kózde tutılǵanday isleytuǵının tekseriw. Eger biznes processin qollap-quwatlaytuǵın bir yamasa bir neshe biznes qosımshasında yamasa sol sistemalardıń integraciyasında yamasa konfiguraciyasında máseleler bolsa, biznestegi irkilislerdiń aqıbetleri awır boladı. Kompaniya buyırtpalardı qabıl ete almawı yamasa ónimdi jetkerip bere almawı múmkin. Bul kompaniyanıń tabısına, abıroyına hám klientlerdiń qanaatlanıwına tikkeley tásir etedi. Sonday-aq bul qosımsha qárejetlerge alıp keledi, sebebi óndirislik ortalıqtaǵı kemshiliklerdi dúzetiw olardı erterek anıqlaǵanǵa qaraǵanda anaǵurlım qımbatqa túsedi. Sol sebepli biznes processlerdi validaciyalawdıń tiykarǵı maqseti — jańa korporativ programmalıq támiynat<ref>Enterprise software</ref> óndirislik ortalıqqa engizilgenge shekem kemshiliklerdi erte anıqlaw. Sonda bizneske hesh qanday tásir bolmaydı hám kemshiliklerdi dúzetiw qunı eń tómen dárejede saqlanadı. Biznes processlerdi validaciyalaw (BPV) barısında barlıq biznes qaǵıydalarınıń durıs isleytuǵının hám biznes processinde qollanılatuǵın hárbir korporativ qosımshada<ref>{{web deregi | bet =What is enterprise application?| sáne = 2010-jıl 7-may | url =http://www.webopedia.com/TERM/E/enterprise_application.html| baspaxana =Quinstreet Enterprise| qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-oktyabr |arxivurl=https://web.archive.org/web/20130620193147/http://www.webopedia.com/TERM/E/enterprise_application.html|arxivsáne= 2013-jıl 20-iyun }}</ref> barlıq tiykarǵı tranzakciyalardıń tiyisli túrde orınlanatuǵının tastıyıqlaw ushın biznes processi wákillik maǵlıwmatlar járdeminde adımba-adım tekseriledi. Kemshilikler anıqlanǵanda, bul máseleler IT xızmetkerleri, biznes-analitikler yamasa programmalıq támiynattı jetkerip beriwshi tárepinen dúzetiliwi ushın jazıp alınadı. Biznes processlerdi validaciyalaw hár túrli waqıt aralıqlarında ótkerile aladı, sonıń ishinde: * ''Proekt tiykarında'' — jańa korporativ programmalıq sistemalar (mısalı, mobil, bultlı yamasa veb-qosımshalar) birinshi ret engizilgende * ''Dáwirli tiykarda'' — korporativ programmalıq támiynat aylıq, sherek sayın yamasa jıllıq turaqlı jańalanǵanda * ''Úziliksiz tiykarda''<ref>{{web deregi | bet =Lights-out Testing for End-to-end Business Process Validation.| url =http://www.worksoft.com/files/resources/Worksoft-Paper-Lights-Out-Testing-For-Business-Process-Validation.pdf| baspaxana =Worksoft| qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-oktyabr |arxivurl=https://web.archive.org/web/20131016122637/http://www.worksoft.com/files/resources/Worksoft-Paper-Lights-Out-Testing-For-Business-Process-Validation.pdf|arxivsáne= 2013-jıl 16-oktyabr }}</ref> — kompaniyalar óz processleri menen korporativ sistemalarınıń tayarlıǵın 24/7/365 rejiminde validaciyalawdı qálegende == Biznes processlerdi validaciyalaw usılları == === Qol menen === Biznes processlerdi qol menen validaciyalawda bir yamasa bir neshe adam (ádette funkciyalar aralıq topar) klaviatura yamasa mobil qurılmalar járdeminde biznes processiniń hár túrli adımların tikkeley korporativ programmalıq támiynatta qol menen orınlaydı. Kemshilikler qol menen belgilenedi hám ádette kemshiliklerdi baqlaw sistemasına jazıp alınadı. Qol menen orınlanatuǵın tásildiń bir neshe kemshiligi bar. Birinshiden, barlıq maǵlıwmatlar qol menen kirgizilgenlikten, bul predmetlik taraw ekspertleri hám biznes-analitikler ushın kóp waqıttı aladı. Bular — basqa, qunlıraq jumıslarǵa jumsala alatuǵın qımbat xızmetker resursları. Ekinshiden, qol menen testlew proekt múddetlerin uzartadı. Bul innovaciyalardı engiziwdi ásteletedi hám biznes paydalanıwshılardı qárejetlerdi únemleytuǵın hám tabıs keltiretuǵın jańa texnologiyanı uzaǵıraq kútiwge májbúrleydi. Úshinshiden, qol menen orınlanatuǵın process kóbinese tolıq bolmaydı, sebebi ol kóp waqıttı talap etetuǵın bolǵanlıqtan, IT toparları resurslarınıń sheklengenligi sebepli barlıq biznes processlerdi testley almaydı. Qamtıwdıń bunday jetispewshiligi kompaniyanıń biznes processlerine texnologiyalıq táwekel alıp keledi. Aqırında, eger biznes processlerdi validaciyalawdı IT toparları qol menen ámelge asırsa, biznes talapları hám processleri aldın ala bir mánisli túrde hújjetlestiriliwi kerek, al bul kóp waqıttı talap etetuǵın jumıs. === Avtomatlastırılǵan === Biznes processlerdi avtomatlastırılǵan validaciyalaw biznes processiniń hár túrli adımların tikkeley korporativ programmalıq sistemalarda avtomatlastırılǵan túrde orınlaytuǵın programmalıq támiynatqa súyenedi<ref>{{web deregi | familiya =Hayes| at =Linda| bet =The Automated Testing Handbook| url =http://www.softwaretestpro.com/itemassets/4772/automatedtestinghandbook.pdf| baspaxana =Software Testing Institute| qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120907235351/http://www.softwaretestpro.com/ItemAssets/4772/AutomatedTestingHandbook.pdf| arxivsáne = 2012-jıl 7-sentyabr |url-status=dead}}</ref>. BPV programmalıq támiynatı validaciyalaw barısında standart biznes processi maǵlıwmatların avtomatikalıq túrde qollanadı hám hárbir tranzakciya menen nátiyjeniń durıslıǵın túsindiredi. Kemshilikler avtomatikalıq túrde belgilenedi hám jazıp alınadı. Biznes processlerdi avtomatlastırılǵan validaciyalaw — sheshiwshi áhmiyetke iye korporativ sistemalar ózgergende de kompaniyanıń biznes processleriniń islewin dawam ettiriwin támiyinlew usılı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Biznes processlerdi basqarıw]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 0xc4p4qshdkun7v3gyfvsmb629mf00t 0 48575 275276 275163 2026-10-19T21:52:40Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 275276 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniringte]] '''test jaǵdayı''' — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] belgili bir maqsetine, mısalı, programmanıń belgili bir jolın tekseriwge yamasa belgili bir talapqa sáykesligin tekseriwge erisiw ushın orınlanatuǵın bir testti anıqlaytuǵın kiris maǵlıwmatlarınıń, orınlaw shártleriniń, testlew procedurasınıń hám kútilgen nátiyjelerdiń specifikaciyası<ref>{{Cite book|date=2010-12-01|publisher= Iso/Iec/IEEE 24765:2010(E)|pages=1–418|doi=10.1109/IEEESTD.2010.5733835|isbn=978-0-7381-6205-8 |title=Systems and software engineering -- Vocabulary }}</ref>. Test jaǵdayları tosınnan emes, metodlıq testlewdiń tiykarın quraydı. Testlenip atırǵan programmalıq támiynattı kerekli dárejede qamtıw ushın test jaǵdaylarınıń jıynaǵı dúziledi. Formal anıqlanǵan test jaǵdayları birdey testlerdi programmalıq támiynattıń izbe-iz versiyalarında qayta-qayta orınlawǵa múmkinshilik beredi. Bul nátiyjeli hám turaqlı regressiyalıq testlewdi támiyinleydi<ref>{{Cite journal|last=Kaner|first=Cem|date=May 2003|title=What Is a Good Test Case?|url=http://www.kaner.com/pdfs/GoodTest.pdf|journal=STAR East|pages=2}}</ref>. == Formal test jaǵdayları == Qosımshanıń barlıq talapları orınlanǵanın tolıq testlew ushın hárbir talapqa keminde eki test jaǵdayı bolıwı kerek: bir unamlı test hám bir unamsız test<ref>{{web deregi | url =https://www.stickyminds.com/article/writing-test-rules-verify-stakeholder-requirements| bet =Writing Test Rules to Verify Stakeholder Requirements|website=StickyMinds}}</ref>. Eger talaptıń kishi talapları bolsa, hárbir kishi talaptıń keminde eki test jaǵdayı bolıwı kerek. Talap penen test arasındaǵı baylanıs kóbinese izin baqlaw matricası járdeminde baqlanadı. Jazılǵan test jaǵdaylarında testlenetuǵın funkcionallıqtıń táriyipi hám testtiń ótkerile alıwın támiyinlew ushın kerekli tayarlıq kórsetiliwi kerek. Formal jazılǵan test jaǵdayı belgili kiris maǵlıwmatı hám test orınlanıwdan aldın anıqlanatuǵın kútilgen shıǵıs maǵlıwmatı menen sıpatlanadı<ref>{{cite book |last=Beizer |first=Boris |date=May 22, 1995 |title=Black Box Testing |url=https://archive.org/details/blackboxtestingt00beiz_0 |url-access=registration |location=New York |publisher=Wiley |page=[https://archive.org/details/blackboxtestingt00beiz_0/page/3 3] |isbn= 9780471120940}}</ref>. Málim kiris maǵlıwmatı aldınǵı shártti, al kútilgen shıǵıs maǵlıwmatı keyingi shártti tekseriwi kerek. == Formal emes test jaǵdayları == Formal talapları joq qosımshalar yamasa sistemalar ushın test jaǵdayları usınday klastaǵı programmalardıń qabıl etilgen ádettegi islewine tiykarlanıp jazıladı. Testlewdiń geypara mekteplerinde test jaǵdayları pútkilley jazılmaydı, al iskerlik hám nátiyjeler testler orınlanǵannan keyin esabat túrinde beriledi. Scenariy boyınsha testlewde testlewshige quramalı máseleni yamasa sistemanı oylap shıǵıwǵa járdem beriw ushın gipotetikalıq tariyxlar qollanıladı. Bul scenariyler ádette detallı jazılmaydı. Olar test ortalıǵınıń diagramması sıyaqlı ápiwayı bola aladı yamasa proza túrinde jazılǵan táriyip bola aladı. Ideal scenariy testi — motivaciya beretuǵın, isenimli, quramalı hám bahalawǵa ańsat tariyx. Olar ádette test jaǵdaylarınan ajıraladı: test jaǵdayları bir adımnan turadı, al scenariyler bir neshe tiykarǵı adımdı qamtıydı<ref name="Kaner-Intro">{{web deregi | bet = An Introduction to Scenario Testing | url = http://www.kaner.com/pdfs/ScenarioIntroVer4.pdf | qaralǵan sáne = 2009-jıl 7-may | baspaxana = Cem Kaner }}</ref><ref name="Crispin-Agile">{{cite book |last= Crispin |first= Lisa |author2=Gregory, Janet |title= Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams |url= https://archive.org/details/agiletestingprac00cris |url-access= limited |publisher= Addison-Wesley |year= 2009 |isbn= 978-81-317-3068-3 |pages=[https://archive.org/details/agiletestingprac00cris/page/n231 192]–5}}</ref>. == Jazılǵan test jaǵdayınıń tipik formatı == Test jaǵdayı ádette qosımshanıń durıs minez-qulqın/funkcionallıǵın hám múmkinshiliklerin testlew ushın bir adımnan yamasa adımlar izbe-izliginen turadı. Ádette kútilgen nátiyje kórsetiledi. Qosılıwı múmkin bolǵan qosımsha maǵlıwmatlar<ref name="Liu">{{cite book |last=Liu |first=Juan |title=2014 International Conference on Computational Science and Computational Intelligence |chapter=Equilibrium of Decision-Making Process in Financial Market |year=2014 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xK0tAwAAQBAJ&pg=PA116 |pages=113–121 |access-date=2019-10-22|isbn=9781605951676 |doi=10.1109/CSCI.2014.104 |s2cid=15204091 }}</ref>: *'''Test jaǵdayınıń identifikatorı''' – test jaǵdayınıń unikal identifikatorı. *'''Táriyip/qısqasha mazmunı''' – test jaǵdayınıń maqseti. *'''Test adımları''' – orınlanatuǵın anıq adımlar. *'''Kútilgen nátiyje''' – kútilgen nátiyje hám onıń orınlanǵanın qalay anıqlaw kerekligi. *'''Haqıyqıy nátiyje''' *'''Aldın ala shártler''' – test orınlanıwdan aldın bolıwı kerek bolǵan shártler yamasa kerekli tayarlıq. *'''Test kategoriyası''' *'''Avtor''' – testlewshiniń atı. *'''Avtomatlastırıw''' – bul test jaǵdayınıń avtomatlastırılǵan-avtomatlastırılmaǵanı hám, eger avtomatlastırılǵan bolsa, qalay avtomatlastırılǵanı. *'''Ótti/ótpedi''' *'''Eskertpeler''' Úlkenirek test jaǵdaylarında aldın ala jaǵdaylar yamasa adımlar hám táriyipler de bolıwı múmkin<ref name="Liu" />. Jazılǵan test jaǵdayında haqıyqıy nátiyje ushın da orın bolıwı kerek. Bul adımlar tekst redaktorı hújjetinde, elektron kestede, maǵlıwmatlar bazasında yamasa basqa ulıwma repozitoriyde saqlana aladı. Maǵlıwmatlar bazası sistemasında siz aldınǵı test nátiyjelerin, bul nátiyjelerdi kim alǵanın hám olardı alıw ushın qollanılǵan sistema konfiguraciyasın da kóre alıwıńız múmkin. Bul aldınǵı nátiyjeler ádette bólek kestede saqlanadı. Testler jıynaqlarında kóbinese tómendegiler de boladı<ref name="tcs">{{cite book |last1=Kaner |first1=Cem |last2=Falk |first2=Jack |last3=Nguyen |first3=Hung Q. |year=1993 |title=Testing Computer Software |url=https://archive.org/details/testingcomputers00kanerich |url-access=registration |edition=2nd |location=Boston |publisher=Thomson Computer Press |page=[https://archive.org/details/testingcomputers00kanerich/page/123 123–4] |isbn=1-85032-847-1}}</ref>: * Testtiń qısqasha juwmaǵı * Konfiguraciya Testlenetuǵın funkcionallıqtıń táriyipinen hám testtiń ótkerile alıwın támiyinlew ushın kerekli tayarlıqtan basqa, test jaǵdayındaǵı eń kóp waqıt talap etetuǵın bólim — testlerdi dúziw hám sistema ózgergende olardı ózgertiw. Ayrıqsha jaǵdaylarda testti orınlaw, nátiyjelerdi alıw, al keyin ekspertler toparınıń bul nátiyjelerdi ótti dep esaplawǵa bola ma, joq pa, sonı bahalawı zárúr bolıwı múmkin. Bul kóbinese jańa ónimlerdiń ónimlilik kórsetkishlerin anıqlawda júz beredi. Birinshi test keyingi testler hám ónimdi shıǵarıw ciklleri ushın bazalıq kórsetkish retinde qabıl etiledi. Jazılǵan test jaǵdayınıń bir variantın qollanatuǵın [[Qabıllaw testlewi|qabıllaw testlerin]] ádette islep shıǵılǵan sistemanıń belgilengen talaplarǵa yamasa shártnamaǵa sáykes keletuǵınına kóz jetkeriw ushın sistemanıń sońǵı paydalanıwshıları yamasa klientleriniń toparı ótkeredi<ref>{{cite book |first1=Brian |last1=Hambling |first2=Pauline |last2=van Goethem |title= User Acceptance Testing: A Step-by-step Guide |year= 2013|publisher= BCS Learning & Development Limited|isbn= 9781780171678}}</ref><ref>{{cite book| last=Black | first=Rex | date=August 2009 | title= Managing the Testing Process: Practical Tools and Techniques for Managing Hardware and Software Testing | url=https://archive.org/details/managingtestingp00rexb | url-access=registration | publisher=Hoboken, NJ: Wiley | isbn=978-0-470-40415-7}}</ref>. Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testleri «baxıtlı jol» (happy path) yamasa unamlı test jaǵdaylarınıń qosılıwı hám unamsız test jaǵdaylarınıń derlik tolıq shıǵarıp taslanıwı menen ajıraladı<ref>{{cite book|last= Cimperman|first= Rob|title= UAT Defined: A Guide to Practical User Acceptance Testing|year= 2006|publisher= Pearson Education|isbn= 9780132702621|pages=Chapter 2}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} kmkgz91z5jhmedcvvi7fptgxkhhqcwp 3 48612 275236 2026-10-19T12:02:42Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 275236 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:02, 2026-jıl 19-oktyabr (UTC) 5se7v9agz8hrq6jw6nzs3n5jk39kqbt 0 48613 275237 2026-10-19T17:50:10Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «Teoriyalıq kompyuter iliminde '''sertifikatlawshı algoritm''' — ózi sheshetuǵın máseleniń sheshimi menen birge sol sheshimniń durıs ekeniniń dálilin de shıǵaratuǵın [[algoritm]]. Eger algoritm menen dálildi tekseriwshiniń ulıwma orınlanıw waqtı sol másele ushın eń jaqsı belgili sertifikatlamaytuǵın algoritmnen kóp degende turaqlı kóbeytiwshige ǵana áste bolsa, sertifikatlawshı algoritm ''nátiyjeli'' dep ataladı<ref name="mmns">{...» 275237 wikitext text/x-wiki Teoriyalıq kompyuter iliminde '''sertifikatlawshı algoritm''' — ózi sheshetuǵın máseleniń sheshimi menen birge sol sheshimniń durıs ekeniniń dálilin de shıǵaratuǵın [[algoritm]]. Eger algoritm menen dálildi tekseriwshiniń ulıwma orınlanıw waqtı sol másele ushın eń jaqsı belgili sertifikatlamaytuǵın algoritmnen kóp degende turaqlı kóbeytiwshige ǵana áste bolsa, sertifikatlawshı algoritm ''nátiyjeli'' dep ataladı<ref name="mmns">{{citation | last1 = McConnell | first1 = R.M. | last2 = Mehlhorn | first2 = K. | last3 = Näher | first3 = S. | last4 = Schweitzer | first4 = P. | date = May 2011 | doi = 10.1016/j.cosrev.2010.09.009 | issue = 2 | journal = Computer Science Review | pages = 119–161 | title = Certifying algorithms | volume = 5}}.</ref>. Sertifikatlawshı algoritm shıǵaratuǵın dálil qanday da bir mánide algoritmniń ózinen ápiwayıraq bolıwı kerek. Bolmasa, qálegen algoritm sertifikatlawshı dep esaplana alar edi (onıń shıǵıs maǵlıwmatın sol algoritmdi qayta iske qosıw arqalı tekseriwge bolar edi). Geyde bul dálildi tekseriw dáslepki algoritmge qaraǵanda azıraq waqıt alıwı kerek degen talap arqalı formallastırıladı. Al basqa máseleler ushın (ásirese sheshimi sızıqlı waqıtta tabıla alatuǵın máseleler ushın) shıǵıs dálildiń ápiwayılıǵı azıraq formal mánide qaraladı<ref name="mmns"/>. Mısalı, shıǵıs dálildiń durıslıǵı paydalanıwshılarǵa algoritmniń durıslıǵına qaraǵanda anıǵıraq bolıwı yamasa dálildi tekseriwshi formal verifikaciyaǵa qolaylıraq bolıwı múmkin<ref name="mmns"/><ref>{{citation | last1 = Alkassar | first1 = Eyad | last2 = Böhme | first2 = Sascha | last3 = Mehlhorn | first3 = Kurt | last4 = Rizkallah | first4 = Christine | date = June 2013 | doi = 10.1007/s10817-013-9289-2 | issue = 3 | journal = Journal of Automated Reasoning | pages = 241–273 | title = A Framework for the Verification of Certifying Computations | volume = 52| arxiv = 1301.7462}}.</ref>. Algoritm shıǵarǵan dálildi tekseriwshini de óz ishine alatuǵın sertifikatlawshı algoritmlerdiń ámelge asırılıwları sertifikatlamaytuǵın algoritmlerge qaraǵanda isenimlirek dep esaplanıwı múmkin. Sebebi algoritm hár ret iske qosılǵanda úsh nárseniń biri júz beredi: ol durıs shıǵıs maǵlıwmatın beredi (qálegen jaǵday); algoritmde yamasa onıń ámelge asırılıwında qáteni anıqlaydı (qálemegen, biraq ádette qáteni anıqlamay dawam etiwge qaraǵanda jaqsıraq); yamasa algoritm de, tekseriwshi de qáteni jasıratuǵın hám onıń anıqlanıwına kesent beretuǵın túrde qáte isleydi (qálemegen, biraq itimal emes, sebebi bul eki ǵárezsiz qáteniń bolıwına baylanıslı)<ref name="mmns"/>. ==Mısal== Tekseriletuǵın algoritmleri bar máselelerdiń kóplegen mısalları graflar teoriyasınan alınǵan. Mısalı, grafttıń eki úlesli ekenin tekseriwdiń klassikalıq algoritmi ápiwayı túrde logikalıq mánis shıǵaradı: eger graf eki úlesli bolsa — ras, bolmasa — jalǵan. Al sertifikatlawshı algoritm graf eki úlesli bolǵan jaǵdayda onı eki reńge boyawdı, al eki úlesli bolmasa, taq uzınlıqlı ciklin shıǵarıwı múmkin. Qálegen graf tek eki reńge boyala alsa ǵana eki úlesli boladı, al tek taq uzınlıqlı cikli bolsa ǵana eki úlesli bolmaydı. Eki reńge boyawdıń durıslıǵın tekseriw de, berilgen taq uzınlıqlı tóbeler izbe-izliginiń cikl ekenin tekseriw de eki úleslilikti tekseriwge qaraǵanda ápiwayıraq orınlanıwı múmkin<ref name="mmns"/>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] kcwqjbvjlv8dpzj9t9oacah4mhzlcag 3 48614 275238 2026-10-19T18:03:47Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 275238 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 18:03, 2026-jıl 19-oktyabr (UTC) 6lpgzlnwpwylsoounipc99z0we4swzu 0 48615 275239 2026-10-19T18:19:48Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Xaos injeneriyası''' — sistemanıń óndirislik ortalıqtaǵı turaqsız shártlerge shıdap bere alatuǵınına isenim payda etiw ushın sistema ústinde eksperiment ótkeriw tarawı<ref>{{Cite web |title=Principles of Chaos Engineering |url=https://principlesofchaos.org/ |website=principlesofchaos.org |access-date=21 October 2017}}</ref>. ==Túsinik== [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] programmalıq...» 275239 wikitext text/x-wiki '''Xaos injeneriyası''' — sistemanıń óndirislik ortalıqtaǵı turaqsız shártlerge shıdap bere alatuǵınına isenim payda etiw ushın sistema ústinde eksperiment ótkeriw tarawı<ref>{{Cite web |title=Principles of Chaos Engineering |url=https://principlesofchaos.org/ |website=principlesofchaos.org |access-date=21 October 2017}}</ref>. ==Túsinik== [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] programmalıq támiynattıń xızmet kórsetiwdiń jetkilikli sapasın támiyinley otırıp, buzılıwlarǵa shıdap beriw qábileti — kóbinese ''shıdamlılıq'' dep ataladı — ádette talap retinde belgilenedi. Biraq islep shıǵıw toparları qısqa múddetler yamasa domen boyınsha bilimniń jetispewshiligi sıyaqlı faktorlar sebepli bul talaptı orınlay almawı múmkin. Xaos injeneriyası shıdamlılıq talapların orınlawǵa baǵdarlanǵan usıllardı óz ishine aladı. Xaos injeneriyası infrastruktura buzılıwlarına<ref>{{cite journal |last1= Basiri |first1= Ali |last2= Behnam |first2= Niosha |last3= de Rooij |first3= Ruud |last4= Hochstein |first4= Lorin |last5= Kosewski |first5= Luke |last6= Reynolds |first6= Justin |last7= Rosenthal |first7= Casey |title= Chaos Engineering |journal= IEEE Software |date= 2016 |volume= 33 |issue= 3 |pages= 35–41 |doi= 10.1109/ms.2016.60 |arxiv= 1702.05843 |bibcode= 2016ISoft..33c..35B }}</ref>, tarmaq buzılıwlarına<ref>{{cite book |last1= Heorhiadi |first1= Victor |last2= Rajagopalan |first2= Shriram |last3= Jamjoom |first3= Hani |last4= Reiter |first4= Michael K. |last5= Sekar |first5= Vyas |chapter= Gremlin: Systematic Resilience Testing of Microservices |title= 2016 IEEE 36th International Conference on Distributed Computing Systems (ICDCS) |date= 2016 |pages= 57–66 |doi= 10.1109/icdcs.2016.11 |isbn= 978-1-5090-1483-5 }}</ref> hám qosımsha buzılıwlarına qarsı shıdamlılıqqa erisiw ushın qollanıla aladı. Sońǵısı qayta islenbegen ayrıqsha jaǵdaylarǵa shıdamlılıqtı da óz ishine aladı<ref>{{cite journal |last1= Zhang |first1= Long |last2= Morin |first2= Brice |last3= Haller |first3= Philipp |last4= Baudry |first4= Benoit |last5= Monperrus |first5= Martin |title= A Chaos Engineering System for Live Analysis and Falsification of Exception-Handling in the JVM |journal= IEEE Transactions on Software Engineering |date= 2021 |volume= 47 |issue= 11 |pages= 2534–2548 |doi= 10.1109/tse.2019.2954871 |arxiv= 1805.05246 |bibcode= 2021ITSEn..47.2534Z }}</ref>. == Xaos injeneriyası járdeminde operaciyalıq tayarlıq == Óndirislik ortalıqqa engizilgen óz-ara baylanıslı quramalı sistemalarǵa qanshelli isenim bar ekenin esaplaw ushın operaciyalıq tayarlıq kórsetkishleri kerek. Operaciyalıq tayarlıq xaos injeneriyası simulyaciyaları járdeminde bahalana aladı. Platformanıń shıdamlılıǵın hám operaciyalıq tayarlıǵın arttırıw sheshimlerine rezerv nusqa alıwdı, qayta tiklewdi, tarmaq arqalı fayl jiberiwdi, rezervke avtomatikalıq ótiw múmkinshiliklerin hám ortalıqtıń ulıwma qáwipsizligin kúsheytiw kiredi. Kubernetes ortalıǵında xaos payda etiw ushın ótkerilgen bahalawda úlken maǵlıwmatlar tarmaǵında analitika qayta islenip atırǵan waqıtta, maǵlıwmatlar oraylarındaǵı shetki qurılmalardan maǵlıwmat alıp atırǵan tosınnan tańlanǵan podlar toqtatıldı. Podlardıń qayta tikleniw waqtı juwap beriw waqtın bahalaytuǵın shıdamlılıq kórsetkishi boldı<ref>{{Cite conference |first=Gautam |last=Siwach |title=Evaluating operational readiness using chaos engineering simulations on Kubernetes architecture in Big Data |format=pdf |conference=2022 International Conference on Smart Applications, Communications and Networking (SmartNets) |pages=1–7 |date=29 November 2022 |location= Botswana |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9993998 |access-date=3 January 2023 }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.laweekly.com/machine-learning-podcast-host-and-technology-influencer-gautam-siwach/ |work=LA Weekly |title=Machine Learning Podcast Host and Technology Influencer: Gautam Siwach |date=October 7, 2022}}</ref>. ==Tariyxı== ;1983 – Apple :[[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń birinshi Macintosh kompyuteri ushın MacWrite hám MacPaint programmaları islep shıǵılıp atırǵan waqıtta, Stiv Kepps «Monkey» («Maymıl») dep atalatuǵın jumıs stolı qosımshasın jarattı. Ol [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysi]] waqıyaların joqarı tezlikte tosınnan payda etip, klaviaturanı qattı urıp, tıshqanshanı jılıstırıp hám basıp atırǵan maymıldı imitaciyaladı. Ol dárhal otladka ushın qollanıla basladı: baǵdarlamashılar dúzetiwi ushın qáteler payda etti, sebebi [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan testlew]] múmkin emes edi. Birinshi Macintosh kompyuterinde bunnan quramalıraq nárse ushın bos yad júdá az edi<ref>{{Cite web |last1=Hertzfeld |first1=Andy |title=Monkey Lives |url=https://www.folklore.org/StoryView.py?project=Macintosh&story=Monkey_Lives.txt |website=Folklore |access-date=11 September 2023}}</ref>. ;1992 – Prologue :PROLOGUE operaciyalıq sistemasınıń birinshi grafikalıq versiyaları ushın ABAL2 hám SING islep shıǵılıp atırǵan waqıtta, Ayan Djeyms Marshall «La Matraque» dep atalatuǵın jumıs stolı qosımshasın jarattı. Ol joqarı tezlikte jaramlı hám jaramsız [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|grafikalıq interfeys]] waqıyalarınıń tosınnan izbe-izliklerin payda etti. Solay etip, ol tiykarǵı grafikalıq kitapxanalardıń kritikalıq shegaralıq minez-qulqın testledi. Bul programma óndiriske jetkerip beriliwden aldın kúnler boyı iske qosılıp, talap etilgen tolıq shıdamlılıq dárejesin támiyinledi. Keyin bul qural ABAL tiliniń maǵlıwmatlar bazası hám basqa fayllarǵa kiriw kórsetpelerin de qamtıytuǵın etip keńeytildi, solay etip olardıń shıdamlılıǵın tekseriw hám támiyinlew múmkin boldı. Bul quraldıń bir variantı házirgi waqıtta OPENABAL dep atalatuǵın zamanagóy versiyanıń sapasın tastıyıqlaw ushın qollanıladı. ;2003 – Amazon :Amazon kompaniyasında veb-saytınıń isenimliligin arttırıw ústinde islep atırǵanda, Djessi Robbins «Game day» («Oyın kúni») baslamasın jarattı<ref>{{Cite web | title = Game day | url = https://wa.aws.amazon.com/wat.concept.gameday.en.html | website = AWS Well-Architected Framework Glossary | publisher = Amazon | date = 31 December 2020 | access-date = 25 February 2024}}</ref>. Bul baslama turaqlı túrde qasaqana iri buzılıwlardı payda etiw arqalı isenimlilikti arttıradı. Robbinstiń aytıwınsha, oǵan órt sóndiriwshilerdi tayarlaw hám quramalı sistemalar menen isenimlilik injeneriyası sıyaqlı basqa tarawlardaǵı izertlewler ilham bergen<ref name=":0">{{Cite journal |last=Limoncelli |first=Tom |date=September 13, 2012 |title=Resilience Engineering: Learning to Embrace Failure |url=https://queue.acm.org/detail.cfm?id=2371297 |journal=ACM Queue |volume=10 |issue=9 |via=ACM}}</ref>. ;2006 – Google :[[Google]] kompaniyasında islep júrgen waqıtta Kripa Krishnan Amazon kompaniyasınıń «Game day» baslamasına (joqarıdan qarańız) uqsas «DiRT» (Disaster Recovery Testing — apattan keyin qayta tiklewdi testlew) dep atalatuǵın baǵdarlamanı jarattı<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal |last=Krishnan |first=Kripa |date=September 16, 2012 |title=Weathering the Unexpected |url=https://queue.acm.org/detail.cfm?id=2371516 |journal=ACM Queue |volume=10 |issue=9 |pages=30–37 |doi=10.1145/2367376.2371516 |via=ACM|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite conference |last=Krishnan |first=Kripa |title=10 Years of Crashing Google |format=html |conference=2015 Usenix LISA |date=8-13 November 2015 |location= Washington DC |url=https://www.usenix.org/conference/lisa15/conference-program/presentation/krishnan |access-date=25 February 2024 }}</ref>. :Google kompaniyasınıń sayt isenimliligin támiyinlew injeneri<ref>{{Cite book |last1=Beyer |first1=Betsy |title=Site Reliability Engineering |last2=Jones |first2=Chris |publisher=O'Reilly Media |year=2016 |isbn=9781491929124 |edition=1st |oclc=1291707340}}</ref> Djeyson Kexun ''Chaos Engineering'' kitabına<ref name=":1" /> Google DiRT haqqında bap jazdı<ref>{{Cite web | title = Chapter 5. Google DiRT: Disaster Recovery Testing | url = https://learning.oreilly.com/library/view/chaos-engineering/9781492043850/ch05.html | website = "Chaos Engineering" book website | publisher = O'Reilly Media | date = 30 April 2020 | access-date = 25 February 2024}}</ref> hám bul sistemanı GOTOpia 2021 konferenciyasında táriyipledi<ref>{{Cite web |last1=Cahoon |first1=Jason |title=WATCH: The DiRT on Chaos Engineering at Google |url=https://youtube.com/v/6I8Ag9mCEpY |website=youtube.com |publisher=GOTO Conferences |language=en |format=video |date=June 2, 2021}}</ref>. ;2011 – Netflix :2011-jılı Netflix kompaniyasınıń bultqa kóshiwin basqarǵan waqıtta Nora Djouns, Keysi Rozental hám Greg Orzell<ref name=":1">{{Cite book |last1=Jones |first1=Nora |title=Chaos Engineering |last2=Rosenthal |first2=Casey |publisher=O'Reilly Media |year=2020 |isbn=9781492043867 |edition=1st |oclc=1143015464}}</ref><ref name="blog" /><ref>{{Cite patent|country=US|number=20120072571|title=Validating the resiliency of networked applications|pubdate=2012-03-22|inventor-last=Orzell|inventor2-last=Izrailevsky|inventor-first=Gregory S.|inventor2-first=Yury}}</ref> Netflix kompaniyasında birge islep, bul pándi keńeytti. Olar Netflix klientleri qollanatuǵın óndirislik ortalıqta buzılıwlardı payda etetuǵın qural dúzdi. Maqset — buzılıwlar bolmaydı dep boljaytuǵın islep shıǵıw modelinen buzılıwlar sózsiz dep esaplanatuǵın modelge ótiw edi. Bul islep shıǵıwshılardı ishki shıdamlılıqtı tańlaw emes, al minnet dep esaplawǵa xoshametledi: :<blockquote>«Netflix kompaniyasında erkinlik hám juwapkershilik mádeniyatımız bizdi injenerlerdi óz kodın belgili bir usılda joybarlawǵa májbúrlemewge alıp keldi. Onıń ornına, biz serverlerdiń isten shıǵıwınan payda bolatuǵın máselelerdi izolyaciyalap hám olardı shegine shekem jetkerip, toparlarımızdı infrastrukturanıń shıdamlılıǵı ideyası átirapında birlestire alatuǵınımızdı anıqladıq. Biz Chaos Monkey programmasın jarattıq. Ol serverdi tosınnan tańlaydı hám onıń ádettegi iskerlik saatlarında isten shıǵaradı. Geypara adamlar bunı aqılsızlıq dep esaplaydı, biraq biz usı waqıyanıń aqıbetleri aldındaǵı minez-qulqımızdı tekseriw ushın sol waqıyanıń tosınnan júz beriwine súyene almadıq. Bunıń jiyi júz beretuǵının biliw injenerler arasında millionlaǵan Netflix paydalanıwshılarına tásir etpey, bunday incidentlerden aman ótiw ushın rezervlewdi hám processlerdi avtomatlastırıwdı dúziw boyınsha kúshli birlik payda etti. Chaos Monkey — xızmetlerimizdiń sapasın jaqsılaw ushın eń nátiyjeli qurallarımızdıń biri»<ref>{{Cite web | website = Netflix Tech Blog | publisher = Medium | title = Netflix Chaos Monkey Upgraded | url = https://medium.com/netflix-techblog/netflix-chaos-monkey-upgraded-1d679429be5d | date = 2016-10-19 | access-date = 2017-10-21}}</ref>.</blockquote> Programmalıq xızmettiń tosınnan tańlanǵan instanciyaların turaqlı túrde «óltiriw» arqalı serverdiń isten shıǵıwı klientlerge aytarlıqtay tásir etpegenin tekseriw ushın rezervlengen arxitekturanı testlewge boladı. Xaos injeneriyası túsinigi 2012-jılı Martin Fauler birinshi ret usınǵan Feniks serverleri túsinigine jaqın<ref>{{Cite web | website = martinFowler.com | publisher = Martin Fowler | title = PhoenixServer | url = https://martinfowler.com/bliki/PhoenixServer.html | date = 10 July 2012 | access-date = 14 January 2021}}</ref>. ==Xaos injeneriyası quralları == === Chaos Monkey === '''Chaos Monkey''' — Netflix kompaniyası óziniń IT infrastrukturasınıń shıdamlılıǵın testlew ushın 2011-jılı oylap tapqan qural<ref name="blog">{{Cite web | title = The Netflix Simian Army | url = https://medium.com/netflix-techblog/the-netflix-simian-army-16e57fbab116 | website = Netflix Tech Blog | publisher = Medium | date = 19 July 2011 | access-date = 21 October 2017}}</ref>. Ol qalǵan sistemalardıń irkiliske qalay juwap beretuǵının testlew ushın Netflix kompaniyasınıń óndirislik tarmaǵındaǵı kompyuterlerdi qasaqana isten shıǵaradı. Házir Chaos Monkey Simian Army dep atalatuǵın úlkenirek qurallar jıynaǵınıń bir bólegi bolıp tabıladı. Bul jıynaq hár túrli sistema buzılıwların hám shegaralıq jaǵdaylardı imitaciyalawǵa hám olarǵa juwap beriwdi testlewge arnalǵan. Chaos Monkey programmasınıń kodın Netflix 2012-jılı Apache 2.0 licenziyası boyınsha járiyaladı<ref>{{Cite news|url=https://www.lemondeinformatique.fr/actualites/lire-netflix-libere-chaos-monkey-dans-la-jungle-open-source-49940.html |title=Netflix libère Chaos Monkey dans la jungle Open Source |work=Le Monde Informatique |trans-title=Netflix releases Chaos Monkey into the open source jungle |access-date=7 November 2017|language=fr}}</ref><ref name="github">{{Cite web|title = SimianArmy: Tools for your cloud operating in top form. Chaos Monkey is a resiliency tool that helps applications tolerate random instance failures | publisher = Netflix, Inc. | date = 20 October 2017 |url = https://github.com/Netflix/SimianArmy |access-date=21 October 2017}}</ref>. «Chaos Monkey» atı Antonio Garsiya Martinestiń ''Chaos Monkeys'' kitabında túsindiriledi<ref>{{Cite web | language = fr-FR | title = Mais qui sont ces singes du chaos ? | trans-title = But who are these monkeys of chaos? | website = 15marches | date = 25 July 2017 | url = https://15marches.fr/business/singes-du-chaos | access-date = 21 October 2017}}</ref>: <blockquote>Onlayn iskerligimizdiń barlıq áhmiyetli funkciyaların jaylastıratuǵın serverlerdiń «fermaları» — «maǵlıwmatlar orayına» kirip kelgen maymıldı kóz aldıńızǵa keltiriń. Maymıl tosınnan kabellerdi julıp taslaydı, qurılmalardı buzadı hám qolına túsken hámme nárseni ılaqtıradı. IT basshıları ushın másele — ózleri juwap beretuǵın informaciyalıq sistemanı qashan kelip, neni buzatuǵının hesh kim bilmeytuǵın usı maymıllarǵa qaramastan isley alatuǵınday etip joybarlaw.</blockquote> === Simian Army === '''Simian Army'''<ref name="github" /> — Netflix kompaniyası óziniń Amazon Web Services infrastrukturasınıń isenimliligin, qáwipsizligin yamasa shıdamlılıǵın testlew ushın islep shıqqan qurallar jıynaǵı. Oǵan tómendegi qurallar kiredi<ref>{{Cite news|url=http://blog.d2-si.fr/2015/12/08/architecture-cloud/|title=Infrastructure : quelles méthodes pour s'adapter aux nouvelles architectures Cloud ? - D2SI Blog|last=SemiColonWeb|date=8 December 2015|work=D2SI Blog|access-date=7 November 2017|language=fr-FR|archive-date=21 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021220903/http://blog.d2-si.fr/2015/12/08/architecture-cloud/|url-status=dead}}</ref>: * Simian Army ierarxiyasınıń eń joqarısında turǵan Chaos Kong pútkil AWS «Regionın» isten shıǵaradı<ref>{{citation|language=en|title=Chaos Engineering Upgraded|url=https://netflixtechblog.com/chaos-engineering-upgraded-878d341f15fa|website=medium.com|date=19 April 2017|access-date=10 April 2020}}</ref>. Siyrek bolsa da, pútkil regionnıń isten shıǵıwı júz beredi, al Chaos Kong usınday waqıyaǵa sistemanıń juwap beriwin hám qayta tikleniwin imitaciyalaydı. * Chaos Gorilla pútkil Amazon «Qoljetimlilik zonasın» (geografiyalıq regionǵa xızmet kórsetetuǵın bir yamasa bir neshe tolıq maǵlıwmatlar orayın) isten shıǵaradı<ref>{{citation|language=en|title=The Netflix Simian Army|url=https://medium.com/netflix-techblog/the-netflix-simian-army-16e57fbab116|website=medium.com|access-date=12 December 2017}}</ref>. === Basqalar === Voyages-sncf kompaniyasınıń 2017-jılǵı «Day of Chaos» («Xaos kúni») ilajı<ref>{{Cite web |title=Days of Chaos |url=http://days-of-chaos.com/ |access-date=18 February 2022 |website=Days of Chaos |language=fr-FR}}</ref> 2017-jılǵı DevOps REX konferenciyasında usınıw ushın óndiriske shekemgi buzılıwlardı oyınlastırılǵan túrde imitaciyaladı<ref>{{Cite web |date=17 March 2017 |title=DevOps: feedback from Voyages-sncf.com |url=https://www.blogdumoderateur.com/devops-retour-experience-voyages-sncf-com/ |access-date=21 October 2017 |language=fr-FR |periodical=Moderator's Blog}}</ref><ref>{{Cite web |last=devops REX |date=3 October 2017 |title=[devops REX 2017] Days of Chaos : le développement de la culture devops chez Voyages-Sncf.com à l'aide de la gamification |url=https://fr.slideshare.net/devopsrex/days-of-chaos-le-dveloppement-de-la-culture-devops-chez-voyagessncfcom-laide-de-la-gamification-80396202 |access-date=18 February 2022}}</ref>. 2019-jılı dúzilgen Steadybit kompaniyası óndiriske shekemgi xaos hám isenimlilik injeneriyasın keń tarqattı<ref name=":2" />. Onıń ashıq kodlı Reliability Hub platforması Steadybit múmkinshiliklerin keńeytedi<ref>{{Citation |title=steadybit/reliability-hub-db |date=2024-08-26 |url=https://github.com/steadybit/reliability-hub-db |access-date=2024-08-26 |publisher=Steadybit}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home |url=https://hub.steadybit.com/ |access-date=2024-08-26 |website=Steadybit Reliability Hub |language=en}}</ref>. Proofdock Microsoft Azure DevOps platformasında infrastruktura, platforma hám qosımsha buzılıwların kirgize aladı<ref name=":2">{{Cite web |last=Miller |first=Ron |date=22 September 2022 |title=Steadybit wants developers involved in chaos engineering before production |url=https://techcrunch.com/2022/09/22/steadybit-wants-developers-involved-in-chaos-engineering-before-production/ |website=Tech Crunch}}</ref>. Gremlin — «buzılıw xızmet retinde» (failure-as-a-service) platforması<ref>{{Cite web |title=Gremlin raises $18 million to expand 'failure-as-a-service' testing platform |url=https://venturebeat.com/business/gremlin-raises-18-million-to-expand-failure-as-a-service-testing-platform/ |website=VentureBeat |access-date=24 October 2018 |date=28 September 2018}}</ref>. [[Facebook]] kompaniyasınıń Project Storm proekti tábiyiy apatlarǵa shıdamlılıq ushın maǵlıwmatlar orayınıń buzılıwların imitaciyalaydı<ref>{{Cite web |last=Hof |first=Robert |date=11 September 2016 |title=Interview: How Facebook's Project Storm Heads Off Data Center Disasters |url=https://www.forbes.com/sites/roberthof/2016/09/11/interview-how-facebooks-project-storm-heads-off-data-center-disasters/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Netflix]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] [[Kategoriya:Isenimlilik injeneriyası]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew quralları]] [[Kategoriya:Apattan keyin qayta tiklew]] [[Kategoriya:Avtomatlastırıw programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı jetkerip beriw usılları]] gym24jum9149jtwo20f0q8jyysxfnmt 14 48616 275241 2026-10-19T18:22:02Z Bekan88 11311 Bos bet jarattı 275241 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 275254 275241 2026-10-19T19:08:25Z Kvazimodo 10433 tolıqtırıldı 275254 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Software development}} {{main|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw}} {{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw}} [[Kategoriya:Sistemalar arxitekturası]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring|Islep shıǵıw]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat industriyası|Islep shıǵıw]] [[Kategoriya:Texnologiyalıq rawajlanıw]] mwa18vx7fey2yl0nwy6h16of9rktxcp 0 48617 275242 2026-10-19T18:35:49Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «[[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]] '''xarakteristikalıq test''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''characterization test'', sonday-aq '''Golden Master Testing''' — «altın etalon» testlewi dep te ataladı<ref>{{cite web|url=http://blog.thecodewhisperer.com/permalink/surviving-legacy-code-with-golden-master-and-sampling|title=J. B. Rainsberger - Surviving Legacy Code with Golden Master and Sampling|date=28 September 2014 |access-date=2017-05-30}}</ref>) — ba...» 275242 wikitext text/x-wiki [[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]] '''xarakteristikalıq test''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''characterization test'', sonday-aq '''Golden Master Testing''' — «altın etalon» testlewi dep te ataladı<ref>{{cite web|url=http://blog.thecodewhisperer.com/permalink/surviving-legacy-code-with-golden-master-and-sampling|title=J. B. Rainsberger - Surviving Legacy Code with Golden Master and Sampling|date=28 September 2014 |access-date=2017-05-30}}</ref>) — bar programmalıq támiynat bóleginiń '''haqıyqıy''' minez-qulqın táriyiplew (xarakterlew) hám solay etip, [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan testlew]] arqalı miyras kodtıń bar minez-qulqın kútpegen ózgerislerden qorǵaw quralı. Bul termindi Maykl Fezers usınǵan<ref>Feathers, Michael C. ''Working Effectively with Legacy Code'' ({{ISBN|0-13-117705-2}}).</ref>. ==Sholıw== Xarakteristikalıq testlerdiń maqseti — islep shıǵıwshılarǵa [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasınıń]] etalon versiyasına kirgizilgen ózgerislerdiń onıń minez-qulqın qálemegen yamasa kereksiz túrde ózgertpegenin tekseriwge járdem beriw. Olar jetkilikli modullik testleri joq kodtı keńeytiwge hám refaktoring qılıwǵa múmkinshilik beredi hám bunıń ushın qáwipsizlik torın támiyinleydi. Djeyms Bax hám Maykl Boltonnıń test orakulları klassifikaciyasında<ref>{{cite magazine|last=Bolton|first=Michael|date=January 2005|title=Testing Without a Map|url=http://www.developsense.com/articles/2005-01-TestingWithoutAMap.pdf|magazine=Better Software|publisher=Sticky Minds / TechWell|access-date=2017-05-30}}</ref> testlewdiń bul túri tariyxıy orakulǵa sáykes keledi. Tastıyıqlawlarǵa tiykarlanǵan ádettegi [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] tásilinen ayırmashılıǵı, testtiń nátiyjesi (tastıyıqlawlar menen tekseriletuǵın) ayırım mánisler yamasa qásiyetler arqalı emes, al testlenip atırǵan programmalıq processtiń pútin quramalı nátiyjesin programmalıq támiynattıń aldınǵı versiyasındaǵı sol processtiń nátiyjesi menen salıstırıw arqalı anıqlanadı. Belgili bir mánide xarakteristikalıq testlew dástúrli testlewdi tóńkeredi: dástúrli testler ayırım qásiyetlerdiń belgili bir mánislerge iye ekenin tekseredi (olardı aq dizimge kirgizedi), al xarakteristikalıq testlew hesh bir qásiyettiń ózgermegenin tekseredi (olardı qara dizimge kirgizedi). Xarakteristikalıq testti dúzgende, kiris maǵlıwmatlarınıń berilgen jıynaǵı ushın qanday shıǵıs maǵlıwmatları payda bolatuǵının baqlaw kerek. Miyras kod berilgen kiris maǵlıwmatlarına tiykarlanıp belgili bir shıǵıs maǵlıwmatın beretuǵını baqlansa, miyras kodtıń shıǵıs maǵlıwmatı berilgen kiris maǵlıwmatları ushın baqlanǵan nátiyjege sáykes keletuǵının tastıyıqlaytuǵın test jazıla aladı. Mısalı, eger f(3.14) == 42 ekeni baqlansa, onda bul xarakteristikalıq test retinde dúzile aladı. Keyin sistemaǵa ózgerisler kirgizilgennen soń, test usı kiris maǵlıwmatları berilgende ózgerislerdiń nátiyjelerdi ózgertken-ózgertpegenin anıqlay aladı. Tilekke qarsı, hár qanday testlewdegidey, ulıwma alǵanda hárbir múmkin bolǵan kiris hám shıǵıs maǵlıwmatı ushın xarakteristikalıq test dúziw múmkin emes. Sonlıqtan kóp adamlar operatorlardı qamtıwdı yamasa tarmaqlanıwlardı qamtıwdı tańlaydı. Biraq bul da qıyın bola aladı. Test jazıwshılar qansha testlew orınlı ekenin sheshiw ushın óz pikirine súyeniwi kerek. Kóbinese tek júz beretuǵını belgili bolǵan anıq kiris hám shıǵıs maǵlıwmatların qamtıytuǵın, shegaralıq jaǵdaylarǵa ayrıqsha itibar beretuǵın xarakteristikalıq testlerdi jazıw jetkilikli boladı. Xarakteristikalıq testler regressiyalıq testlerge júdá uqsas bolsa da, olardan ayırmashılıǵı, kodtıń ''durıs'' minez-qulqın teksermeydi, sebebi onı anıqlaw múmkin bolmay da qala aladı. Onıń ornına olar testler jazılǵan waqıtta baqlanǵan minez-qulıqtı tekseredi. Kóbinese hesh qanday specifikaciya yamasa testler jıynaǵı bolmaydı, sonlıqtan tek xarakteristikalıq testler ǵana bir variant bolıp qaladı, sebebi konservativ jol — eski minez-qulıqtı talap etilgen minez-qulıq dep esaplaw. Xarakteristikalıq testler mánisi boyınsha ózgeris detektorları bolıp tabıladı. Anıqlanǵan ózgeristiń kútilgen hám/yamasa qálegen ózgeris pe, yamasa kútilmegen hám/yamasa qálemegen ózgeris pe ekenin nátiyjelerdi analizleytuǵın adam anıqlawı kerek. Xarakteristikalıq testlerdiń qızıqlı aspektleriniń biri sonda, olar bar kodqa tiykarlanǵanlıqtan, geypara xarakteristikalıq testlerdi avtomatikalıq túrde generaciyalawǵa boladı. Avtomatlastırılǵan xarakteristikalıq test quralı bar kodtı tiyisli hám/yamasa tosınnan alınǵan kiris mánisleriniń keń diapazonı menen iske qosadı, shıǵıs mánislerin (yamasa jaǵday ózgerislerin) jazıp aladı hám xarakteristikalıq testler jıynaǵın generaciyalaydı. Generaciyalanǵan testler kodtıń jańa versiyasında orınlanǵanda, eger kodtıń bul versiyası aldın ornatılǵan minez-qulıqtı ózgertetuǵınday etip ózgertilgen bolsa, olar bir yamasa bir neshe buzılıw/eskertiw beredi. [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|GUI]] dárejesinde testlegende, qollanıw jaǵdayların hám olardıń ayrıqsha jaǵdayların qamtıytuǵın quramalı test jaǵdayların dúziw ushın xarakteristikalıq testlew aqıllı «maymıl» testlewi menen biriktirile aladı. ==Artıqmashılıqları== «Altın etalon» testlewiniń tastıyıqlawlarǵa tiykarlanǵan dástúrli programmalıq támiynattı testlewge qaraǵanda tómendegi artıqmashılıqları bar: * Onı quramalı miyras sistemalar ushın ámelge asırıw salıstırmalı túrde ańsat. * Sonlıqtan ol refaktoringke múmkinshilik beredi. * Ádette PDF, XML, súwretler hám t.b. sıyaqlı quramalı nátiyjeler ushın aqılǵa muwapıq tásil. Bunday jaǵdaylarda barlıq tiyisli atributlardı tastıyıqlawlar menen tekseriw atributlardıń kópligi sebepli aqılǵa muwapıq emes bolar edi hám oqıwǵa qıyın/xızmet kórsetiwge qolaysız test kodına alıp keler edi. ==Kemshilikleri== «Altın etalon» testlewiniń tastıyıqlawlarǵa tiykarlanǵan dástúrli programmalıq támiynattı testlewge qaraǵanda tómendegi kemshilikleri bar: * Ol qaytalanıwshılıqqa baylanıslı. Turaqsız hám deterministik emes mánisler «altın etalonnan» da, processtiń nátiyjesinen de maskalanıwı yamasa alıp taslanıwı kerek. Eger júdá kóp elementti alıp taslaw kerek bolsa yamasa olardı alıp taslaw júdá quramalı bolsa, bul «altın etalon» testlewin ámeliy emes etip qoya aladı. * Ol tek programmalıq támiynattıń qaytalanıwshılıǵına ǵana emes, al ortalıqtıń hám kiris mánisleriniń turaqlılıǵına da baylanıslı. * «Altın etalon» testlewi nátiyjelerdiń durıslıǵın bildirmeydi. Ol tek programmalıq támiynattaǵı ózgerislerdiń qálemegen aqıbetlerin anıqlawǵa járdem beredi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 448ohq3ruxb7j4fxaoepcb16nvgham8 0 48618 275243 2026-10-19T18:48:22Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Klassifikaciya teregi metodı''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Classification Tree Method'') — [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] hár túrli tarawlarında qollanılatuǵın test dizaynı metodı<ref>{{cite book|last=Bath|first=Graham|author2=McKay, Judy|title=The software test engineer's handbook : a study guide for the ISTQB test analyst and technical test analyst advanced level certificates|year=2008|pu...» 275243 wikitext text/x-wiki '''Klassifikaciya teregi metodı''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Classification Tree Method'') — [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] hár túrli tarawlarında qollanılatuǵın test dizaynı metodı<ref>{{cite book|last=Bath|first=Graham|author2=McKay, Judy|title=The software test engineer's handbook : a study guide for the ISTQB test analyst and technical test analyst advanced level certificates|year=2008|publisher=Rocky Nook|location=Santa Barbara, CA|isbn=9781933952246|edition=1st}}</ref><ref name=advStest>{{cite book|last=Hass|first=Anne Mette Jonassen|title=Guide to advanced software testing|year=2008|publisher=Artech House|location=Boston|isbn=978-1596932869|pages=179–186}}</ref>. Onı 1993-jılı Grimm hám Groxtmann islep shıqqan<ref name=GG>{{cite journal|last=Grochtmann|first=Matthias|author2=Grimm, Klaus|title=Classification Trees for Partition Testing|journal=Software Testing, Verification & Reliability|year=1993|volume=3|issue=2|pages=63–82|doi=10.1002/stvr.4370030203|s2cid=33987358}}</ref>. Klassifikaciya teregi metodı mánisindegi klassifikaciya terekleri sheshimler terekleri menen shatastırılmawı kerek. Klassifikaciya teregi metodı eki tiykarǵı adımnan turadı<ref name=lkk>{{cite book|last=Kuhn|first=D. Richard|author2=Kacker, Raghu N. |author3=Lei, Yu |title=Introduction to combinatorial testing|year=2013|publisher=Crc Pr Inc|isbn=978-1466552296|pages=76–81}}</ref><ref name=pierre>{{cite book|last=Henry|first=Pierre|title=The testing network an integral approach to test activities in large software projects|year=2008|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-78504-0|page=87}}</ref>: # Testke tiyisli aspektlerdi (olardı ''klassifikaciyalar'' dep ataydı) hám olardıń sáykes mánislerin (olardı ''klaslar'' dep ataydı) anıqlaw hám # Barlıq klassifikaciyalardaǵı hár túrli klaslardı test jaǵdaylarına biriktiriw. Testke tiyisli aspektlerdi anıqlaw ádette testlenip atırǵan sistemanıń (funkcional) specifikaciyasına (mısalı, talaplarǵa, qollanıw jaǵdaylarına hám t.b.) tiykarlanadı. Bul aspektler test obektiniń kiris hám shıǵıs maǵlıwmatları keńisligin quraydı. Test dizaynınıń ekinshi adımı kombinatorlıq test dizaynı principlerine ámel etedi<ref name=lkk />. Bul metod qálem hám qaǵaz járdeminde de qollanıla alsa da, ádette klassifikaciya teregi metodın ámelge asıratuǵın programmalıq qural — Classification Tree Editor (Klassifikaciya teregi redaktorı) qollanıladı. == Qollanılıwı == Klassifikaciya teregi metodın (CTM) qollanıwdıń aldın ala shárti — testlenetuǵın sistemanı tańlaw (yamasa anıqlaw). CTM — [[Qara qutı testlewi|«qara qutı» testlewi]] metodı hám ol testlenetuǵın sistemanıń hár qanday túrin qollaydı. Olarǵa (biraq tek olar menen sheklenbeydi) [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq sistemalar]], integraciyalanǵan apparatlıq-programmalıq sistemalar, ápiwayı [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq sistemalar]], sonıń ishinde engizilgen programmalıq támiynat, [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysleri]], [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]], talqılawshılar hám basqalar (yamasa atalǵan sistemalardıń kishi sistemaları) kiredi. Testlenetuǵın sistema tańlanǵannan keyin klassifikaciya teregi metodınıń birinshi adımı — testke tiyisli aspektlerdi anıqlaw<ref name=lkk/>. Hár qanday testlenetuǵın sistema kiris hám shıǵıs parametrlerin óz ishine alatuǵın klassifikaciyalar jıynaǵı arqalı táriyiplene aladı. (Kiris parametrleri ortalıq jaǵdayların, aldınǵı shártlerdi hám basqa, kóp ushıraspaytuǵın parametrlerdi de óz ishine ala aladı)<ref name=advStest/>. Hárbir klassifikaciya parametrdiń payda bolıwın táriyipleytuǵın qálegen sandaǵı kesilispeytuǵın klaslarǵa iye bola aladı. Klaslardı tańlaw ádette abstrakt test jaǵdayları ushın ekvivalentlik klaslarına bóliw principine, al anıq test jaǵdayları ushın [[Shegaralıq mánislerdi analizlew|shegaralıq mánislerdi analizlew]] principine ámel etedi<ref name=pierre/>. Barlıq klassifikaciyalar birgelikte klassifikaciya teregin quraydı. Semantikalıq maqsetlerde klassifikaciyalar ''kompoziciyalarǵa'' toparlastırıla aladı. Test jaǵdaylarınıń maksimal sanı — terektegi barlıq klassifikaciyalardıń barlıq klaslarınıń dekart kóbeymesi. Haqıyqıy test máselelerinde bul tez arada úlken sanlarǵa alıp keledi. Test jaǵdaylarınıń minimal sanı — eń kóp klası bar klassifikaciyadaǵı klaslar sanı. Ekinshi adımda test jaǵdayları klassifikaciya tereginiń hárbir klassifikaciyasınan dál bir klastı tańlaw arqalı dúziledi. Dáslep<ref name=GG/> test jaǵdayların tańlaw test injeneri qol menen orınlaytuǵın wazıypa edi. === Mısal === [[Fayl:Classification Tree for Database System.png|thumb|Maǵlıwmatlar bazası sisteması ushın klassifikaciya teregi]] Maǵlıwmatlar bazası sisteması ushın test dizaynın orınlaw kerek deyik. Klassifikaciya teregi metodın qollanǵanda, testke tiyisli aspektlerdi anıqlaw tómendegi klassifikaciyalardı beredi: ''Paydalanıwshı huqıqı'', ''Ámel'' hám ''Kiriw usılı''. ''Paydalanıwshı huqıqları'' ushın eki klass anıqlana aladı: ''Ápiwayı paydalanıwshı'' hám ''Administrator''. Úsh ''Ámel'' bar: ''Qosıw'', ''Ózgertiw'' hám ''Óshiriw''. ''Kiriw usılı'' ushın jáne úsh klass anıqlanadı: ''Ishki qural'', ''Veb-brauzer'', ''API''. ''Veb-brauzer'' klası ''Brend'' test aspekti menen jáne de anıqlastırıladı, bul jerde úsh múmkin bolǵan klass bar: ''Internet Explorer'', ''Mozilla Firefox'' hám ''Apple Safari''. Solay etip, klassifikaciya teregi metodınıń birinshi adımı tamamlandı. Álbette, qosıwǵa bolatuǵın basqa da test aspektleri bar, mısalı, baylanıstıń kiriw tezligi, maǵlıwmatlar bazasındaǵı jazıwlar sanı hám t.b. Terek túrindegi grafikalıq kórinis járdeminde tańlanǵan aspektler hám olardıń sáykes mánisleri tez qarap shıǵıladı. Statistika boyınsha, ulıwma 30 múmkin bolǵan test jaǵdayı bar (2 huqıq * 3 ámel * 5 kiriw usılı). Minimal qamtıw ushın 5 test jaǵdayı jetkilikli, sebebi 5 kiriw usılı bar (al kiriw usılı — kesilispeytuǵın klasları eń kóp bolǵan klassifikaciya). Ekinshi adımda úsh test jaǵdayı qol menen tańlandı: # Ápiwayı paydalanıwshı ishki qural járdeminde maǵlıwmatlar bazasına jańa maǵlıwmatlar jıynaǵın qosadı. # Administrator Firefox brauzeri járdeminde bar maǵlıwmatlar jıynaǵın ózgertedi. # Ápiwayı paydalanıwshı API járdeminde maǵlıwmatlar bazasınan maǵlıwmatlar jıynaǵın óshiredi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 0oa27of9w9zm66gvaqgttouchw6vv4a 0 48619 275244 2026-10-19T18:55:12Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Bultlı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''cloud testing'') — [[Veb-qosımsha|veb-qosımshalar]] haqıyqıy paydalanıwshı trafigin imitaciyalaw ushın [[Bultlı esaplaw|bultlı esaplaw]] ortalıqların («bulttı») qollanatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] forması. == Adımları == Kompaniyalar haqıyqıy veb-paydalanıwshılardı Advaltis, Compuware, HP, Keynote Systems, Neotys, RadView hám SOASTA sıyaql...» 275244 wikitext text/x-wiki '''Bultlı testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''cloud testing'') — [[Veb-qosımsha|veb-qosımshalar]] haqıyqıy paydalanıwshı trafigin imitaciyalaw ushın [[Bultlı esaplaw|bultlı esaplaw]] ortalıqların («bulttı») qollanatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] forması. == Adımları == Kompaniyalar haqıyqıy veb-paydalanıwshılardı Advaltis, Compuware, HP, Keynote Systems, Neotys, RadView hám SOASTA sıyaqlı bultlı xızmet jetkerip beriwshiler usınatuǵın bultlı testlew xızmetleri járdeminde imitaciyalaydı. Paydalanıwshı scenariyleri islep shıǵılıp, test joybarlanǵannan keyin bul xızmet jetkerip beriwshiler pútkil dúnyadan kelip shıǵatuǵın veb-trafikti payda etiw ushın bultlı serverlerdi (olardı Amazon.com, [[Google]], Rackspace, [[Microsoft]] hám t.b. sıyaqlı bultlı platforma jetkerip beriwshiler usınadı) qollanadı. Test tamamlanǵannan keyin bultlı xızmet jetkerip beriwshiler eń joqarı júklemeler waqtında olardıń qosımshaları hám internettiń qalay isleytuǵının tolıq analizlew ushın nátiyjeler menen analitikanı real waqıt rejimindegi baqlaw panelleri arqalı korporativ IT qánigelerine jetkerip beredi. [[Fayl:Steps in cloud testing.png|thumb|center|700px|Bultlı testlew adımları]] == Qollanılıwı == Bultlı testlewdi kóbinese tek ónimlilik yamasa júkleme testleri dep esaplaydı, biraq joqarıda aytılǵanday, ol testlewdiń kóplegen basqa túrlerin de qamtıydı. Bultlı esaplawdıń ózin kóbinese programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) hám kommunal esaplawdıń birikpesi dep ataydı. Testlerdi orınlaw tárepinen alǵanda, xızmet retinde usınılatuǵın programmalıq támiynat tranzakciyalar generatorı hám bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń infrastruktura programmalıq támiynatı bolıwı yamasa tek sońǵısı bolıwı múmkin. Tarqatılǵan sistemalar hám parallel sistemalar óziniń tábiyiy quramalılıǵı sebepli testlew ushın tiykarınan usı tásildi qollanadı. Usınday programmalıq támiynattı testlew ortalıǵınıń mısalı — D-Cloud<ref>{{Cite book |doi = 10.1109/CCGRID.2010.72|chapter = D-Cloud: Design of a Software Testing Environment for Reliable Distributed Systems Using Cloud Computing Technology|title = 2010 10th IEEE/ACM International Conference on Cluster, Cloud and Grid Computing|pages = 631–636|year = 2010|last1 = Banzai|first1 = Takayuki|last2 = Koizumi|first2 = Hitoshi|last3 = Kanbayashi|first3 = Ryo|last4 = Imada|first4 = Takayuki|last5 = Hanawa|first5 = Toshihiro|last6 = Sato|first6 = Mitsuhisa|isbn = 978-1-4244-6987-1| s2cid=14014489 }}</ref>. == Qurallar == Bultlı esaplaw xızmetlerin jetkerip beriwshilerdiń jetekshileri qatarında Amazon, Microsoft, Google, RadView, Skytap, HP hám SOASTA bar<ref>{{cite web |title=Cloud Adoption as A Part of The Digital Transformation Journey |url=https://kumaran.com/blogs/cloud-adoption-as-a-part-of-the-digital-transformation-journey |website=Kumaran Systems|date=2 March 2022 }}</ref>. == Artıqmashılıqları == Programmalıq támiynattı testlew maqsetinde veb-trafikti imitaciyalaw múmkinshiligi hám onıń qunı veb-sistemalardıń ulıwma isenimliligine kesent beretuǵın faktor bolıp kelgen. Bulttıń júdá úlken esaplaw resurslarınıń arzanlıǵı hám qoljetimliligi geografiyalıq jaqtan hár qıylı jerlerde jaylasqan paydalanıwshılardıń bul sistemalardı haqıyqıy paydalanıwın qaytalaw hám paydalanıwshı scenariyleriniń keń túrlerin dástúrli test ortalıqlarında burın erisip bolmaytuǵın kólemlerde orınlaw múmkinshiligin beredi. Bultlı testlew arqalı sapanı támiyinlew menen birge iske túsiriwdiń minimal waqtına erisile aladı. Tómende tiykarǵı artıqmashılıqlardıń geyparaları keltirilgen: * Kapital qárejetlerdiń azayıwı<ref>{{cite web|title=Test infrastructure in the Cloud business case; a cost reduction, or not?|url=http://www.testingthefuture.net/2010/11/test-infrastructure-in-the-cloud-business-case-a-cost-reduction-or-not/|accessdate=12 October 2011}}</ref> * Joqarı masshtablanıwshılıq<ref>{{cite web|author=Jaideep|title=Five Benefits of Software Testing On Cloud|url=http://itknowledgeexchange.techtarget.com/quality-assurance/five-benefits-of-software-testing-on-cloud/|accessdate=12 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918112017/http://itknowledgeexchange.techtarget.com/quality-assurance/five-benefits-of-software-testing-on-cloud/|archive-date=18 September 2011|url-status=dead}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Bultlı esaplaw]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] lv9r6sdpk2jpxohs02tmbc8aox6zays 0 48620 275249 2026-10-19T19:04:00Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Kod tutaslıǵı''' — kompyuter kodı programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi boyınsha (islep shıǵıw, testlew, óndiris) alǵa ótiwden aldın onıń qanshelli isenimli hám jaqsı testlengenin ólsheytuǵın kórsetkish. Ol sapanı tekseriwlerdi (mısalı, kodtı sholıw, avtomatlastırılǵan testlew hám sońǵı waqıtları JI analizi) usı tekseriwlerdiń haqıyqatında qanshelli tolıq orınlanǵanın baqlaytuǵın ólshewler menen birikt...» 275249 wikitext text/x-wiki '''Kod tutaslıǵı''' — kompyuter kodı programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi boyınsha (islep shıǵıw, testlew, óndiris) alǵa ótiwden aldın onıń qanshelli isenimli hám jaqsı testlengenin ólsheytuǵın kórsetkish. Ol sapanı tekseriwlerdi (mısalı, kodtı sholıw, avtomatlastırılǵan testlew hám sońǵı waqıtları JI analizi) usı tekseriwlerdiń haqıyqatında qanshelli tolıq orınlanǵanın baqlaytuǵın ólshewler menen biriktiredi. Joqarı kod tutaslıǵı qátelerdi erte anıqlaw ushın júdá áhmiyetli bolsa da, ekspertler belgili baqlaw kórsetkishleriniń (mısalı, kod qamtıwınıń) kodtıń haqıyqatında isenimli ekenine hámme waqıt kepillik bere bermeytuǵının atap ótedi. Kod tutaslıǵı — programmalıq támiynattı jetkerip beriw ómirlik ciklinde qollanılatuǵın ólshem. Ol [[Derek kodı|derek kodı]] sapanı támiyinlew (QA) bólimine berilgende onıń sapasınıń qanshelli joqarı ekenin ólsheydi. Bul kórsetkishke kodtıń durıslıqtı tekseriw processlerinen (qol menen yamasa avtomatikalıq) qanshelli tolıq ótkeni tásir etedi. Bunday durıslıqtı tekseriw processleriniń mısalları modullik testlew hám integraciyalıq testlew, kodtı sholıw, [[Testlewdi avtomatlastırıw|testlewdi avtomatlastırıw]], JI tiykarındaǵı kod analizi hám t.b. bola aladı<ref>{{cite arXiv |title=A Survey on Machine Learning Techniques for Source Code Analysis |eprint=2110.09610 |last1=Sharma |first1=Tushar |last2=Kechagia |first2=Maria |last3=Georgiou |first3=Stefanos |last4=Tiwari |first4=Rohit |last5=Vats |first5=Indira |last6=Moazen |first6=Hadi |last7=Sarro |first7=Federica |year=2021 |class=cs.SE }}</ref>. Kod tutaslıǵı — kodtıń durıslıǵın tekseriw processlerin (programmalıq támiynat sapası) qollanıwdıń hám usı processlerdiń tolıqlıǵın ólsheytuǵın kórsetkishlerdiń, mısalı, kod qamtıwınıń birikpesi. Kod tutaslıǵına ádette joqarı kod qamtıwına erisiw ushın derek kodın modullik testlew arqalı erisilse de, bul kod tutaslıǵına erisiwdiń jalǵız yamasa eń jaqsı jolı emes ekeni sózsiz. Haqıyqatında, modullik testlerdiń tolıqlıǵın ólsheytuǵın belgili kórsetkish — kod qamtıwınıń haqıyqıy kod tutaslıǵı ólshemi menen korrelyaciyası sheklengen ekeni belgili<ref>{{cite book |chapter=How Effective Are Code Coverage Criteria? |doi=10.1109/QRS.2015.30 |title=2015 IEEE International Conference on Software Quality, Reliability and Security |year=2015 |last1=Hemmati |first1=Hadi |pages=151–156 |isbn=978-1-4673-7989-2 |s2cid=7305779 }}</ref>. ==Islep shıǵıwshınıń isenimi== Kod tutaslıǵı tek kodtıń durıslıǵına ǵana emes, al islep shıǵıwshılardıń óz kodınıń durıslıǵına bolǵan isenimine de baylanıslı. Kod tutaslıǵı bolǵanda, islep shıǵıwshı óz kodı QA bólimine berilgende onıń durıs jazılǵanına isenimli bola aladı. Bul, haqıyqatında, kodtıń kútilgen sapa dárejesi. Kod tutaslıǵı islep shıǵıwshılar menen kompaniyalarǵa qısqa waqıt ishinde azıraq qátesi bar jaqsıraq ónimlerdi shıǵarıwǵa járdem beredi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] gda7po8momhblb5p49ym219sp7g5k5b 10 48621 275255 2026-10-19T19:09:17Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Gewone fopzwam (Laccaria laccata). Locatie, Paddenstoelenreservaat. 14-10-2025. (d.j.b).jpg» 275255 wikitext text/x-wiki Gewone fopzwam (Laccaria laccata). Locatie, Paddenstoelenreservaat. 14-10-2025. (d.j.b).jpg hht9alc80p1u2ohxlp66i6d6wr605ye 10 48622 275256 2026-10-19T19:11:06Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Sidebar with collapsible lists | name = Programmalıq támiynattı islep shıǵıw jaratıw | pretitle = Seriyanıń bir bólegi: | wraplinks = true | title =[[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] | listclass = hlist | expanded = {{{expanded|{{{1|none}}}}}} | listtitlestyle = border-top:1px solid #aaa; text-align:center;background-color:#e0e0e0; | list1name = Core activities | list1title = Tiykarǵı iskerlikler | list1 = * Maǵlıwmatlardı modellesti...» 275256 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = Programmalıq támiynattı islep shıǵıw jaratıw | pretitle = Seriyanıń bir bólegi: | wraplinks = true | title =[[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] | listclass = hlist | expanded = {{{expanded|{{{1|none}}}}}} | listtitlestyle = border-top:1px solid #aaa; text-align:center;background-color:#e0e0e0; | list1name = Core activities | list1title = Tiykarǵı iskerlikler | list1 = * [[Maǵlıwmatlardı modellestiriw]] * [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|Procesler]] * [[Programmalıq támiynat talapları|Talaplar]] * [[Programmalıq támiynat dizaynı|Dizayn]] * [[Programmalıq támiynattı dúziw|Qurıw]] * [[Programmalıq injiniring|Injiniring]] * [[Programmalıq támiynattı testlew|Testlew]] * [[Sazlaw (kompyuter)|Sazlaw]] * [[Programmalıq támiynattı jaylastırıw|Jaylastırıw]] * [[Programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw|Xızmet kórsetiw]] | list2name = Paradigms, models | list2title = Paradigmalar, modeller | list2 = * [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile]] * [[Cleanroom programmalıq injiniringi|Cleanroom]] * [[Inkremental jıynaw modeli|Inkremental]] * [[Programmalıq támiynattı prototiplew|Prototiplew]] * [[Spiral model|Spiral]] * [[V-model (programmalıq támiynattı islep shıǵıw)|V-model]] * [[Kaskad modeli|Kaskad]] | list3name = Software development methodology|Methodologies, frameworks | list3title = [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyası|Metodologiyalar]], freymvorklar | list3 = * [[Adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw|ASD]] * [[Tártipli agile jetkiziw|DAD]] * [[DevOps]] * [[Dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı|DSDM]] * [[Múmkinshilikke baǵdarlanǵan islep shıǵıw|FDD]] * [[Iterativ hám inkremental islep shıǵıw|IID]] * [[Kanban (islep shıǵıw)|Kanban]] * [[Únemli programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Lean SD]] * [[Scrum (proyektlerdi basqarıw)#Keń kólemli scrum|LeSS]] * [[Modelge tiykarlanǵan injiniring|MDE]] * [[Microsoft Solutions Framework|MSF]] * [[Jeke programmalıq proces|PSP]] * [[Qosımshalar jedel islep shıǵıw|RAD]] * [[Racional birlestirilgen proces|RUP]] * [[Keńeytilgen agile freymvorki|SAFe]] * [[Scrum (proyektlerdi basqarıw)|Scrum]] * [[SEMAT]] * [[Testke tiykarlanǵan islep shıǵıw|TDD]] * [[Komandalıq programmalıq proces|TSP]] * [[Birlestirilgen proces|UP]] * [[Ekstremal baǵdarlamalaw|XP]] | list4name = Supporting disciplines | list4title = Járdemshi tarawlar | list4 = * [[Programmalıq támiynat konfiguraciyasın basqarıw|Konfiguraciyanı basqarıw]] * [[Jaylastırıwdı basqarıw#Kompyuter ilimi|Jaylastırıwdı basqarıw]] * [[Programmalıq támiynat hújjetlestiriwi|Hújjetlestiriw]] * [[Proyektlerdi basqarıw|Proyektlerdi basqarıw]] * [[Programmalıq támiynat sapasın támiyinlew|Sapanı támiyinlew]] * [[Paydalanıwshı tájiriybesi]] | list5name = Practices | list5title = Ámeliyatlar | list5 = * [[Qabıl etiw testine tiykarlanǵan islep shıǵıw|ATDD]] * [[Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw|BDD]] * [[Kodqa iyelik etiw|CCO]] * [[Úzliksiz jetkizip beriw|CD]] * [[Úzliksiz integraciya|CI]] * [[Domenge tiykarlanǵan dizayn|DDD]] * [[Juplıq baǵdarlamalaw|PP]] * [[Mısal arqalı specifikaciya|SBE]] * [[Stand-up ushırasıw|Stand-up]] * [[Testke tiykarlanǵan islep shıǵıw|TDD]] * [[Ekstremal baǵdarlamalaw ámeliyatları|XP]] | list6name = Tools | list6title = [[Programmalastırıw quralı|Qurallar]] | list6 = * [[Jıynawdı avtomatlastırıw]] * [[Kompilyator]] * [[Sazlawshı (debugger)|Sazlawshı]] * [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin dúziwshi|GUI dúziwshi]] * [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|IDE]] * [[Infrastruktura kod sıpatında]] * [[Profillaw (kompyuter baǵdarlamalaw)|Profilator]] * [[Qosımsha relizin avtomatlastırıw|Relizdi avtomatlastırıw]] * [[UML quralı|UML modellestiriw]] | list7name = Standards, bodies of knowledge | list7title = Standartlar hám bilimler bazası | list7 = * [[Capability Maturity Model Integration|CMMI]] * [[IEEE Standards Association|IEEE standartları]] * [[International Requirements Engineering Board|IREB]] * [[ISO 9001]] * [[ISO/IEC JTC 1/SC 7|ISO/IEC standartları]] * [[ITIL]] * [[Object Management Group|OMG]] * [[Project Management Body of Knowledge|PMBOK]] * [[Software Engineering Body of Knowledge|SWEBOK]] | list8name = Glossaries | list8title = Glossariyler | list8 = * [[Jasalma intellekt glossariysi|Jasalma intellekt]] * [[Kompyuter ilimi glossariysi|Kompyuter ilimi]] * [[Elektr hám elektronika injiniringi glossariysi|Elektr hám elektronika injiniringi]] | list9name = Outlines | list9title = Tiykarǵı túsinikler | list9 = * [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw tiykarları|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] * [[Programmalastırıw tiykarları|Kompyuter baǵdarlamalaw]] * [[Túrleri boyınsha programmalastırıw tilleri dizimi|Programmalastırıw tilleri]] ** [[C programmalastırıw tili tiykarları|C]] ** [[C++ programmalastırıw tili tiykarları|C++]] ** [[C sharp programmalastırıw tili tiykarları|C#]] ** [[Java programmalastırıw tili tiykarları|Java]] ** [[JavaScript programmalastırıw tili tiykarları|JavaScript]] ** [[Perl programmalastırıw tili tiykarları|Perl]] ** [[Python programmalastırıw tili tiykarları|Python]] ** [[Rust programmalastırıw tili tiykarları|Rust]] }}<noinclude>{{doc|content= [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw úlgileri|Islep shıǵıw procesi]] [[Kategoriya:Esaplaw texnikası qaptal qutı úlgileri]] }}</noinclude> 4gu8edihyka8ryizsf8m94uj0mx0gny 275260 275256 2026-10-19T19:16:09Z Kvazimodo 10433 qáte dúzetildi 275260 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = Programmalıq támiynattı islep shıǵıw jaratıw | pretitle = Seriyanıń bir bólegi: | wraplinks = true | title =[[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] | listclass = hlist | expanded = {{{expanded|{{{1|none}}}}}} | listtitlestyle = border-top:1px solid #aaa; text-align:center;background-color:#e0e0e0; | list1name = Tiykarǵı iskerlikler | list1title = Tiykarǵı iskerlikler | list1 = * [[Maǵlıwmatlardı modellestiriw]] * [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|Procesler]] * [[Programmalıq támiynat talapları|Talaplar]] * [[Programmalıq támiynat dizaynı|Dizayn]] * [[Programmalıq támiynattı dúziw|Qurıw]] * [[Programmalıq injiniring|Injiniring]] * [[Programmalıq támiynattı testlew|Testlew]] * [[Sazlaw (kompyuter)|Sazlaw]] * [[Programmalıq támiynattı jaylastırıw|Jaylastırıw]] * [[Programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw|Xızmet kórsetiw]] | list2name = Paradigmalar, modeller | list2title = Paradigmalar, modeller | list2 = * [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile]] * [[Cleanroom programmalıq injiniringi|Cleanroom]] * [[Inkremental jıynaw modeli|Inkremental]] * [[Programmalıq támiynattı prototiplew|Prototiplew]] * [[Spiral model|Spiral]] * [[V-model (programmalıq támiynattı islep shıǵıw)|V-model]] * [[Kaskad modeli|Kaskad]] | list3name = Metodologiyalar, freymvorklar | list3title = [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw metodologiyası|Metodologiyalar]], freymvorklar | list3 = * [[Adaptiv programmalıq támiynattı islep shıǵıw|ASD]] * [[Tártipli agile jetkiziw|DAD]] * [[DevOps]] * [[Dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı|DSDM]] * [[Múmkinshilikke baǵdarlanǵan islep shıǵıw|FDD]] * [[Iterativ hám inkremental islep shıǵıw|IID]] * [[Kanban (islep shıǵıw)|Kanban]] * [[Únemli programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Lean SD]] * [[Scrum (proyektlerdi basqarıw)#Keń kólemli scrum|LeSS]] * [[Modelge tiykarlanǵan injiniring|MDE]] * [[Microsoft Solutions Framework|MSF]] * [[Jeke programmalıq proces|PSP]] * [[Qosımshalar jedel islep shıǵıw|RAD]] * [[Racional birlestirilgen proces|RUP]] * [[Keńeytilgen agile freymvorki|SAFe]] * [[Scrum (proyektlerdi basqarıw)|Scrum]] * [[SEMAT]] * [[Testke tiykarlanǵan islep shıǵıw|TDD]] * [[Komandalıq programmalıq proces|TSP]] * [[Birlestirilgen proces|UP]] * [[Ekstremal baǵdarlamalaw|XP]] | list4name = Járdemshi tarawlar | list4title = Járdemshi tarawlar | list4 = * [[Programmalıq támiynat konfiguraciyasın basqarıw|Konfiguraciyanı basqarıw]] * [[Jaylastırıwdı basqarıw#Kompyuter ilimi|Jaylastırıwdı basqarıw]] * [[Programmalıq támiynat hújjetlestiriwi|Hújjetlestiriw]] * [[Proyektlerdi basqarıw|Proyektlerdi basqarıw]] * [[Programmalıq támiynat sapasın támiyinlew|Sapanı támiyinlew]] * [[Paydalanıwshı tájiriybesi]] | list5name = Ámeliyatlar | list5title = Ámeliyatlar | list5 = * [[Qabıl etiw testine tiykarlanǵan islep shıǵıw|ATDD]] * [[Minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw|BDD]] * [[Kodqa iyelik etiw|CCO]] * [[Úzliksiz jetkizip beriw|CD]] * [[Úzliksiz integraciya|CI]] * [[Domenge tiykarlanǵan dizayn|DDD]] * [[Juplıq baǵdarlamalaw|PP]] * [[Mısal arqalı specifikaciya|SBE]] * [[Stand-up ushırasıw|Stand-up]] * [[Testke tiykarlanǵan islep shıǵıw|TDD]] * [[Ekstremal baǵdarlamalaw ámeliyatları|XP]] | list6name = Qurallar | list6title = [[Programmalastırıw quralı|Qurallar]] | list6 = * [[Jıynawdı avtomatlastırıw]] * [[Kompilyator]] * [[Sazlawshı (debugger)|Sazlawshı]] * [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin dúziwshi|GUI dúziwshi]] * [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|IDE]] * [[Infrastruktura kod sıpatında]] * [[Profillaw (kompyuter baǵdarlamalaw)|Profilator]] * [[Qosımsha relizin avtomatlastırıw|Relizdi avtomatlastırıw]] * [[UML quralı|UML modellestiriw]] | list7name = Standartlar hám bilimler bazası | list7title = Standartlar hám bilimler bazası | list7 = * [[Capability Maturity Model Integration|CMMI]] * [[IEEE Standards Association|IEEE standartları]] * [[International Requirements Engineering Board|IREB]] * [[ISO 9001]] * [[ISO/IEC JTC 1/SC 7|ISO/IEC standartları]] * [[ITIL]] * [[Object Management Group|OMG]] * [[Project Management Body of Knowledge|PMBOK]] * [[Software Engineering Body of Knowledge|SWEBOK]] | list8name = Glossariyler | list8title = Glossariyler | list8 = * [[Jasalma intellekt glossariysi|Jasalma intellekt]] * [[Kompyuter ilimi glossariysi|Kompyuter ilimi]] * [[Elektr hám elektronika injiniringi glossariysi|Elektr hám elektronika injiniringi]] | list9name = Tiykarǵı túsinikler | list9title = Tiykarǵı túsinikler | list9 = * [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw tiykarları|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] * [[Programmalastırıw tiykarları|Kompyuter baǵdarlamalaw]] * [[Túrleri boyınsha programmalastırıw tilleri dizimi|Programmalastırıw tilleri]] ** [[C programmalastırıw tili tiykarları|C]] ** [[C++ programmalastırıw tili tiykarları|C++]] ** [[C sharp programmalastırıw tili tiykarları|C#]] ** [[Java programmalastırıw tili tiykarları|Java]] ** [[JavaScript programmalastırıw tili tiykarları|JavaScript]] ** [[Perl programmalastırıw tili tiykarları|Perl]] ** [[Python programmalastırıw tili tiykarları|Python]] ** [[Rust programmalastırıw tili tiykarları|Rust]] }}<noinclude>{{doc|content= [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw úlgileri|Islep shıǵıw procesi]] [[Kategoriya:Esaplaw texnikası qaptal qutı úlgileri]] }}</noinclude> jdle21c2v2mct63xdgusfiss2lyklar 10 48623 275257 2026-10-19T19:12:10Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «PC 12 flight from KSEE to KSNA N777JZ BY Don Ramey Logan.webm» 275257 wikitext text/x-wiki PC 12 flight from KSEE to KSNA N777JZ BY Don Ramey Logan.webm 9vy72zsyzy1lwd9185fs163l26i4078 0 48624 275268 2026-10-19T19:19:37Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Sáykeslikti testlew''' — qosımshanıń hár túrli esaplaw ortalıqları menen sáykesligin támiyinlew ushın ámeliy programmalıq támiynatta ótkeriletuǵın funkcional emes testlewdiń bir bólegi<ref>"What is Compatibility Testing in Software Testing?". ISTQBExamCertification.com. Retrieved 2017-01-02. </ref><ref>"What is Software Compatibility Testing?". SoftwareTestingHelp.com. 2015. Retrieved 2017-01-02. </ref>. ISO 25010 standartı<ref>"ISO/IEC 25...» 275268 wikitext text/x-wiki '''Sáykeslikti testlew''' — qosımshanıń hár túrli esaplaw ortalıqları menen sáykesligin támiyinlew ushın ámeliy programmalıq támiynatta ótkeriletuǵın funkcional emes testlewdiń bir bólegi<ref>"What is Compatibility Testing in Software Testing?". ISTQBExamCertification.com. Retrieved 2017-01-02. </ref><ref>"What is Software Compatibility Testing?". SoftwareTestingHelp.com. 2015. Retrieved 2017-01-02. </ref>. ISO 25010 standartı<ref>"ISO/IEC 25010". iso25000.com. Retrieved 12 May 2019. </ref> (Sistema hám programmalıq támiynat sapasınıń modelleri) sáykeslikti programmalıq sistemanıń birdey programmalıq hám [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynattı]] bólise otırıp, basqa sistemalar menen informaciya almasa alatuǵın qásiyeti yamasa dárejesi dep anıqlaydı. Ónimniń basqa ónimler menen ulıwma ortalıq hám resurslardı bólisip, hesh bir basqa ónimge zıyanlı tásir etpey, óziniń talap etilgen funkciyaların nátiyjeli orınlay alatuǵın dárejesi birge islesiw qábileti dep ataladı. Al óz-ara islesiwshilik — eki yamasa onnan kóp sistemanıń, ónimniń yamasa komponenttiń informaciya almasa alatuǵın hám almasqan informaciyanı qollana alatuǵın dárejesi. Usı kontekstlerde sáykeslikti testlew testlenip atırǵan sistemadaǵı birge islesiw qábileti hám óz-ara islesiwshilik dárejesin anıqlaw ushın ónim yamasa programmalıq sistema haqqında informaciya jıynaw bolıp tabıladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} 17891qxt3e0p9u8z6x1hm1dbo02dc54 3 48625 275272 2026-10-19T20:04:08Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 275272 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 20:04, 2026-jıl 19-oktyabr (UTC) 868fkkkba4vk2kalmef7g0v5i00y7e2 3 48626 275291 2026-10-19T22:04:29Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 275291 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 22:04, 2026-jıl 19-oktyabr (UTC) jttrj8zam52zck8967hvs0xrn0m18ew 2 48627 275292 2026-10-19T23:38:37Z Qareken Balasi 8937 Qoralama: Ózbekstan kórkem óner hám mádeniyat institutı Nókis filialı (rásmiy sayt boyınsha) 275292 wikitext text/x-wiki '''Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń Nókis filialı''' — [[Nókis]] qalasında jaylasqan joqarı oqıw orny, kórkem óner hám mádeniyat tarawında kásiplik kadrlar tayarlaydı.<ref name="site">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz|title=Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń Nókis filialı — rásmiy veb-sayt|website=uzdsmi-nf.uz|access-date=2026-10-20|lang=kaa}}</ref> Filial Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutı quramına kiredi. == Jaylasıwı == Filial Nókis qalasında, Qaraqalpaqstan kóshesi, 17A úyde jaylasqan.<ref name="site" /> == Xızmetler == Filialdıń rásmiy saytında studentler ushın HEMIS sisteması, kitapxana, elektron jurnal hám interaktiv xızmetler (studentlik haqqında maǵlıwmatnama, joqarı maǵlıwmat haqqındaǵı diplomdı tastıyıqlaw, diplomnıń elektron nusqasın alıw, basshı qabıllawına jazılıw, tólem-kontrakt summasın anıqlaw) keltirilgen.<ref name="site" /> == Derekler == {{Reflist}} == Siltemeler == * [https://uzdsmi-nf.uz Rásmiy veb-sayt] [[Kategoriya:Nókis]] [[Kategoriya:Ózbekstandaǵı institutlar]] [[Kategoriya:Joqarı oqıw orınları]] m4z9l5ppj5pn6tyoa4vslyt7ndijnhh 275293 275292 2026-10-19T23:41:35Z Qareken Balasi 8937 Qoralama toltırıldı: tariyx, dúzilis, fakultetler (rásmiy sayt) 275293 wikitext text/x-wiki '''Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń Nókis filialı''' — [[Nókis]] qalasında jaylasqan joqarı oqıw orny. Teatr, kino, televidenie hám xalıq dóretiwshiligi baǵdarları boyınsha aktyorlar, kórkem ónertanıw hám mádeniyat salası qánigelerin tayarlaydı. Filial Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń quramalıq bólimi.<ref name="tarix">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/filial-tarixi/|title=Filial tariyxı|website=uzdsmi-nf.uz|publisher=Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń Nókis filialı|access-date=2026-10-20|lang=kaa}}</ref> == Tariyxı == 2008-jıl 28-aprelde Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń PQ-845-sanlı «Ózbekstan mámleket kórkem óner institutınıń Nókis filialın shólkemlestiriw ilajları tuwrısında»ǵı sheshimi qabıl etildi, sol sheshimge muwapıq filial dúzildi. 2012-jıl 4-iyundaǵı PQ-1771-sanlı «Ózbekstan mámleket kórkem óner hám mádeniyat institutın shólkemlestiriw tuwrısında»ǵı sheshimge tiykar filial qayta dúzildi.<ref name="tarix" /><ref name="nizom">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/filial-nizomi/|title=Filial nızamı|website=uzdsmi-nf.uz|access-date=2026-10-20|lang=uz}}</ref> Dáslepki oqıw jılında «Saxna hám ekran kórkem óneri dramaturgiyası» hám «Drama teatrı hám kino aktyorlıǵı kórkem óneri» baǵdarlarına 25 student qabıl etilgen. 2018-jılı «Tumar» oyın ansamblı dúzilgen. 2020—2021-oqıw jılında kúndizgi bólimde «Xalıq dóretiwshiligi (vokal atqarıwshılıǵı)» baǵdarı ashılǵan hám sol jılı sırtqı bólim iske túsken.<ref name="tarix" /> == Dúzilisi == Filial nızamına kóre ol óz aldına yuridikalıq shaxs emes, Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń dúzilmelik bólimi bolıp tabıladı; filialdı Mádeniyat ministri tayınlaytuǵın direktor basqaradı.<ref name="nizom" /> 2023-jıl 6-oktyabrdegi filial keńesi májilisiniń sheshimi menen fakultetler qayta dúzilgen. Rásmiy saytta tómendegi fakultetler hám kafedralar kórsetilgen:<ref name="tex">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/texnogen-ham-korkem-onertaniw-fakulteti/|title=Texnogen hám kórkem ónertanıw fakulteti|website=uzdsmi-nf.uz|access-date=2026-10-20|lang=kaa}}</ref><ref name="teatr">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/teatr-korkem-oneri-fakulteti/|title=Teatr kórkem óneri fakulteti|website=uzdsmi-nf.uz|access-date=2026-10-20|lang=kaa}}</ref><ref name="xalq">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/xaliq-doretiwshiligi-fakulteti/|title=Xalıq dóretiwshiligi fakulteti|website=uzdsmi-nf.uz|access-date=2026-10-20|lang=kaa}}</ref> * '''Texnogen hám kórkem ónertanıw fakulteti''' — Texnogen kórkem óneri, Kórkem ónertanıw, Kitapxana iskerligi kafedraları; * '''Teatr kórkem óneri fakulteti''' — Rejissura kórkem óneri, Aktyorlıq sheberligi, Vokal kafedraları; * '''Xalıq dóretiwshiligi fakulteti''' — Mádeniyat iskerligi, Xalıq dóretiwshiligi, Folklor hám etnografiya kafedraları. == Basshılıq == Rásmiy saytqa kóre filial direktorı — filosofiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD), dotsent Kuanıshbay Baltabayevich Yusupov.<ref name="rah">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/rahbariyat/|title=Administraciya|website=uzdsmi-nf.uz|access-date=2026-10-20|lang=kaa}}</ref> == Tálim baǵdarları == Filialda kúndizgi hám sırtqı tálim baǵdarları boyınsha bakalavr tayarlanadı, olar arasında aktyorlıq kórkem óneri (muzıkalı teatr), rejissyorlıq, kino-teleoperatorlıq, texnogen kórkem óner (kino, televidenie hám radio dawıs rejissyorlıǵı), xalıq dóretiwshiligi (qosıq hám oyın, vokal atqarıwshılıǵı), kórkem ónertanıw, mádeniyat hám kórkem óner mákemelerin shólkemlestiriw hám basqarıw, kitapxana-informaciya xızmeti bar.<ref name="tarix" /> == Jaylasıwı == Filial Nókis qalasında, Qaraqalpaqstan kóshesi, 17A úyde jaylasqan.<ref name="tarix" /> == Derekler == {{Reflist}} == Siltemeler == * [https://uzdsmi-nf.uz Rásmiy veb-sayt] [[Kategoriya:Nókis]] [[Kategoriya:Ózbekstandaǵı institutlar]] [[Kategoriya:Joqarı oqıw orınları]] akochusxjf0ieb52rq2boaz06navdrd 0 48628 275294 2026-10-19T23:42:50Z Qareken Balasi 8937 Jańa maqala: Ózbekstan kórkem óner hám mádeniyat institutı Nókis filialı (derekler: rásmiy sayt) 275294 wikitext text/x-wiki '''Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń Nókis filialı''' — [[Nókis]] qalasında jaylasqan joqarı oqıw orny. Teatr, kino, televidenie hám xalıq dóretiwshiligi baǵdarları boyınsha aktyorlar, kórkem ónertanıw hám mádeniyat salası qánigelerin tayarlaydı. Filial Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń quramalıq bólimi.<ref name="tarix">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/filial-tarixi/|title=Filial tariyxı|website=uzdsmi-nf.uz|publisher=Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń Nókis filialı|access-date=2026-10-20|lang=kaa}}</ref> == Tariyxı == 2008-jıl 28-aprelde Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń PQ-845-sanlı «Ózbekstan mámleket kórkem óner institutınıń Nókis filialın shólkemlestiriw ilajları tuwrısında»ǵı sheshimi qabıl etildi, sol sheshimge muwapıq filial dúzildi. 2012-jıl 4-iyundaǵı PQ-1771-sanlı «Ózbekstan mámleket kórkem óner hám mádeniyat institutın shólkemlestiriw tuwrısında»ǵı sheshimge tiykar filial qayta dúzildi.<ref name="tarix" /><ref name="nizom">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/filial-nizomi/|title=Filial nızamı|website=uzdsmi-nf.uz|access-date=2026-10-20|lang=uz}}</ref> Dáslepki oqıw jılında «Saxna hám ekran kórkem óneri dramaturgiyası» hám «Drama teatrı hám kino aktyorlıǵı kórkem óneri» baǵdarlarına 25 student qabıl etilgen. 2018-jılı «Tumar» oyın ansamblı dúzilgen. 2020—2021-oqıw jılında kúndizgi bólimde «Xalıq dóretiwshiligi (vokal atqarıwshılıǵı)» baǵdarı ashılǵan hám sol jılı sırtqı bólim iske túsken.<ref name="tarix" /> == Dúzilisi == Filial nızamına kóre ol óz aldına yuridikalıq shaxs emes, Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń dúzilmelik bólimi bolıp tabıladı; filialdı Mádeniyat ministri tayınlaytuǵın direktor basqaradı.<ref name="nizom" /> 2023-jıl 6-oktyabrdegi filial keńesi májilisiniń sheshimi menen fakultetler qayta dúzilgen. Rásmiy saytta tómendegi fakultetler hám kafedralar kórsetilgen:<ref name="tex">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/texnogen-ham-korkem-onertaniw-fakulteti/|title=Texnogen hám kórkem ónertanıw fakulteti|website=uzdsmi-nf.uz|access-date=2026-10-20|lang=kaa}}</ref><ref name="teatr">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/teatr-korkem-oneri-fakulteti/|title=Teatr kórkem óneri fakulteti|website=uzdsmi-nf.uz|access-date=2026-10-20|lang=kaa}}</ref><ref name="xalq">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/xaliq-doretiwshiligi-fakulteti/|title=Xalıq dóretiwshiligi fakulteti|website=uzdsmi-nf.uz|access-date=2026-10-20|lang=kaa}}</ref> * '''Texnogen hám kórkem ónertanıw fakulteti''' — Texnogen kórkem óneri, Kórkem ónertanıw, Kitapxana iskerligi kafedraları; * '''Teatr kórkem óneri fakulteti''' — Rejissura kórkem óneri, Aktyorlıq sheberligi, Vokal kafedraları; * '''Xalıq dóretiwshiligi fakulteti''' — Mádeniyat iskerligi, Xalıq dóretiwshiligi, Folklor hám etnografiya kafedraları. == Basshılıq == Rásmiy saytqa kóre filial direktorı — filosofiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD), dotsent Kuanıshbay Baltabayevich Yusupov.<ref name="rah">{{cite web|url=https://uzdsmi-nf.uz/rahbariyat/|title=Administraciya|website=uzdsmi-nf.uz|access-date=2026-10-20|lang=kaa}}</ref> == Tálim baǵdarları == Filialda kúndizgi hám sırtqı tálim baǵdarları boyınsha bakalavr tayarlanadı, olar arasında aktyorlıq kórkem óneri (muzıkalı teatr), rejissyorlıq, kino-teleoperatorlıq, texnogen kórkem óner (kino, televidenie hám radio dawıs rejissyorlıǵı), xalıq dóretiwshiligi (qosıq hám oyın, vokal atqarıwshılıǵı), kórkem ónertanıw, mádeniyat hám kórkem óner mákemelerin shólkemlestiriw hám basqarıw, kitapxana-informaciya xızmeti bar.<ref name="tarix" /> == Jaylasıwı == Filial Nókis qalasında, Qaraqalpaqstan kóshesi, 17A úyde jaylasqan.<ref name="tarix" /> == Derekler == {{Reflist}} == Siltemeler == * [https://uzdsmi-nf.uz Rásmiy veb-sayt] [[Kategoriya:Nókis]] [[Kategoriya:Ózbekstandaǵı institutlar]] [[Kategoriya:Joqarı oqıw orınları]] akochusxjf0ieb52rq2boaz06navdrd 2 48629 275296 2026-10-20T00:17:35Z Qareken Balasi 8937 Qoralama: Dj Miran (platformalar boyınsha) 275296 wikitext text/x-wiki '''Dj Miran''' (haqıyqıy atı '''Miratdin Abdullaev''') — qaraqalpaq tilinde qosıq atqaratuǵın estrada ónerpazı, DJ hám avtor.<!-- Haqıyqıy atı ushın jarıyalanǵan derek tabılmadı: qosıw aldınan derek kerek. --> == Dóretiwshiligi == Dj Miran qosıqları sifrlıq platformalarda Dj Miran atı menen tarqatıladı. Deezer maǵlıwmatlarına kóre, 2020-jıldan 2026-jılǵa shekem bir qansha single shıǵarılǵan, sonıń ishinde «Baqanshaq» (2024), «Kereksen» (2025), «Kel kel» (2026).<ref name="deezer">{{cite web|url=https://www.deezer.com/en/artist/9082526|title=Dj Miran: albums, songs, concerts|website=Deezer|access-date=2026-10-20|lang=en}}</ref> Apple Music-te qosıqlar «Rakhmonov Entertainment» hám «Alyon Media» belgileri astında shıǵarılǵan.<ref name="apple">{{cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/dj-miran/1503707585|title=Dj Miran|website=Apple Music|access-date=2026-10-20|lang=en}}</ref> == Tańlanǵan qosıqlar == {| class="wikitable" ! Jıl !! Atı !! Derek |- | 2022 || Karakalpachka || <ref name="deezer" /> |- | 2022 || 30 Sekund (Atako Young qatnasıwında) || <ref name="apple" /> |- | 2023 || Macho (Remix) || <ref name="deezer" /> |- | 2024 || Baqanshaq || <ref name="deezer" /> |- | 2025 || Kereksen || <ref name="deezer" /> |- | 2026 || Kel kel || <ref name="deezer" /> |} == Derekler == {{Reflist}} == Siltemeler == * [https://music.apple.com/us/artist/dj-miran/1503707585 Apple Music] * [https://www.deezer.com/en/artist/9082526 Deezer] g0vskvdj8lkn9zaddbuhjmdymb898g2 1 48630 275297 2026-10-20T02:13:30Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275297 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48631 275298 2026-10-20T02:13:50Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275298 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48632 275299 2026-10-20T02:14:10Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275299 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48633 275300 2026-10-20T02:14:30Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275300 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48634 275301 2026-10-20T02:14:50Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275301 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48635 275302 2026-10-20T02:15:10Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275302 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48636 275303 2026-10-20T02:15:30Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275303 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 48637 275304 2026-10-20T02:15:50Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 275304 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 3 48638 275305 2026-10-20T08:06:04Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 275305 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 08:06, 2026-jıl 20-oktyabr (UTC) 4l3857p2gughcc1z4qv66z82qrgczag 3 48639 275306 2026-10-20T11:06:35Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 275306 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 11:06, 2026-jıl 20-oktyabr (UTC) 9jaqfna2pj2y9ie4043wmmxhts5434x