Kategoriya:Internet

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Kategoriya:Internet</title>
    <ns>14</ns>
    <id>49</id>
    <revision>
      <id>275416</id>
      <parentid>265614</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Informatika|Informatika]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Kompyuter ilimi|Kompyuter ilimi]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>275416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="evf5gi8dor9mbi2uyi0088a55kpwuoq" xml:space="preserve">{{Commons kategoriya|Internet}}

[[Kategoriya:Kompyuter]]
[[Kategoriya:Kompyuter ilimi]]</text>
      <sha1>evf5gi8dor9mbi2uyi0088a55kpwuoq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275424</id>
      <parentid>275416</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Kompyuter|Kompyuter]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Kompyuterler|Kompyuterler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>275424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="77gi2on4rvc8c145pv3h7ozt6b2wtg2" xml:space="preserve">{{Commons kategoriya|Internet}}

[[Kategoriya:Kompyuterler]]
[[Kategoriya:Kompyuter ilimi]]</text>
      <sha1>77gi2on4rvc8c145pv3h7ozt6b2wtg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Kompyuterler</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59</id>
    <revision>
      <id>275422</id>
      <parentid>137024</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[Kategoriya:Kompyuter]] betin [[Kategoriya:Kompyuterler]] betine aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırmastan kóshirdi: Inglis hám rus tilli Wikipedialar tiykarında kóshirildi</comment>
      <origin>137024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="keybr05lbkuk7g3c25qvoqffb2hqppe" xml:space="preserve">{{Commons kategoriya|Computers}}

[[Kategoriya:Texnologiya]]

[[be:Катэгорыя:Камп'ютар]]</text>
      <sha1>keybr05lbkuk7g3c25qvoqffb2hqppe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269</id>
    <revision>
      <id>275435</id>
      <parentid>163977</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5751" sha1="2wqwyi0g1hro9z5usbj25o3u51x6aes" xml:space="preserve">'''Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması''', qısqasha '''MBBS''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Database Management System, qısq. DBMS)'' — [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazasın]] (MB) jaratıw hám paydalanıwdı basqarıwdı támiyinleytuǵın ulıwma yamasa arnawlı maqsettegi programmalıq hám lingvistikalıq qurallardıń jıynaǵı.&lt;ref&gt; ГОСТ Р ИСО МЭК ТО 10032-2007: Эталонная модель управления данными (идентичен ISO/IEC TR 10032:2003 Information technology — Reference model of data management)
&lt;/ref&gt;

MBBS — [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazasın]] jaratıw hám [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] menen islewge (qosıw, jańalaw, óshiriw hám tańlaw) múmkinshilik beretuǵın [[Programmalıq támiynat|programmalar]] kompleksi. Sistema qáwipsizlikti, maǵlıwmatlardı isenimli saqlawdı hám pútinligin támiyinleydi, sonday-aq [[Maǵlıwmatlar bazası|MB]]-nı administraciyalaw quralların usınadı.

Konnolli hám Begg maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın (MBBS) &quot;[[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] maǵlıwmatlar bazasın anıqlaw, jaratıw, saqlaw hám oǵan kiriwdi basqarıw múmkinshiligin beretuǵın programmalıq támiynat&quot; dep anıqlaydı. MBBSlarǵa mısallar: MySQL, MariaDB, PostgreSQL, Microsoft SQL Server, Oracle Database hám Microsoft Access.&lt;ref&gt;Connolly, Thomas M.; Begg, Carolyn E. (2014). Database Systems – A Practical Approach to Design Implementation and Management (6th ed.). Pearson. ISBN 978-1292061184.
&lt;/ref&gt;

MBBS abbreviaturası geyde tiykarǵı maǵlıwmatlar bazası modelin kórsetiw ushın keńeytiledi: relyaciyalıq ushın RMBBS, obyektke baǵdarlanǵan ushın OMBBS hám obyekt-relyaciyalıq model ushın ORMBBS. Basqa keńeytiwler basqa ózgesheliklerdi kórsetiwi múmkin, mısalı bólistirilgen maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları ushın BMBBS.

MBBS tárepinen usınılatuǵın funkcionallıq aytarlıqtay ózgeriwi múmkin. Tiykarǵı funkcionallıq - bul maǵlıwmatlardı saqlaw, alıw hám jańalaw. Kodd tolıq funkcionallı ulıwma maqsettegi MBBS tómendegi funkciya hám xızmetlerdi usınıwı kerek dep usınıs bergen:&lt;ref&gt;Connolly, Thomas M.; Begg, Carolyn E. (2014). Database Systems – A Practical Approach to Design Implementation and Management (6th ed.). Pearson. ISBN 978-1292061184.
&lt;/ref&gt;
* Maǵlıwmatlardı saqlaw, alıw hám jańalaw
* Metamaǵlıwmatlardı táriyipleytuǵın [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] kire alatuǵın katalog yamasa maǵlıwmatlar sózligi
* Tranzakciyalar hám parallel islewdi qollap-quwatlaw
* Zıyan kelgen jaǵdayda maǵlıwmatlar bazasın qálpine keltiriw múmkinshilikleri
* Maǵlıwmatlarǵa kiriw hám jańalawdı avtorizaciyalawdı qollap-quwatlaw
* Alıstan kiriwdi qollap-quwatlaw
* Maǵlıwmatlar bazasındaǵı maǵlıwmatlardıń belgili qaǵıydalarǵa boysınıwın támiyinlew ushın sheklewlerdi orınlatıw

Sonıń menen birge, MBBS maǵlıwmatlar bazasın nátiyjeli basqarıw ushın zárúr bolǵan import, eksport, monitoring, defragmentaciya hám analiz quralları sıyaqlı utilitalar toplamın usınıwı kútiledi.&lt;ref&gt; Connolly &amp; Begg 2014, p. 102. 
 Connolly, Thomas M.; Begg, Carolyn E. (2014). Database Systems – A Practical Approach to Design Implementation and Management (6th ed.). Pearson. ISBN 978-1292061184.
&lt;/ref&gt; MBBStıń maǵlıwmatlar bazası menen qollanba interfeysi arasında tásir etisetuǵın tiykarǵı bólegi geyde maǵlıwmatlar bazası dvigateli dep ataladı.

Kóbinese MBBSlar statikalıq hám dinamikalıq sazlanıwı múmkin bolǵan konfiguraciya parametrlerine iye boladı, mısalı, serverde maǵlıwmatlar bazası paydalana alatuǵın tiykarǵı yadtıń maksimal muǵdarı. Qol menen konfiguraciyalaw muǵdarın minimallastırıw tendenciyası bar, al kiritilgen maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı jaǵdaylarda nól-administraciyaǵa umtılıw zárúr.

Iri kárxanalıq MBBSlar kólemi hám funkcionallıǵı jaǵınan úlkeyiwge beyim bolıp, óz ómir cikli dawamında mıńlaǵan jıllarǵa shekemgi rawajlanıw miynetin talap etken.

Dáslepki kóp paydalanıwshılı MBBSlar ádette tek qollanbanıń terminallar yamasa terminal emulyaciya [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinlewi]] arqalı kiriw múmkinshiligi menen bir kompyuterde jaylasıwına ruqsat bergen. Klient-server arxitekturası qollanba klient kompyuterinde, al [[maǵlıwmatlar bazası]] serverde jaylasatuǵın hám processlerdi bólistiriwge múmkinshilik beretuǵın rawajlanıw boldı. Bul qollanba serverleri hám veb-serverlerdi óz ishine alatuǵın, aqırǵı paydalanıwshı interfeysi veb-brauzer arqalı bolǵan hám maǵlıwmatlar bazası tek jaqın qatlamǵa tuwrıdan-tuwrı baylanısqan kóp qatlamlı arxitekturaǵa rawajlandı.

Ulıwma maqsettegi MBBS qollanbalardıń maǵlıwmatlar bazası menen tásir etisiwi hám onı basqarıwı ushın jazılıwına múmkinshilik beriw ushın jámiyetlik qollanbalardı programmalastırıw interfeyslerin (API) hám qosımsha SQL sıyaqlı maǵlıwmatlar bazası tilleri ushın processordı usınadı. Arnawlı maqsettegi MBBS jeke API paydalanıwı hám bir qollanbaǵa arnawlı sáykeslestirilip baylanıstırılıwı múmkin. Mısalı, email sisteması xabarlardı qosıw, xabarlardı óshiriw, qosımshalardı basqarıw, bloklaw dizimin izlew, xabarlardı email adresi menen baylanıstırıw hám taǵı basqa ulıwma maqsettegi MBBStıń kóp funkciyaların orınlaydı, biraq bul funkciyalar tek email xabarlardı basqarıw ushın zárúr bolǵanları menen sheklengen.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Kompyuterler]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>2wqwyi0g1hro9z5usbj25o3u51x6aes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MATLAB</title>
    <ns>0</ns>
    <id>272</id>
    <revision>
      <id>275434</id>
      <parentid>146635</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2714" sha1="e340pw86mej7gj8xwplcc8sf9mzmg1m" xml:space="preserve">{{Programma infoqutısı
| name = MATLAB 
| logo = [[Fayl:Matlab.png|100px]]
| screenshot = 
| caption = MATLAB R2008a running on [[Ubuntu Linux]] 7.10 to train and test a [[Support Vector Machine]] via calling a C program SVM Light.
| developer = [[The MathWorks]]
| latest_release_version = R2008a
| latest_release_date = {{release date|2008|03|01}}
| operating_system = [[Cross-platform]]&lt;ref&gt;[http://www.mathworks.com/products/matlab/requirements.html The MathWorks - MATLAB® - Requirements&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
| genre = [[List of numerical analysis software|Technical computing]]
| license = [[Proprietary software|Proprietary]]
| website = [http://www.mathworks.com/products/matlab/ MATLAB product page]
}}
'''Matlab''' - texnikalıq esaplawlar ushın joqarı ónimdarlı til bolıp, ol matematikalıq esaplawlar júrgiziw, sheshimlerdi bir qansha qolaylı túrde sáwlelendiriw hám programmalastırıw imkaniyatların óz ishine aladı.
Sonday-aq
* matematikalıq esaplawlar;
* [[Algoritm|algoritmler]] jaratıw;
* modellestiriw;
* real kórinislerge alıp keliw yamasa maǵlıwmatlardı analizlew;
* grafikalıq interfeyslerdi óz ishine alǵan programmalar islew.

Matlab - bul maǵlıwmatlardıń tiykarǵı tili massivler bolǵan interaktiv sistema. Bul texnikalıq esaplawlarǵa baylanıslı bolǵan hár qanday máselelerdi sheshiwge imkaniyat jaratadı. Ásirese vektorlar hám matritsalar ústinde ámeller orınlaǵanda programmalastırıw tili Fortran yaki C ge salıstırǵanda bir neshshe ese tez orınlaydı.

Matlab sózi matritsalıq laborotoriya (inglis tiline: ''matrix laboratory'') mánisin beredi. Matlab arnawlı túrde matritsalıq esaplawlar ushın zamanagóy programmalastırıw múmkinshilikleri [[LINPACK]] hám [[EISPACK]] qa jeńil kiriw imkanin jaratıw ushın jazılǵan.

Matlab jıllar dawamında hár qanday paydalanıwshılar tárepinen jetilistirilip barılǵan. Joqarı oqıw orınlarında matematikler máseleler sheshiwde, mashina qurılıslarında hám ilimiy jumıslar alıp barıw ushın standart instrument wazıypasın atqaradı. [[Óndiris]]te bul maǵlıwmatlardı qayta islew hám analizlewda joqarı ónimdarlı izertlewler ushın arnalǵan til. Matlab ta &quot;toolboxes&quot; dep atalıwshı programmalardıń arnawlı gruppası tiykarǵı orın tutadı. Olar kóplegen paydalanıwshılar ushın arnawlı metodlardı izertlew hám qollanıwda áhmiyetli. Yaǵnıy:
* máselelerdiń ayrıqsha klassları sheshiwge múmkinshilik beretuǵın Matlab tıń (M-fayl) funktsiyalar jıynaǵı.
* kontrollaw sisteması, neyron tarmaǵı, anıq emes logikalıq modellestiriw h.t.b boyınsha signallardı qayta islewde qollanıladı.

[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>e340pw86mej7gj8xwplcc8sf9mzmg1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Identifikaciya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1216</id>
    <revision>
      <id>275431</id>
      <parentid>162832</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="tqbmbel1jwymwoub2obhvh86bw38w7e" xml:space="preserve">'''Identifikatsiya ''' - kompyuter qáwipsizliginde subyekttiń óz atın yamasa nomerin aytıw proccesi.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{shala}}

[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>tqbmbel1jwymwoub2obhvh86bw38w7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Autentifikaciya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1217</id>
    <revision>
      <id>275427</id>
      <parentid>176836</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="259" sha1="79w06426niz2mqnql7ogc1sx8y3ultz" xml:space="preserve">'''Awtentifikatsiya''' ({{lang-en|authentication}}) — kompyuter sistemasında subyekt penen onıń akkawntın tekseriw procesi. Eń ápiwayı variyantı parol arqalı ámelge asırıladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{shala}}

[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>79w06426niz2mqnql7ogc1sx8y3ultz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Avtorizaciya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1218</id>
    <revision>
      <id>275428</id>
      <parentid>161819</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="233" sha1="02xpbgky70ueyrt2qi7tcqgrwv13zcu" xml:space="preserve">Avtorizaciya ({{lang-en|authorization}}) — subyektke belgili háreketler qılıwǵa huqıq beriw jarayanı. Avtorizaciya [[awtentifikatsiya]]dan parqlı túsinik.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{shala}}

[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>02xpbgky70ueyrt2qi7tcqgrwv13zcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Operatsion sistemalar</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1226</id>
    <revision>
      <id>275425</id>
      <parentid>5405</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Kompyuter|Kompyuter]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Kompyuterler|Kompyuterler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>275425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="4hgcv3pr7hocfjbbp9ic5xgau9cs69s" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>4hgcv3pr7hocfjbbp9ic5xgau9cs69s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Kompyuter ilimi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>1639</id>
    <revision>
      <id>275414</id>
      <parentid>265609</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="9chaqswuvw2caujtxf1c0efwi92jbem" xml:space="preserve">{{Commons kategoriya|Computer science}}
{{main|Informatika}}

[[Kategoriya:Ámeliy ilimler]]
[[Kategoriya:Esaplaw texnikası]]</text>
      <sha1>9chaqswuvw2caujtxf1c0efwi92jbem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275415</id>
      <parentid>275414</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[Kategoriya:Informatika]] betin [[Kategoriya:Kompyuter ilimi]] betine aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırmastan kóshirdi: Aqırǵı waqıtlarda qollanılıp kiyatırǵan termin boyınsha</comment>
      <origin>275414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="9chaqswuvw2caujtxf1c0efwi92jbem" xml:space="preserve">{{Commons kategoriya|Computer science}}
{{main|Informatika}}

[[Kategoriya:Ámeliy ilimler]]
[[Kategoriya:Esaplaw texnikası]]</text>
      <sha1>9chaqswuvw2caujtxf1c0efwi92jbem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4108</id>
    <revision>
      <id>275418</id>
      <parentid>265608</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="409" sha1="c3cjh6yzwob3griovop09ho1j9q2xe3" xml:space="preserve">[[Fayl:20020730083218 - Debian.jpg|300px|right|thumb|Kompyuter]]
'''Informatikа''' (''Computer science'', ''informatics'') — [[kompyuter]] hám onnan basqa tеxnikаlıq qurılmalar kómegi menen maǵlıwmatlardı аlıw, saqlаw, ózgertiw, jiberiw hám оnı paydalanıw jolların izertleytuǵın ilim.

{{Commons kategoriya|Computer science}}

[[Kategoriya:Kompyuter ilimi| ]]
[[Kategoriya:Kompyuter| ]]</text>
      <sha1>c3cjh6yzwob3griovop09ho1j9q2xe3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275440</id>
      <parentid>275418</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Kompyuter|Kompyuter]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Kompyuterler|Kompyuterler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>275440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="412" sha1="9bt4u46hlycj7p5lmbnmrpay478zwec" xml:space="preserve">[[Fayl:20020730083218 - Debian.jpg|300px|right|thumb|Kompyuter]]
'''Informatikа''' (''Computer science'', ''informatics'') — [[kompyuter]] hám onnan basqa tеxnikаlıq qurılmalar kómegi menen maǵlıwmatlardı аlıw, saqlаw, ózgertiw, jiberiw hám оnı paydalanıw jolların izertleytuǵın ilim.

{{Commons kategoriya|Computer science}}

[[Kategoriya:Kompyuter ilimi| ]]
[[Kategoriya:Kompyuterler| ]]</text>
      <sha1>9bt4u46hlycj7p5lmbnmrpay478zwec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275441</id>
      <parentid>275440</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qáte dúzetildi</comment>
      <origin>275441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="410" sha1="l9mi4ovraww122ig54l5ka9f3ehz1jy" xml:space="preserve">[[Fayl:20020730083218 - Debian.jpg|300px|right|thumb|Kompyuter]]
'''Informatikа''' (''Computer science'', ''informatics'') — [[kompyuter]] hám onnan basqa tеxnikаlıq qurılmalar kómegi menen maǵlıwmatlardı аlıw, saqlаw, ózgertiw, jiberiw hám оnı paydalanıw jolların izertleytuǵın ilim.

{{Commons kategoriya|Computer science}}

[[Kategoriya:Kompyuter ilimi| ]]
[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>l9mi4ovraww122ig54l5ka9f3ehz1jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows 10</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6732</id>
    <revision>
      <id>275439</id>
      <parentid>265666</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1870" sha1="tv2bsftlo8ahn3jsri1l9iyzzv0zv2r" xml:space="preserve">'''Windows 10''' — jeke kompyuterler hám jumıs stanciyaları ushın [[Microsoft]] tárepinen [[Windows NT]] shańaraǵı tárepinen islep shıǵılǵan operatsion sistema. [[Windows 8.1]] dan keyin, sistema 9 dı shetlep ótip, 10 nomerdi aldı, [[Windows 10]] nıń [[server]] sherigi [[Windows Server 2016]] esaplanadı.

Sistema hár qıylı apparatlar, mısalı, [[jeke kompyuter]]ler, [[planshet]]ler, [[smartfon]]lar, [[Xbox One]] pristavkalari hám basqalar ushın birlestirilgen bolıwı ushın islep shıǵılǵan bolıp, ol jaǵdayda barlıq qollap -quwatlanatuǵın apparatlar menen birlestirilgen rawajlanıw platformasi jáne onıversal programmalardıń birden-bir dúkanı bar. Windows 10 xızmet retinde qollap-quwatlaw sikli dawamında jańalanishlar menen támiyinlenedi. Sistema shıǵarılǵannan keyingi birinshi jıl dawamında paydalanıwshılar Windows 7, Windows 8. 1 hám Windows Phone 8. 1 dıń litsenziyalanǵan nusqaların isleytuǵın apparatlarda Windows 10'ga biypul ótiwleri múmkin edi. Zárúrli jańalıqlar qatarına «Cortana» dawıslı járdemshisi, bir neshe jumıs stoli jaratıw hám almastırıw qábileti hám basqalar kiredi. Windows 10 — bul Windows'ning sońǵı «qutidagi» versiyası, barlıq keyingi versiyalar tek cifrlı formada tarqatıladı.

Windows 10 paydalanıwshı shártnaması Microsoft'ga paydalanıwshı, onıń Internet degi iskerligi tariyxı, kirisiw noqatları ushın parollar, klaviaturada jazılǵan maǵlıwmatlar hám basqa kóp zatlar haqqında kóp maǵlıwmat toplaw imkaniyatın beredi.

W3 Schools statistikalıq maǵlıwmatlarına kóre, Windows 10 Internetge jalǵanıw ushın isletiletuǵın operatsion sistemalar arasında dúnyada birinshi orındı iyelep turıptı.

== Derekler ==

[[Kategoriya:Windows]]
[[Kategoriya:Kompyuterler]]
[[Kategoriya:Jeke operaciyalıq sistemalar]]</text>
      <sha1>tv2bsftlo8ahn3jsri1l9iyzzv0zv2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Menyu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7493</id>
    <revision>
      <id>275436</id>
      <parentid>50388</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="d6teaanyj6u1iafcfisrf2xcmfxisuy" xml:space="preserve">Arnawlı buyrıqlar hám ámeller toplamı ''menyu'' dep ataladı. Olar járdeminde tekstlerdi [[Disk|disk]]ten oqıw, diskke jazıw, basıp shıǵarıw sıyaqlı jumıslar ámelge asırıladı.

[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>d6teaanyj6u1iafcfisrf2xcmfxisuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shrift</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7494</id>
    <revision>
      <id>275438</id>
      <parentid>50389</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="tv5y12rupenmi6y456c5c7vidky86id" xml:space="preserve">Shrift (nemisshe) — bul [[Álipbe|álipbe]] háripleri (mısalı, latın, kirill, arab, grek hám basq.), cifrlar hám hár qıylı belgiler.

[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>tv5y12rupenmi6y456c5c7vidky86id</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Format</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7498</id>
    <revision>
      <id>275429</id>
      <parentid>120771</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257" sha1="gukfrm0gum3lw11jxmdij8pna7kw79f" xml:space="preserve">'''Format''' (latınsha: pishin beremen) — ólshem, jazıw forması, sızılma kórinisi, [[interval]]dı anıqlaw yamasa basqa kórinis beriw. Joqarıda keltirilgen shrift ózgeshelikleri shrifttiń formatına mısal boladı.

[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>gukfrm0gum3lw11jxmdij8pna7kw79f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hújjetti formatlaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7499</id>
    <revision>
      <id>275430</id>
      <parentid>50395</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="359" sha1="2bpxb6qk2a8path1trotd81jiovabwo" xml:space="preserve">Tekst processorlarında hújjettiń sırtqı kórinisi shıraylı bolıwı ushın shrift túri, ólshemi, reńi hám abzac tegisleniwi, shegara sızıw sıyaqlı bezewler menen bayıtılıwı múmkin. Bunday ámellerdi orınlaw ''hújjetti formatlaw'' delinedi. Formatlaw [[shrift]]ke, tekstke yaki abzacqa qollanılıwı múmkin.

[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>2bpxb6qk2a8path1trotd81jiovabwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gúlxatiysha Ayımbetova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12736</id>
    <revision>
      <id>275352</id>
      <parentid>265445</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T13:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>8937</id>
      </contributor>
      <comment>Maqala toliqtırıldı: ómirbayanı, dóretiwshiligi, sıylıqları, súwret (Commons), derekler</comment>
      <origin>275352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3357" sha1="4mbbk7anoxnoog63iyoorp1hjg7vplt" xml:space="preserve">{{Muzıkant infoqutısı
| atı                  = Gúlxatiysha Ayımbetova
| súwret               = Gulxatiysha Ayimbetova.jpg
| súwret_táriypi       = Gúlxatiysha Ayımbetova
| tuwılǵan_atı         = Gúlxatiysha Aymanovna Ayımbetova
| tuwılǵan_sánesi      = 1961-jıl 24-dekabr
| tuwılǵan_jeri        = Taxtakópir rayonı, [[Qaraqalpaqstan]]
| kásibi               = qosıqshı
| iskerlik_jılları     = 1980 — házirgi kún
| sıylıqları           = Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993)&lt;br /&gt;Qaraqalpaqstan xalıq artisti (1999)&lt;br /&gt;Ózbekstan xalıq artisti (2000)
}}
'''Gúlxatiysha Aymanovna Ayımbetova''' (1961-jıl 24-dekabr, Taxtakópir rayonı) — qaraqalpaq qosıqshısı, Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993), Qaraqalpaqstan xalıq artisti (1999) hám Ózbekstan xalıq artisti (2000). Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Kenesiniń VI sozıv deputatı (2020-jıl yanvardan)&lt;ref name=&quot;qnp&quot;&gt;[https://qnews.uz/people/gulxatiysha-ayimbetova Гулхатийша Айымбетова] — Qaraqalpaq News, «Adamlar» bólimi. Qaralǵan: 2026-10-21.&lt;/ref&gt;.

== Ómirbayanı ==
1961-jıl 24-dekabrde Taxtakópir rayonında tuwılǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. Tuwılǵan sánesi Wikidata mağlıwmatlarında da kórsetilgen&lt;ref name=&quot;wd&quot;&gt;[https://www.wikidata.org/wiki/Q20533335 Gúlxatiysha Ayımbetova (Q20533335)] — Wikidata. Qaralǵan: 2026-10-21.&lt;/ref&gt;.

1983-jılı Japaq Shamuratov atındaǵı Nókis mámleketlik kórkem óner bilim jurtın «vokalist» qánigeligi boyınsha pitkerdi&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. 1980—1981-jılları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleket filarmoniyası janındaǵı «Ayqulash» ansamblinde, 1981-jıldan «Ámiw tolqını» ansamblinde qosıqshı bolıp islegen&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. Házirgi waqıtta Qaraqalpaq milliy-folklor «Ayqulash» ansamblinıń artist-vokalisti&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Dóretiwshiligi ==
Shıńǵırlaytuǵın, keń diapazonlı, jaǵımlı dawısqa iye. Repertuarınan qaraqalpaq xalıq qosıqları («Muwsa sen yarı», «Nazlınıń», «Jaqsıraq», «Ne bilsin» hám basqalar) hám qaraqalpaq kompozitorlarınıń shıǵarmaları — N. Muxammeddinovtıń «Keń dala», «Ata mákan» qosıqları, Q. Xilalovtıń «Watan», «Ana topıraǵım», «Ózbekstan» qosıqları hám basqalar orın alǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

Qosıqlarınıń kópshiligi Qaraqalpaq radiosı fonotekasına hám gramplastinkaǵa («Gúlxatiysha Ayımbetova atqaradı», 1982) jazıp alınǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Sıylıqları hám ataqları ==
* Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* Qaraqalpaqstan xalıq artisti (1999)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* Ózbekstan xalıq artisti (2000)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;

== Jámiyetlik iskerligi ==
2020-jıl yanvardan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Kenesiniń VI sozıv deputatı: [[Nókis]] qalasındaǵı 4-saylaw okrugınan («Ernazar alakóz») saylanǵan, Social-demokratiyalıq «Adolat» partiyası fraktsiyasınıń aǵzası, Social-mádeniy rawajlanıw hám jámiyetlik birlespeler máseleleri boyınsha komitet aǵzası&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{ÓzME}}

{{DEFAULTSORT:Ayımbetova, Gúlxatiysha}}
[[Kategoriya:Qosıqshılar]]
[[Kategoriya:Qaraqalpaq qosıqshıları]]
[[Kategoriya:1961-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Ózbekstanda xızmet kórsetken artistler]]</text>
      <sha1>4mbbk7anoxnoog63iyoorp1hjg7vplt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275353</id>
      <parentid>275352</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T14:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>8937</id>
      </contributor>
      <comment>El-yurt hurmati ordeni (president.uz)</comment>
      <origin>275353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3806" sha1="cqvg4rw942iyq01pmb1lihz8rha8q28" xml:space="preserve">{{Muzıkant infoqutısı
| atı                  = Gúlxatiysha Ayımbetova
| súwret               = Gulxatiysha Ayimbetova.jpg
| súwret_táriypi       = Gúlxatiysha Ayımbetova
| tuwılǵan_atı         = Gúlxatiysha Aymanovna Ayımbetova
| tuwılǵan_sánesi      = 1961-jıl 24-dekabr
| tuwılǵan_jeri        = Taxtakópir rayonı, [[Qaraqalpaqstan]]
| kásibi               = qosıqshı
| iskerlik_jılları     = 1980 — házirgi kún
| sıylıqları           = Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993)&lt;br /&gt;Qaraqalpaqstan xalıq artisti (1999)&lt;br /&gt;Ózbekstan xalıq artisti (2000)&lt;br /&gt;«El-yurt hurmati» ordeni (2025)
}}
'''Gúlxatiysha Aymanovna Ayımbetova''' (1961-jıl 24-dekabr, Taxtakópir rayonı) — qaraqalpaq qosıqshısı, Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993), Qaraqalpaqstan xalıq artisti (1999) hám Ózbekstan xalıq artisti (2000). Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Kenesiniń VI sozıv deputatı (2020-jıl yanvardan)&lt;ref name=&quot;qnp&quot;&gt;[https://qnews.uz/people/gulxatiysha-ayimbetova Гулхатийша Айымбетова] — Qaraqalpaq News, «Adamlar» bólimi. Qaralǵan: 2026-10-21.&lt;/ref&gt;.

== Ómirbayanı ==
1961-jıl 24-dekabrde Taxtakópir rayonında tuwılǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. Tuwılǵan sánesi Wikidata mağlıwmatlarında da kórsetilgen&lt;ref name=&quot;wd&quot;&gt;[https://www.wikidata.org/wiki/Q20533335 Gúlxatiysha Ayımbetova (Q20533335)] — Wikidata. Qaralǵan: 2026-10-21.&lt;/ref&gt;.

1983-jılı Japaq Shamuratov atındaǵı Nókis mámleketlik kórkem óner bilim jurtın «vokalist» qánigeligi boyınsha pitkerdi&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. 1980—1981-jılları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleket filarmoniyası janındaǵı «Ayqulash» ansamblinde, 1981-jıldan «Ámiw tolqını» ansamblinde qosıqshı bolıp islegen&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. Házirgi waqıtta Qaraqalpaq milliy-folklor «Ayqulash» ansamblinıń artist-vokalisti&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Dóretiwshiligi ==
Shıńǵırlaytuǵın, keń diapazonlı, jaǵımlı dawısqa iye. Repertuarınan qaraqalpaq xalıq qosıqları («Muwsa sen yarı», «Nazlınıń», «Jaqsıraq», «Ne bilsin» hám basqalar) hám qaraqalpaq kompozitorlarınıń shıǵarmaları — N. Muxammeddinovtıń «Keń dala», «Ata mákan» qosıqları, Q. Xilalovtıń «Watan», «Ana topıraǵım», «Ózbekstan» qosıqları hám basqalar orın alǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

Qosıqlarınıń kópshiligi Qaraqalpaq radiosı fonotekasına hám gramplastinkaǵa («Gúlxatiysha Ayımbetova atqaradı», 1982) jazıp alınǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Sıylıqları hám ataqları ==
* Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* Qaraqalpaqstan xalıq artisti (1999)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* Ózbekstan xalıq artisti (2000)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* «El-yurt hurmati» ordeni (2025) — Ózbekstan Respublikası mustaqillıǵınıń otız tórt jıllıǵı munasábeti menen&lt;ref name=&quot;pr&quot;&gt;[https://president.uz/oz/lists/view/8416 Ózbekstan Respublikası mustaqillıǵınıń otız tórt jıllıǵı munasábeti menen... mukapatlaw haqqında] — Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń rásmiy veb-saytı, 2025-jıl 25-avgust. Qaralǵan: 2026-10-21.&lt;/ref&gt;

== Jámiyetlik iskerligi ==
2020-jıl yanvardan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Kenesiniń VI sozıv deputatı: [[Nókis]] qalasındaǵı 4-saylaw okrugınan («Ernazar alakóz») saylanǵan, Social-demokratiyalıq «Adolat» partiyası fraktsiyasınıń aǵzası, Social-mádeniy rawajlanıw hám jámiyetlik birlespeler máseleleri boyınsha komitet aǵzası&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{ÓzME}}

{{DEFAULTSORT:Ayımbetova, Gúlxatiysha}}
[[Kategoriya:Qosıqshılar]]
[[Kategoriya:Qaraqalpaq qosıqshıları]]
[[Kategoriya:1961-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Ózbekstanda xızmet kórsetken artistler]]</text>
      <sha1>cqvg4rw942iyq01pmb1lihz8rha8q28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275377</id>
      <parentid>275353</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata Wikipedia maqalalarında derek retinde kórsetilmeydi.</comment>
      <origin>275377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3692" sha1="180ygxrbxijxpdg0sm8sfsgrm10dvkt" xml:space="preserve">{{Muzıkant infoqutısı
| atı                  = Gúlxatiysha Ayımbetova
| súwret               = Gulxatiysha Ayimbetova.jpg
| súwret_táriypi       = Gúlxatiysha Ayımbetova
| tuwılǵan_atı         = Gúlxatiysha Aymanovna Ayımbetova
| tuwılǵan_sánesi      = 1961-jıl 24-dekabr
| tuwılǵan_jeri        = Taxtakópir rayonı, [[Qaraqalpaqstan]]
| kásibi               = qosıqshı
| iskerlik_jılları     = 1980 — házirgi kún
| sıylıqları           = Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993)&lt;br /&gt;[[Qaraqalpaqstan xalıq artisti]] (1999)&lt;br /&gt;[[Ózbekstan xalıq artisti]] (2000)&lt;br /&gt;«El-yurt hurmati» ordeni (2025)
}}
'''Gúlxatiysha Aymanovna Ayımbetova''' (Гүлхатийша Айымбетова; [[1961|1961-jıl]] [[24-dekabr]], [[Taxtakópir rayonı]]) — qaraqalpaq qosıqshısı, Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993), [[Qaraqalpaqstan xalıq artisti]] (1999) hám [[Ózbekstan xalıq artisti]] (2000). Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Kenesiniń VI sozıv deputatı (2020-jıl yanvardan)&lt;ref name=&quot;qnp&quot;&gt;[https://qnews.uz/people/gulxatiysha-ayimbetova Гулхатийша Айымбетова] — Qaraqalpaq News, «Adamlar» bólimi. Qaralǵan: 2026-10-21.&lt;/ref&gt;.

== Ómirbayanı ==
1961-jıl 24-dekabrde Taxtakópir rayonında tuwılǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

1983-jılı Japaq Shamuratov atındaǵı Nókis mámleketlik kórkem óner bilim jurtın «vokalist» qánigeligi boyınsha pitkerdi&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. 1980—1981-jılları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleket filarmoniyası janındaǵı «Ayqulash» ansamblinde, 1981-jıldan «Ámiw tolqını» ansamblinde qosıqshı bolıp islegen&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. Házirgi waqıtta Qaraqalpaq milliy-folklor «Ayqulash» ansamblinıń artist-vokalisti&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Dóretiwshiligi ==
Shıńǵırlaytuǵın, keń diapazonlı, jaǵımlı dawısqa iye. Repertuarınan qaraqalpaq xalıq qosıqları («Muwsa sen yarı», «Nazlınıń», «Jaqsıraq», «Ne bilsin» hám basqalar) hám qaraqalpaq kompozitorlarınıń shıǵarmaları — N. Muxammeddinovtıń «Keń dala», «Ata mákan» qosıqları, Q. Xilalovtıń «Watan», «Ana topıraǵım», «Ózbekstan» qosıqları hám basqalar orın alǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

Qosıqlarınıń kópshiligi Qaraqalpaq radiosı fonotekasına hám gramplastinkaǵa («Gúlxatiysha Ayımbetova atqaradı», 1982) jazıp alınǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Sıylıqları hám ataqları ==
* Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* [[Qaraqalpaqstan xalıq artisti]] (1999)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* [[Ózbekstan xalıq artisti]] (2000)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* «El-yurt hurmati» ordeni (2025) — Ózbekstan Respublikası mustaqillıǵınıń otız tórt jıllıǵı munasábeti menen&lt;ref name=&quot;pr&quot;&gt;[https://president.uz/oz/lists/view/8416 Ózbekstan Respublikası mustaqillıǵınıń otız tórt jıllıǵı munasábeti menen... mukapatlaw haqqında] — Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń rásmiy veb-saytı, 2025-jıl 25-avgust. Qaralǵan: 2026-10-21.&lt;/ref&gt;

== Jámiyetlik iskerligi ==
2020-jıl yanvardan [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Kenesi]]niń VI sozıv deputatı: [[Nókis]] qalasındaǵı 4-saylaw okrugınan («Ernazar alakóz») saylanǵan, Social-demokratiyalıq «Adolat» partiyası frakciyasınıń aǵzası, Social-mádeniy rawajlanıw hám jámiyetlik birlespeler máseleleri boyınsha komitet aǵzası&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{ÓzME}}

{{DEFAULTSORT:Ayımbetova, Gúlxatiysha}}
[[Kategoriya:Qosıqshılar]]
[[Kategoriya:Qaraqalpaq qosıqshıları]]
[[Kategoriya:1961-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Ózbekstanda xızmet kórsetken artistler]]</text>
      <sha1>180ygxrbxijxpdg0sm8sfsgrm10dvkt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275378</id>
      <parentid>275377</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Infoqutıda jasın kórsetiw ushın tuwılǵan sánesin jazbaw kerek jáne de tuwılǵan sánesiniń avtomatikalıq kategoriya retinde kórsetiw ushın da.</comment>
      <origin>275378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3673" sha1="pe19jr8a4bl2q30k2n1ubh80diw812z" xml:space="preserve">{{Muzıkant infoqutısı
| atı                  = Gúlxatiysha Ayımbetova
| súwret               = Gulxatiysha Ayimbetova.jpg
| súwret_táriypi       = Gúlxatiysha Ayımbetova
| tuwılǵan_atı         = Gúlxatiysha Aymanovna Ayımbetova
| tuwılǵan_sánesi      = 
| tuwılǵan_jeri        = Taxtakópir rayonı, [[Qaraqalpaqstan]]
| kásibi               = qosıqshı
| iskerlik_jılları     = 1980 — házirgi kún
| sıylıqları           = Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993)&lt;br /&gt;[[Qaraqalpaqstan xalıq artisti]] (1999)&lt;br /&gt;[[Ózbekstan xalıq artisti]] (2000)&lt;br /&gt;«El-yurt hurmati» ordeni (2025)
}}
'''Gúlxatiysha Aymanovna Ayımbetova''' (Гүлхатийша Айымбетова; [[1961|1961-jıl]] [[24-dekabr]], [[Taxtakópir rayonı]]) — qaraqalpaq qosıqshısı, Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993), [[Qaraqalpaqstan xalıq artisti]] (1999) hám [[Ózbekstan xalıq artisti]] (2000). Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Kenesiniń VI sozıv deputatı (2020-jıl yanvardan)&lt;ref name=&quot;qnp&quot;&gt;[https://qnews.uz/people/gulxatiysha-ayimbetova Гулхатийша Айымбетова] — Qaraqalpaq News, «Adamlar» bólimi. Qaralǵan: 2026-10-21.&lt;/ref&gt;.

== Ómirbayanı ==
1961-jıl 24-dekabrde Taxtakópir rayonında tuwılǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

1983-jılı Japaq Shamuratov atındaǵı Nókis mámleketlik kórkem óner bilim jurtın «vokalist» qánigeligi boyınsha pitkerdi&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. 1980—1981-jılları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleket filarmoniyası janındaǵı «Ayqulash» ansamblinde, 1981-jıldan «Ámiw tolqını» ansamblinde qosıqshı bolıp islegen&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. Házirgi waqıtta Qaraqalpaq milliy-folklor «Ayqulash» ansamblinıń artist-vokalisti&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Dóretiwshiligi ==
Shıńǵırlaytuǵın, keń diapazonlı, jaǵımlı dawısqa iye. Repertuarınan qaraqalpaq xalıq qosıqları («Muwsa sen yarı», «Nazlınıń», «Jaqsıraq», «Ne bilsin» hám basqalar) hám qaraqalpaq kompozitorlarınıń shıǵarmaları — N. Muxammeddinovtıń «Keń dala», «Ata mákan» qosıqları, Q. Xilalovtıń «Watan», «Ana topıraǵım», «Ózbekstan» qosıqları hám basqalar orın alǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

Qosıqlarınıń kópshiligi Qaraqalpaq radiosı fonotekasına hám gramplastinkaǵa («Gúlxatiysha Ayımbetova atqaradı», 1982) jazıp alınǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Sıylıqları hám ataqları ==
* Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* [[Qaraqalpaqstan xalıq artisti]] (1999)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* [[Ózbekstan xalıq artisti]] (2000)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* «El-yurt hurmati» ordeni (2025) — Ózbekstan Respublikası mustaqillıǵınıń otız tórt jıllıǵı munasábeti menen&lt;ref name=&quot;pr&quot;&gt;[https://president.uz/oz/lists/view/8416 Ózbekstan Respublikası mustaqillıǵınıń otız tórt jıllıǵı munasábeti menen... mukapatlaw haqqında] — Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń rásmiy veb-saytı, 2025-jıl 25-avgust. Qaralǵan: 2026-10-21.&lt;/ref&gt;

== Jámiyetlik iskerligi ==
2020-jıl yanvardan [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Kenesi]]niń VI sozıv deputatı: [[Nókis]] qalasındaǵı 4-saylaw okrugınan («Ernazar alakóz») saylanǵan, Social-demokratiyalıq «Adolat» partiyası frakciyasınıń aǵzası, Social-mádeniy rawajlanıw hám jámiyetlik birlespeler máseleleri boyınsha komitet aǵzası&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{ÓzME}}

{{DEFAULTSORT:Ayımbetova, Gúlxatiysha}}
[[Kategoriya:Qosıqshılar]]
[[Kategoriya:Qaraqalpaq qosıqshıları]]
[[Kategoriya:1961-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Ózbekstanda xızmet kórsetken artistler]]</text>
      <sha1>pe19jr8a4bl2q30k2n1ubh80diw812z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275379</id>
      <parentid>275378</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jámiyetlik iskerligi */ qáte dúzetildi</comment>
      <origin>275379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3674" sha1="aw7ryckouw8tnmlivujvy9ovnz96h5z" xml:space="preserve">{{Muzıkant infoqutısı
| atı                  = Gúlxatiysha Ayımbetova
| súwret               = Gulxatiysha Ayimbetova.jpg
| súwret_táriypi       = Gúlxatiysha Ayımbetova
| tuwılǵan_atı         = Gúlxatiysha Aymanovna Ayımbetova
| tuwılǵan_sánesi      = 
| tuwılǵan_jeri        = Taxtakópir rayonı, [[Qaraqalpaqstan]]
| kásibi               = qosıqshı
| iskerlik_jılları     = 1980 — házirgi kún
| sıylıqları           = Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993)&lt;br /&gt;[[Qaraqalpaqstan xalıq artisti]] (1999)&lt;br /&gt;[[Ózbekstan xalıq artisti]] (2000)&lt;br /&gt;«El-yurt hurmati» ordeni (2025)
}}
'''Gúlxatiysha Aymanovna Ayımbetova''' (Гүлхатийша Айымбетова; [[1961|1961-jıl]] [[24-dekabr]], [[Taxtakópir rayonı]]) — qaraqalpaq qosıqshısı, Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993), [[Qaraqalpaqstan xalıq artisti]] (1999) hám [[Ózbekstan xalıq artisti]] (2000). Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Kenesiniń VI sozıv deputatı (2020-jıl yanvardan)&lt;ref name=&quot;qnp&quot;&gt;[https://qnews.uz/people/gulxatiysha-ayimbetova Гулхатийша Айымбетова] — Qaraqalpaq News, «Adamlar» bólimi. Qaralǵan: 2026-10-21.&lt;/ref&gt;.

== Ómirbayanı ==
1961-jıl 24-dekabrde Taxtakópir rayonında tuwılǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

1983-jılı Japaq Shamuratov atındaǵı Nókis mámleketlik kórkem óner bilim jurtın «vokalist» qánigeligi boyınsha pitkerdi&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. 1980—1981-jılları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleket filarmoniyası janındaǵı «Ayqulash» ansamblinde, 1981-jıldan «Ámiw tolqını» ansamblinde qosıqshı bolıp islegen&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;. Házirgi waqıtta Qaraqalpaq milliy-folklor «Ayqulash» ansamblinıń artist-vokalisti&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Dóretiwshiligi ==
Shıńǵırlaytuǵın, keń diapazonlı, jaǵımlı dawısqa iye. Repertuarınan qaraqalpaq xalıq qosıqları («Muwsa sen yarı», «Nazlınıń», «Jaqsıraq», «Ne bilsin» hám basqalar) hám qaraqalpaq kompozitorlarınıń shıǵarmaları — N. Muxammeddinovtıń «Keń dala», «Ata mákan» qosıqları, Q. Xilalovtıń «Watan», «Ana topıraǵım», «Ózbekstan» qosıqları hám basqalar orın alǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

Qosıqlarınıń kópshiligi Qaraqalpaq radiosı fonotekasına hám gramplastinkaǵa («Gúlxatiysha Ayımbetova atqaradı», 1982) jazıp alınǵan&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Sıylıqları hám ataqları ==
* Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1993)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* [[Qaraqalpaqstan xalıq artisti]] (1999)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* [[Ózbekstan xalıq artisti]] (2000)&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;
* «El-yurt hurmati» ordeni (2025) — Ózbekstan Respublikası mustaqillıǵınıń otız tórt jıllıǵı munasábeti menen&lt;ref name=&quot;pr&quot;&gt;[https://president.uz/oz/lists/view/8416 Ózbekstan Respublikası mustaqillıǵınıń otız tórt jıllıǵı munasábeti menen... mukapatlaw haqqında] — Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń rásmiy veb-saytı, 2025-jıl 25-avgust. Qaralǵan: 2026-10-21.&lt;/ref&gt;

== Jámiyetlik iskerligi ==
2020-jıl yanvardan [[Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi]]niń VI sozıv deputatı: [[Nókis]] qalasındaǵı 4-saylaw okrugınan («Ernazar alakóz») saylanǵan, Social-demokratiyalıq «Adolat» partiyası frakciyasınıń aǵzası, Social-mádeniy rawajlanıw hám jámiyetlik birlespeler máseleleri boyınsha komitet aǵzası&lt;ref name=&quot;qnp&quot; /&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{ÓzME}}

{{DEFAULTSORT:Ayımbetova, Gúlxatiysha}}
[[Kategoriya:Qosıqshılar]]
[[Kategoriya:Qaraqalpaq qosıqshıları]]
[[Kategoriya:1961-jılı tuwılǵanlar]]
[[Kategoriya:Ózbekstanda xızmet kórsetken artistler]]</text>
      <sha1>aw7ryckouw8tnmlivujvy9ovnz96h5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Processor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16206</id>
    <revision>
      <id>275437</id>
      <parentid>111365</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2084" sha1="ox3nkfveyv91u3u4x3vary3t9l8tsym" xml:space="preserve">[[Fayl:AMD_Phenom_II_X4_840_(HDX840WFK42GM)_CPU-top_oblique_PNr°0373.jpg|nobaý|AMD Phenom II X4 840]]
Protsessor (inglisshe:) inglis tilinde «Process» sózinen kelip shıqqan bolıp, «jaǵday»— processni ámelge asırıwshı, basqarıwshı mánislerin ańlatadı. Kompyuter Protsessorine tiykarlanıp kompyuterde bolatuǵın processlerdi ámelge asırıw hám basqarıw wazıypaların atqaradı. Tiykarǵı ólshem birligi chastota esaplanadı. Protsessor chastotası onıń málim waqıt ishinde neshe ámeldi atqara alıwın ańlatadı.
[[Fayl:Personal_computer,_exploded_4.svg|nobaý|&lt;small&gt;Jeke kompyuterdiń sxeması :&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
1. Monıtor sisteması&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
2. Ana plata&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
3. Protsessor&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
4. Port [[ATA]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
5. Operativ yad&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
6. [[Kengaytiruvchi kartalar|Keńeytiriwshi kartalar]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
7. [[Quvvat bloki|Quwat blokı]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
8. [[Diskovod]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
9. Qattı disk&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
10. Kalkulyator&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
11. Tishqansha&lt;/small&gt;]]
Protsessor (lot.processus — jılısıw ) — elektron mashinanıń programma da názerde tutılǵan ámeller; informatsiyani ózgertiw, barlıq esaplaw processlerin, esaplaw mashinasındaǵı basqa qurılmalardıń jumısın basqarib turıw ushın mólsherlengen oraylıq apparatı. Tiykarǵı bólimleri: arifmetikmantiqiy qurılma hám basqarıw apparatı. Arifmetikmantiqiy qurılmada informaciya arifmetika hám logika tárepinen qayta islenedi. Basqarıw apparatı yaddaǵı informaciyalardı shıǵarıw rejimin belgileydi, basqarıwshı signallardı islep shıǵadı, mashinadaǵı qurılmalardıń jumısın uyqaslastıradı, programmanı úziw signalların qayta isleydi, yaddaǵı informaciyalardı qáwipsizligin taminleydi, P.jumısın qadaǵalaydı. P. da bulardan tısqarı, operativ yad apparatı hám shólkemlestirilgen bloklar da bar&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinshi bet. Tashkent, 2000-jıl&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://anout.ru/kak-uznat-kakoj-proczessor-na-noutbuke/ Noutbukda qaysı protsessordı biliw]&lt;/ref&gt;&lt;/u&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>ox3nkfveyv91u3u4x3vary3t9l8tsym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kompyuter injiniring</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16693</id>
    <revision>
      <id>275407</id>
      <parentid>275131</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T21:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>kategoriya</comment>
      <origin>275407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12604" sha1="iv48ip17e37ss4q286fhlgf2g0vr447" xml:space="preserve">'''Kompyuter injiniring (KI)''' ''(inglisshe - Computer engineering)'' - kompyuter texnikası menen programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın informatika hám elektron injenerliktiń bir neshe tarawların birlestiretuǵın informatika hám elektron injenerlik taraw&lt;ref&gt;{{Cite book|last=IEEE Computer Society|author2=ACM|title=Computer Engineering 2004: Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering|url=http://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf|date=December 12, 2004|page=iii|quote=Computer System engineering has traditionally been viewed as a combination of both electronic engineering (EE) and computer science (CS).}}&lt;/ref&gt;. 
Ayırım universitetlerde kompyuter injiniring informatika hám injenerlik dep ataladı.

Kompyuter injiniringler elektron injenerlik, informatika, [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq]]-programmalıq támiynat integraciyası, programmalıq támiynattı proektlestiriw hám [[programmalıq injiniring]] boyınsha oqıtıwdı talap etedi. Ol elektrotexnika menen informatikanıń usılları hám principlerin paydalanadı hám jasalma intellekt (AI), [[robototexnika]], kompyuter tarmaqları, kompyuter arxitekturası hám operacion sistemalar sıyaqlı tarawlardı qamtıwı múmkin. Kompyuter injiniringler jeke mikrokontrollerlerdi, mikroprocessorlardı, jeke kompyuterlerdi hám superkompyuterdi proektlestiriwden baslap sxemalardı proektlestiriwge shekem esaplawlardıń kóplegen apparatlıq hám programmalıq aspektlerine qatnasadı. Injiniringniń bul tarawı kompyuter sistemalarınıń qalay jumıs isleytuǵınına emes, al olardı úlken súwretke qalay biriktiriwge de baǵdarlanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.tcd.ie/Engineering/about/what_is_eng/computer_eng_intro.html| bet = What is Computer System Engineering| avtor = Trinity College Dublin| qaralǵan sáne = 2006-jıl 21-aprel }}, &quot;Computer engineers need not only to understand how computer systems themselves work but also how they integrate into the larger picture. Consider the car. A modern car contains many separate computer systems for controlling such things as the engine timing, the brakes, and the airbags. To be able to design and implement such a car, the computer engineer needs a broad theoretical understanding of all these various subsystems &amp; how they interact.&lt;/ref&gt;. [[Robototexnika]] - kompyuter texnikasınıń qosımshalarınıń biri.

Kompyuter injiniring ádette ornatılǵan mikrokontrollerlerge arnalǵan programmalıq támiynat penen mikroprogrammanı jazıw, VLSI chiplerin, analog sensorlardı, aralas signal platalardı hám operacion sistemalardı proektlestiriwdi qamtıytuǵın tarawlar menen shuǵıllanadı. Kompyuter injiniring sonıń menen qatar motorlar, kommunikaciyalar hám sensorlar sıyaqlı elektr sistemaların basqarıw hám baqlaw ushın cifrlı sistemalardı qollanıwǵa tiykarlanǵan robototexnikanı izertlewge de qolaylı.

Kóplegen joqarı oqıw orınlarında kompyuter injiniring studentlerine tómengi hám joqarı kurslarda tereńletilgen oqıw baǵdarların tańlawǵa ruqsat etiledi, óytkeni kompyuterlerdi proektlestiriw menen qollanıwda paydalanatuǵın bilimniń tolıq kólemi bakalavriat dárejesiniń shegarasınan tıs. Basqa institutlar kompyuter injiniringdi tiykarǵı baǵdar retinde járiyalamastan aldın injenerlik studentlerden bir yamasa eki jıllıq ulıwma injiniringdi tamamlawdı talap etiwi múmkin&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.registrar.clemson.edu/html/changeMjr_Curr.htm| bet = Changing Majors @ Clemson| baspaxana = Clemson University| qaralǵan sáne = 2011-jıl 20-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://freshmanengineering.uark.edu/2041.php| bet = Declaring a College of Engineering Major| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141012182736/http://freshmanengineering.uark.edu/2041.php| arxivsáne = 2014-jıl 12-oktyabr | baspaxana = University of Arkansas| qaralǵan sáne = 2011-jıl 20-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.cmu.edu/me/undergraduate/degree-requirements.html| bet = Degree Requirements| baspaxana = Carnegie Mellon University| qaralǵan sáne = 2011-jıl 20-sentyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.uca.edu.ar/index.php/site/index/es/uca/facultad-de-ciencias-fisicomatematicas-e-ingenieria/alumnos/programas-de-materias/cc1y2/| bet = Programas de Materias| til = es| baspaxana = Universidad Católica Argentina}}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Dell_Dimension_C521_Motherboard.jpg|nobaý|Jeke kompyuterde qollanılatuǵın bul kompyuterdiń analıq platası kompyuter injiniring jumıslarınıń nátiyjesi bolıp tabıladı.]]

== Tariyxı ==
[[Fayl:Babbage_Difference_Engine.jpg|nobaý|The Difference Engine, birinshi mexanikalıq kompyuter]]
[[Fayl:Glen_Beck_and_Betty_Snyder_program_the_ENIAC_in_building_328_at_the_Ballistic_Research_Laboratory.jpg|nobaý|ENIAC, birinshi elektron kompyuter]]
Kompyuter injiniring 1939-jılı Djon Vinsent Atanasoff penen Klifford Berri fizika, matematika hám elektrotexnika arqalı dúnyadaǵı dáslepki elektron cifrlı kompyuterdi islep baslaǵan waqıtta baslandı. Djon Vinsent Atanasoff bir waqıtları Ayova shtatınıń universitetinde fizika hám matematika muǵallimi bolǵan, al Klifford Berri elektrotexnika hám fizika boyınsha burınǵı pitkeriwshisi bolǵan. Olar birge ABC dep atalatuǵın Atanasoff-Berry kompyuterin jarattı, onı juwmaqlawǵa bes jıl kerek boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://www.columbia.edu/~td2177/JVAtanasoff/JVAtanasoff.html| bet = John Vincent Atanasoff - the father of the computer| jumıs = www.columbia.edu| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190526231542/http://www.columbia.edu/~td2177/JVAtanasoff/JVAtanasoff.html| arxivsáne = 2019-jıl 26-may }}&lt;/ref&gt;.
Original ABC 1940-jılları bólsheklengen hám óshirilgende, marqum jańalıq ashıwshılarǵa húrmet kórsetildi, ABC kóshirmesi 1997-jılı jaratıldı, onı dúziw ushın izertlewshiler menen injenerler toparına tórt jıl hám 350 000 dollar kerek boldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.news.iastate.edu/news/2009/dec/abc| bet = Iowa State replica of first electronic digital computer going to Computer History Museum - News Service - Iowa State University| til = en-us| jumıs = www.news.iastate.edu| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Kompyuter injiniringniń bilimlendiriwdegi tariyxı ===
Qurama Shtatlardaǵı birinshi kompyuter injiniring baǵdarlaması 1971-jılı Klivlend, Ogayo shtatındaǵı Case Western Reserve universitetinde shólkemlestirildi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://engineering.case.edu/about/history| bet = History| sáne = 2017-jıl 5-yanvar | jumıs = engineering.case.edu| baspaxana = Case School of Engineering}}&lt;/ref&gt;. 2015-jılı [jańalaw] AQSHta ABET akkreditlengen 250 kompyuter injiniring programması bar edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://main.abet.org/aps/accreditedprogramsearch.aspx| bet = Find an ABET-Accredited Program {{!}} ABET| jumıs = main.abet.org| qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Evropada kompyuter injiniring mekteplerin akkreditaciyalawdı EQANIE tarmaǵınıń bir bólimi bolıp tabılatuǵın hártúrli agentlikler ámelge asıradı. Apparatlıq qurallardı, programmalıq támiynattı, mikroprogrammalardı bir waqıtta proektlestire alatuǵın hám sanaatta qollanılatuǵın kompyuer sistemalarınıń barlıq túrlerin basqara alatuǵın injenerlerdiń jumısqa qoyılatuǵın talaplarınıń artıwına baylanıslı dúnya júzindegi ayırım joqarı oqıw orınları ádette kompyuter injiniring dep atalatuǵın bakalavr dárejesin usınadı. Kompyuter injiniring de, elektron injiniring programmaları da oqıw baǵdarlamasına analog hám cifrlı sxemalardı proektlestiriwdi qamtıydı. Kóplegen injenerlik pánler sıyaqlı, kompyuter injiniringler ushın matematika hám ilimlerdi jaqsı biliwi zárúr.

== Bilimlendiriw ==
Ayırım universitetlerde kompyuter injiniringi injenerlik informatika hám injiniring dep ataladı. Dáslepki dárejedegi kompyuter injiniring jumıslarınıń kópshiligi kompyuter injiniring, elektrotexnika yamasa informatika tarawında kem degende bakalavr dárejesin talap etedi. Ádette informatika menen birge esaplawlar, sızıqlı algebra hám differencial teńlemeler sıyaqlı matematikanıń massivin úyreniwi kerek&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://engineering.utdallas.edu/academics/undergraduate-majors/undergrad-advising/current-students/| bet = Erik Jonsson School of Engineering and Computer Science| sáne = 2024-jıl 8-yanvar | jumıs = The University of Texas at Dallas}}&lt;/ref&gt;. Eki tarawdıń uqsaslıǵına baylanıslı elektron yamasa elektrotexnikadaǵı dárejeler de jetkilikli. Apparatlıq injenerler ádette kompyuter programmalıq támiynat sistemaları menen jumıs isleytuǵınlıqtan, kompyuter programmalastırıwda kúshli bilim zárúr. BLS maǵlıwmatlarına sáykes, «kompyuter injiniring qánigeligi elektrotexnikaǵa uqsas, biraq oqıw baǵdarlamasına ayırım informatika kursları qosılǵan»&lt;ref name=&quot;CHE&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.bls.gov/ooh/architecture-and-engineering/computer-hardware-engineers.htm| bet = Computer Hardware Engineers| sáne = 2014-jıl 8-yanvar | baspaxana = Bureau of Labor Statistics| qaralǵan sáne = 2012-jıl 20-iyul }}&lt;/ref&gt;. Ayırım firmalar yamasa arnawlı jumıs orınları magistr dárejesin talap etedi.

Sonday-aq kompyuter injiniringler ushın texnologiyanıń jedel jetiskenliklerine jetip júriw áhmiyetli. Sonlıqtan kópshilik miynet jolında oqıwdı dawam ettiredi. Bul ásirese jańa kónlikpelerdi úyreniwge yamasa burınnan barların jaqsılawǵa baylanıslı paydalı bolıwı múmkin. Mısalı, qáteni dúzetiwdiń salıstırmalı bahası programmalıq támiynattı jaratıw ciklı artqan sayın, sapa kodın islep shıǵıw hám testlew procesinde, ásirese shıǵarılǵanǵa shekem ilajı barınsha tezirek shıǵınlardı únemlewge boladı&lt;ref name=&quot;The cost of fixing a bug&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.feabhas.com/sites/default/files/uploads/News/Feabhas_Infographic_FINAL.pdf| bet = Feabhas_Infographic_FINAL| jumıs = feabhas}}&lt;/ref&gt;.

Kompyuter injiniring ónimlirek, isenimlirek hám qáwipsiz kompyuterdiń apparatlı hám programmalıq sistemalardı islep shıǵıw arqalı studentlerdiń oqıw jetiskenliklerine tásir etedi. Kompyuter injiniringdegi sońǵı jetiskenlikler, mısalı onlayn oqıtıw hám virtual reallıq (VR) bilim beriwdi ózgertti, studentlerge iykemli oqıw imkaniyatları menen tereń tájiriybe beredi. Kompyuter injiniring hár túrli aspektlerdi qamtıydı, sonıń ishinde apparatlıq hám programmalıq támiynattıń dizaynı, elektrotexnika principleri hám programmalıq injiniring menen birge islesiw, bul onı bilim beriwdi jáne de ózgertiw imkaniyatı bar rawajlanıp baratırǵan tarawǵa aylandıradı. Muya menen Medallonnıń izertlewi 147 óndirislik kompaniyanıń úlgisin qamtıytuǵın hám HR menedjerleri/jetekshileri menen kompyuter injiniringdi toplap, CALABARZON qalasındaǵı kompyuter injiniring pitkeriwshilerine arnalǵan qayta islewshi tarawlardıń mútájliklerin bahaladı. Nátiyjeler qupıyalılıq hám kásiplik minez-qulıq sıyaqlı bahalıqlar menen qatar tarmaqlıq qáwipsizlik, kásiplik etika, qátelerdi óshiriw hám máselelerdi sheshiw sıyaqlı anıq orınlawlardı kórsetetuǵın dáreje iyelerine talaptı kórsetti. Sonıń menen qatar, izertlew studentlerdi jumıs kúshine tayarlawdaǵı ulıwma hám kásiplik kurslardıń zárúrligin atap ótti&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Muya|first1=Gerby R.|last2=Medallon|first2=M. C.| sáne =2020|title=Towards Developing Industry-Driven Curricular Offering: An Industry Needs Analysis for Computer Engineering Program}}&lt;/ref&gt;.

=== Kerekli kónlikpeler ===
Kompyuter injiniring tarawındaǵı bahalı kónlikpelerdiń mısallarına mınalar kiredi: zamanagóy texnikalıq bilim, kommunikaciya kónlikpeleri, jetekshilik kónlikpeler, adamlar menen qarım-qatnas kónlikpeleri hám sınıy pikirlew kónlikpeleri. Sonıń menen bir qatarda, dóretiwshilik, kreativlik, intalı hám shıdamlı bolıw&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.precision-people.uk/article/top-10-skills-for-engineers| bet = Top 10 Skills for Engineers| avtor = Recruit| at = Huzzah| jumıs = Precision People| qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-oktyabr }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler|2}}

{{Programmalıq injiniring}}
{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Kompyuter injiniring| ]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>iv48ip17e37ss4q286fhlgf2g0vr447</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalastırıw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16980</id>
    <revision>
      <id>275421</id>
      <parentid>275110</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>kategoriya</comment>
      <origin>275421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15411" sha1="mcrkdht6uv2vvqttq08j5l7llxugxib" xml:space="preserve">'''Programmalastırıw''' ''([[Inglis tili|ingl]].Computer programming, coding)'' yamasa baǵdarlamalastırıw — bul kompyuter wazıypaların orınlay alatuǵın kórsetpeler hám kompyuter túsinetuǵın tilde jazılǵan kodlar izbe-izliginiń jıynaǵı. Yaǵnıy kompyuterde programma dúziw barısı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://yearofcodes.tumblr.com/what-is-coding| bet = What is coding| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429195646/https://yearofcodes.tumblr.com/what-is-coding| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bebbington| at = Shaun| jıl = 2014| jumıs = Tumblr| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://yearofcodes.tumblr.com/what-is-programming| bet = What is programming| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429195958/https://yearofcodes.tumblr.com/what-is-programming| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bebbington| at = Shaun| jıl = 2014| jumıs = Tumblr| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-mart }}&lt;/ref&gt;. Ol bir yamasa bir neshe [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] kod jazıw arqalı [[Algoritm|algoritmlerdi]], proceduralardıń basqıshpa basqısh specifikaciyaların proektlestiriwdi hám kirgiziwdi óz ishine aladı. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashılar]] ádette oraylıq [[processor]] tárepinen tikkeley orınlanatuǵın [[Mashina kodı|mashina kodına]] qaraǵanda adamlarǵa ańsatıraq túsinikli [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tillerin]] paydalanadı. Tájiriybeli programmalastırıw ádette bir neshe túrli pánler boyınsha tájiriybeni talap etedi, sońıń ishinde qosımshalar domenin biliw, programmalastırıw tilleriniń maǵlıwmatları hám ulıwma kod kitapxanaları, arnawlı [[Algoritm|algoritmler]] hám formal logika.

Programmalastırıwǵa baylanıslı járdemshi wazıypalarǵa talaplardı analizlew, testlew, ońlaw (debugging, máselelerdi izertlew hám dúzetiw), dúziw sistemaların engiziw hám programmalardıń [[mashina kodı]] sıyaqlı alınǵan artefaktlerdi basqarıw kiredi. Olar geyde programmalastırıw dep esaplanǵanı menen, kóbinese [[programmalıq támiynat]]&lt;nowiki/&gt;tı islep shıǵıw termini usı ulıwma process ushın paydalanıladı — programmalastırıw, kirgiziw hám kod jazıw terminleri kodtı jazıw hám qayta islew ushın arnalǵan. Geyde programmalıq támiynattı islep shıǵıw [[programmalıq injiniring]] dep ataladı, ásirese ol formal metodlardı qollanǵanda yamasa injenerlik proektlestiriw procesin baqlaǵanda.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Ada_lovelace.jpg|nobaý|Luidji Menabrea qaǵazınıń sońına jazbaları qosılǵan Ada Lavleys Charlz Bebbidjdiń analitikalıq mashinası menen qayta islewge arnalǵan birinshi algoritmdi óz ishine aladı. Ol jiyi tariyxtaǵı birinshi kompyuter baǵdarlamashısı retinde kópshilikke tanıs.]]
Programmalastırılatuǵın qurılmalar ásirler dawamında bar. IX ásirdiń ózinde-aq programmalastırılatuǵın muzıka sekvenserin aǵalı-inili parsı Banu Musa oylap taptı, olar «Aqıllı qurılmalar kitabında» avtomatlastırılǵan mexanikalıq fleyta pleyerin sáwlelendirgen&lt;ref name=&quot;Koetsier&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Koetsier|first1=Teun|year=2001|title=On the prehistory of programmable machines: musical automata, looms, calculators|url=https://archive.org/details/sim_mechanism-and-machine-theory_2001-05_36_5/page/589|journal=Mechanism and Machine Theory|volume=36|issue=5|pages=589–603|publisher=Elsevier|doi=10.1016/S0094-114X(01)00005-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kapur|first1=Ajay|title=Loudspeakers Optional: A history of non-loudspeaker-based electroacoustic music|journal=[[Organised Sound]]|volume=22|issue=2|pages=195–205|doi=10.1017/S1355771817000103|publisher=[[Cambridge University Press]]}}&lt;/ref&gt;. 1206-jılı arab injeneri ál-Djazari programmalastırılatuǵın baraban mashinasın oylap taptı, mashinada hár túrli ırǵaqlar menen baraban úlgilerin ilgekler menen judırıqlar arqalı oynatıw ushın muzıkalı mexanikalıq avtomat islewge múmkin bolǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Museum of Music: A History of Mechanical Instruments|first1=Charles B.|last1=Fowler|journal=Music Educators Journal|volume=54|issue=2|pages=45–49|doi=10.2307/3391092}}&lt;/ref&gt;. 1801-jılı Jakkard toqıma stanogı «programmanı» ózgertiw arqalı ulıwma basqa toqıma buyımların shıǵara aladı  olarda tesikleri bar karton kartalarınıń seriyası.

Kodtı buzıw [[Algoritm|algoritmleri]] de ásirler dawamında bar. IX ásirde arab matematigi Al-Kindi «Kriptografiyalıq xabarlardı deshifrlaw tuwralı qoljazba» kitabında shifrlanǵan kodtı sheshiwdiń kriptografiyalıq [[Algoritm|algoritmin]] sáwlelendirdi. Ol chastotalı analiz arqalı kriptoanalizdiń dáslepki táriypin, eń erte kodtı buzıw algoritmin berdi&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Dooley|first1=John F.|title=A Brief History of Cryptology and Cryptographic Algorithms| sáne =2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=9783319016283|pages=12–3}}&lt;/ref&gt;.

Birinshi kompyuter programması ádette 1843-jılı matematik Ada Lavleys Charlz Bebbidjdiń analitikalıq mashinası arqalı ámelge asırılatuǵın Bernulli sanlar izbe-izligin esaplaw algoritmin járiyalaǵanda jaratılǵan&lt;ref name=&quot;IEEE&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fuegi|first1=J.|last2=Francis|first2=J.|title=Lovelace &amp; Babbage and the Creation of the 1843 'notes'|url=https://archive.org/details/ieee-annals-of-the-history-of-computing_october-december-2003_25_4/page/16|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=25|issue=4|pages=16|year=2003|doi=10.1109/MAHC.2003.1253887}}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:PunchCardDecks.agr.jpg|nobaý|Maǵlıwmatlar menen kórsetpeler bir waqıtları sırtqı perfokartalarda saqlandı, olar tártiplesken hám programma palubalarında jaylastırılǵan.]]
1880-jılları German Xollerit maǵlıwmatlardı mashinada oqıtılatuǵın formada saqlaw koncepciyasın oylap taptı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.columbia.edu/acis/history/hollerith.html| bet = Columbia University Computing History – Herman Hollerith| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429210742/http://www.columbia.edu/cu/computinghistory/hollerith.html| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = da Cruz| at = Frank| sáne = 2020-jıl 10-mart | jumıs = Columbia University| baspaxana = Columbia.edu| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}&lt;/ref&gt;. Keyinirek onıń 1906-jılǵı I tipli tabulyatorında qosılǵan basqarıw paneli (shtepsel platası) onı hár túrli jumıslar ushın programmalastırıw imkaniyatın berdi, al 1940-jıllardıń aqırında IBM 602 hám IBM 604 sıyaqlı qurılma jazıw úskeneleri basqarıw paneli menen uqsas túrde programmalastırılǵan dáslepki elektron esaplaw mashinaları sıyaqlı boldı. Degen menen, 1949-jılı engizilgen kompyuterdiń saqlanǵan programma koncepciyası menen programmalar da, maǵlıwmatlar da kompyuter yadında birdey saqlanadı hám qayta islenedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/timeline/memory-storage/| bet = Memory &amp; Storage {{!}} Timeline of Computer History {{!}} Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210527071533/https://www.computerhistory.org/timeline/memory-storage/| arxivsáne = 2021-jıl 27-may | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-iyun }}&lt;/ref&gt;.

=== Mashina tili ===
[[Mashina kodı]] belgili bir mashinanıń kórsetpeler jıynaǵında, kóbinese ekilik belgilerde jazılǵan birinshi programmalardıń tili boldı. Soń baǵdarlamashıǵa tekst formatındaǵı kórsetpelerdi (mısalı, ADD X, TOTAL) kórsetiwge imkaniyat beretuǵın, hárbir operaciya kodınıń abbreviaturaları hám adreslerdi kórsetiw ushın mánili atları bar assambleya tiller islep shıǵarıldı. Degen menen, assembler tili mashina tili ushın hár túrli belgilerden sál ǵana artıq bolǵanlıqtan, hár túrli kórsetpeler jıynaǵı bar eki mashinada da hár túrli assembler tilleri bar. 
[[Fayl:IBM402plugboard.Shrigley.wireside.jpg|nobaý|IBM 402 esaplaw mashinasına arnalǵan sımlı basqarıw paneli. Sımlar impulslik aǵımlardı kartanı oqıw qurılmasınan esaplawshılarǵa hám basqa ishki logikaǵa hám sońında printerge qosadı.]]

=== Kompilyator tilleri ===
[[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|Joqarı dárejeli tiller]] programmanı dúziw procesin ápiwayı hám túsinikli etip, tiykarǵı apparatlıq qurallar menen baylanısın azayttı. [[Kompilyator|Kompilyatorǵa]] baylanıslı birinshi qural, A-0 sistemasın 1952-jılı Greys Xopper islep shıqtı, ol sonıń menen birge «[[kompilyator]]» terminin engizdi. Funkcional ámelge asırıwǵa iye birinshi keń tarqalǵan joqarı dárejeli til FORTRAN 1957-jılı shıqtı hám aradan kóp ótpey basqa tiller rawajlandı&lt;ref name=&quot;bergstein&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.nbcnews.com/id/17704662| bet = Fortran creator John Backus dies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bergstein| at = Brian| sáne = 2007-jıl 20-mart | jumıs = NBC News| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}&lt;/ref&gt;, atap aytqanda kommerciyalıq maǵlıwmatlardı qayta islewge arnalǵan COBOL hám kompyuter izertlewlerine arnalǵan Lisp tili.

Bul kompilyaciyalanǵan tiller baǵdarlamashıǵa sintaksislik jaqtan bay hám kodtı abstrakciyalawǵa qábiletli terminler menen programmalardı jazıwǵa imkaniyat beredi, bul kompilyaciya járiyalanıwları menen evristika arqalı hár túrli mashina kórsetpeler jıynaǵın hám maqsetti jeńilletedi. Kompilyatorlar kompyuterlerdiń kúshin programmalastırıwdı jeńilletiw ushın&lt;ref name=&quot;bergstein&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.nbcnews.com/id/17704662| bet = Fortran creator John Backus dies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bergstein| at = Brian| sáne = 2007-jıl 20-mart | jumıs = NBC News| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFBergstein2007&quot;&gt;Bergstein, Brian (March 20, 2007). [http://www.nbcnews.com/id/17704662 &quot;Fortran creator John Backus dies&quot;]. ''NBC News''. [https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662 Archived] from the original on April 29, 2020&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 25,&lt;/span&gt; 2010&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; baǵdarlamashıǵa infiks belgisin paydalanıp formulanı kirgiziw arqalı esaplawlardı kórsetiwge imkaniyat berdi.

=== Ashıq kodtı kirgiziw ===
Programmalar tiykarınan perfokartalar yamasa qaǵaz lenta arqalı kirgizildi. 1960-jıllardıń ayaǵında maǵlıwmatlardı saqlaw qurılmaları menen kompyuter terminalları kompyuterlerge tikkeley teriw arqalı programmalar jaratıwǵa bolatuǵınday arzan boldı. Perfokartalarǵa qaraǵanda ózgertiwler menen dúzetiwlerdi álleqayda ańsat islewge imkaniyat beretuǵın tekstli redaktorlar da islep shıǵarıldı.

== Zamanagóy programmalastırıw ==

=== Sapa talapları ===
Rawajlanıw usılı qanday bolsa da, sońǵı programma ayırım tiykarǵı qásiyetlerdi qanaatlandırıwı kerek. Tómendegi qásiyetler eń zárúrleriniń qatarına kiredi:&lt;ref&gt;{{Cite news|newspaper=[[Computerworld]]| sáne =April 9, 1984|page=13|title=What is it based on|quote=Is it based on ... Reliability Portability. Compatibility}}&lt;/ref&gt;

* Isenimlilik: programma nátiyjeleri qanshelli jiyi durıs. Bul algoritmlerdiń koncepciyalıq durıslıǵına hám resurslardı basqarıwdaǵı qáteler (mısalı, buferdiń tolıp ketiwi hám jarıs shártleri) hám logikalıq qáteler (mısalı, nolge bóliw yamasa bir-birinen tıs qáteler) sıyaqlı programmalastırıw qátelerin azaytıwǵa baylanıslı.
* Turaqlılıq: programma qátelerge baylanıslı máselelerdi qanshelli jaqsı boljaydı. Oǵan qáte, orınsız yamasa búlingen maǵlıwmatlar, yad, operacion sistema xızmetleri hám tarmaq jalǵanıwları sıyaqlı kerekli resurslardıń qoljetimsizligi, paydalanıwshı qátesi hám elektr quwatınıń kútpegen úziliwi sıyaqlı jaǵdaylar kiredi.
* Qollanıw imkaniyatı: programmanıń ergonomikası: adamnıń programmanı óz maqsetine yamasa ayırım jaǵdaylarda hátte kútpegen maqsetlerge paydalanıwınıń ápiwayılıǵı. Bunday máseleler basqa máselelerge qaramastan, onıń jetiskenlikke erisiwi yamasa buzıwı múmkin. Bul programmanıń paydalanıwshı interfeysiniń ayqınlılıǵın, intuitivlikti, birtutaslıǵın hám tolıqlıǵın optimallastıratuǵın tekstli, grafikalıq, geyde apparatlıq elementlerdiń keń kólemin qamtıydı.
* Portativlik: programmanıń ashıq kodın kompilyaciyalawǵa/túsindiriwge hám iske túsiriwge bolatuǵın kompyuter apparatlıq hám operacion sistema platformalarınıń kólemi. Bul hár túrli platformalar usınatuǵın programmalastırıw imkaniyatlarındaǵı ayırmashılıqlarǵa, sonıń ishinde apparatlıq hám operacion sistema resurslarına, apparatlıq hám operacion sistemanıń kútiletuǵın háreketine hám ashıq kod tiline arnalǵan platformaǵa arnawlı kompilyatorlardıń (geyde kitapxanalardıń) qoljetimliligine baylanıslı.
* Texnikalıq xızmet kórsetiw: jaqsılawlar kirgiziw yamasa sazlaw, qáteler menen qáwipsizlik tesiklerin dúzetiw yamasa onı jańa ortalıqlarǵa beyimlew ushın programmanı házirgi yamasa keleshektegi baǵdarlamashılar ózgerte alatuǵın jeńilligi. Dáslepki islep shıǵıwdaǵı jaqsı tájiriybeler&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://wisdomgeek.com/programming/tips-become-good-programmer| bet = Programming 101: Tips to become a good programmer - Wisdom Geek| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160523063915/http://wisdomgeek.com/programming/tips-become-good-programmer| arxivsáne = 2016-jıl 23-may | sáne = 2016-jıl 19-may | til = en-US| jumıs = Wisdom Geek| qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-may }}&lt;/ref&gt; usıǵan baylanıslı ayırmashılıqlardı jaratadı. Bul sapa sońǵı paydalanıwshıǵa tikkeley kórinbewi múmkin, biraq ol uzaq múddetli perspektivada programmanıń táǵdirine aytarlıqtay tásir etiwi múmkin.
* Ónimlilik: Programma tutınatuǵın sistemalı resurslardıń ólshemi ([[Processor|processordıń]] waqıtı, yad keńisligi, diskler sıyaqlı ásten qurılmalar, tarmaqtıń ótkiziw qábileti hám belgili bir dárejede tipli paydalanıwshınıń háreketlesiwi): qanshelli az bolsa, sonshelli jaqsı. Oǵan sonıń menen qatar resurslardı muqıyat basqarıw kiredi, mısalı, waqıtsha fayllardı tazalaw hám yadtıń aǵıp ketiwin joq etiw. Bul kóbinese tańlanǵan programmalastırıw tiliniń sayasında talqılanadı. Til ónimlilikke tásir etkeni menen, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] sıyaqlı ásten tiller de programmalardı adam tárepinen birdey orınlay aladı. Tezlik, resurslardı paydalanıw hám ónimlilik sistemaǵa tosıq keltiretuǵın programmalar ushın zárúr, biraq baǵdarlamashı waqtın ónimli paydalanıwda áhmiyetli hám bahasına baylanıslı: kóbirek úskene arzanıraq bolıwı múmkin.

== Derekler ==
{{Derekler|2}}

{{Programmalıq injiniring}}
{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Programmalastırıw| ]]
[[Kategoriya:Kompyuter|Programmalastırıw]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>mcrkdht6uv2vvqttq08j5l7llxugxib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275442</id>
      <parentid>275421</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Kompyuter|Kompyuter]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Kompyuterler|Kompyuterler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>275442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15414" sha1="pn95s5b00gl1gbc8ez1bb3jcglwzjng" xml:space="preserve">'''Programmalastırıw''' ''([[Inglis tili|ingl]].Computer programming, coding)'' yamasa baǵdarlamalastırıw — bul kompyuter wazıypaların orınlay alatuǵın kórsetpeler hám kompyuter túsinetuǵın tilde jazılǵan kodlar izbe-izliginiń jıynaǵı. Yaǵnıy kompyuterde programma dúziw barısı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://yearofcodes.tumblr.com/what-is-coding| bet = What is coding| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429195646/https://yearofcodes.tumblr.com/what-is-coding| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bebbington| at = Shaun| jıl = 2014| jumıs = Tumblr| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://yearofcodes.tumblr.com/what-is-programming| bet = What is programming| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429195958/https://yearofcodes.tumblr.com/what-is-programming| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bebbington| at = Shaun| jıl = 2014| jumıs = Tumblr| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-mart }}&lt;/ref&gt;. Ol bir yamasa bir neshe [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] kod jazıw arqalı [[Algoritm|algoritmlerdi]], proceduralardıń basqıshpa basqısh specifikaciyaların proektlestiriwdi hám kirgiziwdi óz ishine aladı. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashılar]] ádette oraylıq [[processor]] tárepinen tikkeley orınlanatuǵın [[Mashina kodı|mashina kodına]] qaraǵanda adamlarǵa ańsatıraq túsinikli [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tillerin]] paydalanadı. Tájiriybeli programmalastırıw ádette bir neshe túrli pánler boyınsha tájiriybeni talap etedi, sońıń ishinde qosımshalar domenin biliw, programmalastırıw tilleriniń maǵlıwmatları hám ulıwma kod kitapxanaları, arnawlı [[Algoritm|algoritmler]] hám formal logika.

Programmalastırıwǵa baylanıslı járdemshi wazıypalarǵa talaplardı analizlew, testlew, ońlaw (debugging, máselelerdi izertlew hám dúzetiw), dúziw sistemaların engiziw hám programmalardıń [[mashina kodı]] sıyaqlı alınǵan artefaktlerdi basqarıw kiredi. Olar geyde programmalastırıw dep esaplanǵanı menen, kóbinese [[programmalıq támiynat]]&lt;nowiki/&gt;tı islep shıǵıw termini usı ulıwma process ushın paydalanıladı — programmalastırıw, kirgiziw hám kod jazıw terminleri kodtı jazıw hám qayta islew ushın arnalǵan. Geyde programmalıq támiynattı islep shıǵıw [[programmalıq injiniring]] dep ataladı, ásirese ol formal metodlardı qollanǵanda yamasa injenerlik proektlestiriw procesin baqlaǵanda.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Ada_lovelace.jpg|nobaý|Luidji Menabrea qaǵazınıń sońına jazbaları qosılǵan Ada Lavleys Charlz Bebbidjdiń analitikalıq mashinası menen qayta islewge arnalǵan birinshi algoritmdi óz ishine aladı. Ol jiyi tariyxtaǵı birinshi kompyuter baǵdarlamashısı retinde kópshilikke tanıs.]]
Programmalastırılatuǵın qurılmalar ásirler dawamında bar. IX ásirdiń ózinde-aq programmalastırılatuǵın muzıka sekvenserin aǵalı-inili parsı Banu Musa oylap taptı, olar «Aqıllı qurılmalar kitabında» avtomatlastırılǵan mexanikalıq fleyta pleyerin sáwlelendirgen&lt;ref name=&quot;Koetsier&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Koetsier|first1=Teun|year=2001|title=On the prehistory of programmable machines: musical automata, looms, calculators|url=https://archive.org/details/sim_mechanism-and-machine-theory_2001-05_36_5/page/589|journal=Mechanism and Machine Theory|volume=36|issue=5|pages=589–603|publisher=Elsevier|doi=10.1016/S0094-114X(01)00005-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kapur|first1=Ajay|title=Loudspeakers Optional: A history of non-loudspeaker-based electroacoustic music|journal=[[Organised Sound]]|volume=22|issue=2|pages=195–205|doi=10.1017/S1355771817000103|publisher=[[Cambridge University Press]]}}&lt;/ref&gt;. 1206-jılı arab injeneri ál-Djazari programmalastırılatuǵın baraban mashinasın oylap taptı, mashinada hár túrli ırǵaqlar menen baraban úlgilerin ilgekler menen judırıqlar arqalı oynatıw ushın muzıkalı mexanikalıq avtomat islewge múmkin bolǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Museum of Music: A History of Mechanical Instruments|first1=Charles B.|last1=Fowler|journal=Music Educators Journal|volume=54|issue=2|pages=45–49|doi=10.2307/3391092}}&lt;/ref&gt;. 1801-jılı Jakkard toqıma stanogı «programmanı» ózgertiw arqalı ulıwma basqa toqıma buyımların shıǵara aladı  olarda tesikleri bar karton kartalarınıń seriyası.

Kodtı buzıw [[Algoritm|algoritmleri]] de ásirler dawamında bar. IX ásirde arab matematigi Al-Kindi «Kriptografiyalıq xabarlardı deshifrlaw tuwralı qoljazba» kitabında shifrlanǵan kodtı sheshiwdiń kriptografiyalıq [[Algoritm|algoritmin]] sáwlelendirdi. Ol chastotalı analiz arqalı kriptoanalizdiń dáslepki táriypin, eń erte kodtı buzıw algoritmin berdi&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Dooley|first1=John F.|title=A Brief History of Cryptology and Cryptographic Algorithms| sáne =2013|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=9783319016283|pages=12–3}}&lt;/ref&gt;.

Birinshi kompyuter programması ádette 1843-jılı matematik Ada Lavleys Charlz Bebbidjdiń analitikalıq mashinası arqalı ámelge asırılatuǵın Bernulli sanlar izbe-izligin esaplaw algoritmin járiyalaǵanda jaratılǵan&lt;ref name=&quot;IEEE&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fuegi|first1=J.|last2=Francis|first2=J.|title=Lovelace &amp; Babbage and the Creation of the 1843 'notes'|url=https://archive.org/details/ieee-annals-of-the-history-of-computing_october-december-2003_25_4/page/16|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=25|issue=4|pages=16|year=2003|doi=10.1109/MAHC.2003.1253887}}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:PunchCardDecks.agr.jpg|nobaý|Maǵlıwmatlar menen kórsetpeler bir waqıtları sırtqı perfokartalarda saqlandı, olar tártiplesken hám programma palubalarında jaylastırılǵan.]]
1880-jılları German Xollerit maǵlıwmatlardı mashinada oqıtılatuǵın formada saqlaw koncepciyasın oylap taptı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.columbia.edu/acis/history/hollerith.html| bet = Columbia University Computing History – Herman Hollerith| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429210742/http://www.columbia.edu/cu/computinghistory/hollerith.html| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = da Cruz| at = Frank| sáne = 2020-jıl 10-mart | jumıs = Columbia University| baspaxana = Columbia.edu| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}&lt;/ref&gt;. Keyinirek onıń 1906-jılǵı I tipli tabulyatorında qosılǵan basqarıw paneli (shtepsel platası) onı hár túrli jumıslar ushın programmalastırıw imkaniyatın berdi, al 1940-jıllardıń aqırında IBM 602 hám IBM 604 sıyaqlı qurılma jazıw úskeneleri basqarıw paneli menen uqsas túrde programmalastırılǵan dáslepki elektron esaplaw mashinaları sıyaqlı boldı. Degen menen, 1949-jılı engizilgen kompyuterdiń saqlanǵan programma koncepciyası menen programmalar da, maǵlıwmatlar da kompyuter yadında birdey saqlanadı hám qayta islenedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/timeline/memory-storage/| bet = Memory &amp; Storage {{!}} Timeline of Computer History {{!}} Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210527071533/https://www.computerhistory.org/timeline/memory-storage/| arxivsáne = 2021-jıl 27-may | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-iyun }}&lt;/ref&gt;.

=== Mashina tili ===
[[Mashina kodı]] belgili bir mashinanıń kórsetpeler jıynaǵında, kóbinese ekilik belgilerde jazılǵan birinshi programmalardıń tili boldı. Soń baǵdarlamashıǵa tekst formatındaǵı kórsetpelerdi (mısalı, ADD X, TOTAL) kórsetiwge imkaniyat beretuǵın, hárbir operaciya kodınıń abbreviaturaları hám adreslerdi kórsetiw ushın mánili atları bar assambleya tiller islep shıǵarıldı. Degen menen, assembler tili mashina tili ushın hár túrli belgilerden sál ǵana artıq bolǵanlıqtan, hár túrli kórsetpeler jıynaǵı bar eki mashinada da hár túrli assembler tilleri bar. 
[[Fayl:IBM402plugboard.Shrigley.wireside.jpg|nobaý|IBM 402 esaplaw mashinasına arnalǵan sımlı basqarıw paneli. Sımlar impulslik aǵımlardı kartanı oqıw qurılmasınan esaplawshılarǵa hám basqa ishki logikaǵa hám sońında printerge qosadı.]]

=== Kompilyator tilleri ===
[[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|Joqarı dárejeli tiller]] programmanı dúziw procesin ápiwayı hám túsinikli etip, tiykarǵı apparatlıq qurallar menen baylanısın azayttı. [[Kompilyator|Kompilyatorǵa]] baylanıslı birinshi qural, A-0 sistemasın 1952-jılı Greys Xopper islep shıqtı, ol sonıń menen birge «[[kompilyator]]» terminin engizdi. Funkcional ámelge asırıwǵa iye birinshi keń tarqalǵan joqarı dárejeli til FORTRAN 1957-jılı shıqtı hám aradan kóp ótpey basqa tiller rawajlandı&lt;ref name=&quot;bergstein&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.nbcnews.com/id/17704662| bet = Fortran creator John Backus dies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bergstein| at = Brian| sáne = 2007-jıl 20-mart | jumıs = NBC News| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}&lt;/ref&gt;, atap aytqanda kommerciyalıq maǵlıwmatlardı qayta islewge arnalǵan COBOL hám kompyuter izertlewlerine arnalǵan Lisp tili.

Bul kompilyaciyalanǵan tiller baǵdarlamashıǵa sintaksislik jaqtan bay hám kodtı abstrakciyalawǵa qábiletli terminler menen programmalardı jazıwǵa imkaniyat beredi, bul kompilyaciya járiyalanıwları menen evristika arqalı hár túrli mashina kórsetpeler jıynaǵın hám maqsetti jeńilletedi. Kompilyatorlar kompyuterlerdiń kúshin programmalastırıwdı jeńilletiw ushın&lt;ref name=&quot;bergstein&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://www.nbcnews.com/id/17704662| bet = Fortran creator John Backus dies| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662| arxivsáne = 2020-jıl 29-aprel | avtor = Bergstein| at = Brian| sáne = 2007-jıl 20-mart | jumıs = NBC News| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFBergstein2007&quot;&gt;Bergstein, Brian (March 20, 2007). [http://www.nbcnews.com/id/17704662 &quot;Fortran creator John Backus dies&quot;]. ''NBC News''. [https://web.archive.org/web/20200429211030/http://www.nbcnews.com/id/17704662 Archived] from the original on April 29, 2020&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 25,&lt;/span&gt; 2010&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; baǵdarlamashıǵa infiks belgisin paydalanıp formulanı kirgiziw arqalı esaplawlardı kórsetiwge imkaniyat berdi.

=== Ashıq kodtı kirgiziw ===
Programmalar tiykarınan perfokartalar yamasa qaǵaz lenta arqalı kirgizildi. 1960-jıllardıń ayaǵında maǵlıwmatlardı saqlaw qurılmaları menen kompyuter terminalları kompyuterlerge tikkeley teriw arqalı programmalar jaratıwǵa bolatuǵınday arzan boldı. Perfokartalarǵa qaraǵanda ózgertiwler menen dúzetiwlerdi álleqayda ańsat islewge imkaniyat beretuǵın tekstli redaktorlar da islep shıǵarıldı.

== Zamanagóy programmalastırıw ==

=== Sapa talapları ===
Rawajlanıw usılı qanday bolsa da, sońǵı programma ayırım tiykarǵı qásiyetlerdi qanaatlandırıwı kerek. Tómendegi qásiyetler eń zárúrleriniń qatarına kiredi:&lt;ref&gt;{{Cite news|newspaper=[[Computerworld]]| sáne =April 9, 1984|page=13|title=What is it based on|quote=Is it based on ... Reliability Portability. Compatibility}}&lt;/ref&gt;

* Isenimlilik: programma nátiyjeleri qanshelli jiyi durıs. Bul algoritmlerdiń koncepciyalıq durıslıǵına hám resurslardı basqarıwdaǵı qáteler (mısalı, buferdiń tolıp ketiwi hám jarıs shártleri) hám logikalıq qáteler (mısalı, nolge bóliw yamasa bir-birinen tıs qáteler) sıyaqlı programmalastırıw qátelerin azaytıwǵa baylanıslı.
* Turaqlılıq: programma qátelerge baylanıslı máselelerdi qanshelli jaqsı boljaydı. Oǵan qáte, orınsız yamasa búlingen maǵlıwmatlar, yad, operacion sistema xızmetleri hám tarmaq jalǵanıwları sıyaqlı kerekli resurslardıń qoljetimsizligi, paydalanıwshı qátesi hám elektr quwatınıń kútpegen úziliwi sıyaqlı jaǵdaylar kiredi.
* Qollanıw imkaniyatı: programmanıń ergonomikası: adamnıń programmanı óz maqsetine yamasa ayırım jaǵdaylarda hátte kútpegen maqsetlerge paydalanıwınıń ápiwayılıǵı. Bunday máseleler basqa máselelerge qaramastan, onıń jetiskenlikke erisiwi yamasa buzıwı múmkin. Bul programmanıń paydalanıwshı interfeysiniń ayqınlılıǵın, intuitivlikti, birtutaslıǵın hám tolıqlıǵın optimallastıratuǵın tekstli, grafikalıq, geyde apparatlıq elementlerdiń keń kólemin qamtıydı.
* Portativlik: programmanıń ashıq kodın kompilyaciyalawǵa/túsindiriwge hám iske túsiriwge bolatuǵın kompyuter apparatlıq hám operacion sistema platformalarınıń kólemi. Bul hár túrli platformalar usınatuǵın programmalastırıw imkaniyatlarındaǵı ayırmashılıqlarǵa, sonıń ishinde apparatlıq hám operacion sistema resurslarına, apparatlıq hám operacion sistemanıń kútiletuǵın háreketine hám ashıq kod tiline arnalǵan platformaǵa arnawlı kompilyatorlardıń (geyde kitapxanalardıń) qoljetimliligine baylanıslı.
* Texnikalıq xızmet kórsetiw: jaqsılawlar kirgiziw yamasa sazlaw, qáteler menen qáwipsizlik tesiklerin dúzetiw yamasa onı jańa ortalıqlarǵa beyimlew ushın programmanı házirgi yamasa keleshektegi baǵdarlamashılar ózgerte alatuǵın jeńilligi. Dáslepki islep shıǵıwdaǵı jaqsı tájiriybeler&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://wisdomgeek.com/programming/tips-become-good-programmer| bet = Programming 101: Tips to become a good programmer - Wisdom Geek| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160523063915/http://wisdomgeek.com/programming/tips-become-good-programmer| arxivsáne = 2016-jıl 23-may | sáne = 2016-jıl 19-may | til = en-US| jumıs = Wisdom Geek| qaralǵan sáne = 2016-jıl 23-may }}&lt;/ref&gt; usıǵan baylanıslı ayırmashılıqlardı jaratadı. Bul sapa sońǵı paydalanıwshıǵa tikkeley kórinbewi múmkin, biraq ol uzaq múddetli perspektivada programmanıń táǵdirine aytarlıqtay tásir etiwi múmkin.
* Ónimlilik: Programma tutınatuǵın sistemalı resurslardıń ólshemi ([[Processor|processordıń]] waqıtı, yad keńisligi, diskler sıyaqlı ásten qurılmalar, tarmaqtıń ótkiziw qábileti hám belgili bir dárejede tipli paydalanıwshınıń háreketlesiwi): qanshelli az bolsa, sonshelli jaqsı. Oǵan sonıń menen qatar resurslardı muqıyat basqarıw kiredi, mısalı, waqıtsha fayllardı tazalaw hám yadtıń aǵıp ketiwin joq etiw. Bul kóbinese tańlanǵan programmalastırıw tiliniń sayasında talqılanadı. Til ónimlilikke tásir etkeni menen, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] sıyaqlı ásten tiller de programmalardı adam tárepinen birdey orınlay aladı. Tezlik, resurslardı paydalanıw hám ónimlilik sistemaǵa tosıq keltiretuǵın programmalar ushın zárúr, biraq baǵdarlamashı waqtın ónimli paydalanıwda áhmiyetli hám bahasına baylanıslı: kóbirek úskene arzanıraq bolıwı múmkin.

== Derekler ==
{{Derekler|2}}

{{Programmalıq injiniring}}
{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Programmalastırıw| ]]
[[Kategoriya:Kompyuterler|Programmalastırıw]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>pn95s5b00gl1gbc8ez1bb3jcglwzjng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informaciyalıq texnologiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17398</id>
    <revision>
      <id>275432</id>
      <parentid>274209</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15865" sha1="8aprh87s7v4vvdmqpmmmbw2tzfxlg51" xml:space="preserve">{{merge|Informaciya texnologiyaları}}
'''Informaciyalıq texnologiya''' ('''IT''' ''[[Inglis tili|ingl]]. information technology, IT'') – bul kompyuter sistemaların, [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]], [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerin]] hám maǵlıwmatlardı hám [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] qayta islew menen saqlawdı qamtıytuǵın óz-ara baylanıslı tarawlardıń jıynaǵı&lt;ref name=&quot;Rasmussen&quot;&gt;{{Citation |last=Cosker |first=Glynn |title=What Is Information Technology? A Beginner's Guide to the World of IT |url=https://www.rasmussen.edu/degrees/technology/blog/what-is-information-technology/ |work=Technology Blog, Rasmussen University |year=2023}}.&lt;/ref&gt;. IT informaciyalıq-kommunikaciyalıq texnologiyanıń (IKT) bir bólegin quraydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.lawinsider.com/dictionary/computer-technology#:~:text=Computer%20Technology%20means%20Government%20computer,or%20increased%20risk%20to%20Government.| bet = Computer Technology Definition| til = en| jumıs = Law Insider| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-iyul }}&lt;/ref&gt;. [[Informaciya túsinigi|Informaciyalıq]] texnologiyalar sisteması (IT sisteması) ádette informaciyalıq sistema, kommunikaciya sisteması yamasa anıǵıraq aytsaq, IT paydalanıwshılarınıń sheklewli toparı basqaratuǵın barlıq [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynattı]], [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] hám periferiyalıq úskeneni qamtıytuǵın kompyuter sisteması hám IT proekti ádette IT sistemasın iske túsiriw hám engiziwdi bildiredi. IT sistemaları maǵlıwmatlardı ónimli basqarıwdı jeńilletiwde, baylanıs tarmaqların jaqsılawda hám hár túrli tarawlardaǵı shólkemleskenlik proceslerdi qollawda zárúr rol atqaradı. Tabıslı IT proektlerdi optimal funkcionallılıqtı hám shólkemleskenlik maqsetlerge sáykeslikti támiyinlew ushın muqıyat rejelestiriwdi, úziliksiz integraciyanı hám turaqlı texnikalıq xızmet kórsetiwdi talap etedi.

Erte dáwirde jazıw sistemaları jaratılǵannan berli adamlar informaciyanı saqlaw, alıw, qayta islew hám xabarlaw menen shuǵıllansa da&lt;ref name=&quot;Butler&quot;&gt;{{Citation |last=Butler |first=Jeremy G. |title=A History of Information Technology and Systems |url=http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |access-date=2 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805042711/http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |url-status=dead |publisher=University of Arizona |archive-date=5 August 2012}}&lt;/ref&gt;, informaciyalıq texnologiya termini házirgi mánisinde dáslepki ret 1958-jılı [[Garvard]] biznes sholıwında járiyalanǵan maqalada payda boldı; avtorları Garold Dj. Levitt penen Tomas L.Uisler «jańa texnologiyanıń ele bir retlengen atı joq. Biz onı informaciyalıq texnologiya (IT) dep ataymız» dep túsindirdi. &lt;ref name=&quot;LeavittWhisler&quot; /&gt; Olardıń anıqlaması úsh kategoriyadan ibarat: qayta islew texnikası, statistikalıq hám matematikalıq metodlardı qarar qabıl etiwde qollanıw hám [[Programma|kompyuter baǵdarlamaları]] arqalı joqarı dárejeli pikirlewdi modellestiriw&lt;ref name=&quot;LeavittWhisler&quot;&gt;{{Citation |last=Leavitt |first=Harold J. |title=Management in the 1980s |url=http://hbr.org/1958/11/management-in-the-1980s |work=Harvard Business Review |volume=11 |year=1958 |last2=Whisler |first2=Thomas L.}}.&lt;/ref&gt;.

Termin ádette [[Kompyuter|kompyuterler]] menen kompyuter sistemalarınıń sinonimi retinde paydalanıladı, biraq ol sonıń menen qatar [[televizor]] hám [[telefon]] sıyaqlı [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] tarqatıwdıń basqa texnologiyaların qamtıydı. Ekonomikadaǵı bir neshe ónimler yamasa xızmetler informaciyalıq texnologiyalar menen baylanıslı, sonıń ishinde kompyuter úskeneleri, [[programmalıq támiynat]], elektronika, yarım ótkizgishler, [[Internet|internet]], telekommunikaciya úskeneleri hám elektron kommerciya&lt;ref name=&quot;DMC&quot;&gt;{{Citation |last=Chandler |first=Daniel |title=A Dictionary of Media and Communication | sáne =2011-02-10 |url=https://books.google.com/books?id=nLuJz-ZB828C&amp;pg=PA211 |access-date=1 August 2012 |chapter=Information technology |edition=first |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199568758 |quote=Commonly a synonym for computers and computer networks but more broadly designating any technology that is used to generate, store, process, and/or distribute information electronically, including television and telephone. |last2=Munday |first2=Rod}}.&lt;/ref&gt;.{{Efn|IT termininiń keyinirek keńirek qollanılıwı tuwralı Keri bılay dep túsindiredi: “Óziniń dáslepki qollanbasında «informaciyalıq texnologiya» maǵlıwmatlardı saqlaw, izlew, qayta islew hám tarqatıwdıń keń tarawlarında qollanılatuǵın texnologiyalardıń konvergenciyasın táriyiplew orınlı. Bul paydalı, sonnan berli konceptual termin júdá zárúr bolıp tabılatuǵın nársege aylandı, biraq anıqlamanı kúsheytpesten ... IT termini hár qanday funkciyanıń, pánniń yamasa lawazımnıń atına qollanǵanda zárúr emes”.{{sfnp|Ralston|Hemmendinger|Reilly|2000|p=869}}}}

Qollanılatuǵın saqlaw hám qayta islew texnologiyalarına súyenip, IT rawajlanıwın tórt fazaǵa bóliwge boladı: mexanikalıqqa shekemgi (b.e.sh. 3000 - 1450 j.), mexanikalıq (1450 - 1840), elektromexanikalıq (1840 - 1940) hám elektron (1940-jıldan házirgi waqıtqa shekem)&lt;ref name=&quot;Butler&quot;/&gt;.

Informaciyalıq texnologiyalar sonıń menen qatar [[Informatika|informatikanıń]] bir tarawı bolıp tabıladı, onı proceduranı, strukturanı hám hár túrli tiptegi maǵlıwmatlardı qayta islewdi ulıwma izertlew retinde anıqlawǵa boladı. Bul taraw pútkil dúnyada rawajlanıp atırǵanlıqtan, onıń ulıwma ústemligi menen zárúrligi de ósti. 

== Tariyxı ==
[[Fayl:Z3_Deutsches_Museum.JPG|nobaý|Zuse Z3 kóshirmesi Myunxendegi Deutsches muzeyine qoyılǵan. Zuse Z3 -birinshi programmalastırılatuǵın kompyuter.]]
[[Fayl:NAMA_Machine_d'Anticythère_2.jpg|nobaý|Bul Antikythera mexanizmi, ol birinshi mexanikalıq analog kompyuter bolıp esaplanadı, ol biziń eramızǵa shekemgi I ásirge tiyisli.]]
[[Informatika]] ideyaları birinshi ret 1950-jıllarǵa shekem Massachusets texnologiyalıq institutında hám Garvard universitetinde aytılıp, olar kompyuter sxemaları menen [[cifrlı]] esaplawlardı talqılap, oylana basladı. Waqıttıń ótiwi menen informaciyalıq texnologiyalar menen informatika tarawı quramalı bola basladı hám kóbirek maǵlıwmatlardı qayta islewge talap arttı. Hár túrli shólkemlerden ilimiy maqalalar járiyalandı&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Slotten|first=Hugh Richard|title=The Oxford Encyclopedia of the History of American Science, Medicine, and Technology|date=2014-01-01|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;.

Dáslepki esaplawlardı qarastıratuǵın bolsaq, Alan Tyuring, Dj. Presper Ekkert hám Djon Mauchli 1900-jıllardıń ortasında kompyuter texnologiyanıń tiykarǵı baslawshılarınıń biri bolıp esaplandı. Olar kúsh jigerlerin birinshi [[cifrlı]] [[Kompyuter|kompyuterdi]] proektlestiriwge baǵdarladı. Sonıń menen qatar, jasalma intellekt sıyaqlı temalar payda boldı, óytkeni Tyuring waqıt dáwiriniń bunday texnologiyasına gúman menen qaradı.

Qurılmalar mıńlaǵan jıllar dawamında esaplawǵa járdemlesiw ushın paydalanıldı, múmkin dáslebinde esaplaw tayaqshası túrinde&lt;ref name=&quot;Schmandt-Besserat&quot;&gt;{{Citation |last=Schmandt-Besserat |first=Denise |title=Decipherment of the earliest tablets |work=Science |volume=211 |issue=4479 |pages=283–285 |year=1981 |bibcode=1981Sci...211..283S |doi=10.1126/science.211.4479.283 |pmid=17748027}}.&lt;/ref&gt;. Antikitera mexanizmi, shama menen b.e.sh. I ásirdiń basınan baslap, ádette eń ertede belgili mexanikalıq analog kompyuter hám belgili tisli mexanizm bolıp esaplanadı.Salıstırmalı tisli qurılmalar Evropada XXVI ásirge shekem payda bolǵan joq hám tórt tiykarǵı arifmetikalıq ámellerdi orınlawǵa uqıplı dáslepki mexanikalıq kalkulyator 1645-jılı jaratıldı.

Rele menen klapan qollanılatuǵın elektron kompyuterler 1940-jıllardıń basında payda bola basladı. 1941-jılı tamamlanǵan elektromexanikalıq Zuse Z3 dúnyadaǵı birinshi [[Programmalastırıw|programmalastırılatuǵın]] kompyuter boldı hám házirgi zaman standartlar boyınsha tolıq esaplawshı mashina dep aytıwǵa bolatuǵın dáslepki mashinalardıń biri boldı. Ekinshi dúnyajúzlik urıs gezinde Colossus nemis xabarlarınıń shifrın alıw ushın birinshi elektron [[cifrlı]] kompyuterdi jarattı. [[Programmalastırıw|Programmalastırılatuǵın]] bolǵanı menen, ol ulıwma maqsetke arnalmaǵan, tek bir tapsırmanı orınlawǵa arnalǵan. Sonday-aq onıń [[Programma|baǵdarlamasın]] yadta saqlaw imkaniyatı bolmadı; [[programmalastırıw]] ishki sımlardı ózgertiw ushın vilkalar menen ajıratqıshlar arqalı ámelge asırıldı. [14] Birinshi ataqlı zamanagóy elektron [[cifrlı]] saqlanǵan programma kompyuteri 1948-jılı 21-iuyunda óziniń dáslepki [[Programma|programmasın]] iske túsirgen Manchester Baby edi&lt;ref name=&quot;Enticknap&quot;&gt;{{Citation |last=Enticknap |first=Nicholas |title=Computing's Golden Jubilee |date=Summer 1998 |url=http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res20.htm#d |work=Resurrection |issue=20 |access-date=19 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109142655/http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res20.htm#d |url-status=dead |issn=0958-7403 |archive-date=9 January 2012}}.&lt;/ref&gt;.

1940-jıllardıń aqırında Bell Laboratories-te tranzistorlardıń rawajlanıwı energiyanı tutınıwdı ádewir azaytatuǵın kompyuterlerdiń jańa áwladın jaratıwǵa imkaniyat berdi. Kommerciyalıq birinshi saqlawshı [[programma]] [[Kompyuter|kompyuteri]], Ferranti Mark I, 4050 klapannan ibarat hám 25 kilovatt energiya tutınıwǵa iye boldı. Salıstırıw ushın, Manchester universitetinde islengen hám 1953-jıl noyabrde jumıs islegen dáslepki tranzistorlı kompyuter óziniń sońǵı versiyasında tek 150 vatt sarıplaǵan&lt;ref&gt;{{Citation |last=Cooke-Yarborough |first=E. H. |title=Some early transistor applications in the UK |date=June 1998 |work=Engineering Science &amp; Education Journal |volume=7 |issue=3 |pages=100–106 |doi=10.1049/esej:19980301 |issn=0963-7346}}.&lt;/ref&gt;.

Yarım ótkizgishler texnologiyasındaǵı bir neshe basqa jetiskenliklerge 1959-jılı [[Texas]] Instruments-te Djek Kilbi hám Fairchild Semiconductor-te Robert Noys oylap tapqan integral sxema, Moxamed Atalla menen Kauonxta oylap tapqan metall-oksidli-yarım ótkizgish maydan tranzistor (MOSFET) kiredi. 1959-jılı Bell Laboratories hám 1971-jılı Intel kompaniyasında Ted Xoff, Federiko Faggin, Masatoshi Shima hám Stenli Mazor oylap tapqan [[mikroprocessor]] boldı. Bul zárúr oylap tabılıwlar 1970-jılları jeke kompyuterdiń rawajlanıwına hám informaciya kommunikaciyalıq texnologiyalardıń payda bolıwına alıp keldi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2000.pdf| bet = Advanced information on the Nobel Prize in Physics 2000| sáne = June 2018 | jumıs = [[Nobel Prize]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

1984-jılǵa shekem, National Westminster Bank Quarterly Review maǵlıwmatları boyınsha, informaciyalıq texnologiya termini «Kabelli televideniyeniń rawajlanıwı, telekommunikaciyalar menen esaplaw texnologiyalardıń konvergenciyası nátiyjesinde payda boldı (ádette [[Ullı Britaniya|Ullıbritaniyada]] informaciyalıq texnologiya retinde belgili)». Sonnan keyin 1990-jılı Xalıqaralıq standart shólkeminiń (ISO) hújjetlerinde qamtılǵan terminniń payda bolıwın kóre baslaymız.

Texnologiyadaǵı innovaciyalar XXI ásirde dúnyada tóńkeris payda etti, óytkeni adamlar hár túrli onlayn xızmetlerge qol jetkize aldı. Bul jumıs kúshin anaǵurlım ózgertti, óytkeni [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] jumısshılarınıń otız procenti usı kásip penen shuǵıllanǵan. 136,9 million adam Internetke jeke qosıldı, bul 51 million úy shańaraqqa teń edi. Internet penen qatar pútkil dúnya boyınsha texnologiyanıń jańa túrleri de engizilmekte, bul ónimlilikti arttırıp, dúnyajúzinde jumıstı jeńilletti.

Jámiyette revolyuciya payda etetuǵın texnologiya menen qatar millionlaǵan proceslerdi sekundlarda islewge boladı. Baylanıstaǵı innovaciyalar da júdá áhmiyetli boldı, óytkeni adamlar telefon tarmaqları menen kabel arqalı baylanısıw ushın kompyuterge isene basladı. Elektron poshtanıń engiziliwi revolyuciyalıq dep esaplandı, óytkeni «dúnyanıń bir bólegindegi kompaniyalar dúnyanıń basqa bólegindegi jetkiziwshiler menen hám satıp alıwshılar menen elektron poshta arqalı baylanısa aladı...»

Tek jeke adamlar emes, al marketing sanaatında da kompyuter hám texnologiyalar alǵa ilgerlep, nátiyjesinde olardıń ónimlerin satıp alıwshılar kóbeydi. 2002-jılı amerikalılardıń tek internet arqalı sawdası 28 milliard dollardan astı, al on jıldan keyin elektron kommerciya 289 milliard dollar satıwǵa erisildi. Al kompyuterler kúnnen-kúnge rawajlanıp atırǵanlıqtan, olarǵa XXI ásirde adamlar kóbirek ǵárezli boldı hám olardı kóbirek paydalanbaqta.

=== Informaciyalıq xızmetler ===
Informaciyalıq xızmetler kommerciyalıq kompaniyalar&lt;ref name=&quot;VentureRadar&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.ventureradar.com/keyword/Information%20Services| bet = Top Information Services companies| jumıs = VentureRadar| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Index.co&quot;&gt;{{Web deregi| url = https://index.co/market/information-services/companies| bet = Follow Information Services on Index.co| jumıs = Index.co| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20201130213146/https://index.co/market/information-services/companies| arxivsáne = 2020-jıl 30-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Publishing&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.valueline.com/Stocks/Industries/Industry_Overview__Information_Services.aspx| bet = Industry Overview: Information Services| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210620073252/https://www.valueline.com/Stocks/Industries/Industry_Overview__Information_Services.aspx| arxivsáne = 2021-jıl 20-iyun | avtor = Publishing| at = Value Line| jumıs = Value Line| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-mart }}&lt;/ref&gt;, sonday-aq maǵlıwmatlar brokerleri usınatuǵın hár túrli IT-ǵa baylanıslı xızmetlerge biraz erkin qollanılatuǵın termin.

== Derekler ==
{{Reflist|30em|refs=}}

== Qosımsha oqıw ==
* {{Citation |title=Information Technology and the Corporation of the 1990s |year=1994 |editor-last=Allen |editor-first=T. |publisher=[[Oxford University Press]] |editor2-last=Morton |editor2-first=M. S. Morton}}.
* Gitta, Cosmas and South, David (2011). ''[https://books.google.com/books?id=Q1O54YSE2BgC Southern Innovator Magazine Issue 1: Mobile Phones and Information Technology]'': United Nations Office for South-South Cooperation.  &lt;nowiki/&gt;[[ISSN (identifier)|ISSN]]&amp;nbsp;[https://www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:2222-9280 2222-9280].
* Gleick, James (2011).''The Information: A History, a Theory, a Flood''. New York: Pantheon Books.
* {{Citation |last=Price |first=Wilson T. |title=Introduction to Computer Data Processing |year=1981 |publisher=Holt-Saunders International Editions |isbn=978-4-8337-0012-2}}.
* Shelly, Gary, Cashman, Thomas, Vermaat, Misty, and Walker, Tim. (1999). ''Discovering Computers 2000: Concepts for a Connected World''. Cambridge, Massachusetts: Course Technology.
* Webster, Frank, and Robins, Kevin. (1986). ''Information Technology&amp;nbsp;— A Luddite Analysis''. Norwood, NJ: Ablex.

[[Kategoriya:Kompyuterler]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>8aprh87s7v4vvdmqpmmmbw2tzfxlg51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Access IS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17567</id>
    <revision>
      <id>275426</id>
      <parentid>212786</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Derekler */ kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5583" sha1="29wvnetaoded96ihj67pbgm72y1a9zu" xml:space="preserve">'''Access-IS''' súwretti qayta islew, RFID/NFC texnologiyası bolıp, shtrix-kodtı oqıw boyınsha 30 jıllıq tájiriybege tiykarlanıp maǵlıwmatlardı anıq jazıp aladı hám elektron sistemalardı islep shıǵadı. Access-IS sonıń menen birge, bank hám PoS (Satıw noqatı) qosımshaları ushın arnawlı klaviaturalar islep shıǵaradı.

72 den aslam mámleketlerde iskerlik júrgiziwshi Access-IS sisteması 3 iskerlikke qaratılǵan; aviakompaniya/aeroport, identifikaciya hújjetlerin oqıw hám qáwipsizlik hám transport biletlerin tekseriw.

Access IS tiń shtab-kvartirası [[Ullı Britaniya|Ullı Britaniyanıń]] Ridingda, Berkshire qalasında jaylasqan bolıp, shama menen 60 dana xızmetkerlerine iye. Bunnan tısqarı, [[Amerika Qurama Shtatları|Amerika Qurama Shtatlarınıń]] [[Atlanta]] qalasında sawda kárxanasına iye.

Access IS Access Limited kompaniyasınıń sawda atı bolıp tabıladı.

== At ushın fon == 
Access IS «Access Interfacing Solutions» sóziniń qısqartpası&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.access-is.com/access-is_history.php| bet = Archived copy| kiriw sánesi = 2014-12-10| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141214000102/http://www.access-is.com/access-is_history.php| arxivsáne = 2014-jıl 14-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Dáslep Access Keyboards Limited dep atalǵan keyinirek, kompaniya Access Ltd dep qayta at berildi hám kompaniya keńlew ónimdi sáwlelendiriw ushın 2007-jıl oktyabr ayında Access IS brendin qabılladı. Jańa logotip apparatı klaviaturanı qaytarıw túymesi formasınan paydalanıp, kompaniyanıń klaviatura dizaynındaǵı tariyxına belgi beriw ushın arnalǵan edi. Logotip apparatın quraytuǵın eki bir-birine baylanısqan forma sistemalar arasında yamasa media hám host sistemaları arasında maǵlıwmatlardı uzatıw ushın interfeys procesin ańlatıw ushın arnalǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.access-is.com/access-is_history.php| bet = Archived copy| kiriw sánesi = 2014-12-10| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141214000102/http://www.access-is.com/access-is_history.php| arxivsáne = 2014-jıl 14-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

== Texnologiyası ==
Optikalıq belgilerdi anıqlap oqıw, MICR, Magnit sızıqlı kartanı oqıw, biometrik barmaq izin oqıw qurılmaları, smart-karta hám kontaktsız smart-kartalardı oqıw, [[Biometrikalıq pasport|elektron pasporttı]] dekodlaw hám oqıw, [[Shtrixkod skaneri|shtrix-kod skanerleri]] hám aeroportqa shıǵıw qapıların oqılıwında xizmet etedi.

== Tariyxı ==

=== 1980-jıllar === 
Kompaniya 1984-jıl dekabr ayında islengen, tolıq videocom kompaniyalar toparına tiyisli edi. Access IS (keyinirek Access Keyboards dep atalǵan) 1985-jıl yanvar ayında sawdanı baslaǵan. 1989-jıl — Cherry klaviaturaları ushın kepillikli distribyutor boldı.

=== 1990-jıllar === 
1992-jıl — ISO 9001 akkreditaciyasın aldı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.access-is.com/iso9001_at_access_is.php| bet = Archived copy| kiriw sánesi = 2014-12-11| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141215072337/http://www.access-is.com/iso9001_at_access_is.php| arxivsáne = 2014-jıl 15-dekabr }}&lt;/ref&gt;. 1994-jıl — 1994-jılda basqarıw 3 tárepinen usınıs etilgen aqsha menen satıp alınǵanınan keyin avtonom boldı. 1997-jıl — birinshi programmalastırılatuǵın sawda noqatı klaviaturaları iske túsirildi.

=== 2000-jıldan keyin ===
2004-jıl — 3i akciyaları taǵı kompaniyaǵa satıldı. 2006-jıl — Kirisiw islep shıǵarıw BGR (boarding gate readers). 2007-jıl — Atlantada sawda kárxana dúzildi. 2007-jıl — Access Keyboards Limited kompaniyası Access Limited dep qayta at berildi hám Access-IS retinde kommerciyalastırıldı. 2009-jıl — Access-IS ISO 9001:2008 standartına iye. (Sertifikat № 21703) 2011-jıl — Access-IS hújjetti autentifikaciya etiw ushın bir qatar ID Document Reader programmasın shıǵardı. 2014-jıl — [[Saudiya Arabstan]] Patshalıǵı ziyaratshısınıń passportların rásmiylestiriw ushın dúnya boylap Haj hám Umra hajı ziyaratı turoperatorları hám agentleri tárepinen paydalanıw ushın eki Access-IS elektron passport oqıwshısın akkreditaciya etti.

2015-jıl — Iyeleri kompaniyanı satıwdı hám menshiklik sherikler tárepinen qayta finanslastırıldı. 2020-jıl: HID Global menshikli kapital sheriklerinen Access-IS ti satıp aldı.

== Ónimleri ==
* Aeroportlar/Aerokompaniya — Access-IS shtrix -kodlar, RFID/NFC hám pasportlar/ID-kartalardı dizimnen ótiwdi baslap bartǵa shıǵıwǵa shekem oqıw texnologiyasın islep shıǵadı hám islep shıǵaradı. 

* ID &amp; Qáwipsizlik — Ónimler; Mámleket hám kommerciya qosımshaları ushın elektron passport, e-ID hám e-aydawshılıq gúwalıǵı óz ishine aladı. Kishkene OEM OCR oqıwshılarınan (mobil qurılmalarǵa integraciyalaw ushın tolıq/yarım betli passport oqıwshılarıǵa shekem, Access-IS ónimleri sıyaqlı qosımshalar, Shegara qadaǵalawı, immigraciya, hújjetlerdi beriw, huqıqtı qorǵaw shólkemleri, bank jumısı, oyınlar, usaqlap satıw, KYC hám pul juwıwǵa qarsı gúres hám basqalar ushın arnalǵan.

* Transport biletleri — ózin-ózi xizmet kórsetiw ushın maǵlıwmatlardı jıynaw qosımshaları ushın shtrix-kod hám RFID/NFC oqıwshıları; jámiyetlik transport sistemaları, ilajlar hám stadionǵa kiriw hám shıǵıw, sonıń menen birge, basqa qosımshalar ushın bilet oqıwshılar hám validatorları.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Kompyuterler]]
[[Kategoriya: Kompyuter sawatxanlıǵı]]</text>
      <sha1>29wvnetaoded96ihj67pbgm72y1a9zu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kompyuter apparatlıq támiynatı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21181</id>
    <revision>
      <id>275411</id>
      <parentid>274175</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T21:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>kategoriya</comment>
      <origin>275411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37569" sha1="4rrtzlcxragkosl4ee4jr7nm7r9k77o" xml:space="preserve">[[Fayl:PDP-11-M7270.jpg|nobaý|PDP-11 CPU platası]]
'''Kompyuter apparatlıq támiynatı''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Computer hardware) ‒'' [[Kompyuter|kompyuterdiń]] fizikalıq bóleklerin óz ishine aladı, mısalı, oraylıq processor blogı (CPU), [[operativ yad]] (RAM), tiykarǵı plata, kompyuter maǵlıwmat saqlaw qurılması, grafikalıq karta, dawıs kartası hám kompyuter korpusı. Ol sırtqı (tiykarǵı) qurılmalardı da óz ishine aladı, mısalı, [[Kompyuter monitorı|monitor]], [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]], [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]] hám dinamikler&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://windows.microsoft.com/en-us/windows-vista/parts-of-a-computer| bet = Parts of computer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131127145607/http://windows.microsoft.com/en-US/windows-vista/Parts-of-a-computer| arxivsáne = 2013-jıl 27-noyabr | baspaxana = Microsoft| qaralǵan sáne = 2013-jıl 5-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Kerisinshe, [[programmalıq támiynat]] - bul [[apparatlıq támiynat]] tárepinen saqlanıp hám orınlanatuǵın jazba kórsetpeler toplamı. Apparatlıq támiynat óziniń atın ózgerislerge qattı yamasa qatań bolǵanı ushın alǵan, al programmalıq támiynat bolsa jumsaq, sebebi onı ózgertiw ańsat.

Apparatlıq támiynat ádette hár qanday buyrıqtı yamasa kórsetpeni orınlaw ushın programmalıq támiynat tárepinen basqarıladı. Apparatlıq hám programmalıq támiynattıń birikpesi qollanıwǵa jaramlı esaplaw sistemasın payda etedi, biraq tek apparatlıq támiynattan ibarat basqa sistemalar da bar.

== Tariyxı ==
Dáslepki esaplaw qurılmaları áyyemgi [[Abakus|abakustan]] da quramalıraq bolıp, olar XVII ásirge tiyisli. Francuz matematigi Blez Paskal tisli dóńgeleklerge tiykarlanǵan qosıw hám alıw múmkin bolǵan qurılmanı oylap taptı hám shama menen 50 modelin sattı. 1676-jılǵa kelip [[Gotfrid Leybnic]] tárepinen basqıshlı esaplawshısın oylap tabıldı, ol bóliw hám kóbeytiw ámellerin de orınlay alatuǵın edi. Sol dáwirdegi islep shıǵarıw múmkinshilikleriniń sheklengenligi hám dizayndaǵı kemshilikler sebepli, Leybnictiń esaplawshısı júdá funkcional emes edi, biraq usıǵan uqsas qurılmalar (Leybnic dóńgelegi) 1970-jıllarǵa shekem qollanılıp keldi.{{Sfn|Blum|2011|p=13–14}} XIX ásirde inglis Charlz Bebbidj ayırmashılıq mashinasın, yaǵnıy astronomiyalıq maqsetler ushın kóp aǵzalılardı esaplaytuǵın mexanikalıq qurılmanı oylap taptı.{{Sfn|Blum|2011|p=14}} Bebbidj jáne de ulıwma maqsetli kompyuterdi proektlestirdi, biraq ol hesh qashan qurılmadı. Bul dizaynnıń kóp bólegi eń dáslepki kompyuterlerge kirgizildi: kirgiziw hám shıǵarıw ushın perfokartalar, yad, oraylıq processor blogına uqsas arifmetikalıq blok, hátte assembler tiline uqsas dáslepki [[programmalastırıw tili]].{{Sfn|Blum|2011|p=15}}

1936-jılı [[Alan Tyuring]] hár qanday kompyuter túrin modellestiriw ushın universal Tyuring mashinasın islep shıqtı, bul arqalı hesh bir kompyuterdiń sheshim qabıllaw máselesin sheshe almaytuǵının dálilledi.{{Sfn|Blum|2011|pp=21, 23}} Universal Tyuring mashinası saqlanǵan programmalı kompyuterdiń bir túri bolıp, oǵan berilgen programmalıq kórsetpelerge tiykarlanıp, hár qanday Tyuring mashinasınıń (kompyuter modeli) operaciyaların qaytalay alatuǵın edi. [[Kompyuter programması|Kompyuter programmaların]] saqlaw zamanagóy kompyuterleriniń jumıs islewinde gilt rol oynaydı hám kompyuterdiń [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynatı]] menen [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]] arasındaǵı baylanıstı támiyinleydi.{{Sfn|Blum|2011|p=25}} Bunnan da burın, XIX ásirdiń ortasında matematik Djordj Bul, Bul algebrasın oylap taptı - bul hárbir pikir yamasa haqıyqıy, ya jalǵan bolatuǵın logika sisteması. Házirgi waqıtta Bul algebrası házirgi zaman kompyuterleriniń apparatlıq támiynatın quraytuǵın integral sxemalardıń [[Tranzistor|tranzistorları]] hám basqa komponentlerin modellestiretuǵın sxemalardıń tiykarı bolıp tabıladı. 1945-jılı Tyuring hesh qashan qurılmaǵan kompyuterdiń (Avtomatik Esaplaw Mashinası) dizaynın pitkerdi.{{Sfn|Blum|2011|pp=34-35}}
[[Fayl:Von_Neumann_Architecture.svg|nobaý|Fon Neyman arxitekturasınıń sxeması]]
Usı waqıtta rele hám vakuumlı lampalardaǵı texnologiyalıq progress birinshi kompyuterlerdi jaratıwǵa múmkinshilik berdi. Bebbidjdiń dizaynına tiykarlanıp, rele kompyuterleri Bell Laboratoriyasında Djordj Stibic hám Garvard universitetiniń Govard Aykeni tárepinen jaratıldı, ol MARK I di islep shıqtı. Jáne de 1945-jılı, Pensilvaniya universitetindegi ENIAC proekti ústinde islep atırǵan matematik Djon fon Neyman kópshilik házirgi zaman kompyuterleri ushın úlgi bolǵan fon Neyman arxitekturasınıń tiykarın islep shıqtı.{{Sfn|Blum|2011|pp=72, 74}} Fon Neymannıń dizaynı oraylastırılǵan yadtı óz ishine aldı, ol hám maǵlıwmatlardı, hám programmalardı saqladı, yadqa birinshi gezekte kiriw múmkinshiligine iye bolǵan oraylıq processor blogı (CPU), hám kiriw hám shıǵıw (I/O) blokları bar edi. Fon Neyman maǵlıwmatlardı jiberiw ushın bir shinanı paydalandı, bul onıń programmalar menen maǵlıwmatlardı bir-birine jaqın jaylastırıw arqalı saqlaw máselesin sheshiwi sistemanıń ekewin bir waqıtta alıwǵa urınǵanda fon Neyman tıǵının payda etti - bul kóbinese sistemanıń ónimdarlıǵın shekleydi.

== Kompyuter arxitekturası ==
[[Fayl:Growth_in_processor_performance,_1978–2010.png|nobaý|Processor ónimdarlıǵınıń ósiwi (benchmarklar menen ólshengen),{{Sfn|Hennessy|Patterson|2011|pp=41-42}} 1978–2010]]
Kompyuter arxitekturası baha, tezlik, jetkiliklilik hám energiya nátiyjeliligi sıyaqlı hár qıylı maqsetler arasında basımlıqlardı belgilewdi talap etedi. Dizayner apparatlıq támiynat talapların hám [[Kompilyator|kompilyatorlardan]] baslap integral sxemalardı proektlestiriwge shekem esaplaw texnikasınıń kóp túrli aspektlerin jaqsı túsiniwi kerek. Baha da óndiriwshiler ushın óz ónimlerin básekilesler usınıp atırǵan júdá uqsas tovarǵa qaraǵanda arzanıraq satıw ushın áhmiyetli sheklew bolıp qaldı. Payda normaları da tómenledi.{{Sfn|Hennessy|Patterson|2011|pp=27-28, 32}} Hátteki ónimdarlıq artpaǵan jaǵdayda da, komponentlerdiń bahası waqıt ótiwi menen tómenlep baradı, sebebi jetilistirilgen óndiris usılları sapanı tekseriw basqıshında qabıllanbaǵan komponentler sanın azayttı.

=== Buyrıqlar toplamı arxitekturası ===
Eń keń tarqalǵan buyrıqlar toplamı arxitekturası (ISA) - kompyuterdiń apparatlıq támiynatı menen programmalıq támiynatı arasındaǵı interfeys - 1945-jılı fon Neyman tárepinen islep shıǵılǵan arxitekturaǵa tiykarlanǵan. Kóp sxemalarda esaplaw blogı menen kiris/shıǵıs sistemasınıń bólek kórsetiliwine qaramastan, ádette apparatlıq támiynat bólisiledi, esaplaw blogındaǵı bir bit onıń esaplaw yamasa kiris/shıǵıs rejiminde ekenligin kórsetedi. ISA-nıń keń tarqalǵan túrlerine CISC (kompleks buyrıqlar toplamı kompyuteri), RISC (qısqartılǵan buyrıqlar toplamı kompyuteri), vektor operaciyaları hám gibrid rejimleri kiredi. CISC mashinalarǵa kerek bolǵan buyrıqlar sanın azaytıw ushın úlkenirek ańlatpalar toplamın qollanıwdı óz ishine aladı. Tek bir neshe buyrıqlardıń jiyi qollanılatuǵının moyınlawǵa tiykarlanıp, RISC qosımsha ápiwayılıq ushın buyrıqlar toplamın qısqartadı, bul jáne kóbirek registrlerdi qosıwǵa múmkinshilik beredi. 1980-jılları RISC oylap tabılǵannan keyin, konveyerlew hám [[Kesh (esaplaw texnikası)|keshlewdi]] qollanıp ónimdarlıqtı arttırǵan RISC tiykarındaǵı arxitekturalar CISC arxitekturaların almastırdı, ásirese quwat sarpı yamasa orın boyınsha sheklewleri bar qollanıwlarda (mısalı, [[Mobil telefon|mobil telefonlarda]]). 1986-jıldan 2003-jılǵa shekem apparatlıq támiynat ónimdarlıǵınıń jıllıq ósiw páti 50 procentten astı, bul planshetler hám mobil qurılmalar sıyaqlı jańa esaplaw qurılmaların rawajlandırıwǵa múmkinshilik berdi. Tranzistorlar tıǵızlıǵı menen birge DRAM yadı, sonday-aq flesh hám magnit diskleri de eksponencial túrde qısqaraq hám arzanıraq boldı. XXI ásirde jaqsılanıw páti páseydi.{{Sfn|Hennessy|Patterson|2011|pp=17–18}}

XXI ásirde ónimdarlıqtıń artıwı parallellikti kóbirek paydalanıw arqalı ámelge asırıldı. Qollanbalar kóbinese eki jol menen parallellestiriledi: yamasa bir funkciya maǵlıwmatlardıń bir neshe tarawında birge isleydi (maǵlıwmat parallelligi), ya bolmasa hár qıylı tapsırmalar sheklengen óz-ara tásir etisiw menen bir waqıtta orınlanadı (tapsırma parallelligi). Parallelliktiń bul formaları hár qıylı apparatlıq támiynat strategiyaları arqalı ámelge asırıladı, sonıń ishinde buyrıq dárejesindegi parallellik (mısalı, buyrıqlardı konveyerlew), maǵlıwmat parallelligin ámelge asıra alatuǵın vektor arxitekturaları hám grafikalıq processor blokları (GPUlar), sonday-aq aǵım dárejesindegi parallellik hám soraw dárejesindegi parallellik (ekewi de tapsırma dárejesindegi parallellikti ámelge asıradı).{{Sfn|Hennessy|Patterson|2011|p=9}}

=== Mikroarxitektura ===
Mikroarxitektura, kompyuter shólkemlestiriwi dep te ataladı, CPU dizaynı, yadro hám yadro baylanısı sıyaqlı joqarı dárejeli apparatlıq támiynat máselelerine tiyisli. Yadro ierarxiyası tezirek qatnas jasawǵa bolatuǵın (hám qımbatıraq) yadronıń CPU ǵa jaqınıraq jaylasıwın, al úlken kólemli saqlaw ushın ásterek, arzanıraq yadronıń uzaǵıraq jaylasıwın támiyinleydi. Yadro ádette baǵdarlamalardı maǵlıwmatlardan ajıratıw hám hújim etiwshiniń baǵdarlamalardı ózgertiw múmkinshiligin sheklew ushın bólinedi. Kópshilik kompyuterler baǵdarlamalar ushın adreslewdi ápiwayılastırıw ushın virtual yadronı qollanadı, [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemanı]] virtual yadronı sheklengen fizikalıq yadronıń hár túrli tarawlarına sáykeslestiriw ushın paydalanadı.{{Sfn|Wang|2021|pp=51-52}}

=== Salqınlatıw ===
Kompyuter processorları jıllılıq payda etedi, hám artıqsha jıllılıq olardıń islewine tásir etedi hám komponentlerge zıyan keltiriwi múmkin. Kóplegen kompyuter chipleri ózleriniń artıqsha qızıp ketiwinen saqlanıw ushın avtomatlı túrde óz ónimdarlıǵın páseytedi. Kompyuterlerde ádette artıqsha jıllılıqtı tarqatıw ushın mexanizmler boladı, mısalı, CPU hám GPU ushın hawa yamasa suyıqlıq salqınlatqıshları hám RAM sıyaqlı basqa komponentler ushın jıllılıq tarqatqıshlar. Kompyuter korpusları da kóbinese kompyuterden jıllılıqtı tarqatıwǵa járdem beriw ushın ventilyaciyalanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.intel.com/content/www/us/en/gaming/resources/pc-cooling-the-importance-of-keeping-your-pc-cool.html| bet = PC Cooling: The Importance of Keeping Your PC Cool| til = en| jumıs = Intel| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-iyul }}&lt;/ref&gt;. Maǵlıwmat orayları ádette pútkil oraydıń jumıs temperaturasın qáwipsiz saqlaw ushın quramalıraq salqınlatıw sheshimlerin qollanadı. Hawa menen salqınlatıw sistemaları kishkene yamasa eski maǵlıwmat oraylarında kóbirek ushırasadı, al suyıqlıq penen salqınlatıw batırıw (hárbir kompyuter salqınlatıwshı suyıqlıq penen qorshalǵan) hám tuwrıdan-tuwrı chipke (salqınlatıwshı suyıqlıq hárbir kompyuter chipine baǵdarlanǵan) qımbatıraq bolıwı múmkin, biraq olar nátiyjelirek&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://gatewaymechanical.ca/data-center-cooling-what-you-need-to-know/| bet = Data Center Cooling: What are the top concepts you need to know?| sáne = 2021-jıl 11-avgust | til = en-CA| jumıs = gatewaymechanical.ca| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-iyul }}&lt;/ref&gt;. Kópshilik kompyuterler ózleriniń salqınlatıw sistemasınan kúshlirek bolıwǵa mólsherlengen, biraq olardıń uzaq múddetli jumısı salqınlatıw sistemasınıń quwatınan asıp kete almaydı. Kompyuter ıssı bolmaǵan waqıtta ónimdarlıqtı waqıtsha arttırıwǵa bolsa da (taktlıq jiyilikti arttırıw), apparatlıq támiynattı artıqsha jıllılıqtan qorǵaw ushın sistema avtomatlı túrde ónimdarlıqtı tómenletedi yamasa zárúr bolǵanda processordı óshiredi. Processorlar da jıllılıqtı azaytıw ushın háreketsiz bolǵanda óshedi yamasa tómen quwat rejimine ótedi. Quwat jetkiziw hám jıllılıq tarqatıw apparatlıq támiynat dizaynınıń eń qıyın tárepleri bolıp, XXI ásirdiń basınan baslap kishirek hám tezirek chiplerdi rawajlandırıwdıń sheklewshi faktorı bolıp kelgen. Ónimdarlıqtıń artıwı energiya paydalanıwdıń hám salqınlatıw talabınıń sáykes ósiwin talap etedi.

== Kompyuter apparatlıq támiynat sistemalarınıń túrleri ==

=== Jeke kompyuter ===
[[Fayl:Personal_computer,_exploded_6.svg|nobaý|Jeke kompyuterdiń tiykarǵı apparatlıq támiynat bólekleri, sonıń ishinde monitor, ana plata, processor, operativ yadta saqlaw qurılması, eki keńeytiw kartası, quwat blogı, optikalıq disk diskovodı, [[Qattı magnitli disk|qattı disk]] diskovodı, klaviatura hám [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]]]]
[[Fayl:Computer_from_inside_018.jpg|nobaý|Arnawlı jıynalǵan kompyuterdiń ishki kórinisi: tómende jaylasqan quwat blogında óziniń salqınlatıw samallatqıshı bar]]
[[Jeke kompyuter]] - óziniń kóp tárepliligi hám salıstırmalı túrde arzan bahası sebepli eń keń tarqalǵan kompyuter túrleriniń biri.

* Stol ústi jeke kompyuterleriniń [[Kompyuter monitorı|monitor]], [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] hám kompyuter korpusı boladı. Kompyuter korpusında ana plata, maǵlıwmat saqlaw ushın turaqlı yamasa almalı-salmalı [[Qattı magnitli disk|disk]] diskovodları, quwat blogı hám basqa da modem yamasa tarmaq interfeysleri sıyaqlı periferiya qurılmaları bolıwı múmkin. Stol ústi kompyuterleriniń ayırım modellerinde monitor hám klaviatura processor hám quwat blogı menen bir korpusta jaylasqan. Elementlerdi ayırım qoyıw paydalanıwshıǵa komponentlerdi qolaylı hám jaǵımlı etip jaylastırıw imkaniyatın beredi, biraq olardıń arasındaǵı quwat hám maǵlıwmat kabellerin basqarıwdı talap etedi.
* Noutbukler kóshirip júriwge qolaylastırılǵan, biraq stol ústi kompyuterlerine uqsas isleydi. Olar tómen quwatlı yamasa kishkene ólshemli komponentlerdi paydalanıwı múmkin, bul usınday bahadaǵı stol ústi kompyuterine salıstırǵanda tómenirek ónimdarlıqqa alıp keledi&lt;ref name=&quot;desktop vs laptop computer&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.computerhope.com/issues/ch001399.htm| bet = Desktop computer vs. Laptop computer| sáne = 2019-jıl 30-dekabr | jumıs = Computer Hope| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Noutbuklerde [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], displey hám processor bir korpusta jaylasqan. Korpustıń jıynalatuǵın joqarǵı qaqpaǵındaǵı [[Kompyuter monitorı|monitor]] tasıw waqtında ekran hám klaviaturanı qorǵaw ushın jabılıwı múmkin. [[Kompyuter tıshqanshası|Tıshqansha]] ornına noutbuklerde sensorlı paneli yamasa kórsetiw tayaqshası bolıwı múmkin.
* Planshetler - tiykarǵı kirgiziw qurılması sıpatında sensorlı ekrandı paydalanatuǵın kóshirip júriwge bolatuǵın kompyuterler. Planshetler ádette noutbuklerge qaraǵanda jeńil hám kishirek boladı. Ayırım planshetlerde jıynalatuǵın klaviaturaları bar yamasa sırtqı klaviaturalarǵa qosılıw múmkinshiligi bar. Noutbuklerdiń ayırım modellerinde alıp taslanatuǵın klaviatura bar, bul sistemanı sensorlı ekranlı planshet sıpatında konfiguraciyalawǵa múmkinshilik beredi. Olardı geyde 2-wi-1 winde alıp taslanatuǵın noutbukler yamasa planshet-noutbuk gibridleri dep te ataydı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.ign.com/articles/best-2-in-1-detachable-laptops| bet = Best 2-in-1 Detachable Laptops 2020: The Best Tablet-Laptop Hybrids| avtor = Cipriani| at = Jason| sáne = 2020-jıl 29-may | jumıs = IGN| qaralǵan sáne = 2020-jıl 20-iyul }}&lt;/ref&gt;.
* [[Mobil telefon|Mobil telefonlar]] uzaq waqıt isleytuǵın batareya hám jeńil salmaqqa iye bolıwǵa, sonday-aq úlken kompyuterlerge qaraǵanda az funkcionallıqqa iye bolıwǵa arnalǵan. Olardıń hár qıylı apparatlıq támiynat arxitekturası bar, kóbinese antennalar, mikrofonlar, kameralar, GPS qurılmaları hám dinamiklerdi óz ishine aladı. Quwat hám maǵlıwmat baylanısları telefonlarǵa baylanıslı hár qıylı boladı.

=== Úlken masshtablı kompyuterler ===
[[Fayl:Front_Z9_2094.jpg|nobaý|IBM System z9 meynfreymı]]

* Meynfreym kompyuter - bul ádette bólmeni toltıratuǵın hám jeke kompyuterden júzlegen yamasa mıńlaǵan ese qımbat bolıwı múmkin bolǵan ádewir úlken kompyuter. Olar húkimetler hám iri kárxanalar ushın úlken kólemdegi esaplawlardı orınlawǵa arnalǵan.
* 1960-jıllar hám 1970-jıllarda kóbirek bólimler processlerdi basqarıw hám laboratoriya avtomatizaciyası sıyaqlı belgili maqsetler ushın arzanıraq hám arnawlı sistemalardı paydalana basladı. Minikompyuter, yamasa sóylesiw tilinde mini, - bul 1960-jıllardıń ortasında&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Electronic technology, corporate strategy, and world transformation| sáne =1995|publisher=Quorum Books|location=Westport, Conn.|isbn=0899309690|page=[https://archive.org/details/electronictechno0000esta/page/53 53]}}&lt;/ref&gt; islep shıǵılǵan hám [[IBM]] hám onıń tikkeley básekilesinen shıqqan meynfreym[3] hám orta ólshemli [[Kompyuter|kompyuterlerge]] qaraǵanda ádewir arzan satılǵan kishirek kompyuterler klassı.
* Superkompyuterler júzlegen million dollarǵa túsiwi múmkin. Olar qalqıwshı útirli arifmetika menen ónimdarlıqtı maksimallastırıwǵa hám orınlanıwı júdá uzaq waqıt (máselen, hápteler) alatuǵın paketli baǵdarlamalardı isletiwge arnalǵan. Parallel baǵdarlamalar arasındaǵı baylanıs zárúrligi sebepli, ishki tarmaqtıń tezligine áhmiyet beriw kerek.{{Sfn|Hennessy|Patterson|2011|p=8}}
* Qoyma (sklad) masshtabındaǵı kompyuterler - bul [[Internet|internet]] arqalı xızmet sıpatında baǵdarlamalıq támiynat (SaaS) penen birge payda bolǵan klaster kompyuterleriniń úlkenirek versiyaları. Olardıń dizaynı hárbir operaciya ushın shıǵındı hám energiya jumsawdı minimallastırıwǵa baǵdarlanǵan, sebebi qoyma hám onıń ishindegi kompyuterler 100 million dollardan artıq turıwı múmkin (kompyuterlerdi hárbir neshe jılda almastırıp turıw kerek). SaaS ónimleri ushın jumıs islewi áhmiyetli bolsa da, baǵdarlamalıq támiynat jumıs islewdegi kemshiliklerdi ótew ushın dúzilgen - superkompyuterlerden ayırmashılıǵı.{{Sfn|Hennessy|Patterson|2011|p=8}}

=== Virtual apparatlıq támiynat ===
Virtual apparatlıq támiynat - bul apparatlıq támiynattıń funkciyasın tákirarlaytuǵın baǵdarlamalıq támiynat; ol kóbinese infrastruktura xızmet sıpatında (IaaS) hám platforma xızmet sıpatında (PaaS) qollanıladı.{{Sfn|Wang|2021|pp=1, 3}}

=== Engizilgen sistema ===
Engizilgen ''(sonday-aq: ornatılǵan; ingl. embedded system)'' sistemalar ózleriniń óndiriw quwatı hám bahası boyınsha eń kóp ózgeshelikke iye: 0.10 AQSH dollarınan da arzan bolıwı múmkin bolǵan 8-bitli processordan baslap, sekundına milliardlaǵan operaciyalardı orınlay alatuǵın hám 100 AQSH dollarınan qımbat turatuǵın joqarı dárejeli processorlarǵa shekem. Baha bul sistemalarda ayrıqsha áhmiyetli, dizaynerler kóbinese ónimdarlıq talapların qanaatlandıratuǵın eń arzan varianttı tańlaydı.{{Sfn|Hennessy|Patterson|2011|pp=8-9}}

== Komponentler ==

=== Korpus ===
Kompyuter korpusı stol ústi kompyuter sistemasınıń kópshilik komponentlerin qamtıydı. Ol analıq plata, disk qurılmaları hám quwat blogı sıyaqlı ishki elementler ushın mexanikalıq qollaw hám qorǵawdı támiyinleydi, sonday-aq ishki komponentler ústinen salqınlatıwshı hawanıń aǵısın basqaradı hám baǵıtlaydı. Korpus jáne de kompyuter tárepinen nurlanatuǵın elektromagnit interferenciyasın basqarıw sistemasınıń bir bólegi bolıp, ishki bóleklerdi elektrostatikalıq razryadtan qorǵaydı. Úlken minara tárizli korpuslar bir neshe disk qurılmaları yamasa basqa periferiya qurılmaları ushın orın beredi hám ádette polda turadı, al stol ústi korpusları keńeytiw ushın azıraq orın beredi. Hámmesi-bir stildegi dizaynlar sol korpusqa qurılǵan video displeydi óz ishine aladı. Portativ hám noutbuk kompyuterleri qurılmanı soqqıdan qorǵaytuǵın korpuslardı talap etedi. Háweskerler korpuslardı túrli reńli jaqtılar, boyaw yamasa basqa ózgeshelikler menen bezewi múmkin, bul iskerlik korpustı modifikaciyalaw dep ataladı.

=== Quwat blogı ===
Kópshilik jeke kompyuterlerdiń quwat blokları ATX standartına sáykes keledi hám elektr rozetkasınan beriletuǵın 120 hám 277 volt aralıǵındaǵı ózgermeli toktı (AC) ádewir tómenirek kernewdegi tuwrı tokqa (DC) aylandıradı: ádette 12, 5 yamasa 3.3 volt&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Wilson|first1=Kevin|title=Exploring Computer Hardware: The Illustrated Guide to Understanding Computer Hardware, Components, Peripherals &amp; Networks|date=2022|publisher=Elluminet Press|isbn=978-1-913151-73-7|url=https://books.google.com/books?id=RaN4EAAAQBAJ&amp;dq=%22power+supply+(PSU)+converts+high%22&amp;pg=PT111| til =en}}&lt;/ref&gt;.

=== Analıq plata ===
[[Fayl:Computer-motherboard.jpg|nobaý|Kompyuter analıq platası]]
Analıq plata kompyuterdiń tiykarǵı komponenti bolıp tabıladı. Bul integraciyalanǵan sxemaları bar plata bolıp, ol kompyuterdiń basqa bóleklerin, sonıń ishinde processor (CPU), operativ yad (RAM), disk qurılmaların (CD, DVD, [[Qattı magnitli disk|qattı disk]] yamasa basqalar), sonday-aq portlar yamasa keńeytiw slotları arqalı qosılǵan hár qanday periferiya qurılmaların baylanıstıradı. Kompyuterdegi integraciyalanǵan sxema (IC) chipleri ádette milliardlaǵan kishi metall-oksid-yarım ótkizgishli maydan effektli tranzistorlardı (MOSFET) óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;computerhistory2018&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/| bet = 13 Sextillion &amp; Counting: The Long &amp; Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History| sáne = 2018-jıl 2-aprel | jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 28-iyul }}&lt;/ref&gt;.

Analıq plataǵa tikkeley bekitilgen yamasa onıń bir bólegi bolǵan komponentler:

* Eń keminde bir processor (oraylıq processor blogı, CPU), ol kompyuterdiń islewin támiyinleytuǵın kópshilik esaplawlardı orınlaydı. Onı rásmiy emes túrde kompyuterdiń miyi dep atawǵa boladı. Ol operativ yadtan (RAM) programma kórsetpelerin aladı, olardı interpretaciyalaydı hám qayta isleydi, sońınan nátiyjelerdi qaytarıp jiberedi, solay etip tiyisli komponentler kórsetpelerdi orınlay aladı. Processor - bul [[mikroprocessor]] bolıp, ol metall-oksid-yarım ótkizgish (MOS) integraciyalanǵan sxema (IC) chipinde islengen. Ol ádette salqınlatqısh hám ventilyator yamasa suw menen salqınlatıw sisteması arqalı salqınlatıladı. Kóplegen jańa processorlar chipke ornatılǵan grafikalıq processordı (GPU) óz ishine aladı. Processordıń taktlıq jiyiligi onıń kórsetpelerdi qanshelli tez orınlaytuǵının basqaradı hám GGc penen ólshenedi; ádettegi mánisler 1 GGc hám 5 GGc aralıǵında boladı. Sonday-aq, processorǵa kóbirek yadrolar qosıw tendenciyası bar - hárbiri óz aldına ǵárezsiz processor sıyaqlı isleydi - bul parallel esaplawlardı arttırıw ushın islenedi.
* Ishki shina processordı tiykarǵı yad penen bir waqıtta baylanıs ushın bir neshe sızıqlar arqalı baylanıstıradı - ádette 50 den 100 ge shekem - olar adreslew yamasa yad, maǵlıwmat hám buyrıq yamasa basqarıw ushın bólingen. Parallel shinalar burın kóbirek qollanılǵan bolsa da, XXI ásirde bir sım arqalı kóbirek informaciya jiberiw ushın seriyalawshı qollanılatuǵın seriyalı shinalar kóbirek tarqaldı. Kóp processorlı kompyuterlerge baylanıs shinası kerek boladı, onı ádette arqa kópir basqaradı, al qubla kópir ásterek periferiya hám kiriw-shıǵıw qurılmaları menen baylanıstı basqaradı.
* Operativ jad (RAM), processor tárepinen aktiv paydalanılıp atırǵan kod hám maǵlıwmatlardı saqlaydı, olar keyingi ret qashan qollanılıwı kútiliwine qaray ierarxiyada jaylastırıladı. Registrler processorǵa eń jaqın, biraq olardıń sıyımlılıǵı júdá sheklengen. Processorlarda ádette registrlerge qaraǵanda ádewir kóbirek, biraq tiykarǵı yadqa qaraǵanda ádewir az sıyımlılıqqa iye bir neshe kesh yad aymaqları boladı; olarǵa kiriw registrlerge qaraǵanda ásterek, biraq tiykarǵı yadqa qaraǵanda ádewir tezirek. [[Kesh (esaplaw texnikası)|Keshlew]] processorǵa kerek bolmastan aldın maǵlıwmatlardı aldın ala júklew arqalı isleydi, bul keshigiwdi azaytadı. Eger processorǵa kerekli maǵlıwmat keshte bolmasa, onı tiykarǵı yadtan alıwǵa boladı. Kesh yadı ádette SRAM bolsa, tiykarǵı yad ádette DRAM boladı. RAM turaqsız bolıp, kompyuter óshirilgende onıń mazmunı joǵaladı.
* Turaqlı saqlaw yamasa turaqlı yad ádettegi yadqa qaraǵanda joqarı sıyımlılıqqa iye hám arzanıraq, biraq oǵan kiriw ádewir kóp waqıt aladı. Tariyxıy jaqtan, bunday saqlaw ádette qattı disk túrinde berilgen, biraq qattı hal diskleri (SSD) arzanlasıp baratır hám ádewir tezirek, sonlıqtan olardıń qollanılıwı artıp barmaqta. USB diskleri hám tarmaq yamasa bult saqlawı da variantlar bolıp tabıladı.
* Tek oqıw yadı (ROM) kompyuter qosılǵanda yamasa orınlawdı baslaǵanda isleytuǵın BIOStı saqlaydı, bul process Bootstrapping, yamasa júkleniw dep ataladı. ROM ádette turaqsız (ózgeriwshi) BIOS yad chipi bolıp, onı tek arnawlı texnologiya menen bir ret jazıwǵa boladı.
** BIOS (Tiykarǵı Kiriw Shıǵıw Sisteması) júklew mikrobaǵdarlaması hám quwat basqarıw mikrobaǵdarlamasın óz ishine aladı. Jańa ana platalar BIOS ornına Birlesken Keńeytiletuǵın Mikrobaǵdarlama Interfeysin (UEFI) qollanadı.
* CMOS (komplementar MOS) batareyası BIOS chipindegi sáne hám waqıt ushın CMOS yadın quwatlandıradı. Bul batareya ádette saat batareyası bolıp tabıladı.
* Quwat MOSFETleri kernewdi retlewshi moduldi (VRM) quraydı, ol basqa apparatlıq támiynat komponentleriniń qansha kernew alıwın basqaradı&lt;ref name=&quot;tomshardware&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.tomshardware.com/uk/reviews/mosfet-defintion-transistor-pc-motherboard-psu-explained,6343.html| bet = What Is a MOSFET? A Basic Definition| avtor = Harding| at = Scharon| sáne = 2019-jıl 17-sentyabr | jumıs = [[Tom's Hardware]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 7-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

=== Keńeytiw kartaları ===
Esaplaw texnikasında keńeytiw kartası - bul kompyuter sistemasınıń funkcionallıǵın keńeytiw shinası arqalı arttırıw ushın kompyuter ana platasınıń yamasa arqa taxtasınıń keńeytiw slotına ornatılatuǵın baspa plata. Keńeytiw kartaları ana plata usınbaytuǵın funkciyalardı alıw yamasa keńeytiw ushın qollanılıwı múmkin. Video processor ushın keńeytiw kartaların qollanıw burın keń tarqalǵan edi, biraq házirgi kompyuterlerde kóbinese GPU ana plataǵa integraciyalanǵan boladı.

=== Kirgiziw/shıǵarıw ===
Kópshilik kompyuterlerde sonday-aq periferiya qurılmaların ana plataǵa qosıw ushın sırtqı maǵlıwmat shinası bar. Eń keń tarqalǵanı - Universal Seriyalıq Shina (USB). Ishki shinadan ayırmashılıǵı, sırtqı shina periferiya sistemasınıń CPU-dan basqa tezlikte islewine múmkinshilik beretuǵın shina kontrolleri arqalı qosıladı. Kirgiziw hám shıǵarıw qurılmaları sáykesinshe sırtqı dúnyadan maǵlıwmat alıw yamasa maǵlıwmat jazıw ushın qollanıladı. Keń tarqalǵan mısallar - [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]] hám [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqanshalar]] (kirgiziw) hám displeyler hám printerler (shıǵarıw). Tarmaq interfeysi kontrollerleri [[Internet|Internetke]] kiriw ushın qollanıladı. USB portları qosılǵan qurılmalarǵa quwat ta beriwi múmkin - standart USB 5 volt hám 500 milliamperge shekem (2.5 vatt) quwat beredi, al qosımsha kontaktları bar quwatlanǵan USB portları kóbirek quwat beriwi múmkin - 24 voltta 6 amperge shekem.

== Satıw ==
2023-jılı kompyuter apparatlıq támiynatınan global tabıs 705.17 milliard dollarǵa jetti&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.thebusinessresearchcompany.com/report/computer-hardware-global-market-report#:~:text=The%20global%20computer%20hardware%20market,least%20in%20the%20short%20term.| bet = Computer Hardware Market Size, Trends and Global Forecast To 2032| jumıs = The Business Research Company| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-mart }}&lt;/ref&gt;.

== Qayta islew ==
Kompyuter bólekleri qáwipli materiallardı óz ishine alǵanlıqtan, eski hám eskirgen bóleklerdi qayta islew háreketi kúsheyip atır. Kompyuter apparatlıq támiynatı qorǵasın, sınap, nikel hám kadmiy sıyaqlı qáwipli ximiyalıq zatlardı óz ishine aladı. EPA maǵlıwmatları boyınsha, bul elektron qaldıqlar durıs joq etilmese, qorshaǵan ortalıqqa zıyanlı tásir kórsetedi. Apparatlıq támiynat islep shıǵarıw energiyanı talap etedi, al bóleklerdi qayta islew hawa pataslanıwın, suw pataslanıwın, sonday-aq parnik gazleriniń shıǵarılıwın azaytadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.newtechrecycling.com/disposal/computer-recycling/computer-recycling.html| bet = Newtech Recycling Specializes in Computer Disposal, Laptop Disposal, Desktop Disposal Mainframe Disposal and Server Disposal| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170329142805/https://www.newtechrecycling.com/disposal/computer-recycling/computer-recycling.html| arxivsáne = 2017-jıl 29-mart | jumıs = Newtech Recycling, Inc.| qaralǵan sáne = 2017-jıl 18-aprel }}&lt;/ref&gt;. Ruqsat etilmegen kompyuter úskenelerin taslaw haqıyqatında nızamsız. Nızamshılıq kompyuterlerdi húkimet tárepinen maqullanǵan obektler arqalı qayta islewdi májbúriy etedi. Kompyuterdi qayta islewdi ayırım qayta qollanılatuǵın bóleklerdi alıp taslaw arqalı ańsatlastırıw múmkin. Mısalı, RAM, DVD diskovodı, grafikalıq karta, qattı disk yamasa SSD hám basqa usınday alıp taslanatuǵın bóleklerdi qayta qollanıwǵa boladı.

Kompyuter apparatlıq támiynatında qollanılatuǵın kóplegen materiallardı qayta islew arqalı keleshekte óndiriwde paydalanıw ushın qayta alıwǵa boladı. Kompyuterlerde yamasa basqa elektronika ónimlerinde kóp muǵdarda ushırasatuǵın qalayı, kremniy, [[temir]], alyuminiy hám hár qıylı plastmassalardı qayta paydalanıw jańa sistemalardı qurıw qárejetlerin azaytıwı múmkin. Komponentler kóbinese mıs, [[altın]], tantal&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.raci.org.au/document/item/488| bet = TANTALUM| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170226021016/https://www.raci.org.au/document/item/488| arxivsáne = 2017-jıl 26-fevral | avtor = Robert-Tissot| at = Sarah| sáne = 2011 | jumıs = Royal Australian Chemical instatute| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/niobium/mcs-2019-tanta.pdf| bet = TANTALUM| avtor = Padilla| at = Abraham| sáne = February 2019 | jumıs = United states geological survey| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-mart }}&lt;/ref&gt;, gúmis, platina, palladiy hám qorǵasın, sonday-aq qayta alıwǵa jaramlı basqa da qımbatlı materiallardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://pubs.usgs.gov/fs/fs060-01/fs060-01.pdf| bet = Obsolete Computers, &quot;Gold Mine,&quot; or High-Tech Trash? Resource Recovery from Recycling| avtor = Bleiwas| at = D| sáne = July 2001 | jumıs = USGS| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://www.thebalancesmb.com/electronic-devices-source-of-metals-for-recyclers-2877986| bet = Electronic Devices a Rich Source of Precious Metals for Recyclers| avtor = LeBlanc| at = Rick| til = en| jumıs = The Balance Small Business| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190724121002/https://www.thebalancesmb.com/electronic-devices-source-of-metals-for-recyclers-2877986| arxivsáne = 2019-jıl 24-iyul }}&lt;/ref&gt;.

=== Uwlı kompyuter komponentleri ===
Oraylıq processor kóp muǵdarda uwlı materiallardı óz ishine aladı. Ol metall plastinalarda qorǵasın hám xrom bar. Rezistorlar, yarım ótkizgishler, infraqızıl detektorlar, stabilizatorlar, kabeller hám sımlarda kadmiy bar. Kompyuterdegi sxema platalarında sınap hám xrom bar&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://smallbusiness.chron.com/toxic-components-computers-monitors-69693.html|title=The Toxic Components of Computers and Monitors|access-date=2017-04-26| til =en}}&lt;/ref&gt;. Bunday túrdegi materiallar hám ximiyalıq zatlar durıs joq etilmese, qorshaǵan ortalıq ushın qáwipli boladı.

=== Qorshaǵan ortalıqqa tásiri ===
Elektron qaldıqlardıń ornın basıwshı ónimleri jer astı suwlarına sińgende, jandırılǵanda yamasa qayta islew barısında qáte qollanılǵanda zıyan keltiredi. Bunday uwlı zatlar menen baylanıslı densawlıq mashqalalarına aqıl-oy rawajlanıwınıń buzılıwı, rak awırıwı hám ókpe, bawır hám búyreklerdiń zaqımlanıwı kiredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.electronicstakeback.com/2015/05/28/whats-going-on-with-electronic-waste/| bet = What's Going On with Electronic Waste? – Electronics TakeBack Coalition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170427103038/http://www.electronicstakeback.com/2015/05/28/whats-going-on-with-electronic-waste/| arxivsáne = 2017-jıl 27-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-aprel }}&lt;/ref&gt;. Kompyuter komponentleri dioksinler, polixlorlanǵan bifeniller (PCBs), kadmiy, xrom, radioaktiv izotoplar hám sınap sıyaqlı kóplegen uwlı zatlardı óz ishine aladı. Sxema platalarında úlken muǵdarda qorǵasın-qalayı eritpeleri bar, olar jer astı suwlarına sińiwi yamasa jandırıw nátiyjesinde hawa pataslanıwın payda etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://computer.howstuffworks.com/discarded-old-computer1.htm| bet = What Happens to your Discarded Old Computer?| avtor = Toothman| at = Jessika| sáne = 2008-jıl 2-iyun | jumıs = HowStuffWorks}}&lt;/ref&gt;.

Kompyuter apparatlıq támiynatın qayta islew ekologiyalıq jaqtan paydalı dep esaplanadı, sebebi ol awır metallar hám kancerogen zatlar sıyaqlı qáwipli qaldıqlardıń atmosferaǵa, shıǵındı taslaytuǵın jerlerge yamasa suw jollarına túsiwiniń aldın aladı. Elektronika ónimleri payda bolǵan ulıwma qaldıqlardıń az bólegin qurasa da, olar ádewir qáwipli. Ásbap-úskenelerdi turaqlı joq etiwdi ámelge asırıw hám xoshametlew ushın qatań nızamlar islep shıǵılǵan, olardıń eń belgilisi [[Evropa Awqamı|Evropa Awqamınıń]] Elektr hám elektron úskeneler qaldıqları boyınsha direktivası hám [[Amerika Qurama Shtatları|Amerika Qurama Shtatlarınıń]] Milliy kompyuterlerdi qayta islew nızamı bolıp tabıladı.

=== Kompyuter apparatlıq támiynatı qaldıqların azaytıw boyınsha háreketler ===
Elektronlıq qayta islew, yaǵnıy kompyuter apparatlıq támiynatın qayta islew - bul qollanılǵan elektronika ónimlerin sawǵa etiw, qayta paydalanıw, maydalaw hám ulıwma jıynawdı ańlatadı. Ulıwma mániste, bul termin qollanılǵan yamasa taslap atırılǵan elektron úskenelerdegi komponentlerdi yamasa metallardı jıynaw, dáldallıq etiw, bólsheklew, ońlaw hám qayta islew procesin bildiredi, bunı jáne elektron qaldıqları (e-waste) dep te ataydı. Elektronlıq qayta islewge jaramlı zatlarǵa mınalar kiredi, biraq olar menen sheklenbeydi: televizorlar, kompyuterler, mikrotolqınlı peshler, shań sorǵıshlar, telefonlar hám uyalı telefonlar, stereosistemalar, hám VCR hám DVD qurılmaları - ulıwma aytqanda, sımı, jaqtısı bar yamasa qanday da bir batareyanı paydalanatuǵın hár qanday zat&lt;ref name=&quot;epa-ewaste-presentation&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.epa.gov/sites/production/files/2014-05/documents/overview.pdf| bet = Broad Overview of E-Waste Management Policies in the U.S.| avtor = T. Gallo| at = Daniel| sáne = 2013-jıl 15-iyul | jumıs = www.epa.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

Dell hám [[Apple Inc.|Apple]] sıyaqlı ayırım kompaniyalar óz ónimlerin yamasa basqa kompaniyalardıń ónimlerin qayta isleydi. Bolmasa, kompyuterdi Computer Aid International shólkemine sawǵa etiwge boladı, bul shólkem eski kompyuterlerdi qayta islep, ońlap, keyin olardı emlewxanalar, mektepler, universitetler hám t.b. ushın beriw menen shuǵıllanadı&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/askjack/2015/feb/19/how-safely-recycle-old-pcs-computers|title=How can I safely recycle my old PCs?|access-date=2017-04-26}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Kompyuter apparatlıq támiynatı| ]]
[[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]]</text>
      <sha1>4rrtzlcxragkosl4ee4jr7nm7r9k77o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kodlaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21389</id>
    <revision>
      <id>275433</id>
      <parentid>137849</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>kategoriya almastırıldı, replaced: Kategoriya:Kompyuter]] → Kategoriya:Kompyuterler]]</comment>
      <origin>275433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2436" sha1="ri4oy0ll88lbji0lz0zrlegczdg6mya" xml:space="preserve">== Kodlaw ==
&quot; 'Kodlaw &quot;'(inglis tilinde: 'encodinǵ) - maǵlıwmatlardı basqa bir formatqa ótkeriw procesi bolip, bul process kóbinese maglıwmatlardı jetkerip beriw, saqlaw yaki qayta islew maqsetinde ámelge asırıladı. Kodlaw procesi programmalastırıwda, telekommunikaciyada hám málimleme texnologiyalarında keń qollanıladı.

== Tariyxı ==
Kodlastırıw usılları tariyxıy túrde maǵlıwmatlardı qorǵaw hám nátiyjeli jetkerip beriw ushın islep shıǵılǵan. Mısalı, [[Mors álipbesi]] dáslepki telegraf signalların jetkerip beriw ushın kodlaw sisteması bolgan. Kompyuterlerdiń rawajlanıwı menen zamanagóy kodlaw standartları, máselen, [[ASCII]], [[Unicode]] hám [[UTF-8]] keń qollanıla basladı.

== Túrleri ==
Kodlawdıń bir neshe túrleri bar:

* &quot; 'Tekst kodlaw &quot;'- tekstlerdi kompyuterde saqlaw hám uzatıw ushin qollanıladı (máselen, UTF-8 yaki ASCII).

* &quot; 'Audio kodlaw &quot;'- hawazlı maǵluwmatlardı saqlaw hám jetkerip beriw ushın qollanıladı (mısalı, MP3 yaki AAC).

* &quot; 'Video kodlaw &quot;'- videonı basıw hám jetkerip beriw ushın qollanıladı (mısalı, H.264 yamasa HEVC).
* &quot; 'Data encoding &quot;'- uliwma maǵlıwmatlardı nátiyjeli saqlaw hám jetkerip beriw ushin qollanıladı (máselen, Base64 yamasa JSON).

== Kodlaw hám dekodlaw procesi ==
Kodlaw procesi bir formattaǵı maǵlıwmatlardı basqa formatqa aylandıradı. Bul process tómendegishe isleydi:

1. Magliwmat derekten alınadı. 2. Magliwmat arnawlı algoritmler járdeminde basqa formatqa aylandırıladı.

Dekodlaw procesi bolsa kerisinshe isleydi, yaǵnıy kodlangan maǵlıwmattı dáslepki formatına qaytaradı.

== Kodlawdıń qollanılıwı ==
Kodlaw texnologiyası tómendegi tarawlarda qollanıladı:

* [[Telekommunikaciya]]: Magliwmatlardı tarmaq arqalı nátiyjeli hám qáwipsiz jetkerip beriw.

* [[Programmalastırıw]]: Paydalanıwshı interfeyslerinde túrli kodlaw standartlarınan paydalanıw.

* [[Maǵluwmatlar bazası]]: Tekstler hám basqa maǵlıwmatlardı saqlawda kodlaw formatları.

== Belgili kodlaw standartları ==
* [[ASCII]] - Amerika informaciya almasıw standartı.
* [[Unicode]] - hárbir belgi ushin universal kodlaw sisteması.
* [[UTF-8]] - Unicode formatının qısqartılgan versiyası.

== Derekler ==
* &quot;Introduction to Data Encoding.&quot; [[https://www.example.com]]
* &quot;History of Encoding Standards.&quot; [[https://www.example.org]]

[[Kategoriya:Kompyuterler]]</text>
      <sha1>ri4oy0ll88lbji0lz0zrlegczdg6mya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Esaplaw texnikası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22551</id>
    <revision>
      <id>275410</id>
      <parentid>274286</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T21:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51845" sha1="anzgo8dqebsmon17o6uyrifyjidmwxt" xml:space="preserve">[[Fayl:GalvesLocherbach_-_Low_resolution.gif|alt=Computer simulation|oñğa|nobaý|Kompyuter simulyaciyası, tiykarǵı kros-esaplaw metodologiyalarınıń biri]]
'''Esaplaw texnikası''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Computing'') ‒ bul [[Kompyuter|esaplaw mashinaların]] talap etetuǵın, olardan payda kóretuǵın yamasa olardı jaratıwǵa baǵdarlanǵan hár qanday maqsetli iskerlik&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://dl.acm.org/ccs| bet = Computing Classification System| jumıs = Digital Library| baspaxana = Association for Computing Machinery}}&lt;/ref&gt;. Ol [[algoritm]]lik processlerdi úyreniw hám tájiriybe ótkeriwdi, sonday-aq [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]] hám [[programmalıq támiynat]]tı islep shıǵıwdı óz ishine aladı. Esaplawdıń ilimiy, injenerlik, matematikalıq, texnologiyalıq hám sociallıq aspektleri bar. Tiykarǵı esaplaw pánlerine [[kompyuter injiniring]], [[Informatika|kompyuter ilimi]], [[Kompyuter qáwipsizligi|kiberqáwipsizlik]], maǵlıwmat ilimi, [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]], [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] hám [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injiniringi]] kiredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://ceric.ca/wpdm-package/computing-careers-disciplines-a-quick-guide-for-prospective-students-and-career-advisors/| bet = Computing Careers &amp; Disciplines: A Quick Guide for Prospective Students and Career Advisors (2nd edition, ©2020)| sáne = 2020-jıl 17-yanvar | til = en-US| jumıs = CERIC| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-iyul }}&lt;/ref&gt;.

Esaplaw texnikası termini sanaw hám esaplaw menen de [[sinonim]] bolıp tabıladı. Burınǵı waqıtlarda ol mexanikalıq esaplaw mashinaları tárepinen orınlanǵan háreketlerge, al onnan da burın, adam esaplawshılarına baylanıslı qollanılatuǵın edi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://mason.gmu.edu/~montecin/computer-hist-web.htm| bet = The History of Computing| jumıs = mason.gmu.edu| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-aprel }}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:ENIAC-changing_a_tube.jpg|alt=Early vacuum tube Turing complete computer|oñğa|nobaý|ENIAC, dáslepki programmalanatuǵın ulıwma maqsetli elektronlı cifrlı kompyuter]]

== Tariyxı ==
Esaplaw tariyxı esaplaw apparatlıq támiynatınıń tariyxınan uzaǵıraq hám kestelerdiń járdemisiz yamasa járdemi menen qálem hám qaǵaz (yamasa por hám taqta) ushın arnalǵan usıllardıń tariyxın óz ishine aladı. Esaplaw sanlardı kórsetiw menen tıǵız baylanıslı, degen menen esaplaw ushın zárúr bolǵan matematikalıq túsinikler [[Sanaq sisteması|sanaq sistemalarınan]] burın da bar edi. Esaplawda qollanıw ushın belgili bolǵan eń dáslepki ásbap — bul [[Abakus|abak]], hám onıń Vavilonda b.e.sh. shama menen 2700 hám 2300-jıllar aralıǵında oylap tabılǵan dep esaplanadı. Zamanagóy konstrukciyadaǵı abaklar búgingi kúnde de esaplaw ásbapları retinde qollanıladı.

Esaplawda cifrlı elektronikanı qollanıw boyınsha dáslepki jazılǵan usınıs — C. E. Wynn-Williams tárepinen jazılǵan &quot;Fizikalıq qubılıslardı joqarı tezlikte avtomat sanaw ushın tiratronlardı qollanıw&quot; atlı 1931-jıldaǵı maqala&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wynn-Williams |first=C. E. |title=The Use of Thyratrons for High Speed Automatic Counting of Physical Phenomena | sáne =2 July 1931 |work=[[Proceedings of the Royal Society A]] |volume=132 |issue=819 |pages=295–310 |bibcode=1931RSPSA.132..295W |doi=10.1098/rspa.1931.0102 |author-link=C. E. Wynn-Williams}}&lt;/ref&gt;. Keyin Klod Shwnnonnıń 1938-jılǵı &quot;Rele hám kommutaciya sxemalarınıń simvollıq analizi&quot; maqalası elektronikanı Bul algebralıq operaciyaları ushın qollanıw ideyasın kirgizdi.

Maydan effekti tranzistorı túsinigi 1925-jılı Yulius Edgar Lilienfeld tárepinen usınıldı. Djon Bardin hám Uolter Bratteyn, Bell Labs-da Uilyam Shokli jetekshiligi basshılıǵında islep, 1947-jılı birinshi jumıs isleytuǵın [[tranzistor]], noqat-kontakt tranzistorın qurdı&lt;ref name=&quot;Lee&quot;&gt;{{Cite book|last=Lee|first=Thomas H.|title=The Design of CMOS Radio-Frequency Integrated Circuits|date=2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Puers&quot;&gt;{{Cite book|last=Puers|first=Robert|title=Nanoelectronics: Materials, Devices, Applications, 2 Volumes|date=2017}}&lt;/ref&gt;. 1953-jılı Manchester Universiteti birinshi tranzistorlı kompyuter, Manchester Baby-di isledi&lt;ref&gt;{{Citation |last=Lavington |first=Simon |title=A History of Manchester Computers |pages=34–35 |year=1998 |edition=2 |place=Swindon |publisher=The British Computer Society}}&lt;/ref&gt;. Biraq, dáslepki baylanıs tranzistorları salıstırmalı túrde úlken qurılmalar edi hám olardı ǵalabalı túrde óndiriw qıyın edi, bul olardı bir qatar arnawlı qollanıwlar menen shekledi&lt;ref name=&quot;Moskowitz&quot;&gt;{{Cite book|last=Moskowitz|first=Sanford L.|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|date=2016|pages=165–167}}&lt;/ref&gt;.

1957-jılı Frosh hám Derik Bell Labs-ta birinshi kremniy dioksid maydan effekti tranzistorların islep shıǵara aldı, bul drenaj hám deregi bette jaqın bolǵan birinshi tranzistorlar edi. Keyin komanda 1960-jılı Bell Labs-ta jumıs isleytuǵın MOSFET-ti kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of Semiconductor Engineering|date=2007}}&lt;/ref&gt;. MOSFET joqarı tıǵızlıqtaǵı integrallanǵan sxemalardı qurıw múmkinshiligin berdi&lt;ref name=&quot;computerhistory-transistor&quot;&gt;{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/| bet = Who Invented the Transistor?| sáne = 2013-jıl 4-dekabr | jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-iyul }}&lt;/ref&gt;, bul kompyuter revolyuciyası&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Fundamentals of Ultra-Thin-Body MOSFETs and FinFETs| sáne =2013|url=https://books.google.com/books?id=zZJfAAAAQBAJ&amp;pg=PR7}}&lt;/ref&gt; yamasa mikrokompyuter revolyuciyası[4] dep atalatuǵın nátiyjege alıp keldi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Making the Right Connections: Microcomputers and Electronic Instrumentation|date=1994|url=https://books.google.com/books?id=lyJGAQAAIAAJ}}&lt;/ref&gt;.

== Kompyuter ==
Kompyuter — bul [[kompyuter programması]] dep atalatuǵın kórsetpeler (instrukciyalar) jıynaǵına sáykes maǵlıwmatlardı qayta isleytuǵın mashina&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/computer| bet = Definition of computer| til = en| jumıs = PCMAG| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}&lt;/ref&gt;. Programmanıń kompyuter kórsetpelerdi orınlaw ushın tikkeley paydalana alatuǵın orınlanatuǵın forması bar. Sol programmanıń adam oqıytuǵın [[derek kodı]] forması [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıǵa]] [[algoritm]] dep atalatuǵın adımlar izbe-izligin úyreniw hám islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://theconversation.com/what-is-an-algorithm-how-computers-know-what-to-do-with-data-146665| bet = What is an algorithm? How computers know what to do with data| avtor = Denny| at = Jory| sáne = 2020-jıl 16-oktyabr | til = en-US| jumıs = The Conversation| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}&lt;/ref&gt;. Instrukciyalar hár túrli kompyuterlerde orınlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, dereklik instrukciyalardıń bir jıynaǵı [[Oraylıq processor|CPU]] tipine muwapıq [[Mashina kodı|mashina kórsetpelerine]] aylandırıladı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Butterfield |first=Andrew |title=computer | sáne =21 January 2016 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199688975.001.0001/acref-9780199688975-e-936 |work=A Dictionary of Computer Science |editor-last=Butterfield |editor-first=Andrew |access-date=5 February 2024 |publisher=Oxford University Press | til =en |doi=10.1093/acref/9780199688975.001.0001 |isbn=978-0-19-968897-5 |last2=Ngondi |first2=Gerard Ekembe NgondiGerard Ekembe |last3=Kerr |first3=Anne |editor2-last=Ngondi |editor2-first=Gerard Ekembe |editor3-last=Kerr |editor3-first=Anne}}&lt;/ref&gt;.

Orınlaw procesi kompyuter programmasındaǵı kórsetpelerdi ámelge asıradı. Kórsetpeler kompyuter tárepinen orınlanatuǵın esaplawlardı bildiredi. Olar orınlawshı mashinada ápiwayı háreketler izbe-izligin iske qosadı. Bul háreketler kórsetpelerdiń semantikasına sáykes nátiyjelerdi payda etedi.

=== Kompyuter apparatlıq támiynatı ===
[[Kompyuter apparatlıq támiynatı]] [[oraylıq processor]] blogı, yad hám [[kirgiziw/shıǵarıw]] menen birge, kompyuterdiń fizikalıq bóleklerin óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zhppfcw/revision/2| bet = Common CPU components — The CPU — Eduqas — GCSE Computer Science Revision — Eduqas — BBC Bitesize| jumıs = www.bbc.co.uk| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}&lt;/ref&gt;. Esaplaw logikası hám [[kompyuter arxitekturası]] kompyuter apparatlıq támiynatı tarawındaǵı tiykarǵı temalar bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal|title=Computational logic: its origins and applications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

=== Kompyuter programmalıq támiynatı ===
Kompyuter programmalıq támiynatı, yamasa tek [[programmalıq támiynat]] ‒ bul kompyuter programmaları hám baylanıslı maǵlıwmatlardıń jıynaǵı bolıp, kompyuterge kórsetpeler beredi. Programmalıq támiynat kompyuterdiń yadında saqlanǵan bir yamasa birneshe kompyuter programmalarına hám maǵlıwmatlarǵa tiyisli. Bul programmalar, proceduralar, algoritmler, sonday-aq maǵlıwmatlardı qayta islew sistemasınıń jumısına baylanıslı bolǵan hújjetler toplamı. Programmalıq támiynat ózi ámelge asıratuǵın [[Kompyuter programması|programmanıń]] funkciyasın orınlaydı, ya kompyuter apparatlıq támiynatına tikkeley kórsetpeler berip, ya bolmasa programmalıq támiynattıń basqa bólegine kirgiziw retinde xızmet etedi. Bul termin eski [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]] (fizikalıq qurılmalardı ańlatatuǵın) termini menen salıstırıw ushın oylap tabılǵan. Apparatlıq támiynattan ayırmashılıǵı, programmalıq támiynat materiallıq emes&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = http://www.wordreference.com/definition/software| bet = Wordreference.com: WordNet 2.0| baspaxana = Princeton University, Princeton, NJ| qaralǵan sáne = 2007-jıl 19-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190330105217/http://www.wordreference.com/definition/software| arxivsáne = 2019-jıl 30-mart }}&lt;/ref&gt;.

Programmalıq támiynat geyde tek ámeliy programmalıq támiynatın ańlatatuǵın tar mániste qollanıladı.

==== Sistemalı programmalıq támiynat ====
Sistemalı programmalıq támiynat yamasa sistemalar programmalıq támiynatı ‒ bul kompyuter apparatlıq támiynatın basqarıw hám baqlaw, sonday-aq qollanba programmalıq támiynatın iske túsiriw ushın platforma beriw ushın islep shıǵılǵan kompyuter programmalıq támiynatı. Sistemalı programmalıq támiynatqa [[operaciyalıq sistema]]lar, utilita programmalıq támiynatı, qurılma drayverleri, ayna sistemaları hám mikroprogramma kiredi. Jiyi qollanılatuǵın rawajlandırıw quralları, mısalı, [[kompilyator]]lar, baylanıstırıwshılar hám qáte tabıwshılar (debaggerler) sistema programmalıq támiynatı sıpatında klassifikaciyalanadı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://whatis.techtarget.com/definition/system-software| bet = system software| avtor = Rouse| at = Margaret| sáne = March 2019 | jumıs = WhatIs.com| baspaxana = TechTarget}}&lt;/ref&gt;. Sistemalı programmalıq támiynat hám aralıq programma kompyuterdiń imkaniyatların basqaradı hám integraciyalaydı, biraq qollanba programmalıq támiynatınan ayırmashılıǵı, ádette olardı paydalanıwshıǵa payda keltiretuǵın wazıypalardı orınlawda tikkeley qollanbaydı.

==== Qollanba (ámeliy) programmalıq támiynat ====
Qollanba programmalıq támiynatı, sonday-aq qollanba yamasa qosımsha dep te ataladı, paydalanıwshıǵa belgili bir wazıypalardı orınlawǵa járdem beriw ushın islep shıǵılǵan kompyuter programmalıq támiynatı bolıp tabıladı. Mısalı kárxana programmalıq támiynatı, buxgalteriya esabı programmalıq támiynatı, ofis paketleri, grafikalıq programmalıq támiynat hám media pleerler kiredi. Kóplegen qollanba programmaları tiykarınan hújjetler menen isleydi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://web.pdx.edu/~stipakb/download/PA550/BasicComputerTerms.htm| bet = Basic Computer Terms| jumıs = web.pdx.edu| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-aprel }}&lt;/ref&gt;. Qosımshalar kompyuter hám onıń sistema programmalıq támiynatı menen birge beriliwi múmkin yamasa bólek shıǵarılıwı múmkin. Ayırım paydalanıwshılar berilgen qosımshalar menen qanaatlanadı hám qosımsha programmalardı ornatıwǵa mútáj emes. Sistema programmalıq támiynatı apparatlıq támiynattı basqaradı hám qollanbaǵa xızmet etedi, al qollanba óz gezeginde paydalanıwshıǵa xızmet etedi.

Qollanba programmalıq támiynatı belgili bir esaplaw platformasınıń yamasa sistema programmalıq támiynatınıń kúshin belgili bir maqsetke qollanadı. [[Microsoft Office]] sıyaqlı ayırım qosımshalar bir neshe hár qıylı platformalar ushın bir neshe versiyada islep shıǵıladı; basqalarınıń talapları tarlaw hám ádette olar jumıs isleytuǵın platforma boyınsha ataladı. Mısalı, [[Microsoft Windows|Windows]] ushın geografiya qosımshası yamasa bilimlendiriw ushın [[Android]] qosımshası ya bolmasa Linux oyın qosımshası&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Fibreculture Journal : 25 {{!}} FCJ-181 There's a History for That: Apps and Mundane Software as Commodity|journal=The Fibreculture Journal|issue=FCJ-181|url=https://twentyfive.fibreculturejournal.org/fcj-181-theres-a-history-for-that-apps-and-mundane-software-as-commodity/|access-date=5 February 2024| til =en-US|last1=Morris (Aff1)|first1=Jeremy Wade|last2=Elkins (Aff1)|first2=Evan}}&lt;/ref&gt;.

=== Kompyuter tarmaǵı ===
Kompyuter tarmaǵı, kóbinese ápiwayı túrde tarmaq dep ataladı, resurslar hám informaciyanı bólisiwge múmkinshilik beretuǵın baylanıs kanalları arqalı bir-birine baylanısqan apparatlıq komponentler hám kompyuterler jıynaǵı bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.atis.org/glossary/definition.aspx?id=6555| bet = Computer network definition| qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120121061919/http://www.atis.org/glossary/definition.aspx?id=6555| arxivsáne = 2012-jıl 21-yanvar }}&lt;/ref&gt;. Eger bir qurılmadaǵı keminde bir process alıstaǵı qurılmada jaylasqan keminde bir processke maǵlıwmat jibere alsa yamasa ala alsa, bul eki qurılma tarmaqta dep esaplanadı. Tarmaqlar maǵlıwmatlardı tasıw ushın qollanılatuǵın ortalıq, paydalanılǵan baylanıs protokolı, masshtabı, topologiyası hám shólkemlestiriw kólemi sıyaqlı keń kólemli ózgesheliklerge qaray klassifikaciyalanıwı múmkin.

Baylanıs protokolları kompyuter tarmaǵında informaciya almasıw ushın qaǵıydalar hám maǵlıwmat formatların anıqlaydı hám tarmaq programmalastırıw ushın tiykar bolıp xızmet etedi. Keń belgili baylanıs protokollarınıń biri — Ethernet, lokal tarmaqlarda keń tarqalǵan apparatlıq hám baylanıs qatlamı standartı. Basqa keń tarqalǵan protokol — Internet Protokolları Toplamı, ol intertarmaqlastırıw, yaǵnıy bir neshe tarmaqlar arasında maǵlıwmat almasıw, xost-xost maǵlıwmat uzatıw hám qollanbaǵa tiyisli maǵlıwmat jiberiw formatları ushın protokollar toplamın anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Web deregi| bet = TCP/IP: What is TCP/IP and How Does it Work?| url = https://www.techtarget.com/searchnetworking/definition/TCP-IP| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart | jumıs = Networking| til = en| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240314063928/https://www.techtarget.com/searchnetworking/definition/TCP-IP| arxivsáne = 2024-jıl 14-mart }}&lt;/ref&gt;.

Kompyuter tarmaǵı geyde elektr injeneriyası, telekommunikaciyalar, [[Informatika|kompyuter ilimi]], [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] yamasa [[Kompyuter injiniring|kompyuter injeneriyasınıń]] bir tarmaǵı dep qaraladı, sebebi ol usı tarawlardıń teoriyalıq hám ámeliy qollanılıwına tiykarlanǵan&lt;ref&gt;Dhavaleswarapu, Ratna. (2019). [https://www.researchgate.net/publication/338211242_The_Pallid_Image_of_Globalization_in_Kiran_Desai's_The_Inheritance_of_Loss The Pallid Image of Globalization in Kiran Desai's The Inheritance of Loss]. Retrieved 19 April 2024.&lt;/ref&gt;.

==== Internet ====
Internet ‒ bul milliardlaǵan paydalanıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın standart Internet Protokolları Toplamın (TCP/IP) paydalanatuǵın óz-ara baylanısqan kompyuter tarmaqlarınıń global sisteması. Oǵan lokal hám global kólemdegi millionlaǵan jeke, jámiyetlik, akademiyalıq, biznes hám húkimet tarmaqları kiredi. Bul tarmaqlar elektronlıq, sımsız hám optikalıq tarmaq texnologiyalarınıń keń toplamı menen baylanısqan. Internet informaciyalıq resurslar hám xızmetlerdiń keń kólemin, mısalı, [[World Wide Web]]-tiń óz-ara baylanısqan gipertekst hújjetlerin hám elektron pochtanı qollap-quwatlawshı infrastrukturanı óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;Britannica Internet&quot;&gt;{{Web deregi | bet = Internet {{!}} Description, History, Uses &amp; Facts| url = https://www.britannica.com/technology/Internet| jumıs = Encyclopedia Britannica| sáne = 2024-jıl 3-iyun | qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-iyun }}&lt;/ref&gt;.

=== Programmalastırıw ===
[[Programmalastırıw|Kompyuter programmalastırıw]] yamasa baǵdarlamalastırıw ‒ bul kompyuter programmalarınıń [[derek kodı]]n hám hújjetlestiriwin jazıw, sınaw, qátelerdi sazlaw hám saqlaw procesi. Bul derek kodı programmalastırıw tilinde jazıladı, ol tábiyiy tillerge qaraǵanda kóbirek sheklewshi, biraq kompyuter tárepinen ańsat awdarılatuǵın jasalma til bolıp tabıladı. Programmalastırıw mashinadan qálegen minez-qulıqtı (qáliplestiriwdi) shaqırıw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = McGee| at = Vanesha| sáne = 2023-jıl 8-noyabr | bet = What is Coding and What Is It Used For?| url = https://www.computerscience.org/resources/what-is-coding-used-for/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-iyun | jumıs = ComputerScience.org}}&lt;/ref&gt;.

Joqarı sapalı derek kodtı jazıw ushın hám kompyuter ilimi tarawın, hám qollanba paydalanılatuǵın tarawdı biliw talap etiledi. Sonlıqtan, eń joqarı sapalı baǵdarlamalıq támiynat kóbinese rawajlanıwdıń hár qıylı tarawlarında qánigelesken taraw ekspertleri komandası tárepinen islep shıǵıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |date=1995 |editor-last=Nagl |editor-first=Manfred |url=http://dx.doi.org/10.1007/3-540-60618-1 |series=Lecture Notes in Computer Science |doi=10.1007/3-540-60618-1 |issn=0302-9743 |title=Graph-Theoretic Concepts in Computer Science |volume=1017 |isbn=978-3-540-60618-5 }}&lt;/ref&gt;. Degen menen, baǵdarlamashı (programmist) termini xakerden baslap ashıq kodlı baǵdarlamaǵa úles qosıwshıǵa hám kásiplik baǵdarlamashıǵa shekem hár qıylı sapalı programmalarǵa qollanılıwı múmkin. Sonday-aq, bir baǵdarlamashınıń ózi jańa áhmiyetli qollanbanı iske qosıw ushın koncepciyanıń dálilin jaratıwǵa kerek bolǵan kompyuter programmalastırıwdıń kópshilik bólegin yamasa hámmesin islewi de múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Parsons |first=June |date=2022 |title=New Perspectives Computer Concepts Comprehensive {{!}} 21st Edition |journal=Cengage |volume=21st edition |isbn=9780357674819}}&lt;/ref&gt;.

==== Baǵdarlamashı ====
[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]], kompyuter programmisti yamasa koder ‒ bul kompyuter baǵdarlamalıq támiynatın jazatuǵın adam. Baǵdarlamashı termini kompyuter programmalastırıwdıń bir tarawınıń qánigesi yamasa kóp túrli baǵdarlamalıq támiynat ushın kod jazatuǵın ulıwma qánigege qatnaslı bolıwı múmkin. Programmalastırıwǵa formal usıldı ámelge asıratuǵın yamasa qollaytuǵın adam baǵdarlamashı-analitik dep te atalıwı múmkin. Baǵdarlamashınıń tiykarǵı kompyuter tili ([[C (programmalastırıw tili)|C]], [[C++]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], Lisp, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] hám t.b.) kóbinese joqarıdaǵı atamalardıń aldına qosıladı, al veb ortalıqta isleytuǵınlar óz lawazımlarınıń aldına Veb sózin qosadı. Baǵdarlamashı termini baǵdarlamalıq támiynat islep shıǵarıwshı, baǵdarlamalıq támiynat injeneri, kompyuter ilimpazı yamasa baǵdarlamalıq támiynat analizshisine qatnaslı bolıwı múmkin. Biraq, bul kásiplerdiń wákilleri ádette programmalastırıwdan tısqarı basqa da baǵdarlamalıq támiynat injenerligi kónlikpelerine iye boladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 23-yanvar | bet = 5 Skills Developers Need Beyond Writing Code| url = https://news.codecademy.com/5-skills-developers-need-beyond-writing-code/}}&lt;/ref&gt;.

=== Kompyuter sanaatı ===
Kompyuter sanaatı kompyuter baǵdarlamalıq támiynatın islep shıǵarıw, kompyuter apparatlıq támiynatın hám kompyuter tarmaq infrastrukturaların proektlestiriw, kompyuter komponentlerin óndiriw hám informaciyalıq texnologiyalar xızmetlerin, sonıń ishinde sistema administraciyası hám texnikalıq xızmet kórsetiwdi usınıw menen shuǵıllanatuǵın kárxanalardan ibarat&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bresnahan |first=Timothy F. |last2=Greenstein |first2=Shane |date=March 1999 |title=Technological Competition and the Structure of the Computer Industry |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-6451.00088 |journal=The Journal of Industrial Economics | til =en |volume=47 |issue=1 |pages=1–40 |doi=10.1111/1467-6451.00088 |issn=0022-1821}}&lt;/ref&gt;.

Baǵdarlamalıq támiynat sanaatı baǵdarlamalıq támiynattı islep shıǵarıw, onı saqlaw hám járiyalaw menen shuǵıllanatuǵın kárxanalardı óz ishine aladı. Bul sanaat jáne de oqıtıw, hújjetlestiriw hám másláhát beriw sıyaqlı baǵdarlamalıq támiynat xızmetlerin de óz ishine aladı.

== Kompyuter iliminiń tarmaqları ==

=== Kompyuter injeneriyası ===
[[Kompyuter injiniring|Kompyuter injeneriyası]] yamasa kompyuter injiniringi ‒ bul kompyuter [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq]] hám [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq]] támiynatın islep shıǵıw ushın zárúr bolǵan elektr injeneriyası hám kompyuter iliminiń bir neshe tarawların biriktiretuǵın pán&lt;ref&gt;{{Cite book | author1 = IEEE Computer Society | author-link = IEEE Computer Society | author2 = ACM | author-link2 = Association for Computing Machinery | title = Computer Engineering 2004: Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering | url = http://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf | access-date = 17 December 2012 | date = 12 December 2004 | page = iii | quote = Computer System engineering has traditionally been viewed as a combination ofboth electronic engineering (EE) and computer science (CS). | archive-date = 12 June 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190612130313/https://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Kompyuter injenerleri ádette tek baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası yamasa elektronika injeneriyası emes, al elektronika injeneriyası (yamasa elektr injeneriyası), baǵdarlamalıq támiynattı proektlestiriw hám apparatlıq-baǵdarlamalıq integraciya boyınsha tálim aladı. Kompyuter injenerleri ayırım [[mikroprocessor]]lar, [[jeke kompyuter]]ler hám superkompyuterlerdi proektlestiriwden baslap sxemalardı proektlestiriwge shekem kompyuter texnologiyalarınıń kóplegen apparatlıq hám baǵdarlamalıq aspektleri menen shuǵıllanadı. Injeneriyanıń bul tarawı tek óz tarawı sheńberinde apparatlıq támiynattı proektlestiriwdi ǵana emes, sonday-aq apparatlıq támiynat penen onıń islew ortası arasındaǵı óz-ara tásirlerdi de óz ishine aladı.&lt;ref&gt;{{Web deregi | familiya = Trinity College Dublin| url = http://www.tcd.ie/Engineering/about/what_is_eng/computer_eng_intro.html| bet = What is Computer System Engineering| qaralǵan sáne = 2006-jıl 21-aprel }}, &quot;Computer engineers need not only to understand how computer systems themselves work, but also how they integrate into the larger picture. Consider the car. A modern car contains many separate computer systems for controlling such things as the engine timing, the brakes and the air bags. To be able to design and implement such a car, the computer engineer needs a broad theoretical understanding of all these various subsystems &amp; how they interact.&lt;/ref&gt;

=== Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası ===
[[Programmalıq injiniring|Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası]] yamasa programmalıq injiniring ‒ bul baǵdarlamalıq támiynattı proektlestiriw, rawajlandırıw, paydalanıw hám texnikalıq xızmet kórsetiwge sistemalı, tártipli hám san jaǵınan bahalanatuǵın usıldı qollanıw, sonday-aq usı usıllardı úyreniw&lt;ref name=&quot;BoDu04&quot;&gt;{{cite book|pages =1| first1= Alain| last1=Abran| first2=James W.| last2=Moore| first3=Pierre| last3=Bourque| first4=Robert| last4=Dupuis| first5=Leonard L.| last5=Tripp| title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge| year=2004| publisher=IEEE| isbn=978-0-7695-2330-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | avtor = ACM| jıl = 2006| url = http://computingcareers.acm.org/?page_id=12| bet = Computing Degrees &amp; Careers| baspaxana = ACM| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110617053818/http://computingcareers.acm.org/?page_id=12| arxivsáne = 2011-jıl 17-iyun | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Laplante | first = Phillip | title = What Every Engineer Should Know about Software Engineering | publisher = CRC | location = Boca Raton | year = 2007 | isbn = 978-0-8493-7228-5 | url = https://books.google.com/books?id=pFHYk0KWAEgC&amp;q=What%20Every%20Engineer%20Should%20Know%20about%20Software%20Engineering.&amp;pg=PA1 | access-date = 21 January 2011 }}&lt;/ref&gt;. Yaǵnıy, injeneriyanı baǵdarlamalıq támiynatqa qollanıw. Bul — máseleni sheshiw ushın túsiniklerdi paydalanıp, sheshimdi oylap tabıw, modellestiriw hám keńeytiw. Bul atamanıń birinshi márte qollanılıwı 1968-jılǵı NATO Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası konferenciyasında bolǵan hám sol waqıtta orın alǵan baǵdarlamalıq támiynat daǵdarısı haqqında oylanıwǵa túrtki bolıwı názerde tutılǵan.&lt;ref&gt;{{cite book| last=Sommerville| first=Ian| title=Software Engineering| edition=7| url=https://books.google.com/books?id=PqsWaBkFh1wC| access-date=10 January 2013
| year=2008| publisher=Pearson Education| isbn=978-81-7758-530-8| page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/NATOReports/index.html| bet = The 1968/69 NATO Software Engineering Reports| qaralǵan sáne = 2008-jıl 11-oktyabr | familiya = Randell| at = Brian| avtorsilteme = Brian Randell| sáne = 2001-jıl 10-avgust | jumıs = Brian Randell's University Homepage| baspaxana = The School of the Computer Sciences, Newcastle University| citata = The idea for the first NATO Software Engineering Conference, and in particular that of adopting the then practically unknown term ''software engineering'' as its (deliberately provocative) title, I believe came originally from Professor [[Friedrich L. Bauer|Fritz Bauer]].}}&lt;/ref&gt; Keń qollanılatuǵın hám ulıwmalıq mániske iye bolǵan &quot;baǵdarlamalıq támiynattı rawajlandırıw&quot; termini injenerlik paradigmanı tolıq qamtıp almaydı. Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyasınıń injenerlik pán sıpatında ulıwma qabıl etilgen túsinikleri Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası bilimler jıynaǵı boyınsha qollanbada (SWEBOK) anıqlanǵan. SWEBOK xalıqaralıq dárejede qabıl etilgen ISO/IEC TR 19759:2015 standartına aylanǵan&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=33897| id = ISO/IEC TR 19759:2015| qaralǵan sáne = 2019-jıl 21-may | bet = Software Engineering — Guide to the software engineering body of knowledge (SWEBOK)| baspaxana = International Organization for Standardization}}&lt;/ref&gt;.

=== Kompyuter ilimi ===
Kompyuter ilimi yamasa esaplaw ilimi (qısqartılǵan túrde CS yamasa Comp Sci) ‒ esaplawlar hám onıń qollanılıwlarına ilimiy hám ámeliy kózqaras. Kompyuter ilimi boyınsha qánige esaplaw teoriyası hám esaplaw sistemaların proektlestiriw tarawında qánigelesedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=computer%20scientist| bet = WordNet Search — 3.1| baspaxana = Wordnetweb.princeton.edu| qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-may }}&lt;/ref&gt;.

Onıń tarawları kompyuter sistemalarında ámelge asırıw hám qollanıw ushın ámeliy usıllar hám pútkilley teoriyalıq tarawlarǵa bóliniwi múmkin. Ayırımları, mısalı, esaplaw mashqalalarınıń tiykarǵı qásiyetlerin úyrenetuǵın esaplaw quramallıǵı teoriyası júdá abstrakt bolsa, al basqaları, mısalı, kompyuter grafikası haqıyqıy dúnyadaǵı qollanılıwlarǵa itibar qaratadı. Basqaları esaplawlardı ámelge asırıwdaǵı mashqalalarǵa dıqqat awdaradı. Mısalı, programmalastırıw tili teoriyası esaplawlardı táriyiplew usılların úyrense, kompyuter programmalastırıwdı úyreniw programmalastırıw tillerin hám quramalı sistemalardı qollanıwdı izertleydi. Adam-kompyuter óz-ara tásiri tarawı kompyuterler hám esaplawlardı adamlar ushın paydalı, qolaylı hám ulıwma ashıq aydın etiwdegi mashqalalarǵa itibar qaratadı.&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = The Interaction Design Foundation — What is Human-Computer Interaction (HCI)?| url = https://www.interaction-design.org/literature/topics/human-computer-interaction}}&lt;/ref&gt;

=== Maǵlıwmatlar ilimi ===
Maǵlıwmatlar ilimi ‒ bul ilimiy hám esaplaw quralların qollanıp, maǵlıwmatlardıń kólemi hám qoljetimliliginiń artıwı menen baylanıslı bolǵan maǵlıwmatlardan informaciya hám túsiniklerdi alıw tarawı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dhar |first=Vasant | sáne =2013 |title=Data science and prediction |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2500499 |journal=Communications of the ACM | til =en |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |doi=10.1145/2500499 |issn=0001-0782}}&lt;/ref&gt;. Data mining, big data, statistika, [[mashinalıq oqıtıw]] hám [[tereń oqıtıw]] — bulardıń hámmesi maǵlıwmatlar ilimi menen baylanıslı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cao |first=Longbing |date=31 May 2018 |title=Data Science: A Comprehensive Overview |journal=ACM Computing Surveys | til =en |volume=50 |issue=3 |pages=1–42 |doi=10.1145/3076253 |s2cid=207595944 |issn=0360-0300|doi-access=free |arxiv=2007.03606 }}&lt;/ref&gt;.

=== Informaciyalıq sistemalar ===
[[Informaciyalıq sistema]]lar (IS) ‒ bul adamlar hám shólkemler maǵlıwmatlardı jıynaw, filtrlew, islew, jaratıw hám tarqatıw ushın paydalanatuǵın qural-úskeneler hám programmalıq támiyinlewdiń (informaciyalıq texnologiyalardı qarań) bir-birin tolıqtırıwshı tarmaqların úyreniw&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://wwwmatthes.in.tum.de/wikis/system-cartography/application-landscape| bet = Definition of Application Landscape| sáne = 2009-jıl 21-yanvar | baspaxana = Software Engineering for Business Information Systems (sebis)| qaralǵan sáne = 2011-jıl 14-yanvar | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110305011857/http://wwwmatthes.in.tum.de/wikis/system-cartography/application-landscape| arxivsáne = 2011-jıl 5-mart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Denning |first=Peter |date=July 1999 |title=COMPUTER SCIENCE: THE DISCIPLINE |journal=Encyclopaedia of Computer Science (2000 Edition) |quote=The Domain of Computer Science: Even though computer science addresses both human-made and natural information processes, the main effort in the discipline has been directed toward human-made processes, especially information processing systems and machines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Jessup|first1=Leonard M.|first2=Joseph S.|last2=Valacich|date=2008|title=Information Systems Today|url=https://archive.org/details/informationsyste0000jess|edition=3rd|publisher= Pearson Publishing|pages = –, 416}}&lt;/ref&gt;. ACM (Association for Computing Machinery) niń Esaplaw kareraları IS nı bılay táriyipleydi:
{{Blockquote|
&quot;IS [dáreje] baǵdarlamalarınıń kópshiligi biznes mekteplerinde jaylasqan; biraq, olar basqarıw informaciyalıq sistemaları, kompyuter informaciyalıq sistemaları yamasa biznes informaciyalıq sistemaları sıyaqlı hár qıylı atamalarǵa iye bolıwı múmkin. Barlıq IS dárejeleri biznes hám esaplaw temaların birgelikte úyretedi, biraq texnikalıq hám shólkemlestiriw máseleleri arasındaǵı basımlıq baǵdarlamalar arasında ózgerip turadı. Mısalı, baǵdarlamalar talap etiletuǵın programmalastırıw muǵdarı boyınsha ádewir ayırmashılıq qıladı.&quot;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://computingcareers.acm.org/index.html@page_id=9.html| bet = Computing Degrees &amp; Careers &quot; Information Systems| baspaxana = Association for Computing Machinery| qaralǵan sáne = 2018-jıl 6-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180706021730/http://computingcareers.acm.org/index.html@page_id=9.html| arxivsáne = 2018-jıl 6-iyul | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
}}

IS izertlewi biznes hám kompyuter ilimin baylanıstıradı, informaciya hám esaplawdıń teoriyalıq tiykarların qollanıp, kompyuter ilimi tarawı sheńberinde hár qıylı biznes modellerin hám olarǵa baylanıslı algoritmlik processlerdi úyrenedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Davis |first1=Timothy |last2=Geist |first2=Robert |last3=Matzko |first3=Sarah |last4=Westall |first4=James | sáne =March 2004 |title=τ'εχνη: A First Step |journal=Technical Symposium on Computer Science Education |pages=125–129 |isbn= 1-58113-798-2 |quote=In 1999, Clemson University established a (graduate) degree program that bridges the arts and the sciences... All students in the program are required to complete graduate level work in both the arts and computer science}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Khazanchi |first=Deepak |author2=Bjorn Erik Munkvold |date=Summer 2000 |title=Is information system a science? an inquiry into the nature of the information systems discipline |journal=ACM SIGMIS Database |volume=31 |issue=3 |pages=24–42 |issn=0095-0033 |doi=10.1145/381823.381834 |s2cid=52847480 |quote=From this we have concluded that IS is a science, i.e., a scientific discipline in contrast to purportedly non-scientific fields|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | citata = Computer Science is the study of all aspects of computer systems, from the theoretical foundations to the very practical aspects of managing large software projects| bet = Bachelor of Information Sciences (Computer Science)| sáne = 2006-jıl 24-fevral | url = http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&amp;prog_code=93068| jumıs = Massey University| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060619125916/http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&amp;prog_code=93068| arxivsáne = 2006-jıl 19-iyun }}&lt;/ref&gt;. Kompyuter Informaciyalıq Sistemaları (CIS) tarawı kompyuterlerdi hám algoritmlik processlerdi, sonıń ishinde olardıń principlerin, programmalıq hám apparatlıq dizaynın, qollanılıwların hám jámiyetke tásirin úyrenedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Polack |first=Jennifer |date=December 2009 |title=Planning a CIS Education Within a CS Framework |journal=Journal of Computing Sciences in Colleges |volume=25 |issue=2 |pages=100–106 |issn= 1937-4771}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hayes |first=Helen |author2=Onkar Sharma |date=February 2003 |title=A decade of experience with a common first year program for computer science, information systems and information technology majors |journal=Journal of Computing Sciences in Colleges |volume=18 |issue=3 |pages=217–227 |issn=1937-4771 |quote=In 1988, a degree program in Computer Information Systems (CIS) was launched with the objective of providing an option for students who were less inclined to become programmers and were more interested in learning to design, develop, and implement Information Systems, and solve business problems using the systems approach}}&lt;/ref&gt;, al IS bolsa dizaynǵa qaraǵanda funkcionallıqqa kóbirek itibar beredi&lt;ref name=&quot;Freeman_Hart_2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Freeman |first1=Peter |last2=Hart |first2=David |date=August 2004 |title=A Science of Design for Software-Intensive Systems |url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_2004-08_47_8/page/19 |doi-access=free |s2cid-access=free |journal=Communications of the ACM |volume=47 |issue=8 |pages=19–21 |issn= 0001-0782 |quote=Computer science and engineering needs an intellectually rigorous, analytical, teachable design process to ensure development of systems we all can live with ... Though the other components' connections to the software and their role in the overall design of the system are critical, the core consideration for a software-intensive system is the software itself, and other approaches to systematizing design have yet to solve the &quot;software problem&quot;—which won't be solved until software design is understood scientifically. |doi=10.1145/1012037.1012054|s2cid=14331332 }}&lt;/ref&gt;.

=== Informaciyalıq texnologiya ===
[[Informaciyalıq texnologiya]] (IT) ‒ bul kompyuterler hám telekommunikaciya quralların maǵlıwmatlardı saqlaw, qayta tabıw, jiberiw hám qayta islew ushın qollanıw bolıp, [31] kóbinese biznes yamasa basqa kárxana kontekstinde islenedi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://foldoc.org/information+technology| bet = Free on-line dictionary of computing (FOLDOC)| qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130415234011/http://foldoc.org/Information+Technology| arxivsáne = 2013-jıl 15-aprel | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Bul atama ádette kompyuterler hám kompyuter tarmaqlarınıń sinonimi retinde qollanıladı, biraq sonday-aq televidenie hám telefonlar sıyaqlı basqa informaciya tarqatıw texnologiyaların da óz ishine aladı. Bir neshe sanaat tarawları informaciyalıq texnologiya menen baylanıslı, sonıń ishinde kompyuter apparatlıq támiynatı, programmalıq támiynat, elektronika, yarım ótkizgishler, internet, telekommunikaciya quralları, elektron sawda hám kompyuter xızmetleri bar.&lt;ref name=&quot;DMC&quot;&gt;
{{citation |last1=Chandler |first1=Daniel |last2=Munday |first2=Rod |contribution=Information technology |title=A Dictionary of Media and Communication | sáne =January 2011 |edition=first |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-956875-8 |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t326.e1343 |access-date=1 August 2012}} {{subscription required}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ralston2000&quot;&gt;On the later more broad application of the term IT, Keary comments- &quot;In its original application 'information technology' was appropriate to describe the convergence of technologies with application in the broad field of data storage, retrieval, processing, and dissemination. This useful conceptual term has since been converted to what purports to be concrete use, but without the reinforcement of definition...the term IT lacks substance when applied to the name of any function, discipline, or position.&quot; {{cite book|author=Anthony Ralston|title=Encyclopedia of computer science|url=https://books.google.com/books?id=yQ9LAQAAIAAJ|access-date=12 May 2013|year=2000|publisher=Nature Pub. Group|isbn=978-1-56159-248-7}}.&lt;/ref&gt;

== Izertlew hám payda bolıp atırǵan texnologiyalar ==
DNK tiykarındaǵı esaplaw hám kvantlıq esaplaw hám apparatlıq, hám programmalıq támiynat ushın aktiv izertlew tarawları bolıp tabıladı, mısalı, kvantlıq algoritmlerdi islep shıǵıw. Keleshek texnologiyalar ushın potencial infrastruktura fotolitografiya ústindegi DNK origamisin&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kershner | first1 = Ryan J. | last2 = Bozano | first2 = Luisa D. | last3 = Micheel | first3 = Christine M. | last4 = Hung | first4 = Albert M. | last5 = Fornof | first5 = Ann R. | last6 = Cha | first6 = Jennifer N. | last7 = Rettner | first7 = Charles T. | last8 = Bersani | first8 = Marco | last9 = Frommer | first9 = Jane | last10 = Rothemund | first10 = Paul W. K. | last11 = Wallraff | first11 = Gregory M. | year = 2009 | title = Placement and orientation of individual DNA shapes on lithographically patterned surfaces | journal = [[Nature Nanotechnology]] | volume = 4| issue = 9| pages = 557–561| doi = 10.1038/nnano.2009.220 | pmid = 19734926 | bibcode = 2009NatNa...4..557K | citeseerx = 10.1.1.212.9767 }} [http://www.nature.com/nnano/journal/vaop/ncurrent/extref/nnano.2009.220-s1.pdf supplementary information: DNA origami on photolithography]&lt;/ref&gt; hám ion tutqıshları arasında informaciya almasıw ushın kvantlıq antennalardı.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi = 10.1038/nature09800 | volume=471 | title=Trapped-ion antennae for the transmission of quantum information | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-03-10_471_7337/page/200 | year=2011 | journal=Nature | pages=200–203 | last1 = Harlander | first1 = M.| issue = 7337 | pmid = 21346764 | arxiv = 1011.3639 | bibcode = 2011Natur.471..200H | s2cid = 4388493 }}
*{{cite press release |date=26 February 2011 |title=Atomic antennas transmit quantum information across a microchip |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/02/110223133444.htm}}&lt;/ref&gt; óz ishine aladı. 2011-jılǵa kelip, izertlewshiler 14 kubitti qamtıp alǵan edi.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevLett.106.130506 | volume=106 | title=14-Qubit Entanglement: Creation and Coherence | year=2011 | journal=Physical Review Letters | last1 = Monz | first1 = Thomas| issue=13 | pmid=21517367 | arxiv=1009.6126 | bibcode=2011PhRvL.106m0506M | page=130506 | s2cid=8155660 }}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.nanowerk.com/news/newsid=20823.php| bet = World record: Calculations with 14 quantum bits| jumıs = www.nanowerk.com}}&lt;/ref&gt; Tez cifrlı sxemalar, sonıń ishinde Djozefson tutasıwlarına hám tez bir flyukslı kvantlıq texnologiyaǵa tiykarlanǵan sxemalar, nanomasshtablı asaótkizgishlerdiń ashılıwı menen ámelge asırılıwǵa jaqınlasıp atır&lt;ref&gt;Saw-Wai Hla et al., ''Nature Nanotechnology'' 31 March 2010 [http://www.thinq.co.uk/news/2010/3/30/worlds-smallest-superconductor-discovered/ &quot;World's smallest superconductor discovered&quot;] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100528133148/http://www.thinq.co.uk/news/2010/3/30/worlds-smallest-superconductor-discovered/| sáne =28 May 2010}}. Four pairs of certain molecules have been shown to form a nanoscale superconductor, at a dimension of 0.87 [[nanometer]]s. Access date 31 March 2010&lt;/ref&gt;.

Optikalıq talshıq hám fotonlıq (optikalıq) qurılmalar, burınnan berli uzaq aralıqlarǵa maǵlıwmat jetkeriw ushın qollanılıp kelgen, házir maǵlıwmat orayları tárepinen CPU hám yarım ótkizgishli yad komponentleri menen birge qollanıla baslandı. Bul RAM di CPU dan optikalıq baylanıslar arqalı ajıratıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;[http://www.technologyreview.com/computing/25924/?a=f Tom Simonite, &quot;Computing at the speed of light&quot;, ''Technology Review'' Wed., August 4, 2010] [[MIT]]&lt;/ref&gt;. IBM elektronlıq hám optikalıq informaciyanı bir chipte qayta isleytuǵın integraciyalanǵan sxema dúzdi. Bul CMOS-integraciyalanǵan nanofotonika (CINP) dep ataladı&lt;ref&gt;[http://www.extremetech.com/computing/142881-ibm-creates-first-cheap-commercially-viable-silicon-nanophotonic-chip Sebastian Anthony (Dec 10,2012), &quot;IBM creates first commercially viable silicon nanophotonic chip&quot;], accessdate=2012-12-10&lt;/ref&gt;. Optikalıq baylanıslardıń bir artıqmashılıǵı — burın belgili bir túrdegi sistema-chip (SoC) talap etetuǵın tiykarǵı platalar endi burınǵı arnawlı yad hám tarmaq kontrollerlerin tiykarǵı platalardan shıǵarıp, olardı stellajǵa jaylastırıwǵa múmkinshilik beredi. Bul artqı taxta baylanısların hám hár qıylı SoC túrleri ushın tiykarǵı platalardı standartlastırıwǵa múmkinshilik beredi, bul bolsa CPU lardı óz waqtında jańalawǵa imkaniyat jaratadı&lt;ref&gt;[https://www.zdnet.com/article/open-compute-does-the-data-center-have-an-open-future/ Open Compute: Does the data center have an open future?] accessdate=2013-08-11&lt;/ref&gt;.

Izertlewdiń jáne bir tarawı ‒ spintronika. Spintronika qızıw payda etpesten esaplaw quwatı hám saqlaw múmkinshiligin bere aladı&lt;ref&gt;{{Cite news|date=8 August 2007|title=Putting electronics in a spin| til =en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6935638.stm|access-date=23 November 2020}}&lt;/ref&gt;. Fotonika hám spintronikanı birgelikte qollanatuǵın gibrid chipler boyınsha da ayırım izertlewler alıp barılmaqta&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.spice.uni-mainz.de/files/2018/11/UFS_2018_Koopmans.pdf| bet = Merging spintronics with photonics| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190906155347/https://www.spice.uni-mainz.de/files/2018/11/UFS_2018_Koopmans.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 6-sentyabr | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lalieu|first1=M. L. M.|last2=Lavrijsen|first2=R.|last3=Koopmans|first3=B.| sáne =10 January 2019|title=Integrating all-optical switching with spintronics|url= |journal=Nature Communications| til =en|volume=10|issue=1|pages=110|doi=10.1038/s41467-018-08062-4|pmid=30631067|pmc=6328538|arxiv=1809.02347|bibcode=2019NatCo..10..110L|issn=2041-1723}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq, plazmonika, fotonika hám elektronikanı birgelikte qollanıw boyınsha da izertlewler dawam etpekte&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Farmakidis|first1=Nikolaos|last2=Youngblood|first2=Nathan|last3=Li|first3=Xuan|last4=Tan|first4=James|last5=Swett|first5=Jacob L.|last6=Cheng|first6=Zengguang|last7=Wright|first7=C. David|last8=Pernice|first8=Wolfram H. P.|last9=Bhaskaran|first9=Harish|date=1 November 2019|title=Plasmonic nanogap enhanced phase-change devices with dual electrical-optical functionality|url= |journal=Science Advances| til =en|volume=5|issue=11|pages=eaaw2687|doi=10.1126/sciadv.aaw2687|pmid=31819898|pmc=6884412|arxiv=1811.07651|bibcode=2019SciA....5.2687F|issn=2375-2548}}&lt;/ref&gt;.

=== Bultlı esaplaw ===
Bult esaplawları ‒ bul esaplaw resursların, mısalı serverler yamasa qollanbalardı, usı resurslardıń iyesi menen aqırǵı paydalanıwshı arasında óz-ara tásir etiwdi talap etpesten paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın model. Ol ádette xızmet sıpatında usınıladı, bul onı usınılatuǵın funkcionallıqqa baylanıslı Xızmet sıpatındaǵı Baǵdarlamalıq támiyinlew, Xızmet sıpatındaǵı Platformalar hám Xızmet sıpatındaǵı Infrastruktura mısalına aylandıradı. Tiykarǵı ózgesheliklerine talap boyınsha kiriw, keń tarmaqlı kiriw hám tez masshtablaw múmkinshiligi kiredi&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://faculty.winthrop.edu/domanm/csci411/Handouts/NIST.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://faculty.winthrop.edu/domanm/csci411/Handouts/NIST.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=The NIST Definition of Cloud Computing|date=September 2011|work=U.S. Department of Commerce}}&lt;/ref&gt;. Bul jeke paydalanıwshılarǵa yamasa kishi bizneske masshtab ekonomiyasınan payda alıwǵa múmkinshilik beredi.

Bul tarawdaǵı qızıǵıwshılıq tuwdırǵan bir baǵdar — onıń energiya nátiyjeliligin qollaw potencialı. Mıńlaǵan jeke mashinalar ornına bir mashinada esaplawdıń mıńlaǵan instanciyalarınıń orın alıwına múmkinshilik beriw energiyanı únemlewge járdem beriwi múmkin. Bul jáne de millionlaǵan úyler hám keńseler ornına bir server fermasın jańartılatuǵın energiya deregi menen támiyinlew jeterli bolǵanlıqtan, jańartılatuǵın energiya deregine ótiwdi de ańsatlastırıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Berl|first1=A.|last2=Gelenbe|first2=E.|last3=Girolamo|first3=M. Di|last4=Giuliani|first4=G.|last5=Meer|first5=H. De|last6=Dang|first6=M. Q.|last7=Pentikousis|first7=K.|date=September 2010|title=Energy-Efficient Cloud Computing|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/8130358|journal=The Computer Journal|volume=53|issue=7|pages=1045–1051|doi=10.1093/comjnl/bxp080|issn=1460-2067}}&lt;/ref&gt;.

Biraq, bul oraylastırılǵan esaplaw modeli bir qatar mashqalalardı, ásirese qáwipsizlik hám jeke turmıs sırın saqlaw máselelerin keltirip shıǵaradı. Házirgi nızamshılıq paydalanıwshılardı kompaniyalardıń óz serverlerinde olardıń maǵlıwmatların nadurıs paydalanıwınan jetkilikli dárejede qorǵamaydı. Bul bult esaplawları hám texnologiya kompaniyaları boyınsha onnan keyingi nızamshılıq tártiplestiriwler ushın potencialdıń bar ekenligin kórsetedi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kaufman|first=L. M.|date=July 2009|title=Data Security in the World of Cloud Computing|journal=IEEE Security Privacy|volume=7|issue=4|pages=61–64|doi=10.1109/MSP.2009.87|s2cid=16233643|issn=1558-4046}}&lt;/ref&gt;.

=== Kvantlıq esaplaw ===
Kvantlıq esaplaw ‒ kompyuter ilimi, informaciya teoriyası hám kvant fizikası pánlerin birlestiretuǵın izertlew tarawı. Informaciyanıń fizikanıń bir bólegi retindegi ideyası salıstırmalı túrde jańa bolsa da, informaciya teoriyası menen kvant mexanikası arasında kúshli baylanıs bar ekenligi kórinip tur&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Steane|first=Andrew|date=1 February 1998|title=Quantum computing|journal=Reports on Progress in Physics| til =en|volume=61|issue=2|pages=117–173|doi=10.1088/0034-4885/61/2/002|issn=0034-4885|bibcode=1998RPPh...61..117S|arxiv=quant-ph/9708022|s2cid=119473861}}&lt;/ref&gt;. Dástúrli esaplaw birler hám nóllerden ibarat binar sistemada isleytuǵın bolsa, kvantlıq esaplaw kubitlerdi paydalanadı. Kubitler superpoziciyada, yaǵnıy bir hám nól halatlarınıń ekewinde de bir waqıtta bolıw uqıplılıǵına iye. Solay etip, kubittiń mánisi 1 menen 0 arasında emes, al ólshengen waqtına baylanıslı ózgeredi. Kubitlerdiń bul qásiyeti kvant shırmalısıwı dep ataladı hám kvant kompyuterleriniń úlken kólemli esaplawlardı orınlawına múmkinshilik beretuǵın kvantlıq esaplawdıń tiykarǵı ideyası bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Horodecki|first1=Ryszard|last2=Horodecki|first2=Paweł|last3=Horodecki|first3=Michał|last4=Horodecki|first4=Karol|date=17 June 2009|title=Quantum entanglement|journal=Reviews of Modern Physics|volume=81|issue=2|pages=865–942|doi=10.1103/RevModPhys.81.865|bibcode=2009RvMP...81..865H|arxiv=quant-ph/0702225|s2cid=59577352}}&lt;/ref&gt;. Kvantlıq esaplaw kóbinese ilimiy izertlewlerde, dástúrli kompyuterler zárúr esaplawlardı orınlaw ushın jetkilikli esaplaw quwatına iye bolmaǵan jaǵdaylarda, mısalı, molekulalıq modellestiriwde qollanıladı. Iri molekulalar hám olardıń reakciyaları dástúrli kompyuterler esaplawı ushın júdá quramalı, biraq kvant kompyuterleriniń esaplaw quwatı usınday esaplawlardı orınlaw ushın qural bola aladı&lt;ref&gt;{{Cite journal |title= Quantum Computing for Molecular Biology*|journal=ChemBioChem |date=3 July 2023 |volume=24 |issue=13 |doi=10.1002/cbic.202300120 |url=https://chemistry-europe.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cbic.202300120 |last1=Baiardi |first1=Alberto |last2=Christandl |first2=Matthias |last3=Reiher |first3=Markus |pages=e202300120 |pmid=37151197 |arxiv=2212.12220 }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Esaplaw texnikası| ]]
[[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]]</text>
      <sha1>anzgo8dqebsmon17o6uyrifyjidmwxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Kompyuter arxitekturası</title>
    <ns>14</ns>
    <id>25717</id>
    <revision>
      <id>275423</id>
      <parentid>125700</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Kompyuter|Kompyuter]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Kompyuterler|Kompyuterler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>275423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="mt5sca91ji0bom2v2kthm1k5p2dzurx" xml:space="preserve">{{main|Kompyuter arxitekturası}}

[[Kategoriya:Kompyuterler|Arxitektura]]</text>
      <sha1>mt5sca91ji0bom2v2kthm1k5p2dzurx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Programmalıq támiynat</title>
    <ns>14</ns>
    <id>47791</id>
    <revision>
      <id>275417</id>
      <parentid>265606</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Kategoriya:Informatika|Informatika]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Kompyuter ilimi|Kompyuter ilimi]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen)</comment>
      <origin>275417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1121" sha1="sr6ckxn4nsnazxwhsk9sftz6i4wc894" xml:space="preserve">{{Commons kategoriya|Software}}
{{main|Programmalıq támiynat}}

Bul [[Wikipedia:Kategoriya|kategoriya]] tómendegi kategoriyalardı óz ishine alatuǵın '''[[programmalıq támiynat]]tıń''' (SW) barlıq aspektlerine arnalǵan:
*[[:Kategoriya:Qosımsha programmalıq támiynat|Qosımsha programmalıq támiynat]] ([[qosımsha programmalıq támiynat]]: keńse toplamları, tekst processorları, elektron kesteler h.b.)
*[[:Kategoriya:Sistema programmalıq támiynat|Sistema programmalıq támiynat]] ([[sistema programmalıq támiynat]]: operaciyalıq sistemalar, qurılma drayverleri, jumıs stolı ortalıqları h.b.)
*[[:Kategoriya:Programmalastırıw quralları|Programmalastırıw quralları]] ([[programmalastırıw quralları]]: assemblerler, kompilatorlar, linkerler h.b.)

Bulardıń dáslepki ekewi kompyuterlerde programmalıq támiynattı iske túsiriwge (yaǵnıy kompyuterlerden ámelde paydalanıwǵa) arnalǵan, al sońǵısı birinshi gezde programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa arnalǵan.

[[Kategoriya:Kompyuter ilimi]]
[[Kategoriya:Cifrlı media]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring| ]]</text>
      <sha1>sr6ckxn4nsnazxwhsk9sftz6i4wc894</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48412</id>
    <revision>
      <id>275413</id>
      <parentid>275261</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T21:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>kategoriya</comment>
      <origin>275413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6845" sha1="ahfej2pyljgbf7nhurelx0782stfu49" xml:space="preserve">{{Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Tiykarǵı iskerlikler}} 
'''Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi''' — [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıw]] tártibin belgileytuǵın process. Ádette ol ulıwma jumıstı kishirek basqıshlarǵa yamasa kishi processlerge bóledi, bul basqıshlar joqarı sapalı nátiyjelerdi támiyinlewge arnalǵan. Process jaratılıwı hám tamamlanıwı kerek bolǵan anıq nátiyjelerdi (deliverables), yaǵnıy artefaktlardı táriyiplewi múmkin&lt;ref name=&quot;CMS08&quot;&gt;{{web deregi |website=Centers for Medicare &amp; Medicaid Services (CMS) Office of Information Service | url =http://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf | bet =Selecting a development approach | baspaxana =United States Department of Health and Human Services (HHS) |orig-date=Original Issuance: February 17, 2005 | sáne = 2008-jıl 27-mart | qaralǵan sáne = 2008-jıl 27-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120620212919/http://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/CMS-Information-Technology/XLC/Downloads/SelectingDevelopmentApproach.pdf | arxivsáne = 2012-jıl 20-iyun |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Tek usınıń menen qatań sheklenbese de, programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi kóbinese joqarı dárejeli processti bildiredi. Bul process programmalıq sistemanı baslanıwınan baslap xızmet múddeti tawsılǵanǵa shekem islep shıǵıwdı basqaradı hám metodologiya, model yamasa freymvork dep ataladı. Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli (SDLC) sistemanı islep shıǵıw jumısı ótetuǵın ádettegi basqıshlardı táriyipleydi. Bul basqıshlar baslanıwdan baslap sistemanıń, sonıń ishinde programmalıq sistemanıń xızmet múddeti tamamlanǵanǵa shekemgi aralıqtı qamtıydı. Metodologiya sistemanı onıń ómirlik cikli boyınsha alıp barıw ushın injenerlerdiń óz jumısın qalay orınlawı kerek ekenin belgileydi. Metodologiya — SDLC ushın dúzilgen processlerdiń klassifikaciyası yamasa process ushın joba. Mısalı, kóplegen processlerdi spiral model retinde klassifikaciyalawǵa boladı.

Programmalıq támiynat procesi hám programmalıq támiynat sapası bir-biri menen tıǵız baylanıslı. Ámeliyatta olardıń geypara kútilmegen tárepleri hám tásirleri baqlanǵan&lt;ref name=&quot;ieeesw&quot;&gt;{{Cite journal | doi =  10.1109/MS.2015.87 | title = Software Process versus Design Quality: Tug of War? | journal = IEEE Software | volume = 32 | issue = 4 | pages = 7–11 | year = 2015 | last1 = Suryanarayana | first1 = Girish | doi-access = free | bibcode = 2015ISoft..32d...7S }}&lt;/ref&gt;.

==Metodologiya==
SDLC metodologiyanıń anıqlamasın belgileydi, sebebi metodologiya SDLC basqıshların qamtıwı kerek. Kompyuter sistemaları quramalı bolıwı hám hár túrli komponentlerdi biriktiriwi múmkin. Soǵan qaramastan, ulıwma alǵanda metodologiya joqarı sapalı sistemanı jaratıwǵa arnalǵan: bunday sistema kútiwlerge (talaplarǵa) juwap beredi yamasa olardan da asıp túsedi, sonday-aq waqtında hám byudjet sheńberinde tapsırıladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://foldoc.org/Systems+Development+Life+Cycle | bet =Systems Development Life Cycle from | baspaxana =FOLDOC | qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-iyun }}&lt;/ref&gt;. Hár túrli metodologiyalar islep shıǵılǵan. Olardıń ishinde sharshara, spiral, agile (iykemli), tez prototiplew, inkrementallıq hám «sinxronlaw hám turaqlastırıw» (synchronize and stabilize) metodologiyaları bar&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = May 2012 | bet =Software Development Life Cycle (SDLC) | url =http://softwarelifecyclepros.com/wp-content/uploads/2012/05/Tutorial-Software-Development-LifeCycle-SDLC.pdf | qaralǵan sáne = 2025-jıl 26-iyun |website=softwarelifecyclepros.com }}&lt;/ref&gt;.

Metodologiyalar arasındaǵı tiykarǵı ayırmashılıq — basqıshlardıń izbe-iz yamasa iteraciyalıq bolıw dárejesi. XP hám scrum sıyaqlı agile metodologiyaları tez ózgerislerge múmkinshilik beretuǵın jeńil processlerge baǵdarlanǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://aristeksystems.com/blog/sdlc-overview/| bet =SDLC Overview: Models &amp; Methodologies| qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Rational Unified Process hám dinamikalıq sistemalardı islep shıǵıw usılı (DSDM) sıyaqlı iteraciyalıq metodologiyalar proekttiń kólemin turaqlastırıwǵa hám ónimlerdi iteraciyalıq túrde keńeytiwge yamasa jetilistiriwge baǵdarlanǵan. Sharshara sıyaqlı izbe-iz yamasa «aldın ala úlken joybarlaw» (big-design-up-front, BDUF) modelleri tolıq hám durıs jobalastırıwǵa baǵdarlanǵan. Bunday jobalastırıw iri proektlerdi basqarıwǵa hám táwekellerdi sheklewge járdem berip, tabıslı hám boljawǵa bolatuǵın nátiyjelerge alıp keledi&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Arden |first=Trevor |title=Information technology applications |date=1991 |publisher=Pitman |isbn=978-0-273-03470-4 |location=London}}&lt;/ref&gt;. Anamorflıq islep shıǵıw proekt kólemi hám beyimlesiwshi iteraciyalar arqalı basqarıladı. Mısalı, scrum metodologiyasında&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.scrum.org/resources/what-is-scrum | bet =What is Scrum? | sáne = 2019-jıl 24-dekabr }}&lt;/ref&gt; bir paydalanıwshı tariyxı (user story) eki háptelik sprint dawamında SDLC-niń barlıq basqıshlarınan ótedi dep aytıwǵa boladı. Al sharshara metodologiyasında, kerisinshe, hárbir biznes talap funkcional táriyiplerge aylandırıladı. Keyin olardıń barlıǵı ádette bir neshe ay yamasa onnan da uzaq waqıt dawamında ámelge asırıladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Ralph |first1= Paul |title= The Sensemaking-Coevolution-Implementation Theory of software design |journal= Science of Computer Programming |date= April 2015 |volume= 101 |pages= 21–41 |url= https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167642314005395 |access-date= 2026-05-06 |doi= 10.1016/j.scico.2014.11.007 |arxiv= 1302.4061 |issn= 0167-6423}}&lt;/ref&gt;.

Proekt óz ishine proekttiń ómirlik ciklin (PLC) de, SDLC-ni de alıwı múmkin. Olar hár túrli jumıslardı táriyipleydi. Teylordıń (2004) pikirinshe, «proekttiń ómirlik cikli proekttiń barlıq jumısların qamtıydı, al sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli ónim talapların ámelge asırıwǵa baǵdarlanǵan»&lt;ref&gt;{{cite book |first=James |last=Taylor |year=2004 |title=Managing Information Technology Projects |url=https://archive.org/details/managinginformat0000tayl |page=[https://archive.org/details/managinginformat0000tayl/page/39 39]}}&lt;/ref&gt;.

==Derekler==
{{Derekler}}

{{Programmalıq injiniring}}
{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi| ]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>ahfej2pyljgbf7nhurelx0782stfu49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ISO/IEC 29119</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48547</id>
    <revision>
      <id>275360</id>
      <parentid>275281</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T16:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18576" sha1="ab06qqqrrc5ktwavzuehzuwhda268s3" xml:space="preserve">'''ISO/IEC/IEEE 29119''' ''Software and systems engineering - Software testing'' (''Programmalıq hám sistemalıq injiniring — Programmalıq támiynattı testlew'')&lt;ref name=&quot;ISO29119-1-2022&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/45142.html | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = September 2013 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt; — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] boyınsha bes xalıqaralıq standarttan ibarat jıynaq. Standart dáslep 2007-jılı islep shıǵıla baslandı&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FpfhqhDs15YC&amp;pg=PA243 |chapter=The New Software Testing Standard |title=Achieving Systems Safety: Proceedings of the Twentieth Safety-Critical Systems Symposium, Bristol, UK, 7-9th February 2012 |author=Reid, S. |editor=Dale, C. |editor2=Anderson, T. |publisher=Springer Science &amp; Business Media |pages=237–56 |year=2012 |isbn=9781447124948}}&lt;/ref&gt;, 2013-jılı shıǵarıldı hám 2021-jılı qayta qarap shıǵıldı. Ol «programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń qálegen ómirlik ciklinde qollanıla alatuǵın testlew ushın sózlikti, processlerdi, hújjetlerdi, usıllardı hám processlerdi bahalaw modelin anıqlaydı»&lt;ref name=&quot;ShoemakerCyber14&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=b1s8AwAAQBAJ&amp;pg=PA131 |chapter=Chapter 6: Software Impelementation Process Group |title=Cybersecurity: Engineering a Secure Information Technology Organization |author=Shoemaker, D. |author2=Sigler, K. |publisher=Cengage Learning |pages=117–34 |year=2014 |isbn=9781305443471}}&lt;/ref&gt;.

==Tariyxı hám redakciyaları==
ISO/IEC/IEEE 29119 programmalıq támiynattı testlew standartları jıynaǵın islep shıǵıw 2007-jılı may ayında baslandı. Ol bar standartlarǵa tiykarlandı. Olardıń qatarında Elektr hám elektronika injenerleri institutınıń (IEEE) IEEE 829 (test hújjetleri) hám IEEE 1008 (modullik testlew) standartları, sonday-aq BSI Group shólkeminiń BS 7925-1 (sózlik) hám BS 7925-2 (programmalıq komponentler) standartları bar&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PröllToward18&quot;&gt;{{cite book |title=Proceedings of the 6th International Conference on Model-Driven Engineering and Software Development |author=Pröll, R. |author2=Bauer, B. |chapter=Toward a Consistent and Strictly Model-Based Interpretation of the ISO/IEC/IEEE 29119 for Early Testing Activities |pages=699–706 |year=2018 |doi=10.5220/0006749606990706|isbn=978-989-758-283-7 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

Dáslep Xalıqaralıq standartlastırıw shólkeminde (ISO) programmalıq támiynattı testlew boyınsha ádewir tájiriybege iye jumısshı topar joq edi. Sonlıqtan ISO WG26 jumısshı toparın dúzdi, al 2011-jılǵa shekem bul toparda 20-dan aslam mámlekettiń wákilleri boldı&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;. Dáslep standart ushın tórt bólim islep shıǵıldı: Túsinikler hám anıqlamalar (1), Test processleri (2), Test hújjetleri (3) hám Test usılları (4)&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;. Processlerdi bahalawǵa arnalǵan besinshi bólimdi qosıw da qarap shıǵıldı. Aqır-aqıbetinde ol 29119-2 standartınıń test processleri menen baylanıslı ISO/IEC 33063:2015 standartına aylandı&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ISO33063-2015&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/55154.html | bet =ISO/IEC 33063:2015 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = August 2015 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;. 29119 standartınıń haqıyqıy besinshi bólimi gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew túsinigine arnalıp, 2016-jılı noyabr ayında járiyalandı hám 2024-jılı qayta qarap shıǵıldı&lt;ref name=&quot;ISO29119-5-2024&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/62821.html | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-5:2016 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = November 2016 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;.

2025-jıl oktyabr ayındaǵı jaǵday boyınsha, 1–5-bólimlerdiń eń sońǵı versiyaları tómendegishe:

* ISO/IEC/IEEE 29119-5:2024, 5-bólim: Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew, 2024-jılı dekabr ayında járiyalanǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-5-2024&quot; /&gt;
* ISO/IEC/IEEE 29119-4:2021, 4-bólim: Test usılları, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-4-2021&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/60245.html | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = December 2015 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;
* ISO/IEC/IEEE 29119-3:2021, 3-bólim: Test hújjetleri, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-3-2021&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/56737.html | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-3:2013 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = September 2013 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;
* ISO/IEC/IEEE 29119-2:2021, 2-bólim: Test processleri, 2021-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-2-2013&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.iso.org/standard/56736.html | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-2:2013 |work=Standards catalogue | baspaxana =International Organization for Standardization | sáne = September 2013 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;
* ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022, 1-bólim: Túsinikler hám anıqlamalar, 2022-jılı yanvar ayında járiyalanǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-1-2022&quot; /&gt;

==Strukturası hám mazmunı==
===ISO/IEC/IEEE 29119-1:2022, 1-bólim: Túsinikler hám anıqlamalar===
ISO/IEC/IEEE 29119 standartınıń 1-bólimi standart tiykarlanǵan sózlikti tanıstırıw arqalı standarttıń basqa bólimlerin qollanıwdı ańsatlastıradı hám onı ámeliyatta qollanıw mısalların keltiredi&lt;ref name=&quot;PröllToward18&quot; /&gt;. 1-bólimde anıqlamalar, programmalıq támiynattı testlew túsinikleriniń táriyipi hám bul anıqlamalar menen túsiniklerdi standarttıń basqa bólimlerine qollanıw usılları berilgen&lt;ref name=&quot;ISO29119-1-2022&quot; /&gt;.

===ISO/IEC/IEEE 29119-2:2013, 2-bólim: Test processleri===
2-bólim programmalıq támiynattı testlew ushın ulıwma test processi modelin anıqlaydı. Bul model shólkemlerdiń programmalıq támiynattı testlewdi ótkeriwde qollanıwına arnalǵan. Ol programmalıq támiynattı testlew processlerin shólkemlik dárejede, testlewdi basqarıw (proekt) dárejesinde hám dinamikalıq test processleri dárejesinde anıqlaytuǵın test processleriniń táriyiplerinen turadı (WG26 statikalıq testlewdi qosıw boyınsha bir pikirge kele almadı)&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ShoemakerCyber14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KasurinenASelf11&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Li_JzmrWfkwC&amp;pg=PA25 |chapter=A Self-assessment Framework for Finding Improvement Objectives with ISO/IEC 29119 Test Standard |title=Systems, Software and Services Process Improvement: 18th European Conference, EuroSPI 2011, Roskilde, Denmark, June 27-29, 2011, Proceedings |author=Kasurinen, J. |author2=Runeson, P. |author3=Riungu, L. |display-authors=et al |editor=Connor, R.V. |editor2=Pries-Heje, J. |editor3=Messnarz, R. |publisher=Springer Science &amp; Business Media |pages=25–36 |year=2011 |isbn=9783642222054}}&lt;/ref&gt;. Bul standartta anıqlanǵan processlerdi programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń hár túrli modelleri menen birge qollanıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;ISO29119-2-2013&quot; /&gt;.

===ISO/IEC/IEEE 29119-3:2013, 3-bólim: Test hújjetleri===
Bul bólim programmalıq támiynattı testlew hújjetlerine arnalǵan hám test processi barısında dúziletuǵın test hújjetleriniń úlgileri menen mısalların óz ishine aladı. Úlgiler 2-bólimdegi úsh tiykarǵı test processi dárejesin qollaydı, sonday-aq standartta basqa bar standartlarǵa sáykeslik keltirilgen&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ISO29119-3-2021&quot; /&gt;.

ISO/IEC/IEEE 29119-3 standartında anıqlanǵan hújjetler tómendegishe&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PröllToward18&quot; /&gt;:

; '''Shólkemlik test processiniń hújjetleri:'''
: - Test siyasatı
: - Shólkemlik test strategiyası
; '''Testlewdi basqarıw processiniń hújjetleri:'''
: - Test jobası (test strategiyasın qosa alǵanda)
: - Test statusı
: - Testlewdi juwmaqlaw
; '''Dinamikalıq test processiniń hújjetleri:'''
: - Test dizaynı specifikaciyası
: - Test jaǵdayı specifikaciyası
: - Test procedurası specifikaciyası
: - Test maǵlıwmatlarına talaplar
: - Test maǵlıwmatlarınıń tayarlıǵı haqqında esabat
: - Test ortalıǵına talaplar
: - Test ortalıǵınıń tayarlıǵı haqqında esabat
: - Haqıyqıy nátiyjeler
: - Test nátiyjesi
: - Testti orınlaw jurnalı
: - Test incidenti haqqında esabat

===ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015, 4-bólim: Test usılları===
4-bólim programmalıq támiynattı test dizaynı usıllarınıń (olardı test jaǵdayların joybarlaw usılları yamasa test metodları dep te ataydı) hám olarǵa sáykes qamtıw ólshemleriniń standart anıqlamaların beredi. Olardı 2-bólimde anıqlanǵan test dizaynı hám ámelge asırıw processlerinde qollanıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;ISO29119-4-2021&quot; /&gt;. 4-bólimdegi usıllar 2-bólimdi qollawǵa yamasa onnan bólek qollanıwǵa arnalǵan. Standarttaǵı test dizaynı usılları úsh tiykarǵı kategoriyaǵa bólinedi: specifikaciyaǵa, strukturaǵa hám tájiriybege tiykarlanǵan test dizaynı usılları&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;29119-4TOC&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.din.de/de/mitwirken/normenausschuesse/nia/normen/wdc-beuth:din21:247318197/toc-2405676/download | bet =ISO/IEC/IEEE 29119-4:2015-12 (E) Table of Contents |work=Normenausschuss Informationstechnik und Anwendungen (NIA) | baspaxana =Deutsches Institut für Normung e. V | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun | arxivsáne = 2018-jıl 25-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20180625021602/https://www.din.de/de/mitwirken/normenausschuesse/nia/normen/wdc-beuth:din21:247318197/toc-2405676/download |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

====Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan test dizaynı usılları====
Bul usıllar testlenip atırǵan sistemanıń (funkcional) specifikaciyasına tiykarlanadı. Olardı «qara qutı» testlew usılları dep te ataydı.

Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılları&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;29119-4TOC&quot; /&gt;:

* Ekvivalentlik klaslarına bóliw
* Klassifikaciya teregi metodı
* Shegaralıq mánislerdi analizlew
* Sintaksislik testlew
* Kombinatorlıq test dizaynı usılları
* [[Sheshimler kestesi]] boyınsha testlew
* Sebep-aqıbet grafin dúziw
* Jaǵdaylar ótiwi boyınsha testlew
* Scenariy boyınsha testlew
* Tosınnan testlew

====Strukturaǵa tiykarlanǵan test dizaynı usılları====
Bul strukturalıq testlew usılları testlenip atırǵan sistemanıń (ishki) strukturasına tiykarlanadı. Olardı «aq qutı» testlew usılları dep te ataydı.

Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılları&lt;ref name=&quot;ReidAchieving12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;29119-4TOC&quot; /&gt;:

* Tarmaqlanıw boyınsha testlew
* Sheshimler boyınsha testlew
* Tarmaqlanıw shártlerin testlew
* Tarmaqlanıw shártleriniń kombinaciyaların testlew
* Modifikaciyalanǵan shárt hám sheshim qamtıwı (MCDC) boyınsha testlew
* Maǵlıwmatlar aǵımın testlew

====Tájiriybege tiykarlanǵan test dizaynı usılları====
Bul izertlewshi testlew usılları testlewshi adamnıń tájiriybesine súyenedi.

Bul topardaǵı usınılatuǵın test dizaynı usılı&lt;ref name=&quot;29119-4TOC&quot; /&gt;:
* Qátelerdi boljaw

===ISO/IEC/IEEE 29119-5:2024, 5-bólim: Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew===
Bul standart gilt sózlerge tiykarlanǵan testlewdi qamtıydı. Bul — programmalıq támiynattı testlew tarawında qollanılatuǵın, programmalıq testlerdi (ádette avtomatlastırılǵan testlerdi) specifikaciyalaw tásili&lt;ref name=&quot;FaughtKeyword04&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.stickyminds.com/article/keyword-driven-testing | bet =Keyword-Driven Testing | avtor =Faught, D.R. |work=StickyMinds | baspaxana =TechWell Corp | sáne = 2004-jıl 5-noyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;. Bul standart «gilt sózlerge tiykarlanǵan test specifikaciyaların jaratıwdı, sáykes freymvorklardı dúziwdi yamasa gilt sózlerge tiykarlanǵan testlewdi avtomatlastırıwdı qáleytuǵın» paydalanıwshılarǵa arnalǵan&lt;ref name=&quot;ISO29119-5-2024&quot; /&gt;.

==Qarama-qarsılıqlar==
ISO/IEC/IEEE 29119 standartı engizilgennen keyin, ásirese 2014-jıldıń jazında, geypara programmalıq támiynat testlewshileri hám olarǵa baylanıslı shólkemler ISO-nı standarttı biykar etiwge shaqıra basladı&lt;ref name=&quot;KrillSoftware14&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.infoworld.com/article/2608932/application-development/software-testers-balk-at-iso-29119-standards-proposal.html | bet =Software testers balk at ISO 29119 standards proposal | avtor =Krill, P. |work=InfoWorld | baspaxana =IDG Communications, Inc | sáne = 2014-jıl 22-avgust | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DenmanSoftware14&quot;&gt;{{web deregi | url =https://searchsoftwarequality.techtarget.com/news/2240230293/Software-testers-petition-to-stop-ISO-29119 | bet =Software testers petition to stop ISO 29119 | avtor =Demman, J. |work=TechTarget SearchSoftwareQuality | baspaxana =TechTarget, Inc | sáne = 2014-jıl 9-sentyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McCowattStop14&quot;&gt;{{web deregi | avtor =McCowatt, I. | sáne = 2014-jıl 24-avgust | bet =STOP 29119 | url =http://exploringuncertainty.com/blog/archives/1124 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141013052312/http://exploringuncertainty.com/blog/archives/1124 | arxivsáne = 2014-jıl 13-oktyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun |work=Exploring Uncertainty: A Software Testing Blog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BachHow14&quot;&gt;{{web deregi | url =http://www.satisfice.com/blog/archives/1464 | bet =How Not to Standardize Testing (ISO 29119) | avtor =Bach, J. |work=Satisfice Blog | baspaxana =Satisfice, Inc | sáne = 2014-jıl 25-avgust | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KanerPlease14&quot;&gt;{{web deregi | url =http://context-driven-testing.com/?p=91 | bet =Please sign the Petition to Stop ISO 29119 | avtor =Kaner, C. |work=context-driven-testing.com | sáne = 2014-jıl 28-avgust | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ASTTheISO14&quot;&gt;{{web deregi | url =https://www.associationforsoftwaretesting.org/2014/09/05/the-iso29119-debate/ | bet =The ISO29119 debate | baspaxana =Association for Software Testing | sáne = 2014-jıl 5-sentyabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BetterSoftwareChristie&quot;&gt;{{web deregi | url =https://clarotesting.wordpress.com/2016/04/07/why-iso-29119-is-a-flawed-quality-standard/ | bet =Why ISO 29119 Is a Flawed Quality Standard | avtor =Christie, J.| baspaxana =Better Software Magazine | sáne = 2015-jıl 28-avgust | qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-iyul }}&lt;/ref&gt;. Standartqa qarsı shıqqan belgili shólkemler qatarında Programmalıq támiynattı testlew associaciyası (Association for Software Testing)&lt;ref name=&quot;ASTTheISO14&quot; /&gt; hám Programmalıq támiynattı testlew boyınsha xalıqaralıq jámiyet (International Society for Software Testing) bar&lt;ref name=&quot;ISSTPetition14&quot;&gt;{{web deregi | url =http://www.commonsensetesting.org/news/files/PetitionISO29119.html | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170208172750/http://www.commonsensetesting.org/news/files/PetitionISO29119.html | bet =Petition against ISO 29119 | baspaxana =International Society for Software Testing | sáne = 2014-jıl 19-avgust | arxivsáne = 2017-jıl 8-fevral | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun }}&lt;/ref&gt;. Standartqa qarsılıq bildiriwdiń geypara sebepleri:

* ISO/IEC talap etkendey, kásiplik testlewshiler arasında standarttıń mazmunı boyınsha haqıyqıy bir pikirdiń joqlıǵı&lt;ref name=&quot;KrillSoftware14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ISSTPetition14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;McCowattStop14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BachHow14&quot; /&gt;
* hújjetlerge artıqsha itibar beriw programmalıq támiynattı testlewdiń haqıyqıy processinen itibardı awdaradı&lt;ref name=&quot;KrillSoftware14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DenmanSoftware14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ASTTheISO14&quot; /&gt;
* ISO 29119 adamlardıń kognitivlik jaqtan quramalı wazıypalar ústinde islew usılına sáykes kelmeydi, sonıń menen birge quramalı hám stresli shólkemlerde islegende olardıń paydasız ámeliyatlarǵa jabısıp qalıwın kúsheytedi&lt;ref name=&quot;BetterSoftwareChristie&quot; /&gt;
* standart normativlik retlew hám standartlardaǵı qaǵıydalar menen principler arasındaǵı teń salmaqlılıq boyınsha basqa tarawlarda islengen tiyisli jumıslardı esapqa almaydı. Standart testlewdi basqarıwı kerek bolǵan principler boyınsha anıq emes, al detallar boyınsha artıqsha qatań talaplar qoyadı. Bul qurallar menen maqsetlerdiń aralasıp ketiwine alıp keledi&lt;ref name=&quot;BetterSoftwareChristie&quot; /&gt;
* standart is júzinde kontekstke tiykarlanǵan testlewdi shıǵarıp taslaydı&lt;ref name=&quot;BachHow14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KanerPlease14&quot; /&gt;
* ulıwma alǵanda programmalıq támiynattı testlewdi standartlastırıw kerek emes&lt;ref name=&quot;McCowattStop14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ASTTheISO14&quot; /&gt;
* standarttıń siyasiy hám qarjılıq astarı bar hám ol artıqsha qatań talaplar qoyadı, bul tarawǵa payda keltirmeydi&lt;ref name=&quot;KrillSoftware14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KanerPlease14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ASTTheISO14&quot; /&gt;

2014-jılı sentyabr ayında WG26 jetekshisi doktor Styuart Rid usı hám basqa da qarsı pikirlerdiń geyparalarına juwap berdi&lt;ref name=&quot;ReidResponse14&quot;&gt;{{web deregi | avtor =Marnane, T. |author2=Reid, S. | sáne = 2014-jıl 10-sentyabr | bet =Response to Stop 29119 Petition | url =http://www.softwaretestingstandard.org/29119petitionresponse.php | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200216150848/http://www.softwaretestingstandard.org/29119petitionresponse.php | arxivsáne = 2020-jıl 16-fevral | qaralǵan sáne = 2018-jıl 24-iyun |work=SoftwareTestingStandard.org |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Biraq programmalıq támiynat testlewshileriniń shaǵımları sebepli WG26 tárepinen qanday da bir qosımsha ilajlar kórilgeni anıq emes.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:ISO/IEC standartları]]
[[Kategoriya:ISO/IEC JTC1/SC7 standartları]]
[[Kategoriya:IEEE standartları]]
{{Programmalıq támiynattı testlew}}</text>
      <sha1>ab06qqqrrc5ktwavzuehzuwhda268s3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qara qutı testlewi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48571</id>
    <revision>
      <id>275361</id>
      <parentid>275278</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T16:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8231" sha1="gf9flhtdy6zvkejtkdq3c81nj0jg515" xml:space="preserve">'''«Qara qutı» testlewi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''black-box testing''), geyde '''specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew''' dep te ataladı&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Jerry Gao|author2=H.-S. J. Tsao|author3=Ye Wu|title=Testing and Quality Assurance for Component-based Software|url=https://books.google.com/books?id=VoCX09hOsCoC&amp;pg=PA170|year=2003|publisher=Artech House|isbn=978-1-58053-735-3|pages=170–}}&lt;/ref&gt;, — qosımshanıń ishki dúzilisine yamasa islew principine qaramay, onıń funkcionallıǵın tekseretuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Bul test usılı programmalıq támiynattı testlewdiń derlik barlıq dárejesinde qollanıla aladı: modullik, integraciyalıq, sistemalıq hám [[Qabıllaw testlewi|qabıllaw]] testlewinde. Sonday-aq «qara qutı» testlewi penetraciyalıq testlewde de usıl retinde qollanıladı. Onda etikalıq xaker hújim jasalıp atırǵan sistema haqqında hesh qanday maǵlıwmatqa iye bolmay, sırttan buzıp kiriw yamasa kiberurıs hújimin imitaciyalaydı.

==Testlew proceduraları==
Specifikaciyaǵa tiykarlanǵan testlew programmalıq támiynattıń funkcionallıǵın tiyisli talaplarǵa sáykes testlewdi maqset etedi&lt;ref&gt;{{Cite thesis |last=Laycock |first=Gilbert T. |title=The Theory and Practice of Specification Based Software Testing |degree=dissertation |publisher=Department of Computer Science, University of Sheffield |url=http://www.cs.le.ac.uk/people/glaycock/thesis.pdf |year=1993 |access-date=January 2, 2018}}&lt;/ref&gt;. Testlewdiń bul dárejesi ádette testlewshige detallı test jaǵdayların beriwdi talap etedi. Sonnan keyin testlewshi berilgen kiris maǵlıwmatı ushın shıǵıs mánisiniń (yamasa minez-qulıqtıń) test jaǵdayında kórsetilgen kútilgen mánis penen birdey «ekenin» yamasa «emes ekenin» ápiwayı túrde tekserip kóre aladı.
[[Fayl:Blackbox3D-withGraphs.svg|thumb|upright=1.4|Belgili bir kiris maǵlıwmatı belgili bir shıǵıs maǵlıwmatın payda etetuǵın «qara qutı» modeliniń mısalı]]
Qosımshanıń kodı, ishki dúzilisi haqqında arnawlı bilim hám ulıwma programmalastırıw boyınsha bilim talap etilmeydi&lt;ref&gt;{{cite book |author=Milind G. Limaye |title=Software Testing |url=https://books.google.com/books?id=zUm8My7SiakC&amp;pg=PA216 |year=2009 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-013990-9 |pages=216}}&lt;/ref&gt;. Testlewshi programmalıq támiynattıń ''neni'' islewi kerek ekenin biledi, biraq onı ''qalay'' isleytuǵının bilmeydi. Mısalı, testlewshi belgili bir kiris maǵlıwmatı anıq, ózgermeytuǵın shıǵıs maǵlıwmatın qaytaratuǵının biledi, biraq programmalıq támiynattıń bul shıǵıs maǵlıwmatın ''qalay'' payda etetuǵının bilmeydi&lt;ref name=&quot;REF1&quot;&gt;{{cite book|title=Software Testing|last=Patton|first=Ron|publisher=Sams Publishing|year=2005|isbn=978-0672327988|edition=2nd|location=Indianapolis|url-access=registration|url=https://archive.org/details/softwaretesting0000patt}}&lt;/ref&gt;.

===Test jaǵdayları===
Test jaǵdayları specifikaciyalar hám [[Programmalıq támiynat talapları|talaplar]] tiykarında, yaǵnıy qosımsha neni islewi kerek ekenine qarap dúziledi. Test jaǵdayları ádette programmalıq támiynattıń sırtqı táriyiplerinen, sonıń ishinde specifikaciyalardan, talaplardan hám joybarlaw parametrlerinen alınadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Shaoying |last2=Nakajima |first2=Shin |title=Automatic Test Case and Test Oracle Generation Based on Functional Scenarios in Formal Specifications for Conformance Testing |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |date=2022 |volume=48 |issue=2 |pages=691–712 |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9108630/ |access-date=2026-08-10 |doi=10.1109/TSE.2020.2999884 |issn=2326-3881|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;. Qollanılatuǵın testler tiykarınan ''funkcional'' sıpatqa iye bolsa da, ''funkcional emes'' testler de qollanılıwı múmkin. Test dizaynerı test obektiniń ishki dúzilisi haqqında hesh qanday bilimsiz durıs hám nadurıs kiris maǵlıwmatların tańlaydı hám durıs shıǵıs maǵlıwmatın anıqlaydı. Bunı kóbinese test orakulınıń yamasa durıs ekeni belgili bolǵan aldınǵı nátiyjeniń járdeminde isleydi.

=== Test dizaynı usılları ===
«Qara qutı» testleriniń tipik dizayn usıllarına [[sheshimler kestesi]] boyınsha testlew, [[Barlıq juplıqlardı testlew|barlıq juplıqlardı testlew]], ekvivalentlik klaslarına bóliw, shegaralıq mánislerdi analizlew, sebep-aqıbet grafi, qátelerdi boljaw, jaǵdaylar ótiwi boyınsha testlew, qollanıw jaǵdayları boyınsha testlew, paydalanıwshı tariyxları boyınsha testlew, domen analizi hám sintaksislik testlew kiredi&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Practical Test Design: Selection of Traditional and Automated Test Design Techniques |first1=István|last1=Forgács|first2=Attila|last2=Kovács |year=2019 |publisher=BCS Learning &amp; Development Limited |isbn=978-1780174723}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BlackPragmatic11&quot;&gt;{{Cite book |last=Black, R. |url=https://books.google.com/books?id=n-bTHNW97kYC&amp;pg=PA44 |title=Pragmatic Software Testing: Becoming an Effective and Efficient Test Professional |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2011 |isbn=978-1-118-07938-6 |pages=44–6}}&lt;/ref&gt;.

== Test qamtıwı ==
'''Test qamtıwı''' — sistema yamasa qosımsha ushın «qara qutı» testlewi arqalı testlenetuǵın [[Programmalıq támiynat talapları|programmalıq támiynat talaplarınıń]] procenti&lt;ref&gt;{{Cite tech report|number=610.12-1990|date=1990|institution=IEEE|title=IEEE Standard Glossary of Software Engineering Terminology}}&lt;/ref&gt;. Bul kod qamtıwınan ajıraladı. Kod qamtıwı programmanıń ishki islewin tekseredi hám testler jıynaǵı orınlanǵanda [[Kompyuter programması|programmanıń]] [[Derek kodı|derek kodınıń]] qanshelli dárejede orınlanatuǵının ólsheydi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{web deregi | bet =Code Coverage vs Test Coverage | url =https://www.browserstack.com/guide/code-coverage-vs-test-coverage | qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-aprel |website=BrowserStack | til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Test qamtıwın ólshew kemshiliklerdi tez anıqlawǵa hám joq etiwge, tolıǵıraq testler jıynaǵın dúziwge hám berilgen talaplarǵa tiyisli bolmaǵan testlerdi alıp taslawǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Andrades | at =Geosley | sáne = 2023-jıl 16-dekabr | bet =Top 8 Test Coverage Techniques in Software Testing | url =https://www.accelq.com/blog/test-coverage-techniques/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 13-aprel |website=ACCELQ Inc | til =en-GB}}&lt;/ref&gt;.

== Nátiyjeliligi ==
«Qara qutı» testlewi funkcionallıqtıń durıslıǵına kepillik beriw ushın kerek bolıwı múmkin, biraq ol quramalı yamasa joqarı táwekelli jaǵdaylardan qorǵaw ushın jetkiliksiz&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bach |first=James |date=June 1999 |title=Risk and Requirements-Based Testing |url=http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |journal=Computer |volume=32 |issue=6 |pages=113–114 |access-date=August 19, 2008 |archive-date=December 29, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229174027/http://www.satisfice.com/articles/requirements_based_testing.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. «Qara qutı» usılınıń artıqmashılıǵı sonda, ol programmalastırıw boyınsha bilimdi talap etpeydi. Baǵdarlamashılarda qanday da bir biyparıqlıqlar bolǵan bolsa da, testlewshide basqa biyparıqlıqlar bolıwı itimal hám ol funkcionallıqtıń basqa tarawlarına itibar beriwi múmkin. Ekinshi tárepten, «qara qutı» testlewin «qaranǵı labirintte fonarsız júrgen sıyaqlı» dep atadı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Savenkov |first=Roman |title=How to Become a Software Tester |publisher=Roman Savenkov Consulting |year=2008 |isbn=978-0-615-23372-7 |page=159}}&lt;/ref&gt;. Testlewshiler derek kodın tekserbegenlikten, olar tek bir test jaǵdayı menen tekserile alatuǵın nárseni tekseriw ushın kóp test jaǵdayların jazatuǵın yamasa programmanıń geypara bólimlerin testlenbegen halda qaldıratuǵın jaǵdaylar boladı.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
{{Programmalıq támiynattı testlew}}</text>
      <sha1>gf9flhtdy6zvkejtkdq3c81nj0jg515</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Programmalıq támiynattı testlew</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48576</id>
    <revision>
      <id>275374</id>
      <parentid>275142</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T17:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1971" sha1="1p531jzba6hdmm6im4jxr0rdqpfk5q0" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = Programmalıq támiynattı testlew
| title = [[Programmalıq támiynattı testlew]]
| bodyclass = hlist
| state = {{{state|}}}

| group1 = Test dárejeleri
| list1 =
* [[Qabıllaw testlewi]]
* [[Sistemalıq integraciyalıq testlew]]
* [[Sistemalıq testlew]]
* [[Integraciyalıq testlew]]
* [[Modullik testlew]]

| group2 = Test túrleri,&lt;br/&gt;usılları,&lt;br/&gt;[[Programmalıq támiynattı testlew taktikaları|taktikaları]]
| list2 = {{Navbox|child
  | group1 =
  | list1 =
* [[A/B testlew]]
* [[Benchmark (esaplaw texnikası)|Benchmark]]
* [[Sáykeslikti testlew]]
* [[Konkolik testlew]]
* [[Parallel testlew]]
* [[Standartqa sáykeslikti testlew]]
* [[Úziliksiz testlew]]
* [[Buzıwshı testlew]]
* [[Islep shıǵıw barısındaǵı testlew]]
* [[Differencial testlew]]
* [[Dinamikalıq programma analizi]]
* [[Ornatıwdı testlew]]
* [[Unamsız testlew]]
* [[Tosınnan testlew]]
* [[Regressiyalıq testlew]]
* [[Qáwipsizlikti testlew]]
* [[Tútin testlew (programmalıq támiynat)]]
* [[Programmalıq támiynattıń ónimliligin testlew]]
* [[Stress-testlew (programmalıq támiynat)|Stress-testlew]]
* [[Simvollıq orınlaw]]
* [[Testlewdi avtomatlastırıw]]
* [[Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew]]

| group2 = [x] qutı&lt;br/&gt;stili
| list2 =
* [[Qara qutı testlewi]]
** [[Barlıq juplıqlardı testlew]]
** [[Izertlewshi testlew]]
** [[Fazz testlew]]
** [[Modelge tiykarlanǵan testlew]]
** [[Scenariy boyınsha testlew]]
* [[Kúlreń qutı testlewi]]
* [[Aq qutı testlewi]]
** [[API testlew]]
** [[Mutaciyalıq testlew]]
** [[Statikalıq testlew]]
}}

| group3 = Sonday-aq qarańız
| list3 =
* [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysin testlew]]
* [[Qol menen testlew]]
* [[Ortogonal massivler arqalı testlew]]
* [[Juplıqta testlew]]
* [[Uzaq múddetli júkleme testlewi]]
* [[Programmalıq támiynattıń isenimliligin testlew]]
* [[Stress-testlew]]
* [[Veb testlew]]

}}&lt;noinclude&gt;

[[Kategoriya:Kompyuter ilimi shablonları]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1p531jzba6hdmm6im4jxr0rdqpfk5q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Múyeshlik jaǵday</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48659</id>
    <revision>
      <id>275354</id>
      <timestamp>2026-10-21T15:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Injeneriyada '''múyeshlik jaǵday''' yamasa '''patologiyalıq jaǵday''' — sistemanıń kútilgen jumısınıń shetinde jaylasqan hám onıń sheklewlerin yamasa kútilmegen minez-qulqın kórsetiwi múmkin bolǵan siyrek yamasa ádettegiden tıs jaǵday. Bunday jaǵdaylar parametrlerdiń belgilengen diapazonnan asıp ketiwin shártli túrde óz ishine almaydı. Kerisinshe, olar aldın ala boljaw hám isenimli túrde qayta islew qıyın bolǵan, júz beriw itim...»</comment>
      <origin>275354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3277" sha1="7dizaw907gg0g921u7bd4l1mlpxyprt" xml:space="preserve">Injeneriyada '''múyeshlik jaǵday''' yamasa '''patologiyalıq jaǵday''' — sistemanıń kútilgen jumısınıń shetinde jaylasqan hám onıń sheklewlerin yamasa kútilmegen minez-qulqın kórsetiwi múmkin bolǵan siyrek yamasa ádettegiden tıs jaǵday. Bunday jaǵdaylar parametrlerdiń belgilengen diapazonnan asıp ketiwin shártli túrde óz ishine almaydı. Kerisinshe, olar aldın ala boljaw hám isenimli túrde qayta islew qıyın bolǵan, júz beriw itimallıǵı tómen scenariylerdi bildiredi&lt;ref&gt;{{cite book
 | last1 = Bogdoll
 | first1 = Daniel
 | last2 = Breitenstein
 | first2 = Jasmin
 | last3 = Heidecker
 | first3 = Florian
 | last4 = Bieshaar
 | first4 = Maarten
 | last5 = Sick
 | first5 = Bernhard
 | last6 = Fingscheidt
 | first6 = Tim
 | last7 = Zöllner
 | first7 = Marius
 | chapter = Description of corner cases in automated driving: Goals and challenges
 | title = Proceedings of the IEEE/CVF International Conference on Computer Vision
 | year = 2021
 | pages = 1023–1028
}}&lt;/ref&gt;.

Mısalı, dinamik dawıstı buzıwı múmkin, biraq tek maksimal dawıs joqarılıǵında, maksimal bas dárejesinde hám joqarı ıǵallıqtaǵı ortalıqta oynatılǵanda ǵana. Yamasa kompyuter serveri isenimsiz bolıwı múmkin, biraq tek maksimal komplektaciyada — 64 [[Mikroprocessor|processor]], 512 GB [[Kompyuter yadı|yad]] hám sistemaǵa kirgen 10 000 [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] bolǵanda ǵana. Múyeshlik jaǵdaylardı izertlew júdá áhmiyetli, sebebi ol injenerlerge múyeshlik jaǵdaylardıń tásirin qalay azaytıwǵa bolatuǵını haqqında qunlı túsinik bere aladı.

Múyeshlik jaǵdaylar injenerdiń, ásirese quramalı sistemanı testlew yamasa otladka menen shuǵıllanatuǵın injenerdiń leksikonınıń bir bólegin quraydı. Múyeshlik jaǵdaylardı qayta payda etiw, testlew hám optimallastırıw kóbinese qıyınıraq hám qımbatıraq boladı, sebebi olar bir neshe ólshem boyınsha maksimal konfiguraciyalardı talap etedi. Ónimniń az paydalanıwshıları ǵana is júzinde ónimdi bir waqıtta bir neshe maksimal sazlawlarda qollanadı degen pikir sebepli olar kóbinese azıraq testlenedi. Sonlıqtan sistemalardıń tájiriybeli paydalanıwshıları múyeshlik jaǵdaylardaǵı anomaliyalardı turaqlı túrde tabadı, al olardıń kópshiliginde qáteler boladı.

«Múyeshlik jaǵday» termini «shegaralıq jaǵday» (edge case) termini menen fizikalıq uqsaslıq arqalı payda bolǵan. Bul — «ushıw shegarası» (flight envelope) metaforasın test shártleriniń jıynaǵına keńeytiw. Bul jıynaqtıń shegaraları testlenip atırǵan ''n'' ózgeriwshi ushın ekstremal (minimal hám maksimal) mánisler 2&lt;sup&gt;n&lt;/sup&gt; kombinaciyası, yaǵnıy usı ózgeriwshiler ushın ulıwma parametrler keńisligi arqalı anıqlanadı. Shegaralıq jaǵday bir ózgeriwshini minimumǵa yamasa maksimumǵa jetkeriwdi óz ishine alıp, paydalanıwshılardı konfiguraciya keńisliginiń «shetine» jetkeredi. Al múyeshlik jaǵday bunı bir neshe ózgeriwshi menen isleydi, bul paydalanıwshılardı kóp ólshemli konfiguraciya keńisliginiń «múyeshine» jetkeredi.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Injenerlik túsinikler]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>7dizaw907gg0g921u7bd4l1mlpxyprt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brauzerler aralıq testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48660</id>
    <revision>
      <id>275355</id>
      <timestamp>2026-10-21T15:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Brauzerler aralıq testlew''' — [[Veb-qosımsha|veb-qosımshalardıń]] hár túrli brauzerler hám qurılmalarda qollap-quwatlanıwı tekseriletuǵın funkcional emes [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] túri. Sonday-aq brauzerler aralıq testlew veb-qosımshanıń jaǵdayı haqqında obektiv, ǵárezsiz kózqaras bere aladı. Bul bizneske onı shıǵarıwdıń yamasa jańa funkciya(lar)dı engiziwdiń táwekellerin bahal...»</comment>
      <origin>275355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4891" sha1="1citkgw425ctdnafq0yu0m13q9m5gxw" xml:space="preserve">'''Brauzerler aralıq testlew''' — [[Veb-qosımsha|veb-qosımshalardıń]] hár túrli brauzerler hám qurılmalarda qollap-quwatlanıwı tekseriletuǵın funkcional emes [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] túri. Sonday-aq brauzerler aralıq testlew veb-qosımshanıń jaǵdayı haqqında obektiv, ǵárezsiz kózqaras bere aladı. Bul bizneske onı shıǵarıwdıń yamasa jańa funkciya(lar)dı engiziwdiń táwekellerin bahalawǵa hám túsiniwge múmkinshilik beredi. Test usıllarına hár túrli brauzerler hám qurılmalarda buzılıwlardı tabıw maqsetinde veb-qosımshanı iske qosıw hám [[Veb-sayt|veb-saytınıń]] olardıń barlıǵında qollanıwǵa jaramlı ekenin tekseriw processi kiredi. Basqasha aytqanda, brauzerler aralıq testlew — veb-qosımshanıń hár túrli veb-brauzerlerde birdey islewin tekseriw&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Introduction to cross browser testing - Learn web development {{!}} MDN|url=https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Learn/Tools_and_testing/Cross_browser_testing/Introduction|access-date=2021-07-26|website=developer.mozilla.org|language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Device-market-share.png|thumb|Qurılmalardıń bazar úlesi (2009-jıl yanvar – 2021-jıl may)]]
«Brauzerler aralıq testlew» termini 2000-jıllardıń basında [[Veb-bet|veb-betlerdi]] hár túrli kórsetetuǵın hám hár túrli veb-texnologiyalardı qollaytuǵın hár qıylı veb-brauzerlerdiń payda bolıwı menen kelip shıqtı. Nátiyjede bul veb-qosımshalardıń hár túrli brauzerlerdegi minez-qulqında sáykessizliklerge alıp keldi. 2010-jıllardıń basında smartfonlar qurılmalar bazarına kirdi hám olardıń sanı anaǵurlım ósip basladı. StatCounter maǵlıwmatlarına qaraǵanda&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Desktop vs Mobile vs Tablet Market Share Worldwide|url=https://gs.statcounter.com/platform-market-share/desktop-mobile-tablet/worldwide/|access-date=2021-07-26|website=StatCounter Global Stats|language=en}}&lt;/ref&gt;, 2016-jılı noyabr ayında mobil qurılmalardaǵı sessiyalar sanı stol kompyuterlerindegi sessiyalar sanına teńlesti. 2021-jıl iyul ayındaǵı jaǵday boyınsha, mobil qurılmalardaǵı sessiyalar sanı álleqashan 55,4%-ke jetti. Mobil qurılmalardıń keń tarqalıwı «qurılmalar aralıq testlew» (cross-device testing) teriminiń payda bolıwına alıp keldi.

== Brauzerler aralıq testlew processi ==
Brauzerler aralıq testlew hár túrli brauzerler hám qurılmalarda bir yamasa bir neshe qızıqtıratuǵın qásiyetti bahalaw ushın veb-qosımshanı iske qosıwdı óz ishine aladı. Ulıwma alǵanda, bul qásiyetler testlenip atırǵan veb-qosımshanıń tómendegi talaplarǵa qanshelli juwap beretuǵının kórsetedi:
* onı joybarlaw hám islep shıǵıwda basshılıqqa alınǵan talaplarǵa sáykes keliwi,
* kiris maǵlıwmatlarınıń barlıq túrlerine durıs juwap beriwi,
* óz funkciyaların qabıl etiwge bolatuǵın waqıt ishinde orınlawı,
* qollanıwǵa jetkilikli dárejede qolaylı bolıwı,
* kózde tutılǵan veb-brauzerler hám qurılmalarda ornatıla alıwı hám iske qosıla alıwı,
* mápli tárepler qáleytuǵın ulıwma nátiyjege erisiwi.

=== QA injenerleri ===
Brauzerler aralıq testlewdi ádette QA (sapanı támiyinlew) injenerleri ótkeredi. Islep shıǵıw toparı veb-qosımshanı yamasa veb-saytın dúzgennen keyin QA injenerleri tamamlanǵan proektti bahalaydı. QA injeneri mazmun hám maket birdeyligin, mısalı, shriftler hám súwretlerdiń qalay kórsetiletuǵının hám, eger qollanılsa, beyimlesiwshi veb-dizaynnıń isleytuǵının tekseredi. Keyin olar veb-qosımshanıń yamasa veb-saytınıń qollanıwǵa qolaylıǵın&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What is Usability?|url=https://www.interaction-design.org/literature/topics/usability|access-date=2021-08-02|website=The Interaction Design Foundation|language=en}}&lt;/ref&gt;, mısalı, funkciyaların, úshinshi tárep xızmetleri menen integraciyasın, formaların hám mobil qurılmalar yamasa planshetler ushın sensorlı kiritiwdi tekseredi. Sonday-aq olar qoljetimlilikti&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Accessibility testing - W3C Wiki|url=https://www.w3.org/wiki/Accessibility_testing|access-date=2021-08-02|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt;, mısalı, súwretler ushın alternativ tekstiń yamasa video ushın subtitrlerdiń bar ekenin testleydi.

=== Veb-islep shıǵıwshılar ===
Brauzerler aralıq testlew veb-qosımsha tolıq tamamlanbaǵan bolsa da ótkerile aladı. «Full-stack [[Veb-islep shıǵıw|veb-islep shıǵıw]]» dep te atalatuǵın bunday tásilde brauzerler aralıq testlerdi veb-islep shıǵıwshılar [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysiniń]] elementlerin hám funkcionallıqların islep shıǵıw barısında ótkeredi.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Veb-brauzerler]]</text>
      <sha1>1citkgw425ctdnafq0yu0m13q9m5gxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kraudsorsinglik testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48661</id>
    <revision>
      <id>275356</id>
      <timestamp>2026-10-21T15:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Kraudsorsinglik testlew''' — kraudsorsing hám [[Bultlı esaplaw|bultlı platformanıń]] artıqmashılıqların, nátiyjeliligin hám ónimliligin paydalanatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdegi]] jańa payda bolıp atırǵan tendenciya. Onıń dástúrli testlew usıllarınan ayırmashılıǵı sonda, testlewdi jallanǵan konsultantlar hám qánigeler emes, al hár túrli jerlerdegi kóp sanlı hár túrli testlew...»</comment>
      <origin>275356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2091" sha1="n4y33t69s92c2js7s0fwincoin2whfc" xml:space="preserve">'''Kraudsorsinglik testlew''' — kraudsorsing hám [[Bultlı esaplaw|bultlı platformanıń]] artıqmashılıqların, nátiyjeliligin hám ónimliligin paydalanatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdegi]] jańa payda bolıp atırǵan tendenciya. Onıń dástúrli testlew usıllarınan ayırmashılıǵı sonda, testlewdi jallanǵan konsultantlar hám qánigeler emes, al hár túrli jerlerdegi kóp sanlı hár túrli testlewshiler ótkeredi. Programmalıq támiynat hár túrli haqıyqıy platformalarda testlenedi, bul onı isenimlirek hám únemlirek etedi, sonday-aq testlew tez bola aladı. Bunnan basqa, kraudsorsinglik testlew qollanıwǵa qolaylıqtı aralıqtan testlewge múmkinshilik bere aladı, sebebi belgili bir maqsetli toparlar kópshilik arasınan tartıla aladı.

Testlewdiń bul usılı programmalıq támiynat kóbirek paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan bolǵanda qollanıladı, yaǵnıy tabıslılıǵı paydalanıwshılardıń keri baylanısı menen anıqlanatuǵın hám paydalanıwshıları hár túrli bolǵan programmalıq támiynat ushın. Ol kóbinese oyınlarda, mobil qosımshalarda, belgili bir testlew ushın bir jerden tabıw qıyın bolıwı múmkin bolǵan ekspertler kerek bolǵanda yamasa kompaniyada testlewdi óz ishinde ótkeriw ushın resurslar yamasa waqıt jetispegende qollanıladı&lt;ref&gt;{{cite web|last=Soffer|first=Phil|title=Think Crowdtesting, Think Sex: It's All About DNA|url=http://www.cmswire.com/digital-workplace/think-crowdtesting-think-sex-its-all-about-dna/|accessdate=9 September 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Noel|first=Wurst|title=Implementing Innovative Crowdsourced Testing: An Interview with Rajini Padmanaban|url=http://www.stickyminds.com/sitewide.asp?Function=edetail&amp;ObjectType=ART&amp;ObjectId=17963&amp;tth=DYN&amp;tt=siteemail&amp;iDyn=2|accessdate=12 April 2013}}&lt;/ref&gt;.

Kraudsorsinglik testlewdi programmalıq támiynattı testlew autsorsinginiń bir túri dep esaplawǵa boladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Kraudsorsing]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>n4y33t69s92c2js7s0fwincoin2whfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daikon (sistema)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48662</id>
    <revision>
      <id>275357</id>
      <timestamp>2026-10-21T15:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Daikon''' — programmalardıń itimal invariantların anıqlaytuǵın [[Kompyuter programması|kompyuter programması]]&lt;ref&gt;{{cite journal | url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10009-004-0167-4 | doi=10.1007/s10009-004-0167-4 | title=An overview of JML tools and applications | date=2005 | last1=Burdy | first1=Lilian | last2=Cheon | first2=Yoonsik | last3=Cok | first3=David R. | last4=Ernst | first4=Michael D. | last5=Kiniry | first5=Joseph R. | last6...»</comment>
      <origin>275357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1861" sha1="3y9velauxn7zx2b5bs2z3bqye0g1vlh" xml:space="preserve">'''Daikon''' — programmalardıń itimal invariantların anıqlaytuǵın [[Kompyuter programması|kompyuter programması]]&lt;ref&gt;{{cite journal | url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10009-004-0167-4 | doi=10.1007/s10009-004-0167-4 | title=An overview of JML tools and applications | date=2005 | last1=Burdy | first1=Lilian | last2=Cheon | first2=Yoonsik | last3=Cok | first3=David R. | last4=Ernst | first4=Michael D. | last5=Kiniry | first5=Joseph R. | last6=Leavens | first6=Gary T. | last7=Leino | first7=K. Rustan M. | last8=Poll | first8=Erik | journal=International Journal on Software Tools for Technology Transfer | volume=7 | issue=3 | pages=212–232 | hdl=2066/33286 | hdl-access=free | url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;. Invariant — programmanıń belgili bir noqatlarında bárqulla ras bolatuǵın shárt. Daikon tiykarınan islep shıǵıwdıń keyingi basqıshlarında programmalardı dúzetiw (debugging) yamasa bar kodqa kirgizilgen ózgerislerdi tekseriw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://groups.csail.mit.edu/pag/pubs/invariants-ernst-phdthesis-abstract.html |title=Dynamically Discovering Likely Program Invariants |publisher=Groups.csail.mit.edu |date= |accessdate=2013-05-23}}&lt;/ref&gt;.

== Qásiyetleri ==
Daikon [[C (programmalastırıw tili)|C]], [[C++]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], Perl hám IOA programmalarındaǵı, sonday-aq elektron keste faylları yamasa basqa maǵlıwmatlar derekleriniń qásiyetlerin anıqlay aladı. Daikon ańsat keńeytiledi hám ol biypul programmalıq támiynat bolıp tabıladı&lt;ref&gt;[https://plse.cs.washington.edu/daikon/download/doc/daikon.html#License Daikon license]&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Biypul programmalastırıw quralları]]
[[Kategoriya:Statikalıq programma analizi quralları]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>3y9velauxn7zx2b5bs2z3bqye0g1vlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48663</id>
    <revision>
      <id>275358</id>
      <timestamp>2026-10-21T15:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''data-driven testing'', DDT), sonday-aq '''kestelerge tiykarlanǵan testlew''' yamasa '''parametrlengen testlew''' dep te ataladı, — kiris maǵlıwmatların, kútilgen shıǵıs maǵlıwmatların hám test ortalıǵınıń sazlawların kodlaw arqalı testtiń orınlanıwın basqaratuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] kestesin qollanatuǵın Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq...»</comment>
      <origin>275358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3467" sha1="pevyz88nn6yz31tisc15du1yaxkafzv" xml:space="preserve">'''Maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''data-driven testing'', DDT), sonday-aq '''kestelerge tiykarlanǵan testlew''' yamasa '''parametrlengen testlew''' dep te ataladı, — kiris maǵlıwmatların, kútilgen shıǵıs maǵlıwmatların hám test ortalıǵınıń sazlawların kodlaw arqalı testtiń orınlanıwın basqaratuǵın [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlar]] kestesin qollanatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı&lt;ref&gt;{{cite web |title=golang/go TableDrivenTests |url=https://github.com/golang/go/wiki/TableDrivenTests |website=GitHub |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=JUnit 5 User Guide |url=https://junit.org/junit5/docs/current/user-guide/#writing-tests-parameterized-tests |website=junit.org}}&lt;/ref&gt;. DDT usılınıń basqa testlew usıllarınan bir artıqmashılıǵı — testlenip atırǵan sistema ushın qosımsha test jaǵdayın test [[Derek kodı|derek kodın]] ózgertiwdiń ornına kestege bir qatar qosıw arqalı salıstırmalı túrde ańsat qamtıw.

Kóbinese keste óziniń hárbir qatarında stimul beretuǵın kiris maǵlıwmatlarınıń hám kútilgen shıǵıs maǵlıwmatlarınıń tolıq jıynaǵın usınadı. Stimul beretuǵın kiris mánisleri ádette shegaralıq yamasa bólingen kiris keńisliklerine sáykes keletuǵın mánislerdi qamtıydı.

DDT kiris maǵlıwmatları tiykarında testlerdi orınlaytuǵın [[Freymvork|freymvorktı]] óz ishine aladı. Freymvork — test kod bazasına xızmet kórsetiwdi azayta alatuǵın qayta qollanılatuǵın test resursı. DDT ózgeriwi múmkin bolǵan hár qanday nárseni freymvorktan ajıratıp, sırtqı resursta saqlawǵa múmkinshilik beredi. Freymvork kestelerdi hám test nátiyjelerin maǵlıwmatlar pulı, DAO hám ADO sıyaqlı [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazasında]] saqlawdı basqarıwı múmkin. Jetilisken freymvork arnawlı qural (sniffer) járdeminde islep turǵan sistemadan maǵlıwmatlardı jıynawı múmkin. DDT freymvorkı regressiyalıq testlew ushın jıynalǵan maǵlıwmatlardı qayta oynata aladı.

Avtomatlastırılǵan testler jıynaqları qaytalanatuǵın testlew ushın sistemanıń GUI arqalı paydalanıwshı óz-ara tásirlerin óz ishine aladı. Hárbir test «testke shekemgi» etalon maǵlıwmatlar bazasınıń kóshirmesinen baslanadı. «Paydalanıwshı óz-ara tásirleri» GUI-diń «jańa» versiyası arqalı qayta oynatıladı hám nátiyjede «testten keyingi» maǵlıwmatlar bazası payda boladı. ''Etalon'' «testten keyingi» maǵlıwmatlar bazası qural járdeminde «testten keyingi» maǵlıwmatlar bazası menen salıstırıladı&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.diffkit.org/ |title=Home |website=diffkit.org}}&lt;/ref&gt;. Ayırmashılıqlar itimal regressiyanı kórsetedi. Testlenip atırǵan sistemanıń paydalanıwshı interfeysi boyınsha navigaciya, maǵlıwmatlar dereklerin oqıw hám test nátiyjelerin jurnalǵa jazıw kestede kodlanıwı múmkin.

Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew bunıń menen uqsas, tek onda test jaǵdayınıń logikasınıń ózi test skriptine engizilmey yamasa «qatań kodlanbay», «háreket sózleri» jıynaǵı túrindegi maǵlıwmatlar mánisleri retinde kodlanadı. Skript tek maǵlıwmatlar dereginde saqlanatuǵın maǵlıwmatlar ushın «basqarıwshı» (yamasa jetkerip beriw mexanizmi) bolıp tabıladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>pevyz88nn6yz31tisc15du1yaxkafzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sheshimler kestesi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48664</id>
    <revision>
      <id>275359</id>
      <timestamp>2026-10-21T16:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «&lt;div style=&quot;float:right;margin:5pt;&quot;&gt; {| class=&quot;wikitable&quot; |+ Golf oynaw maǵlıwmatlar jıynaǵı ! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:red;&quot; | Ǵárezsiz ózgeriwshiler ! Ǵárezli ózgeriwshi |-  ! style=&quot;background:yellow;&quot; | Hawa rayı || style=&quot;background:yellow;&quot; | Temperatura || style=&quot;background:yellow;&quot; | Iǵallıq || style=&quot;background:yellow;&quot; | Samallı || style=&quot;background:yellow;&quot; | Oynaw |- |quyashlı || 85 || 85 || JALǴAN || Oynamaw |- |quyashlı || 80 |...»</comment>
      <origin>275359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12044" sha1="53dfyu2tozojkxgnrxuihqx5nug1pw3" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;float:right;margin:5pt;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Golf oynaw maǵlıwmatlar jıynaǵı
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:red;&quot; | Ǵárezsiz ózgeriwshiler
! Ǵárezli ózgeriwshi
|- 
! style=&quot;background:yellow;&quot; | Hawa rayı || style=&quot;background:yellow;&quot; | Temperatura || style=&quot;background:yellow;&quot; | Iǵallıq || style=&quot;background:yellow;&quot; | Samallı || style=&quot;background:yellow;&quot; | Oynaw
|-
|quyashlı || 85 || 85 || JALǴAN || Oynamaw
|-
|quyashlı || 80 || 90 || RAS || Oynamaw
|-
|bultlı || 83 || 78 || JALǴAN || Oynaw
|-
|jawın || 70 || 96 || JALǴAN || Oynaw
|-
|jawın || 68 || 80 || JALǴAN || Oynaw
|-
|jawın || 65 || 70 || RAS || Oynamaw
|-
|bultlı || 64 || 65 || RAS || Oynaw
|-
|quyashlı || 72 || 95 || JALǴAN || Oynamaw
|-
|quyashlı || 69 || 70 || JALǴAN || Oynaw
|-
|jawın || 75 || 80 || JALǴAN || Oynaw
|-
|quyashlı || 75 || 70 || RAS || Oynaw
|-
|bultlı || 72 || 90 || RAS || Oynaw
|-
|bultlı || 81 || 75 || JALǴAN || Oynaw
|-
|jawın || 71 || 80 || RAS || Oynamaw
|}
&lt;/div&gt;

Biznes processlerdi modellestiriwde '''sheshimler kesteleri''' — berilgen shártlerge qarap qaysı háreketlerdi orınlaw kerekligin anıqlawǵa arnalǵan keste túrindegi kórinisler. Usınday túsinikler [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringte]] hám basqa tarawlarda basqarıw kestesi yamasa jaǵdaylar ótiwi kestesi dep ataladı. Olar ádette sheshimler kestesiniń transponirlengen kórinisi retinde anıqlanadı.

== Sholıw ==

Hárbir sheshim múmkin bolǵan mánisleri shárt alternativleri arasında kórsetilgen ózgeriwshige, qatnasqa yamasa predikatqa sáykes keledi. Hárbir háreket — orınlanatuǵın procedura yamasa operaciya. Al jazıwlar háreket sol jazıwǵa sáykes keletuǵın shárt alternativleriniń jıynaǵı ushın orınlanatuǵının-orınlanbaytuǵının (yamasa qanday tártipte orınlanatuǵının) kórsetedi.

Kesteler qısqaraq bolıwı ushın kóplegen sheshimler kesteleriniń shárt alternativlerinde «áhmiyeti joq» belgisi boladı. Bul belgi defis&lt;ref name=&quot;LiJing&quot;&gt;{{cite web |author=LI Jing |date=1 April 2015 |title=SEEM 3430 Tutorial: Decision Tables |url=http://www1.se.cuhk.edu.hk/~seem3430/Tutorial%20Notes/Decision%20Table.pdf |access-date=11 November 2017 |page=23 |archive-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222184346/http://www1.se.cuhk.edu.hk/~seem3430/Tutorial%20Notes/Decision%20Table.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 August 2017 |title=Creating a Decision Table in Business Rules |website=Oracle Help Center |url=https://docs.oracle.com/en/cloud/paas/process-cloud/user/creating-decision-table-business-rules.html#GUID-26D3DF2A-D6D8-404F-834D-EE512E787630 |access-date=11 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ross&quot;&gt;{{cite journal |last=Ross |first=Ronald G. |year=2005 |title=Decision Tables, Part 2 ~ The Route to Completeness |journal=Business Rules Journal |volume=6 |number=8 |url=https://www.brcommunity.com/articles.php?id=b243 |access-date=11 November 2017}}&lt;/ref&gt; yamasa bos orın&lt;ref name=&quot;Snow&quot; /&gt; bola aladı. Biraq bos orındı qollanıw usınılmaydı, sebebi ol sheshimler kestesiniń tamamlanbaǵanın ǵana bildiriwi múmkin. Sheshimler kestelerin qollanıwdıń biri — qabıl etiletuǵın háreketlerge belgili bir kiris faktorları tásir etpeytuǵın shártlerdi anıqlaw. Bul sol kiris tekseriwlerin ótkerip jiberiwge hám solay etip sheshim qabıl etiw proceduraların ápiwayılastırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;LiJing&quot; /&gt;.

{|class=&quot;wikitable floatright mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|+ «Áhmiyeti joq» belgisin kórsetiw
|-
|
{|class=&quot;wikitable&quot;
! !! !!colspan=&quot;4&quot; |Qaǵıydalar
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Shártler
|Ózin jigerli sezip tur ma?    || Awa || Yaq  || Awa || Yaq
|-
|Jawın jawıp tur ma?             || Awa || Awa || Yaq || Yaq
|-
!rowspan=&quot;3&quot;|Háreketler
|Úyde qalıw             || ✓ || ✓ || ||
|-
|Juwırıwǵa barıw              || || || ✓ ||
|-
|Baǵqa qaraw         || || || ✓ || ✓
|}
||
{|class=&quot;wikitable&quot;
! !! !!colspan=&quot;3&quot; |Qaǵıydalar
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Shártler
|Ózin jigerli sezip tur ma?    || – || Awa || Yaq
|-
|Jawın jawıp tur ma?             || Awa || Yaq || Yaq
|-
!rowspan=&quot;3&quot;|Háreketler
|Úyde qalıw             || ✓ || ||
|-
|Juwırıwǵa barıw              || || ✓ ||
|-
|Baǵqa qaraw         || || ✓ || ✓
|}
|-
|colspan=&quot;2&quot; | Eki keste de birdey informaciyanı beredi, biraq ekinshi keste qısqalıq ushın «áhmiyeti joq» belgisi retinde defisti qollanadı.
|}

Tiykarǵı tórt kvadrantlı dúzilisten basqa, sheshimler kesteleri shárt alternativleri menen háreket jazıwlarınıń kórsetiliw usılı boyınsha bir-birinen júdá ajıraladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rogers |first=William T. |title=Decision Table Examples: Medical Insurance |website=Saint Xavier University Systems Analysis and Design |url=http://web.sxu.edu/rogers/sys/decision_tables.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070329015839/http://web.sxu.edu/rogers/sys/decision_tables.html |archive-date=March 29, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Decision tables |url=http://www.cems.uwe.ac.uk/jharney/table.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908065107/http://www.cems.uwe.ac.uk/jharney/table.html |archive-date=2012-09-08 |access-date=2010-07-07 }}&lt;/ref&gt;. Geypara sheshimler kesteleri shárt alternativlerin kórsetiw ushın ápiwayı ras/jalǵan mánislerin qollanadı (if-then-else konstrukciyasına uqsas). Basqa kesteler nomerlengen alternativlerdi qollanıwı múmkin (switch-case konstrukciyasına uqsas), al geypara kesteler hátte shárt alternativleri ushın anıq emes logikanı yamasa itimallıq kórinislerin qollanadı&lt;ref name=&quot;WetsEtAl1996&quot;&gt;{{cite book |last1=Wets|first1=Geert |last2=Witlox|first2=Frank |last3=Timmermans|first3=Harry |last4=Vanthienen|first4=Jan |chapter=Locational choice modelling using fuzzy decision tables |chapter-url=http://repository.tue.nl/672953 |doi=10.1109/NAFIPS.1996.534708 |title=New frontiers in fuzzy logic and computing: 1996 biennial conference of the North American Fuzzy Information Processing Society&amp;nbsp;– NAFIPS |pages=80–84 |publisher=IEEE |place=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=0-7803-3225-3|s2cid=62056954 |url=https://research.tue.nl/nl/publications/cee188c9-baa7-40f5-804a-40e5f857eb13 }}&lt;/ref&gt;. Sol sıyaqlı, háreket jazıwları ápiwayı túrde háreketti orınlaw kerek pe, joq pa, sonı (orınlanatuǵın háreketlerdi belgilew arqalı), al jetilisken sheshimler kestelerinde orınlanatuǵın háreketlerdiń izbe-izligin (orınlanatuǵın háreketlerdi nomerlew arqalı) kórsete aladı.

Eger sheshimler kestesi kiris ózgeriwshileriniń barlıq múmkin bolǵan kombinaciyaların óz ishine alsa, ol ''teń salmaqlı''&lt;ref name=&quot;Snow&quot; /&gt; yamasa ''tolıq''&lt;ref name=&quot;Ross&quot; /&gt; dep esaplanadı. Basqasha aytqanda, teń salmaqlı sheshimler kesteleri kiris ózgeriwshileri berilgen hárbir jaǵdayda háreketti belgileydi&lt;ref name=&quot;Snow&quot;&gt;{{cite web |last=Snow |first=Paul |date=19 July 2012 |title=Decision Tables |website=DTRules: A Java Based Decision Table Rules Engine |url=http://www.dtrules.com/newsite/?p=90 |access-date=11 November 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Mısal ==
Sheklengen jazıwlı sheshimler kestesin táriyiplew eń ápiwayı. Shárt alternativleri — ápiwayı logikalıq mánisler, al háreket jazıwları berilgen baǵanadaǵı qaysı háreketlerdi orınlaw kerekligin kórsetetuǵın belgiler.

Tómendegi '''teń salmaqlı sheshimler kestesi''' mısalında texnikalıq qollap-quwatlaw kompaniyası texnikalıq qollap-quwatlaw xızmetkerlerine klientleri telefon arqalı aytqan belgilerge tiykarlanıp, printer máselelerin nátiyjeli anıqlawǵa múmkinshilik beriw ushın sheshimler kestesin dúzedi.
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+Printer máselelerin anıqlaw
|-
! !! !!colspan=&quot;8&quot; |Qaǵıydalar
|-
!rowspan=&quot;3&quot;|Shártler
|Printer basıp shıǵaradı  || Yaq|| Yaq|| Yaq|| Yaq|| Awa || Awa || Awa || Awa
|-
|Qızıl shıraq jıpılıqlap tur || Awa || Awa || Yaq || Yaq || Awa || Awa || Yaq || Yaq
|-
|Kompyuter printerdi tanıydı || Yaq || Awa || Yaq || Awa || Yaq || Awa || Yaq || Awa
|-
!rowspan=&quot;5&quot;|Háreketler
|Quwat kabelin tekseriw                ||  ||  || ✓ ||  ||  ||  ||  || –
|-
|Printer menen kompyuter arasındaǵı kabeldi tekseriw     || ✓ ||  || ✓ ||  ||  ||  ||  || –
|-
|Printer programmalıq támiynatınıń ornatılǵanına kóz jetkeriw || ✓ ||  || ✓ ||  || ✓ ||  || ✓ || –
|-
|Sıyanı tekseriw/almastırıw                    || ✓ || ✓ ||  ||  ||  || ✓ ||  || –
|-
|Qaǵaz qısılıp qalǵanın tekseriw                  ||  || ✓ ||  || ✓ ||  ||  ||  || –
|}

Bul tek ápiwayı mısal hám ol printer máselelerin sheshiwdiń haqıyqıy jaǵdayına shártli túrde sáykes kelmeydi. Degen menen, ol sheshimler kesteleriniń kóp múmkinshilikleri bar bir neshe shártke qalay masshtablana alatuǵının kórsetedi.

== Programmalıq injiniringtegi artıqmashılıqları ==
Sheshimler kesteleri, ásirese domenge tán til menen birge qollanılǵanda, islep shıǵıwshılar menen siyasat ekspertlerine birdey informaciya — sheshimler kesteleriniń ózi menen islewge múmkinshilik beredi.

Dástúrli programmalastırıw tillerindegi kirgizilgen if operatorların sheshimler kestelerine aylandıratuǵın qurallar dúzetiw (debugging) quralı retinde de qollanıla aladı&lt;ref&gt;[https://twysf.users.sourceforge.net/example.shtml &quot;A Real CCIDE Example&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cs.adelaide.edu.au/~dwyer/Cope.html |title=Experience With The Cope Decision Table Processor |access-date=2010-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504030442/http://cs.adelaide.edu.au/~dwyer/Cope.html |archive-date=2017-05-04 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Sheshimler kesteleriniń kodqa qaraǵanda túsiniwge hám qarap shıǵıwǵa ańsatıraq ekeni dálillengen hám olar quramalı sistemalar ushın specifikaciyalar dúziwde keń hám tabıslı qollanılǵan&lt;ref&gt;Udo W. Pooch, &quot;Translation of Decision Tables,&quot; ACM Computing Surveys, Volume 6, Issue 2 (June 1974) Pages: 125–151, ISSN 0360-0300&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
1960 hám 1970-jıllarda Filetab sıyaqlı bir qatar «sheshimler kestesine tiykarlanǵan» tiller biznes programmalastırıw ushın ataqlı boldı.

== Programmaǵa engizilgen sheshimler kesteleri ==
Sheshimler kesteleri kompyuter programmalarına engizile aladı hám kóbinese engiziledi hám programmanıń logikasın «basqarıw» ushın qollanıladı. Ápiwayı mısal retinde múmkin bolǵan kiris mánisleriniń diapazonın hám sol kiris maǵlıwmatın qayta isleytuǵın kod bólimine funkciya kórsetkishin óz ishine alatuǵın izlew kestesin keltiriwge boladı.
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+Statikalıq sheshimler kestesi
|-
!Kiris !!Funkciya kórsetkishi
|-
|&quot;1&quot; ||1-funkciya (inicializaciya)
|-
|&quot;2&quot; ||2-funkciya (2-ni qayta islew)
|-
|&quot;9&quot; ||9-funkciya (toqtatıw)
|}

== Basqarıw kesteleri ==
Pútkil programma logikasın «orınlanatuǵın» sheshimler kestesi yamasa basqarıw kestesi túrinde inkapsulyaciyalaw ushın bir neshe shárt usınday usılda kodlana aladı. Ámeliyatta hár túrli dárejelerde isleytuǵın hám kóbinese bir-biri menen (kórsetkishler yamasa indeks mánisi arqalı) baylanısqan bir neshe usınday keste bolıwı múmkin.

== Ámelge asırılıwları ==
* Filetab — dáslep NCC tárepinen islep shıǵılǵan
* DETAB/65, 1965-jıl, ACM
* FORTAB — 1962-jılı Rand korporaciyası tárepinen FORTRAN tiline engiziw ushın islep shıǵılǵan&lt;ref&gt;[http://www.rand.org/pubs/research_memoranda/RM3306.html &quot;FORTAB: A Decision Table Language for Scientific Computing Applications&quot;], 1962, Rand&lt;/ref&gt;
* Belgili bir kiris mánisleri tiykarında durıs háreketlerdi tabıw ushın MapReduce modelin qollanatuǵın Ruby tilindegi ámelge asırıw bar&lt;ref&gt;Alexander Williams (2015). [https://github.com/aw/ruby-decision-table &quot;Ruby decision table parser&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Sheshimler analizi]]</text>
      <sha1>53dfyu2tozojkxgnrxuihqx5nug1pw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sheshimnen sheshimge shekemgi jol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48665</id>
    <revision>
      <id>275362</id>
      <timestamp>2026-10-21T16:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Sheshimnen sheshimge shekemgi jol''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''decision-to-decision path'') yamasa '''DD-jol''' — eki sheshim arasındaǵı orınlanıw jolı (ádette programmanı kórsetetuǵın, mısalı, blok-sxema sıyaqlı aǵım grafi arqalı). Bul túsiniktiń jańaraq versiyalarına sheshimlerdiń ózleri de óz DD-jollarına kiredi. Fayl:DD-Path.svg|thumb|Programmanıń aǵım grafi. Hárbir reń basqa DD-joldı bildiredi. 1, 2, 5 hám 6-túyinlerdi...»</comment>
      <origin>275362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4584" sha1="6d5sl02r6u0yz4qnjz96e1cyeof6azk" xml:space="preserve">'''Sheshimnen sheshimge shekemgi jol''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''decision-to-decision path'') yamasa '''DD-jol''' — eki sheshim arasındaǵı orınlanıw jolı (ádette programmanı kórsetetuǵın, mısalı, blok-sxema sıyaqlı aǵım grafi arqalı). Bul túsiniktiń jańaraq versiyalarına sheshimlerdiń ózleri de óz DD-jollarına kiredi.
[[Fayl:DD-Path.svg|thumb|Programmanıń aǵım grafi. Hárbir reń basqa DD-joldı bildiredi. 1, 2, 5 hám 6-túyinlerdiń hárbiri bir túyinnen turatuǵın óz DD-jolında jaylasqan. 3 hám 4-túyinler birgelikte bir DD-joldı quraydı (olar maksimal dizbek).]]

==Anıqlaması==
Xuannıń 1975-jılǵı maqalasında&lt;ref name=HuangJC1975&gt;{{cite journal|last=Huang|first=J.C.|title=An Approach to Program Testing|journal=Computing Surveys|date=September 1975|volume=7|issue=3|pages=118–119|doi=10.1145/356651.356652}} 
The definition given there is citing: &quot;Fortran automated verification system Level 1 — user's guide, Program Validation Project, General Research Corp., October 1974.&quot;&lt;/ref&gt; sheshimnen sheshimge shekemgi jol programmanıń blok-sxemasındaǵı tómendegi shártlerdiń barlıǵı orınlanatuǵın jol retinde anıqlanǵan (maqaladan citata):
* onıń birinshi qurawshı qabırǵası kiriw túyininen yamasa sheshim blokınan shıǵadı;
* onıń sońǵı qurawshı qabırǵası sheshim blokında yamasa shıǵıw túyininde tamamlanadı; hám
* jolda eki ushındaǵılardan basqa sheshim blokları joq.

Yorgensenniń jańaraq oqıwlıqları bul anıqlamanı programmanıń aǵım grafi (bul oqıwlıqta «programma grafi» dep atalǵan) arqalı qayta bayan etedi&lt;ref name=&quot;Jorgensen2013&quot;/&gt;. Dáslep geypara dáslepki túsiniklerdi anıqlayıq: dizbek hám maksimal dizbek. Dizbek — tómendegi shártler orınlanatuǵın jol:
* baslanǵısh hám aqırǵı túyinler hár túrli, hám
* barlıq ishki túyinlerdiń kiris dárejesi = 1 hám shıǵıs dárejesi = 1.
Maksimal dizbek — úlkenirek dizbektiń bólegi bolmaǵan dizbek.

DD-jol — programma grafindegi tómendegi shártlerdiń biri orınlanatuǵın túyinler jıynaǵı (Yorgensenniń nomerlewi saqlanıp citata keltirilgen, qawsırmada túsindirmeler qosılǵan)&lt;ref name=&quot;Jorgensen2013&quot;/&gt;:&lt;!-- bul derlik tikkeley citata, biraq citata úlgisi nomerlengen dizimlerdi durıs kórsetpeydi --&gt;
# Ol kiris dárejesi = 0 bolǵan bir túyinnen turadı (baslanǵısh túyin)
# Ol shıǵıs dárejesi = 0 bolǵan bir túyinnen turadı (aqırǵı túyin)
# Ol kiris dárejesi ≥ 2 yamasa shıǵıs dárejesi ≥ 2 bolǵan bir túyinnen turadı (sheshim/qosılıw noqatları)
# Ol kiris dárejesi = 1 hám shıǵıs dárejesi = 1 bolǵan bir túyinnen turadı
# Ol uzınlıǵı ≥ 1 bolǵan maksimal dizbek.

Yorgensenniń (2013) aytıwınsha, Ullı Britaniyada hám ISTQB ádebiyatlarında usı túsinik kodtıń sızıqlı izbe-izligi hám ótiw (LCSAJ) dep ataladı&lt;ref name=&quot;Jorgensen2013&quot;/&gt;.

==Qásiyetleri==
Sońǵı anıqlamadan (Yorgensenniń anıqlamasınan) biz tómendegi juwmaqlardı shıǵara alamız:
* Programmanıń aǵım grafindegi hárbir túyin bir DD-jolǵa tiyisli.
* Eger DD-joldıń birinshi túyininen ótilse, onda sol joldıń basqa barlıq túyinlerinen de ótiledi.
* DD-jol grafi testlew ushın ǵárezsiz joldı tabıwda qollanıladı.
* Programmadaǵı hárbir operator keminde bir ret orınlanǵan.

==DD-jollardı testlew==
Yorgensenniń 2013-jılǵı oqıwlıǵına qaraǵanda, DD-jollardı testlew — kóplegen kommerciyalıq qurallarǵa kirgizilgen, kodqa tiykarlanǵan eń belgili testlew usılı&lt;ref name=&quot;Jorgensen2013&quot;&gt;{{cite book|author=Paul C. Jorgensen|title=Software Testing: A Craftsman's Approach, Fourth Edition|year=2013|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-6068-0|pages=136–137}}&lt;/ref&gt;.

DD-jollardı testlew C2 testlew yamasa tarmaqlanıwlardı qamtıw dep te ataladı&lt;ref name=&quot;ClappStanten1995&quot;&gt;{{cite book|author1=Judith A. Clapp|author2=Saul F. Stanten|author3=W.W. Peng |author4=D.R. Wallace |author5=Deborah A. Cerino |author6=Roger J. Dziegiel Jr. |title=Software Quality Control, Error, Analysis|year=1995|publisher=William Andrew|isbn=978-1-4377-4484-2|pages=347–348}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Huang2009&quot;&gt;{{cite book|author=J. C. Huang|title=Software Error Detection through Testing and Analysis|url=https://archive.org/details/softwareerrordet00huan|url-access=limited|year=2009|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-46405-2|pages=[https://archive.org/details/softwareerrordet00huan/page/n175 164]–165}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>6d5sl02r6u0yz4qnjz96e1cyeof6azk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joybarlaw predikatları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48666</id>
    <revision>
      <id>275363</id>
      <timestamp>2026-10-21T16:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Joybarlaw predikatları''' — [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] eki birliginiń integraciyasınıń quramalılıǵın sanlıq bahalaw ushın Tomas Makkeyb oylap tapqan usıl&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=McCabe |first1=Thomas J. |last2=Butler |first2=Charles W. |date=12 Dec 1989 |title=Design complexity measurement and testing |journal=Communications of the ACM |volume=32 |issue=12 |pages=1415–1425 |doi=10.1145/76380.76382 |s2cid=14112936 |...»</comment>
      <origin>275363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1353" sha1="c57un1fknn7tr6hqxu7qg01hatpoums" xml:space="preserve">'''Joybarlaw predikatları''' — [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] eki birliginiń integraciyasınıń quramalılıǵın sanlıq bahalaw ushın Tomas Makkeyb oylap tapqan usıl&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=McCabe |first1=Thomas J. |last2=Butler |first2=Charles W. |date=12 Dec 1989 |title=Design complexity measurement and testing |journal=Communications of the ACM |volume=32 |issue=12 |pages=1415–1425 |doi=10.1145/76380.76382 |s2cid=14112936 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Joybarlaw predikatlarınıń tórt túriniń hárbirine sáykes integraciya quramalılıǵı bahası beriledi. Bir neshe joybarlaw predikatın qollanatuǵın kod bólimleri ushın integraciya quramalılıǵı bahaları biriktirile aladı.

Kod birligi ushın integraciya quramalılıǵınıń qosındısına bir qosılǵan san integraciyanı tolıq tekseriw ushın kerekli test jaǵdaylarınıń maksimal sanı bolıp tabıladı. Degen menen, test injeneri ádette hárbir jańa test penen aldın qamtılmaǵan joybarlaw predikatlarınıń ilajı barınsha kóbirek bólegin qamtıw arqalı bul sandı azayta aladı. Sonday-aq joybarlaw predikatlarınıń geypara kombinaciyaları logikalıq jaqtan itimal bolmawı da múmkin.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat metrikaları]]</text>
      <sha1>c57un1fknn7tr6hqxu7qg01hatpoums</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-10-22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48667</id>
    <revision>
      <id>275364</id>
      <timestamp>2026-10-21T16:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Red Dragon scuplture during River Lee flooding, October 2023.jpg»</comment>
      <origin>275364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="k4pgn6vxs6gh8hic6c83q8cuq5uxcsy" xml:space="preserve">Red Dragon scuplture during River Lee flooding, October 2023.jpg</text>
      <sha1>k4pgn6vxs6gh8hic6c83q8cuq5uxcsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>/dev/full</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48668</id>
    <revision>
      <id>275365</id>
      <timestamp>2026-10-21T16:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Linux, FreeBSD hám NetBSD sistemalarında '''&lt;code&gt;/dev/full&lt;/code&gt;''' yamasa '''bárqulla tolı qurılma'''&lt;ref&gt;{{cite web |last=Aoki |first=Osamu |date=November 22, 2010 |url=http://tldp.org/LDP/www.debian.org/doc/manuals/debian-reference/ch01.en.html |title=Chapter 1. GNU/Linux tutorials |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615200355/http://tldp.org/LDP/www.debian.org/doc/manuals/debian-reference/ch01.en.html |archive-date=2010-06-15 |url-status=live |...»</comment>
      <origin>275365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3461" sha1="l6cbdzdvy2uuqiv3qblx9vvj8ul72m3" xml:space="preserve">Linux, FreeBSD hám NetBSD sistemalarında '''&lt;code&gt;/dev/full&lt;/code&gt;''' yamasa '''bárqulla tolı qurılma'''&lt;ref&gt;{{cite web |last=Aoki |first=Osamu |date=November 22, 2010 |url=http://tldp.org/LDP/www.debian.org/doc/manuals/debian-reference/ch01.en.html |title=Chapter 1. GNU/Linux tutorials |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615200355/http://tldp.org/LDP/www.debian.org/doc/manuals/debian-reference/ch01.en.html |archive-date=2010-06-15 |url-status=live |access-date=November 22, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=linuxman&gt;{{cite web |url=http://www.unix.com/man-page/Linux/4/full/ |date=November 24, 2007 |access-date=June 1, 2011 |title=Man Page for full (Linux section 4)}}&lt;/ref&gt; — oǵan jazǵanda bárhama &lt;code&gt;ENOSPC&lt;/code&gt; qáte kodın («No space left on device» — qurılmada bos orın qalmadı) qaytaratuǵın hám onnan oqıytuǵın [[Process (esaplaw texnikası)|processke]] qálegen sandaǵı nol baytlardı beretuǵın arnawlı fayl (&lt;code&gt;/dev/zero&lt;/code&gt; faylına uqsas)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Robbins |first=Kay A. |title=UNIX systems programming: communication, concurrency, and threads |last2=Robbins |first2=Steven |last3=Robbins |first3=Kay A. |date=2003 |publisher=Prentice Hall PTR |isbn=978-0-13-042411-2 |location=Upper Saddle River, NJ}}&lt;/ref&gt;. Bul qurılma ádette programmanıń «disk tolı» qátesine ushıraǵandaǵı minez-qulqın testlew ushın qollanıladı.
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;console&quot;&gt;
$ echo &quot;Hello, World&quot; &gt; /dev/full
bash: echo: write error: No space left on device
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Tariyxı==
Linux sistemasında bárqulla tolı qurılmanı qollaw 2007-jılda-aq hújjetlestirilgen&lt;ref name=linuxman /&gt;. FreeBSD sistemasına ishki qollaw 2016-jılı 11.0 versiyasında qosıldı&lt;ref name=&quot;bsd11&quot;&gt;{{cite web |title=FreeBSD 11.0-RELEASE Release Notes |url=https://www.freebsd.org/releases/11.0R/relnotes.html |website=FreeBSD official site |accessdate=9 March 2019 |archive-date=11 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011124909/https://www.freebsd.org/releases/11.0R/relnotes.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Oǵan shekem FreeBSD onı lindev dep atalatuǵın qosımsha modul arqalı qollaǵan&lt;ref name=&quot;bsd11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |work=Debian |title=LINDEV(4) Device Drivers Manual |url=https://manpages.debian.org/wheezy/freebsd-manpages/lindev.4freebsd |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515191411/https://manpages.debian.org/wheezy/freebsd-manpages/lindev.4freebsd |archive-date=2021-05-15 |url-status=live |access-date=2021-05-15 }}&lt;/ref&gt;. Tolı qurılma NetBSD 8 versiyasında payda boldı&lt;ref name=&quot;nbsd8&quot;&gt;{{cite web |work=NetBSD |title=full(4) - NetBSD Manual Pages |url=https://man.netbsd.org/full.4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515191746/https://man.netbsd.org/full.4 |archive-date=2021-05-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

==Basqa arnawlı fayllar menen baylanısı==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Qurılma
!Oqıwdaǵı minez-qulıq&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!Jazıwdaǵı minez-qulıq&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!Qollanılıwı
|-
|/dev/full
|Nollerdi qaytaradı
|ENOSPC qaytaradı
|«Disk tolı» qátelerin testlew
|-
|/dev/zero
|Nollerdi qaytaradı
|Maǵlıwmatlardı joq etedi
|Yadtı inicializaciyalaw
|-
|/dev/null
|EOF qaytaradı
|Maǵlıwmatlardı joq etedi
|Shıǵıs maǵlıwmatların jasırıw
|}

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Qurılma faylı]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Unix fayl sisteması texnologiyası]]</text>
      <sha1>l6cbdzdvy2uuqiv3qblx9vvj8ul72m3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Islep shıǵıw barısındaǵı testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48669</id>
    <revision>
      <id>275366</id>
      <timestamp>2026-10-21T16:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Islep shıǵıw barısındaǵı testlew''' — programmalıq támiynattı islep shıǵıw táwekellerin, waqtın hám qárejetlerin azaytıw maqsetinde kemshiliklerdiń aldın alıw hám olardı anıqlaw strategiyalarınıń keń spektrin sinxron túrde qollanıwdı óz ishine alatuǵın [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] processi.  Shólkemniń programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan kútiwlerine qara...»</comment>
      <origin>275366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9529" sha1="r30kerc9xm80hkq8gd9pbm2haj9gqkq" xml:space="preserve">'''Islep shıǵıw barısındaǵı testlew''' — programmalıq támiynattı islep shıǵıw táwekellerin, waqtın hám qárejetlerin azaytıw maqsetinde kemshiliklerdiń aldın alıw hám olardı anıqlaw strategiyalarınıń keń spektrin sinxron túrde qollanıwdı óz ishine alatuǵın [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] processi.

Shólkemniń programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan kútiwlerine qarap, islep shıǵıw barısındaǵı testlew [[Statikalıq programma analizi|statikalıq kod analizin]], maǵlıwmatlar aǵımın analizlewdi, kórsetkishlerdi analizlewdi, kodtı kásiplesler tárepinen kózden ótkeriwdi, modullik testlewdi, kod qamtıwın analizlewdi, [[Izin baqlaw|izin baqlawdı]] hám programmalıq támiynattı verifikaciyalawdıń basqa ámeliyatların óz ishine alıwı múmkin.

==Sholıw==
{{Main|Modullik testlew}}

Islep shıǵıw barısındaǵı testlewdi programmalıq támiynattı islep shıǵıwshı yamasa injener [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklindegi]] [[Programmalıq támiynattı dúziw|dúziw basqıshında]] ótkeredi&lt;ref name=&quot;codecomplete&quot;&gt;{{cite book |
 last = McConnell |
 first = Steve |
 title = Code Complete |  url = https://archive.org/details/codecomplete0000mcco |  url-access = registration |
 edition = 2nd |
 publisher = Microsoft Press |year=2004 |
 isbn = 0-7356-1967-0 }}&lt;/ref&gt;.

Ol dástúrli QA (sapanı támiyinlew) baǵdarların almastırmaydı, kerisinshe olardı tolıqtıradı&lt;ref name=&quot;voke&quot;&gt;[http://www.vokeinc.com/news-and-events/press-releases/view/571-new-voke-research-finds-mobility-cloud-embedded-software-and-lifecycle-virtualization-driving-dramatic-shifts-in-testing-market.html voke Market Mover Array Report: Testing Platforms] by Theresa Lanowitz, Lisa Dronzek, voke, June 05, 2012&lt;/ref&gt;. Islep shıǵıw barısındaǵı testlew kod QA bólimine berilgenge shekem dúziw basqıshındaǵı qátelerdi joq etiwge baǵdarlanǵan. Bul strategiya nátiyjede alınǵan programmalıq támiynattıń sapasın, sonday-aq ulıwma islep shıǵıw hám QA processiniń nátiyjeliligin arttırıwǵa arnalǵan&lt;ref name=&quot;adp&quot;&gt;{{cite book | last = Kolawa | first = Adam |author2=Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | url = http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer Society Press | isbn = 978-0-470-04212-0 }}&lt;/ref&gt;.

==Maqsetleri hám artıqmashılıqları==
Islep shıǵıw barısındaǵı testlew tómendegi tiykarǵı maqsetler ushın qollanıladı:

* Sapanı támiyinlew — programmalıq támiynatqa sapa menen qáwipsizlikti sińdiriw arqalı (kemshiliklerdi/hálsizliklerdi testlew arqalı joq etiwge urınıwdıń ornına) ulıwma islep shıǵıw hám testlew processin jaqsılaw.
* Taraw yamasa normativlik muwapıqlıq — ádette táwekellerdi qatań azaytıwdı hám eki tárepleme izin baqlawdı (mısalı, talaplar, testler, kodtı kózden ótkeriw, derek kodı, kemshilikler, wazıypalar hám t.b. arasında) talap etetuǵın taraw yamasa normativlik muwapıqlıq baslamalarına (mısalı, FDA, IEC 62304, DO-178B, DO-178C, ISO 26262, IEC 61508 hám t.b.) sáykeslikke erisiw&lt;ref name=&quot;adp&quot;/&gt;.

VDC Research kompaniyasınıń xabarlawınsha, islep shıǵıw barısındaǵı testlew processlerin ulıwma standartlastırılǵan process ishinde standart túrde ámelge asırıw tek programmalıq támiynattıń sapasın (islep shıǵıw iskerligin tekserilgen eń jaqsı ámeliyatlarǵa sáykeslendiriw arqalı) jaqsılap ǵana qoymay, proekttiń boljanıwshılıǵın da arttıradı&lt;ref name=&quot;vdc&quot;&gt;[http://alm.parasoft.com/embedded-software-vdc-report/  &quot;Automated Defect Prevention for Embedded Software Quality&quot;] white paper by VDC Research&lt;/ref&gt;. voke kompaniyasınıń izertlewine qaraǵanda, islep shıǵıw barısındaǵı testlew programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli boyı programmalıq támiynattı boljanıwshıraq, izin baqlawǵa bolatuǵın, kórinetuǵın hám ashıq etedi&lt;ref name=voke/&gt;.

==Tiykarǵı principleri==
{{Main|Modullik testlew}}

Joqarıdaǵı qollanılıwlardıń hárbirinde islep shıǵıw barısındaǵı testlew shólkemniń isenimlilik, qáwipsizlik, ónimlilik hám normativlik muwapıqlıq boyınsha kútiwlerin bildiretuǵın siyasattı anıqlawdan baslanadı. Keyin topar bul siyasat boyınsha oqıtılǵannan soń, programmalıq támiynattı islep shıǵıw iskerligin usı siyasatqa sáykeslendiriw ushın islep shıǵıw barısındaǵı testlew ámeliyatları engiziledi&lt;ref name=&quot;sdtimespolicy&quot;&gt;[http://www.sdtimes.com/l/35776 Great expectations for development—with policy automation] by Wayne Ariola, SD Times, July 28, 2011&lt;/ref&gt;. Islep shıǵıw barısındaǵı testlew ámeliyatlarına tómendegiler kiredi:

* Tiykarǵı sebeplerdi analizlew arqalı qáte jiberiw múmkinshiligin azaytıwdı usınatuǵın Deming tásilinen ilham alǵan, ilajı barınsha kóp kemshiliklerdiń aldın alatuǵın ámeliyatlar.
* Kemshiliklerdi olar payda bolǵannan keyin dárhal — kemshiliklerdi tabıw hám dúzetiw eń tez, eń ańsat hám eń arzan bolǵan waqıtta anıqlaytuǵın ámeliyatlar&lt;ref name=adp/&gt;&lt;ref name=&quot;cio&quot;&gt;[http://www.cio.com/article/699170/Rethinking_Software_Development_Testing_and_Inspection?page=3&amp;taxonomyId=3154 Rethinking Software Development, Testing and Inspection] ([https://web.archive.org/web/20130507082229/http://www.cio.com/article/699170/Rethinking_Software_Development_Testing_and_Inspection?page=3&amp;taxonomyId=3154 arxiv nusqası], 2013-05-07) by Matthew Heusser, CIO, February 1, 2012&lt;/ref&gt;.

Kemshiliklerdiń aldın alıw hám olardı anıqlaw ámeliyatlarınıń keń spektrin qollanıwǵa itibar beriw islep shıǵıw barısındaǵı testlewdiń hár túrli usılları programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń hár túrli basqıshlarında hár túrli kemshiliklerdi anıqlawǵa beyimlesken degen boljawǵa tiykarlanǵan. Sonlıqtan bir neshe usıldı birgelikte qollanıw kemshiliklerdiń tabılmay qalıw táwekelin azaytadı&lt;ref name=adp/&gt;. Ámeliyatlardıń keń jıynaǵın qollanıwdıń áhmiyetin Boem hám Basili jiyi silteme beriletuǵın «Software Defect Reduction Top 10 List» («Programmalıq támiynattaǵı kemshiliklerdi azaytıwdıń 10 tiykarǵı principi») maqalasında tastıyıqlaydı&lt;ref name=&quot;cd.umd&quot;&gt;[http://www.cs.umd.edu/projects/SoftEng/ESEG/papers/82.78.pdf Software Defect Reduction Top 10 List] by Barry Boehm and Victor R. Basili, Computer, January 2001&lt;/ref&gt;.

==Statikalıq analiz==
«Islep shıǵıw barısındaǵı testlew» termini geyde statikalıq analiz quralların qollanıwdı táriyiplew ushın da qollanılǵan. Kóplegen taraw basshıları bul aralastırıwǵa qarsı shıqtı, sebebi statikalıq analiz texnikalıq jaqtan testlew emes. Kodtıń hárbir qatarın «qamtıytuǵın» statikalıq analiz de kodtıń ózi orınlawı kerek bolǵan nárseni orınlaytuǵının tekserip bere almaydı yamasa programmalıq támiynat dinamikalıq túrde orınlanǵanda ǵana kórinetuǵın kemshiliklerdiń yamasa qáwipsizlik hálsizlikleriniń geypara túrlerin anıqlay almaydı.
Kóp adamlar tek statikalıq analizdi «sıyqırlı oq» yamasa hár dártke dári dep esaplamaw kerekligin eskertse de, taraw ekspertleriniń kópshiligi statikalıq analizdiń kóplegen qáwipsizlik, isenimlilik hám ónimlilik kemshiliklerin joq etiwdiń tekserilgen usılı ekenine kelisedi. Basqasha aytqanda, statikalıq analiz islep shıǵıw barısındaǵı testlew menen birdey bolmasa da, ádette ol islep shıǵıw barısındaǵı testlewdiń bir komponenti dep esaplanadı&lt;ref&gt;[http://www.crosstalkonline.org/storage/issue-archives/2009/200903/200903-Black.pdf Static Analyzers in Software Engineering] ([https://web.archive.org/web/20121015155527/http://www.crosstalkonline.org/storage/issue-archives/2009/200903/200903-Black.pdf arxiv nusqası], 2012-10-15) by Dr. Paul E. Black, CrossTalk: The Journal of Defense Software Engineering, March/April 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://eecatalog.com/dsp/2012/09/25/top-3-mistakes-with-static-analysis-for-embedded-and-safety-critical-development/ Top 3 Mistakes with Static Analysis for Embedded and Safety-Critical Development] by Arthur Hicken, EE Catalog, September 25, 2012&lt;/ref&gt;.

==Qosımsha iskerlik túrleri==
Aǵımdı analizlew sıyaqlı statikalıq analizdiń hár túrli ámelge asırılıwlarınan hám modullik testlewden basqa, islep shıǵıw barısındaǵı testlew tiykarǵı sapa iskerligi retinde kodtı kásiplesler tárepinen kózden ótkeriwdi de óz ishine aladı. Kodtı kózden ótkeriw programmalıq támiynattı islep shıǵıwda kemshiliklerdi anıqlaw hám olardıń aldın alıwdıń eń ónimli usıllarınıń biri dep keń esaplanadı&lt;ref name=&quot;DevelopmentTesting.com&quot;&gt;[http://www.developmenttesting.com/satisfying-sil-requirements-ensuring-functional-safety-of-eepe-safety-related-systems/ Satisfying SIL Requirements: Ensuring Functional Safety of E/E/PE Safety-Related Systems] ([https://web.archive.org/web/20160304045253/http://www.developmenttesting.com/satisfying-sil-requirements-ensuring-functional-safety-of-eepe-safety-related-systems/ arxiv nusqası], 2016-03-04) article on DevelopmentTesting.com&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq támiynattı testlew}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>r30kerc9xm80hkq8gd9pbm2haj9gqkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diffblue</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48670</id>
    <revision>
      <id>275367</id>
      <timestamp>2026-10-21T16:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Diffblue Ltd''' — Oksford universitetinen ajıralıp shıqqan kompaniya. Onıń Cover ónimi [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] [[Programmalastırıw tili|tilindegi]] [[Derek kodı|kod]] ushın modullik testlerdi avtomat túrde jazıw ushın [[Jasalma intellekt|jasalma intellektti]] (JI) qollanadı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=How Diffblue uses AI to automate unit testing for Java applications|url=https://www.techrepublic.com/article/how-diffblue-uses-ai-to-auto...»</comment>
      <origin>275367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3670" sha1="428g9tuwq3b8ezpxdxifl1robyg3ftt" xml:space="preserve">'''Diffblue Ltd''' — Oksford universitetinen ajıralıp shıqqan kompaniya. Onıń Cover ónimi [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] [[Programmalastırıw tili|tilindegi]] [[Derek kodı|kod]] ushın modullik testlerdi avtomat túrde jazıw ushın [[Jasalma intellekt|jasalma intellektti]] (JI) qollanadı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=How Diffblue uses AI to automate unit testing for Java applications|url=https://www.techrepublic.com/article/how-diffblue-uses-ai-to-automate-unit-testing-for-java-applications/|access-date=2021-05-31|website=TechRepublic|date=8 September 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Kod jazıw ushın JI qollanıwı jaǵınan ol GitHub Copilot quralına uqsas, biraq onnan ayırmashılıǵı — adamlar qarap shıǵıwı hám ózgertiwi ushın kod usınısların beriwdiń ornına, kodtı tolıq avtonom túrde jazadı. Diffblue kompaniyasın 2016-jılı Daniel Kryoning hám Piter Shrammel dúzgen&lt;ref&gt;{{Cite web|title=University of Oxford spin-out Diffblue allows developers to experience AI for Code for free|url=https://bdaily.co.uk/articles/2019/02/25/university-of-oxford-spin-out-diffblue-allows-developers-to-experience-ai-for-code-for-free|access-date=2021-05-31|website=Bdaily Business News|date=25 February 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt;, al 2019-jılı iyul ayında Metyu Lodj kompaniyanıń bas direktorı boldı&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Interview with Mathew Lodge, CEO Diffblue|url=https://www.erevena.com/articles/mathew-lodge-ceo-at-diffblue-2-2/|access-date=2022-01-10|website=Erevana|date=17 November 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

2017-jılı Diffblue Goldman Sachs hám Oxford Sciences Innovation kompaniyaları basqarǵan A seriyalı qarjılandırıw basqıshında 17,3 million funt sterling jıynadı&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Ghosh|first=Shona|title=An Oxford University artificial intelligence startup has raised £17 million to check code for errors|url=https://www.businessinsider.com/oxford-university-ai-startup-diffblue-has-raised-17-million-in-series-a-funding-2017-6|access-date=2021-05-31|website=Business Insider|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2020-jılı Diffblue biypul versiya — Cover Community Edition versiyasın shıǵardı. Ol ashıq kodlı shólkemler tárepinen de, kommerciyalıq shólkemler tárepinen de qollanıla aladı&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-05-24|title=Diffblue EULA for Community Edition IntelliJ Plugin|url=https://docs.diffblue.com//licenses/ce-eula/|access-date=2021-05-31|website=Diffblue Docs|language=en}}&lt;/ref&gt;. 2022-jılı yanvar ayında Diffblue IP Group venchur investorı basqarǵan qarjılandırıw basqıshında 7 million dollar&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Diffblue Closes Investment Round to Take Total Venture Funding to $32 Million|url=https://www.ipgroupplc.com/media/portfolio-news/2022/2022-01-26|website=IP Group|language=en-uk}}&lt;/ref&gt;, al 2022-jılı noyabr ayında AlbionVC basqarǵan basqıshta jáne 8 million dollar jıynadı&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Glen|first=Sephanie|title=Diffblue expands AI-powered unit testing platform|url=https://www.techtarget.com/searchsoftwarequality/news/252527416/Diffblue-expands-AI-powered-unit-testing-platform|access-date=2023-01-20|website=TechTarget|language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Diffblue kompaniyasınıń klientleri qatarında Goldman Sachs, S&amp;P Global, Citi, JP Morgan hám AWS bar&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Diffblue launches a free community edition of its automated Java unit testing tool|url=https://techcrunch.com/2020/09/08/diffblue-launches-a-free-community-edition-of-its-automated-java-unit-testing-tool/|access-date=2021-05-31|website=TechCrunch|date=8 September 2020 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>428g9tuwq3b8ezpxdxifl1robyg3ftt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Differencial testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48671</id>
    <revision>
      <id>275368</id>
      <timestamp>2026-10-21T17:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:Differential Testing.pdf|thumb|Differencial testlewde A hám B eki programma tosınnan tańlanǵan qálegen kiris maǵlıwmatında birdey juwap beriwi kerek. Eger olardıń shıǵıs maǵlıwmatları hár túrli bolsa, bul qáteni yamasa kompyuter qátesin (bug) bildiredi.]]  '''Differencial testlew'''&lt;ref&gt;William M. McKeeman, “Differential testing for software,” Digital Technical Journal, vol. 10, no. 1, pp. 100–107, 1998.&lt;/ref&gt;, sonday-aq '''differen...»</comment>
      <origin>275368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10416" sha1="c5z8f8kks9yahjt2ka522us3za19zkd" xml:space="preserve">[[Fayl:Differential Testing.pdf|thumb|Differencial testlewde A hám B eki programma tosınnan tańlanǵan qálegen kiris maǵlıwmatında birdey juwap beriwi kerek. Eger olardıń shıǵıs maǵlıwmatları hár túrli bolsa, bul qáteni yamasa kompyuter qátesin (bug) bildiredi.]]

'''Differencial testlew'''&lt;ref&gt;William M. McKeeman, “Differential testing for software,” Digital Technical Journal, vol. 10, no. 1, pp. 100–107, 1998.&lt;/ref&gt;, sonday-aq '''differencial fazzing''' dep te ataladı, — bir qatar uqsas qosımshalarǵa (yamasa bir qosımshanıń hár túrli ámelge asırılıwlarına) birdey kiris maǵlıwmatın berip, olardıń orınlanıwındaǵı ayırmashılıqlardı baqlaw arqalı qátelerdi anıqlaytuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Differencial testlew dástúrli programmalıq támiynattı testlewdi tolıqtıradı, sebebi ol isten shıǵıw yamasa tastıyıqlawlardıń buzılıwı sıyaqlı anıq qáte minez-qulıqtı kórsetpeytuǵın semantikalıq yamasa logikalıq qátelerdi tabıwǵa jaqsı beyimlesken. Differencial testlew sonday-aq «back-to-back» testlew dep te ataladı.

Differencial testlew bir funkcionallıqtıń hár túrli ámelge asırılıwların bir-birin tekseretuǵın orakullar retinde qollanıp, birdey kiris maǵlıwmatındaǵı olardıń shıǵıs maǵlıwmatlarınıń ayırmashılıqların anıqlaw arqalı semantikalıq qátelerdi tabadı: birdey kiris maǵlıwmatındaǵı programmalar minez-qulqı arasındaǵı hár qanday sáykessizlik itimal qáte retinde belgilenedi.

== Qollanılıw tarawları ==
Differencial testlew SSL/TLS ámelge asırılıwları&lt;ref name=&quot;r2&quot;&gt;C. Brubaker, S. Jana, B. Ray, S. Khurshid, and V. Shmatikov, “Using frankencerts for automated adversarial testing of certificate validation in SSL/TLS implementations,” in Proceedings of the 2014 IEEE Symposium on Security and Privacy (S&amp;P). IEEE Computer Society, 2014, pp. 114–129.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r3&quot;&gt;Y. Chen and Z. Su, “Guided differential testing of certificate validation in SSL/TLS implementations,” in Proceedings of the 10th Joint Meeting on Foundations of Software Engineering (FSE). ACM, 2015, pp. 793– 804.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r4&quot;&gt;Petsios, T., Tang, A., Stolfo, S., Keromytis, A. D., &amp; Jana, S. (2017, May). NEZHA: Efficient Domain-Independent Differential Testing. In Proceedings of the 38th IEEE Symposium on Security &amp; Privacy,(San Jose, CA).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r10&quot;&gt;S. Sivakorn, G. Argyros, K. Pei, A. D. Keromytis and S. Jana, &quot;HVLearn: Automated Black-Box Analysis of Hostname Verification in SSL/TLS Implementations,&quot; 2017 IEEE Symposium on Security and Privacy (S&amp;P), San Jose, CA, USA, 2017, pp. 521–538.&lt;/ref&gt;, C kompilyatorları&lt;ref name=&quot;r5&quot;&gt;X. Yang, Y. Chen, E. Eide, and J. Regehr, “Finding and understanding bugs in C compilers,” in Proceedings of the 32nd ACM SIGPLAN Conference on Programming Language Design and Implementation (PLDI). ACM, 2011, pp. 283–294.&lt;/ref&gt;, JVM ámelge asırılıwları&lt;ref name=&quot;r6&quot;&gt;Y. Chen, T. Su, C. Sun, Z. Su, and J. Zhao, “Coverage-directed differential testing of JVM implementations,” in Proceedings of the 37th ACM SIGPLAN Conference on Programming Language Design and Implementation (PLDI). ACM, 2016, pp. 85–99.&lt;/ref&gt;, veb-qosımshalardıń tarmaqlıq ekranları&lt;ref name=&quot;r9&quot;&gt;G. Argyros, I. Stais, S. Jana, A. D. Keromytis, and A. Kiayias, “SFADiff: Automated evasion attacks and fingerprinting using black-box differential automata learning,” in Proceedings of the 2016 ACM SIGSAC Conference on Computer and Communications Security (CCS). ACM, 2016, pp. 1690–1701.&lt;/ref&gt;, API-ler ushın qáwipsizlik siyasatları&lt;ref name=&quot;r7&quot;&gt;V. Srivastava, M. D. Bond, K. S. McKinley, and V. Shmatikov, “A security policy oracle: Detecting security holes using multiple API implementations,” ACM SIGPLAN Notices, vol. 46, no. 6, pp. 343–354, 2011.&lt;/ref&gt;, antivirus programmalıq támiynatı&lt;ref  name=&quot;r4&quot; /&gt;&lt;ref  name=&quot;r11&quot;&gt;S. Jana and V. Shmatikov, “Abusing file processing in malware detectors for fun and profit,” in Proceedings of the 2012 IEEE Symposium on Security and Privacy (S&amp;P). IEEE Computer Society, 2012, pp. 80– 94.&lt;/ref&gt; hám fayl sistemaları&lt;ref  name=&quot;r14&quot;&gt;Y. Liu, M. Adkar, G. Holzmann, G. Kuenning, P. Liu, S.A. Smolka, W. Su, and E. Zadok, “Metis: file system model checking via versatile input and state exploration,” In 22nd USENIX Conference on File and Storage Technologies (FAST ’24). USENIX Association, 2024, pp. 123-140.&lt;/ref&gt; sıyaqlı hár túrli tarawlarda semantikalıq qátelerdi tabıw ushın tabıslı qollanılǵan. Sonday-aq differencial testlew hár túrli tarmaq protokollarınıń ámelge asırılıwlarınan sanlı izlerdi (fingerprint) avtomatikalıq túrde generaciyalaw ushın da qollanılǵan&lt;ref name=&quot;r8&quot;&gt;D. Brumley, J. Caballero, Z. Liang, J. Newsome, and D. Song, “Towards automatic discovery of deviations in binary implementations with applications to error detection and fingerprint generation,” in 16th USENIX Security Symposium (USENIX Security ’07). USENIX Association, 2007.&lt;/ref&gt;.

== Kiris maǵlıwmatların generaciyalaw ==
=== Baǵdarlanbaǵan ===
Baǵdarlanbaǵan differencial testlew quralları testlenip atırǵan programmanıń aldınǵı kiris maǵlıwmatlarındaǵı minez-qulqın esapqa almay, iteraciyalar boyınsha test kiris maǵlıwmatların ǵárezsiz túrde generaciyalaydı. Kiris maǵlıwmatların generaciyalawdıń bunday processi aldınǵı kiris maǵlıwmatlarınan hesh qanday informaciyanı qollanbaydı hám is júzinde jańa kiris maǵlıwmatların júdá úlken kiris keńisliginen tosınnan jaratadı. Bul testlew processin júdá nátiyjesiz ete aladı, sebebi bir qáteni tabıw ushın kóp sanlı kiris maǵlıwmatların generaciyalaw kerek boladı.

Baǵdarlanbaǵan kiris maǵlıwmatların generaciyalaytuǵın differencial testlew sistemasınıń mısalı — «Frankencerts»&lt;ref name=&quot;r2&quot; /&gt;. Bul jumısta Frankencerts haqıyqıy sertifikatlardıń bólimlerin tosınnan biriktiriw arqalı sintezlenedi. Ol bir neshe ámelge asırılıwda SSL/TLS sertifikatlarınıń jaramlılıǵın tekseriwdegi semantikalıq buzılıwlardı testlew ushın sintaksislik jaqtan durıs sertifikatlardı qollanadı. Biraq Frankencerts sertifikatların jaratıw hám tańlaw pútkilley baǵdarlanbaǵan bolǵanlıqtan, ol baǵdarlanǵan qurallarǵa salıstırǵanda anaǵurlım nátiyjesiz.

=== Baǵdarlanǵan ===
Kiris maǵlıwmatların baǵdarlanǵan túrde generaciyalaw processi aldınǵı kiris maǵlıwmatları ushın programmanıń minez-qulqı haqqındaǵı informaciyanı esapqa alıw arqalı hárbir qáteni tabıw ushın kerekli kiris maǵlıwmatlarınıń sanın minimallastırıwǵa baǵdarlanǵan.

==== Domenge tán evolyuciyalıq baǵdarlaw ====
Domenge tán, qamtıwǵa baǵdarlanǵan kiris maǵlıwmatların generaciyalawdı orınlaytuǵın differencial testlew sistemasınıń mısalı — Mucerts&lt;ref name=&quot;r3&quot; /&gt;. Mucerts X.509 sertifikat formatınıń bólekli grammatikası haqqındaǵı bilimge súyenedi hám programma qamtıwın baqlap otırıp, kiris maǵlıwmatların generaciyalawdı basqarıw ushın stoxastikalıq tańlaw algoritmin qollanadı.

Izertlewlerdiń taǵı bir baǵdarı bar kiris maǵlıwmatlarınan jańa kiris maǵlıwmatların generaciyalaw máselesi stoxastikalıq process retinde modellestirile aladı degen baqlawǵa tiykarlanadı. Kiris maǵlıwmatların generaciyalaw ushın usınday stoxastikalıq process modelin qollanatuǵın differencial testlew quralınıń mısalı — Chen hám basqalardıń quralı&lt;ref name=&quot;r6&quot; /&gt;. Ol kiris maǵlıwmatların generaciyalaw ushın Markov dizbegi Monte-Karlo (MCMC) tańlawın qollanıp, Java virtual mashinalarınıń (JVM) differencial testlewin ótkeredi. Ol Java klass faylınıń formatı haqqındaǵı tolıq bilimge súyenip, arnawlı domenge tán mutaciyalardı qollanadı.

==== Domenge ǵárezsiz evolyuciyalıq baǵdarlaw ====
NEZHA&lt;ref name=&quot;r4&quot; /&gt; — domenge ǵárezsiz differencial testlewge beyimlesken jol tańlaw mexanizmine iye differencial testlew quralınıń mısalı. Ol bir neshe test qosımshasınıń minez-qulqı arasındaǵı baqlanǵan asimmetriyalardı juwmaqlaytuǵın hám sanlıq bahalaytuǵın arnawlı kórsetkishlerdi (delta-hár túrlilik dep atalǵan) qollanadı. Baqlanǵan programma minez-qulqınıń salıstırmalı hár túrliligin xoshametleytuǵın usınday kórsetkishler differencial testlewdi domenge ǵárezsiz hám «qara qutı» túrinde qollanıwda nátiyjeli ekenin kórsetti.

==== Avtomatlardı oqıtıwǵa tiykarlanǵan baǵdarlaw ====
Shekli avtomatlar (FSA) menen anıq modellestirile alatuǵın qosımshalar, mısalı, saytlar aralıq skripting (XSS) filtrleri hám X.509 sertifikatlarınıń xost atın tekseriw ushın, qáteni tabıw itimallıǵı joqarıraq bolǵan kiris maǵlıwmatların generaciyalaw maqsetinde qarsı mısallarǵa tiykarlanǵan FSA oqıtıw usılları qollanıla aladı&lt;ref name=&quot;r9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;r10&quot; /&gt;.

==== Simvollıq orınlawǵa tiykarlanǵan baǵdarlaw ====
Simvollıq orınlaw&lt;ref name=&quot;r12&quot;&gt;J. C. King, “Symbolic execution and program testing,” Communications of the ACM, vol. 19, no. 7, pp. 385–394, 1976.&lt;/ref&gt; — programmanı simvollıq túrde orınlaytuǵın, hár túrli jollar boyınsha sheklewlerdi esaplaytuǵın hám hárbir jol boyınsha jıynalǵan sheklewlerdi qanaatlandıratuǵın kiris maǵlıwmatların generaciyalaw ushın sheklewlerdi sheshiwshini qollanatuǵın «aq qutı» usılı. Simvollıq orınlaw differencial testlew ushın kiris maǵlıwmatların generaciyalawǵa da qollanıla aladı&lt;ref name=&quot;r8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;r13&quot;&gt;D. A. Ramos and D. R. Engler, “Practical, low-effort equivalence verification of real code,” in International Conference on Computer Aided Verification. Springer, 2011, pp. 669–685.&lt;/ref&gt;.

Simvollıq orınlawǵa tiykarlanǵan testlew quralları ushın tán sheklew — jollardıń «jarılıwı» hám masshtablanıwshılıq — ásirese bir neshe test programması qollanılatuǵın differencial testlew kontekstinde jáne de kúsheyedi. Sonlıqtan bir neshe iri programmanıń differencial testlewin ótkeriw ushın simvollıq orınlaw usılların masshtablaw júdá qıyın.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq támiynattı testlew}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>c5z8f8kks9yahjt2ka522us3za19zkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynattı testlew hújjetleri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48672</id>
    <revision>
      <id>275369</id>
      <timestamp>2026-10-21T17:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «==IEEE 829 standartınıń statusı== Eskertiw: '''IEEE 829-2008''' standartınıń ornın [[ISO/IEC 29119|ISO/IEC/IEEE 29119-3:2013]] standartı iyeledi&lt;ref name=&quot;IEEEstatus&quot;&gt;{{cite web|title=IEEE Products and Projects Status Report|url=http://standards.ieee.org/develop/project/status.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212232505/http://standards.ieee.org/develop/project/status.txt|url-status=dead|archive-date=12 February 2012|website=IEEE|access-date...»</comment>
      <origin>275369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6357" sha1="3waourh9upc13aot7hr9th34n1klr3g" xml:space="preserve">==IEEE 829 standartınıń statusı==
Eskertiw: '''IEEE 829-2008''' standartınıń ornın [[ISO/IEC 29119|ISO/IEC/IEEE 29119-3:2013]] standartı iyeledi&lt;ref name=&quot;IEEEstatus&quot;&gt;{{cite web|title=IEEE Products and Projects Status Report|url=http://standards.ieee.org/develop/project/status.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212232505/http://standards.ieee.org/develop/project/status.txt|url-status=dead|archive-date=12 February 2012|website=IEEE|access-date=13 October 2017}}&lt;/ref&gt;.

==IEEE 829 standartınıń tiykarı==
'''IEEE 829-2008''', sonday-aq '''Programmalıq támiynat hám sistemanı testlew hújjetleriniń 829 standartı''' dep te atalǵan, — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] hám sistemalıq testlewdiń anıqlanǵan segiz basqıshında qollanıw ushın hújjetler jıynaǵınıń formasın belgilegen IEEE standartı. Hárbir basqısh óziniń bólek túrdegi hújjetin dúziwi múmkin edi. Standart bul hújjetlerdiń formatın belgiledi, biraq olardıń barlıǵın dúziw minnetli me, joq pa, sonı kórsetpedi hám bul hújjetlerdiń jetkilikli mazmunı boyınsha hesh qanday kriteriyalardı óz ishine almadı. Bul máseleler standart shegarasınan tısqarı, bahalaw máselesi bolıp qaldı.

==IEEE 829 talap etetuǵın hújjetler==
Hújjetler tómendegishe:
*'''Bas test jobası''' (MTP): Bas test jobasınıń (MTP) maqseti — testlewdiń bir neshe dárejesi ushın (bir proekt ishinde yamasa bir neshe proekt boyınsha) ulıwma testlewdi jobalastırıw hám basqarıw hújjetin usınıw.
*'''Dáreje test jobası''' (LTP): Hárbir LTP ushın onıń belgilengen testlew dárejesindegi testlew iskerliginiń kólemi, tásili, resursları hám kestesi táriyipleniwi kerek. Testlenetuǵın obektler, testlenetuǵın funkciyalar, orınlanatuǵın testlew wazıypaları, hárbir wazıypa ushın juwapker xızmetkerler hám olarǵa baylanıslı táwekel(ler) anıqlanıwı kerek.
*'''Dáreje test dizaynı''' (LTD): Test jaǵdayların hám kútilgen nátiyjelerdi, sonday-aq testten ótiw kriteriyaların tolıq kórsetiw.
*'''Dáreje test jaǵdayı''' (LTC): Dáreje test dizaynında anıqlanǵan test jaǵdayların orınlawda qollanılatuǵın test maǵlıwmatların belgilew.
*'''Dáreje test procedurası''' (LTPr): Hárbir testti qalay orınlaw kerekligin, sonıń ishinde sazlawdıń hár qanday aldınǵı shártlerin hám orınlanıwı kerek bolǵan adımlardı tolıq kórsetiw.
*'''Dáreje test jurnalı''' (LTL): Testlerdiń orınlanıwı haqqındaǵı tiyisli detallardıń xronologiyalıq jazıwın usınıw, mısalı, qaysı test jaǵdayları orınlanǵanın, olardı kim orınlaǵanın, qanday tártipte orınlanǵanın hám hárbir testtiń ótken yamasa ótpegenin jazıp barıw.
*'''Anomaliya haqqında esabat''' (AR): Testlew processi barısında júz bergen hám izertlewdi talap etetuǵın hár qanday waqıyanı hújjetlestiriw. Bul esabat másele, test incidenti, kemshilik, nasazlıq, mashqala, anomaliya yamasa qáte haqqında esabat dep te atalıwı múmkin. Bul hújjet qasaqana buzılıw haqqında esabat emes, al anomaliya haqqında esabat dep atalǵan. Sebebi kútilgen hám haqıyqıy nátiyjeler arasındaǵı sáykessizlik sistemadaǵı buzılıwdan basqa bir qatar sebepler boyınsha da júz bere aladı. Olarǵa kútilgen nátiyjelerdiń nadurıs bolıwı, testtiń nadurıs orınlanıwı yamasa talaplardaǵı sáykessizlik sebepli olardıń bir neshe túsindiriwi bolıwı kiredi. Esabat incidenttiń barlıq detallarınan, mısalı, haqıyqıy hám kútilgen nátiyjelerden, buzılıwdıń qashan júz bergeninen hám onı sheshiwge járdem beretuǵın hár qanday qosımsha dálillerden turadı. Sonday-aq, múmkin bolsa, esabatta incidenttiń testlewge tásirine bahalaw da beriledi.
*'''Dáreje test statusı haqqında aralıq esabat''' (LITSR): Belgilengen testlew iskerliginiń aralıq nátiyjelerin juwmaqlaw hám qálew boyınsha, belgili bir test dárejesi ushın nátiyjeler tiykarında bahalaw menen usınıslar beriw.
*'''Dáreje test esabatı''' (LTR): Belgili bir test dárejesi ushın test orınlanıp bolǵannan keyin belgilengen testlew iskerliginiń nátiyjelerin juwmaqlaw hám nátiyjeler tiykarında bahalaw menen usınıslar beriw.
*'''Bas test esabatı''' (MTR): Belgilengen testlew iskerliginiń dárejeleri boyınsha nátiyjelerdi juwmaqlaw hám usı nátiyjeler tiykarında bahalaw beriw. Bul esabattı MTP hújjetin qollanatuǵın hár qanday shólkem qollanıwı múmkin. Bul — orınlanǵan testler arqalı anıqlanǵan hár qanday áhmiyetli informaciyanı usınatuǵın hám testlew jumısınıń sapasın, testlenip atırǵan programmalıq sistemanıń sapasın bahalawdı hám anomaliya haqqındaǵı esabatlardan alınǵan statistikanı óz ishine alatuǵın basqarıw esabatı. Sonday-aq esabatta keleshektegi test jobalastırıwın jaqsılaw ushın qanday testlew ótkerilgeni hám onıń qansha waqıt alǵanı jazıladı. Bul aqırǵı hújjet testlenip atırǵan programmalıq sistemanıń proekttiń mápli tárepleri anıqlaǵan qabıllaw kriteriyalarına sáykes keliw-kelmewine qarap, onıń óz maqsetine jaramlı ekenin kórsetiw ushın qollanıladı.

==IEEE 829 standartın qollanıw==
Standart Britaniya kompyuter jámiyeti usınǵan ISEB shólkeminiń programmalıq támiynattı testlew boyınsha Foundation hám Practitioner sertifikatlarınıń oqıw baǵdarlamasınıń bir bólegi boldı. ISEB hám Germaniyanıń ASQF oqıw baǵdarlamaları tiykarında óziniń oqıw baǵdarlamasın dúzgennen keyin ISTQB da IEEE 829 standartın programmalıq támiynat hám sistemanı testlew hújjetleri boyınsha etalon standart retinde qabıl etti.

Doktor Devid Gelperin hám doktor Uilyam S. Xetcel programmalıq támiynattı testlew hújjetleriniń dáslepki IEEE-829 standartın ámelge asırıw ushın sistemalı testlew hám bahalaw processi (STEP) metodologiyasın islep shıqtı&lt;ref name=&quot;CraigJaskiel2002&quot;&gt;{{cite book|author1=Rick D. Craig|author2=Stefan P. Jaskiel|title=Systematic Software Testing|url=https://books.google.com/books?id=2_gbZYZcZXgC|date=2002|publisher=Artech House|isbn=978-1-58053-792-6|page=4}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat hújjetleri]]
[[Kategoriya:IEEE standartları]]</text>
      <sha1>3waourh9upc13aot7hr9th34n1klr3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hújjetlerdi testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48673</id>
    <revision>
      <id>275370</id>
      <timestamp>2026-10-21T17:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Hújjetlerdi testlew''' — ónimdi funkcional emes testlewdiń bir bólegi. Ol sistemanı qalay qollanıw haqqındaǵı hújjetlerdiń sistemanıń is júzinde orınlaytuǵın nárselerine sáykes keletuǵının támiyinleytuǵın hám sistemadaǵı ózgerisler menen jaqsılanıwlardıń hújjetlestirilgenin dálilleytuǵın [[Qara qutı testlewi|«qara qutı» testlewiniń]] bir túri bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://qatestlab.com/knowledge-center/qa...»</comment>
      <origin>275370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4918" sha1="hocs3yw4y2fgys32kykscgvxo8msyud" xml:space="preserve">'''Hújjetlerdi testlew''' — ónimdi funkcional emes testlewdiń bir bólegi. Ol sistemanı qalay qollanıw haqqındaǵı hújjetlerdiń sistemanıń is júzinde orınlaytuǵın nárselerine sáykes keletuǵının támiyinleytuǵın hám sistemadaǵı ózgerisler menen jaqsılanıwlardıń hújjetlestirilgenin dálilleytuǵın [[Qara qutı testlewi|«qara qutı» testlewiniń]] bir túri bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://qatestlab.com/knowledge-center/qa-testing-materials/what-is-documentation-testing/|title=What Is Documentation Testing? – Offshore Software Testing with QATestLab|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

==Táriyip==
Hújjetlerdi testlew sistemanıń yamasa sistema komponentiniń jobaların, nátiyjelerin hám testlewin óz ishine aladı. Oǵan [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayları]] specifikaciyaları, test jobaları, test proceduraları, test esabatları hám test jurnalları kiredi. Ol talaplardı, ámel etilgen proceduralardı hám nátiyjelerdi bayan etetuǵın, anıqlaytuǵın, túsindiretuǵın hám olar haqqında esabat beretuǵın yamasa olardı tastıyıqlaytuǵın barlıq hújjetlerdi testlewge baylanıslı. Eń úlken únemlilikke erisiw ushın hújjetlerdi testlew eń birinshi [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynat processiniń]] baslanıwı menen baslanadı&lt;ref name=&quot;istqbexamcertification.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://istqbexamcertification.com/what-is-documentation-testing/|title=What is documentation testing in software testing?|publisher=}}&lt;/ref&gt;. Hújjetlerdi testlew sistema orınlaytuǵın funkcionallıq penen onıń orınlawı kerek bolǵan nárse arasındaǵı hár qanday anıq emeslikti yamasa sáykessizlikti anıqlaw ushın imla hám grammatikanı tekseriwdi óz ishine aladı.

Ónim hújjetleri aqırǵı ónimniń áhmiyetli bólegi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;istqbexamcertification.com&quot; /&gt;. Sapası tómen hújjetler ónimniń yamasa kompaniyanıń abıroyına tásir etedi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.softwaretestingclass.com/why-documentation-is-important-in-software-testing/|title=Why Documentation is Important in Software Testing? - Software Testing Classes|date=26 November 2013|website=softwaretestingclass.com}}&lt;/ref&gt;.

Hújjetlerdi testlew programmalıq támiynattı testlewden aldın hám keyin dúzilgen barlıq hújjetlerdi testlewge baylanıslı&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Topics in Testing Software Documentation |url=https://www.cs.drexel.edu/~spiros/teaching/SE320/slides/documentation-testing.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120725042656/https://www.cs.drexel.edu/~spiros/teaching/SE320/slides/documentation-testing.pdf |archive-date=2012-07-25 |access-date=2026-06-02 |website=www.cs.drexel.edu}}&lt;/ref&gt;. Hújjetti testlewdegi hár qanday keshigiw qunın arttıradı&lt;ref&gt;{{Cite book|last=|first=|url=https://books.google.com/books?id=FdvRGzeCipUC&amp;q=Documentation+testing&amp;pg=PA15|title=A Guide to Understanding Security Testing and Test Documentation in Trusted Systems|date=April 1994|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-0-7881-0699-6|language=en}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám testlewge baylanıslı geypara keń tarqalǵan artefaktlar retinde test jaǵdayları, test jobaları, talaplar hám izin baqlaw matricaları kórsetile aladı.

==Tiykarǵı tarawları==
Hújjetti testlewdiń tórt tiykarǵı tarawına kórsetpeler, mısallar, xabarlar hám úlgiler kiredi. Qátelerdi yamasa olardıń túsip qalıwın izlew ushın test scenariylerin adımba-adım orınlaw maqsetinde kórsetpeler kerek boladı. Orınlanǵan nátiyjelerdi yamasa anıq noqatlardı kórsetiw ushın GUI komponentlerin, sintaksisti, buyrıqlardı hám interfeyslerdi tolıǵıraq túsindiriw maqsetinde qosımsha mısallar keltirile aladı. Sáykessizliklerge de qáteler menen birge itibar beriw kerek, sebebi olar paydalanıwshılardı shatastıra aladı. Eger sistemanıń paydalanıwshısı tájiriybesi az paydalanıwshı bolsa, bul anıq emeslikler úlken zıyan keltiredi. Paydalanıwshıda hár qanday másele payda bolǵan jaǵdayda, ásirese túsiniksiz jaǵdayda hújjetlerdi qarap shıǵıwı múmkin bolǵan tájiriybesi az paydalanıwshılar ushın mısallar kerek boladı.

Hújjetlerdegi máseleler kodlawdaǵı máseleler sıyaqlı rásmiy túrde sheshile aladı&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.softwaretestinggenius.com/documentation-testing-an-important-activity-in-software-testing|title=New Post-Documentation Testing an Important Activity in Software Testing|first=Yoginder Nath|last=Gupta|date=January 2013 |publisher=}}&lt;/ref&gt;. Kemshiliklerdi jazıp barıw hám baqlaw quralları kodtaǵı kemshiliklerdegidey, kemshiliklerdi sheshiwdiń keń tarqalǵan quralları bolıp tabıladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Ónimlerdi testlew]]
[[Kategoriya:Texnikalıq kommunikaciya]]</text>
      <sha1>hocs3yw4y2fgys32kykscgvxo8msyud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Domenlik testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48674</id>
    <revision>
      <id>275371</id>
      <timestamp>2026-10-21T17:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Domenlik testlew''' — talaban test jaǵdaylarınıń derlik sheksiz toparınan az sandaǵı haqıyqıy test jaǵdayların tańlawdı óz ishine alatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Bul programmalıq támiynattı testlewdiń eń keń qollanılatuǵın usıllarınıń biri. Domenge tán jumıstı testlewde domen boyınsha bilim júdá áhmiyetli rol atqaradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaner |first=Cem |year...»</comment>
      <origin>275371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2837" sha1="px577gvgpf3fur5zl32py89h8nqwh1e" xml:space="preserve">'''Domenlik testlew''' — talaban test jaǵdaylarınıń derlik sheksiz toparınan az sandaǵı haqıyqıy test jaǵdayların tańlawdı óz ishine alatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Bul programmalıq támiynattı testlewdiń eń keń qollanılatuǵın usıllarınıń biri. Domenge tán jumıstı testlewde domen boyınsha bilim júdá áhmiyetli rol atqaradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaner |first=Cem |year=1997 |title=The Impossibility of Complete Testing |journal=Software QA |volume=4 |issue=4 |page=28 |url=http://www.kaner.com/pdfs/imposs.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Clarke |first=Lori A. |year=1976 |title=A System to Generate Test Data and Symbolically Execute Programs |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=2 |issue=3 |pages=215–222 |doi=10.1109/tse.1976.233817 |issn=0098-5589 |s2cid=2940045}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clarke |first1=Lori A. |last2=Hassell |first2=Johnette |last3=Richardson |first3=Debra J. |year=1982 |title=A Close Look at Domain Testing |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=2 |issue=4 |pages=380–390 |doi=10.1109/tse.1982.235572 |issn=0098-5589 |s2cid=7959324}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Myers |first=Glenford J. |year=1979 |title=The Art of Software Testing |url=https://archive.org/details/artofsoftwaretes00myer |location=New York |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=0-471-04328-1 |oclc=4194539}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ostrand |first1=T. |last2=Balcer |first2=M. |date=June 1, 1988 |title=The Category-partition Method for Specifying and Generating Functional Tests |journal=Communications of the ACM |volume=31 |issue=6 |pages=676–686 |doi=10.1145/62959.62964 |issn=0001-0782 |s2cid=207647895}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Weyuker |first1=Elaine J. |last2=Jeng |first2=Bingchiang |year=1991 |title=Analyzing Partition Testing Strategies |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=17 |issue=7 |pages=703–711 |doi=10.1109/32.83906 |issn=0098-5589}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=White |first1=Lee J. |last2=Cohen |first2=Edward I. |last3=Zeil |first3=Steven J. |year=1981 |chapter=A Domain Strategy for Computer Program Testing |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q_smAAAAMAAJ&amp;pg=PA103 |editor1=Chandrasekaran, B. |editor2=Radicchi, S. |title=Computer Program Testing: Proceedings of the Summer School on Computer Program Testing Held at SOGESTA, Urbino, Italy, June 29-July 3, 1981 |location=Amsterdam; New York |publisher=North Holland |pages=103–112 |isbn=0-444-86292-7 |oclc=7875177}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Sırtqı siltemeler ==
* Kaner, Cem. [http://www.testingeducation.org/a/tdtsr.pdf Teaching Domain Testing: A Status Report] (PDF). TestingEducation.org.

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>px577gvgpf3fur5zl32py89h8nqwh1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qurǵaq iske túsiriw (testlew)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48675</id>
    <revision>
      <id>275372</id>
      <timestamp>2026-10-21T17:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Qurǵaq iske túsiriw''' yamasa '''aldın ala iske túsiriw''' — sistemanıń durıs isleytuǵınına hám awır buzılıwǵa alıp kelmeytuǵınına isenim payda etiw ushın qollanılatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] processi. Mısalı, tarmaqqa jalǵanǵan kompyuterler yamasa saqlaw diskleri arasında maǵlıwmatlardı jiberiw hám sinxronlaw ushın arnalǵan rsync utilitasında «dry-run» parametri bar. Payd...»</comment>
      <origin>275372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2118" sha1="rfij0occmq067fcuixcqzcwyonc1zk5" xml:space="preserve">'''Qurǵaq iske túsiriw''' yamasa '''aldın ala iske túsiriw''' — sistemanıń durıs isleytuǵınına hám awır buzılıwǵa alıp kelmeytuǵınına isenim payda etiw ushın qollanılatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] processi. Mısalı, tarmaqqa jalǵanǵan kompyuterler yamasa saqlaw diskleri arasında maǵlıwmatlardı jiberiw hám sinxronlaw ushın arnalǵan rsync utilitasında «dry-run» parametri bar. Paydalanıwshılar onı óz buyrıq qatarı argumentleriniń durıs ekenin tekseriw hám maǵlıwmatlardı haqıyqatında kóshirgende ne bolatuǵının imitaciyalaw ushın qollana aladı.

Qabıllaw proceduralarında (mısalı, [[Qabıllaw testlewi|zavodta qabıllaw testlewinde]]) «qurǵaq iske túsiriw» — zavod, yaǵnıy jumıstı bólip alıp islewshi, ózi jetkerip beriwi kerek bolǵan sistemanı klient haqıyqatında qabıl etiwden aldın onıń tolıq testin ótkeriwi&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Craig |first1=Rick David |url=https://books.google.com/books?id=2_gbZYZcZXgC&amp;dq=Dry+run+software+testing&amp;pg=PA229 |title=Systematic Software Testing |last2=Jaskiel |first2=Stefan P. |date=2002 |publisher=Artech House |isbn=978-1-58053-792-6 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schmidt |first=Richard |url=https://books.google.com/books?id=GndOWfOakzsC&amp;dq=Dry+run+software+testing&amp;pg=PA331 |title=Software Engineering: Architecture-driven Software Development |date=2013-04-30 |publisher=Newnes |isbn=978-0-12-407878-9 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

==Etimologiyası==
«Dry run» («qurǵaq iske túsiriw») termini AQSHtıń órt óshiriw bólimlerinen kelip shıqqan sıyaqlı. Shınıǵıw ótkeriw ushın olar órt óshiriw komandasın suw nasos penen berilmeytuǵın shıǵıwlarǵa jiberetuǵın edi. Haqıyqıy órt hám suw menen ótkerilgen shıǵıw «wet run» («ıǵal iske túsiriw») dep atalǵan. Bul termin keńirek mánide Ekinshi jer júzlik urısı dawamında AQSH Qurallı Kúshleriniń onı keń qollanıwı nátiyjesinde payda bolǵan sıyaqlı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>rfij0occmq067fcuixcqzcwyonc1zk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dinamikalıq programma analizi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48676</id>
    <revision>
      <id>275373</id>
      <timestamp>2026-10-21T17:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Dinamikalıq programma analizi''' — [[Kompyuter programması|programmanı]] orınlawdı óz ishine alatuǵın programmalıq támiynattı analizlew. Ol programmanı orınlamaytuǵın [[Statikalıq programma analizi|statikalıq programma analizine]] qarama-qarsı.  Analiz programmalıq támiynattıń hár túrli aspektlerine baǵdarlanıwı múmkin, sonıń ishinde (biraq tek olar menen sheklenbey): minez-qulıq, testlew qamtıwı, ónimlilik hám qáwipsizlik....»</comment>
      <origin>275373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11247" sha1="hxra9a46wpporfcqm3ox5rk1gua5tzw" xml:space="preserve">'''Dinamikalıq programma analizi''' — [[Kompyuter programması|programmanı]] orınlawdı óz ishine alatuǵın programmalıq támiynattı analizlew. Ol programmanı orınlamaytuǵın [[Statikalıq programma analizi|statikalıq programma analizine]] qarama-qarsı.

Analiz programmalıq támiynattıń hár túrli aspektlerine baǵdarlanıwı múmkin, sonıń ishinde (biraq tek olar menen sheklenbey): minez-qulıq, testlew qamtıwı, ónimlilik hám qáwipsizlik.

Nátiyjeli bolıwı ushın nıshanalı programma múmkin bolǵan kiris hám shıǵıs maǵlıwmatlarınıń diapazonın qamtıw ushın jetkilikli test kiris maǵlıwmatları menen orınlanıwı kerek&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Khatiwada|first1=Saket|last2=Tushev|first2=Miroslav|last3=Mahmoud|first3=Anas|date=2018-01-01|title=Just enough semantics: An information theoretic approach for IR-based software bug localization|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0950584916302269|journal=Information and Software Technology|language=en|volume=93|pages=45–57|doi=10.1016/j.infsof.2017.08.012|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;. Testlewdiń jetkiliksiz bolǵan orınların anıqlaw ushın kod qamtıwı sıyaqlı [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] kórsetkishleri hám mutaciyalıq testlew sıyaqlı qurallar qollanıladı.

== Túrleri ==

=== Funkcional testlew ===
{{main|Programmalıq támiynattı testlew}}

Funkcional testlew modullik testlew, integraciyalıq testlew hám sistemalıq testlew sıyaqlı salıstırmalı túrde keń tarqalǵan [[Programmalastırıw|programmalastırıw]] usılların óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Myers, G. J. |title=The Art of Software Testing |date=1979 |publisher=John Wiley and Sons.}}&lt;/ref&gt;.

=== Kod qamtıwı ===

Testlerdiń kod qamtıwın esaplaw testlenbegen kodtı anıqlaydı.

Bul analiz testlenbegen kodtı anıqlasa da, testlengen kodtıń ''jetkilikli'' dárejede testlengen-testlenbegenin anıqlamaydı. Testler durıs minez-qulıqtı haqıyqatında teksermese de, kod orınlana aladı.

* Gcov — GNU proektiniń derek kodın qamtıw programması.
* VB Watch kod qamtıwın, shaqırıwlar stegin, orınlanıw izin, jaratılǵan obektlerdi hám ózgeriwshilerdi baqlaw ushın Visual Basic programmalarına dinamikalıq analiz kodın kirgizedi.

=== Dinamikalıq testlew ===
{{main|Dinamikalıq testlew}}

Dinamikalıq testlew programmanı test jaǵdaylarınıń jıynaǵında orınlawdı óz ishine aladı.

=== Yad qátelerin anıqlaw ===

* AddressSanitizer: Linux, macOS, Windows hám basqa sistemalar ushın yad qátelerin anıqlaw quralı. LLVM proektiniń bir bólegi.
* BoundsChecker: Windows tiykarındaǵı qosımshalar ushın yad qátelerin anıqlaw quralı. Micro Focus kompaniyasınıń DevPartner ónimleriniń bir bólegi.
* Dmalloc: yadtı bóliwdi hám yadtıń aǵıp ketiwin tekseriwge arnalǵan kitapxana. Programmalıq támiynattı qayta kompilyaciyalaw kerek, al barlıq fayllar dmalloc.h arnawlı C bas faylın óz ishine alıwı kerek.
* Intel Inspector: Windows hám Linux sistemalarında isleytuǵın [[C (programmalastırıw tili)|C]], [[C++]] hám [[Fortran]] qosımshaları ushın yad qáteleriniń dinamikalıq dúzetiwshisi (debugger).
* Purify: tiykarınan yadtıń buzılıwın hám yadtıń aǵıp ketiwin anıqlaw quralı.
* Valgrind: programmalardı virtual processorda orınlaydı hám yad qátelerin (mısalı, malloc hám free funkciyaların nadurıs qollanıwdı) hám kóp aǵımlı programmalardaǵı jarıs jaǵdayların anıqlay aladı.

=== Fazzing ===
{{main|Fazz testlew}}
Fazzing — programmanı hár túrli kiris maǵlıwmatlarınıń keń kólemi menen orınlawdı óz ishine alatuǵın testlew usılı. Kóbinese bul kiris maǵlıwmatları (keminde birli-yarım) tosınnan generaciyalanadı. «Kúlreń qutı» fazzerleri kiris maǵlıwmatların generaciyalawdı baǵdarlaw ushın kod qamtıwın qollanadı.

=== Dinamikalıq simvollıq orınlaw ===
{{main|Konkolik testlew}}

Dinamikalıq simvollıq orınlaw (sonday-aq ''DSE'' yamasa konkolik orınlaw dep te ataladı) test programmasın anıq kiris maǵlıwmatında orınlawdı, orınlanıwǵa baylanıslı jol sheklewlerin jıynawdı hám programmanı basqa basqarıw aǵımı jolı boyınsha júrgizetuǵın jańa kiris maǵlıwmatların generaciyalaw ushın sheklewlerdi sheshiwshini (ádette SMT sheshiwshini) qollanıwdı óz ishine aladı. Solay etip, testler jıynaǵınıń kod qamtıwı artadı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Ting |last2=Zhang |first2=Xiao-song |last3=Guo |first3=Shi-ze |last4=Li |first4=Hong-yuan |last5=Wu |first5=Yue |date=2013-09-01 |title=State of the art: Dynamic symbolic execution for automated test generation |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167739X12000398 |journal=Future Generation Computer Systems |series=Including Special sections: Cyber-enabled Distributed Computing for Ubiquitous Cloud and Network Services &amp; Cloud Computing and Scientific Applications — Big Data, Scalable Analytics, and Beyond |language=en |volume=29 |issue=7 |pages=1758–1773 |doi=10.1016/j.future.2012.02.006 |issn=0167-739X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;. DSE fazzingtiń bir túri («aq qutı» fazzingi) retinde qarala aladı.

=== Dinamikalıq maǵlıwmatlar aǵımın analizlew ===

Dinamikalıq maǵlıwmatlar aǵımın analizlew informaciyanıń ''dereklerden'' ''qabıllawshılarǵa'' qaray aǵımın baqlaydı. Dinamikalıq maǵlıwmatlar aǵımın analizlewdiń formalarına dinamikalıq taint analizi (belgilengen maǵlıwmatlardı baqlaw) hám hátte dinamikalıq simvollıq orınlaw kiredi&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Chen |first1=Ju |last2=Han |first2=Wookhyun |last3=Yin |first3=Mingjun |last4=Zeng |first4=Haochen |last5=Song |first5=Chengyu |last6=Lee |first6=Byoungyoung |last7=Yin |first7=Heng |last8=Shin |first8=Insik |date=2022 |title={SYMSAN}: Time and Space Efficient Concolic Execution via Dynamic Data-flow Analysis |url=https://www.usenix.org/conference/usenixsecurity22/presentation/chen-ju |language=en |pages=2531–2548 |isbn=978-1-939133-31-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Chang |first1=Walter |last2=Streiff |first2=Brandon |last3=Lin |first3=Calvin |title=Proceedings of the 15th ACM conference on Computer and communications security |chapter=Efficient and extensible security enforcement using dynamic data flow analysis |date=2008-10-27 |chapter-url=https://doi.org/10.1145/1455770.1455778 |series=CCS '08 |location=New York, NY, USA |publisher=Association for Computing Machinery |pages=39–50 |doi=10.1145/1455770.1455778 |isbn=978-1-59593-810-7|s2cid=6888893 }}&lt;/ref&gt;.

=== Invariantlardı anıqlaw ===
[[Daikon (sistema)|Daikon]] — invariantlardı dinamikalıq anıqlawdıń ámelge asırılıwı. Daikon programmanı iske qosadı, programma esaplaǵan mánislerdi baqlaydı, al keyin baqlanǵan orınlanıwlar waqtında ras bolǵan, sonlıqtan barlıq orınlanıwlarda da ras bolıwı itimal qásiyetler haqqında xabar beredi.

=== Qáwipsizlik analizi ===
Dinamikalıq analiz qáwipsizlik máselelerin anıqlaw ushın qollanıla aladı.
* IBM Rational AppScan — islep shıǵıw ómirlik cikliniń hár túrli basqıshlarına arnalǵan qosımshalar qáwipsizligi sheshimleriniń jıynaǵı. Bul jıynaq eki tiykarǵı dinamikalıq analiz ónimin óz ishine aladı: IBM Rational AppScan Standard Edition hám IBM Rational AppScan Enterprise Edition. Bunnan basqa, jıynaqqa statikalıq analiz quralı — IBM Rational AppScan Source Edition kiredi.

=== Bir waqıtlılıq qáteleri ===
* Parasoft Jtest jarıs jaǵdayları, ayrıqsha jaǵdaylar, resurslar menen yadtıń aǵıp ketiwi hám qáwipsizlik hújimlerine baylanıslı hálsizlikler sıyaqlı kemshiliklerdi anıqlaw ushın orınlanıw waqtındaǵı qátelerdi anıqlawdı qollanadı.
* Intel Inspector Windows sistemasında orınlanıw waqtında aǵımlar hám yad qátelerin analizleydi.
* Parasoft Insure++ — orınlanıw waqtında yadtı analizlew hám qátelerdi anıqlaw quralı. Onıń Inuse komponenti waqıt dawamında yadtıń bóliniwiniń grafikalıq kórinisin usınadı, ásirese úyindini (heap) ulıwma qollanıwdı, bloklardıń bóliniwin, itimal sheshilmegen aǵıp ketiwlerdi hám t.b. anıq kórsetedi.
* [[Google]] kompaniyasınıń Thread Sanitizer quralı — maǵlıwmatlar ushın jarıs jaǵdayların anıqlaw quralı. Ol jarıs jaǵdayındaǵı yadqa kiriwlerdi anıqlaw ushın LLVM IR kodın instrumentaciyalaydı.

=== Programmanı kesiklerge bóliw ===
Programma minez-qulqınıń berilgen kishi jıynaǵı ushın programmanı kesiklerge bóliw programmanı usı tańlanǵan minez-qulıqtı ele de payda etetuǵın minimal formaǵa shekem qısqartıwdan turadı. Qısqartılǵan programma «kesik» dep ataladı hám belgilengen minez-qulıqlar kishi jıynaǵınıń shegarasında dáslepki programmanıń durıs kórinisi bolıp tabıladı.
Ulıwma alǵanda, kesikti tabıw — sheshilmeytuǵın másele, biraq nıshanalı minez-qulıqlar kishi jıynaǵın ózgeriwshiler jıynaǵınıń mánisleri tiykarında belgilew arqalı maǵlıwmatlar aǵımı algoritmi járdeminde jaqınlastırılǵan kesiklerdi alıwǵa boladı. Bul kesiklerdi ádette islep shıǵıwshılar qáteniń deregin tabıw ushın dúzetiw (debugging) barısında qollanadı.

=== Ónimlilik analizi ===

Ónimlilikti analizlew qurallarınıń kópshiligi dinamikalıq programma analizi usılların qollanadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maplesden |first1=David |last2=Tempero |first2=Ewan |last3=Hosking |first3=John |last4=Grundy |first4=John |title=Performance Analysis for Object-Oriented Software: A Systematic Mapping |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |date=2015 |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/7024167/ |doi=10.1109/TSE.2015.2396514 |issn=1939-3520}}&lt;/ref&gt;.

== Usılları ==

Dinamikalıq analizdiń kópshiligi instrumentaciyalawdı yamasa túrlendiriwdi óz ishine aladı.

Instrumentaciyalaw orınlanıw waqtındaǵı ónimlilikke tásir ete alatuǵın bolǵanlıqtan, ónimlilik máselesin nadurıs anıqlap qoymaw ushın test nátiyjelerin túsindiriwde bunı esapqa alıw kerek.

=== Mısallar ===

DynInst — dinamikalıq programma analizi zondların islep shıǵıw hám olardı kompilyaciyalanǵan orınlanatuǵın fayllarǵa qollanıw ushın paydalı, orınlanıw waqtında kodqa túzetiw kirgiziw kitapxanası. Ulıwma alǵanda, DynInst [[Derek kodı|derek kodın]] yamasa qayta kompilyaciyalawdı talap etpeydi, biraq simvolları alıp taslanbaǵan orınlanatuǵın fayllardı hám dúzetiw (debugging) simvolları bar orınlanatuǵın fayllardı instrumentaciyalaw ańsatıraq.

[https://maierfelix.github.io/Iroh/ Iroh.js] — JavaScript ushın orınlanıw waqtında kod analizi kitapxanası. Ol kodtıń orınlanıw jolın baqlap baradı, orınlanǵan kodtıń belgili bir úlgilerin anıqlaw ushın orınlanıw waqtındaǵı tıńlawshılardı usınadı hám programmanıń orınlanıw minez-qulqın uslap alıwǵa hám ózgertiwge múmkinshilik beredi.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq támiynattı testlew}}

[[Kategoriya:Dinamikalıq programma analizi]]
[[Kategoriya:Programma analizi]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>hxra9a46wpporfcqm3ox5rk1gua5tzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-10-22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>48677</id>
    <revision>
      <id>275375</id>
      <timestamp>2026-10-21T17:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «GOLOVEC TRAILS - BANANA (from top to bottom).webm»</comment>
      <origin>275375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="eb45j7mgar63ca4its7n2xdcxunznks" xml:space="preserve">GOLOVEC TRAILS - BANANA (from top to bottom).webm</text>
      <sha1>eb45j7mgar63ca4its7n2xdcxunznks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dinamikalıq testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48678</id>
    <revision>
      <id>275376</id>
      <timestamp>2026-10-21T17:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] '''dinamikalıq testlew''' yamasa '''dinamikalıq analiz''' — programmalıq sistemanıń belgili bir kiris maǵlıwmatına ([[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayına]]) orınlanıw waqtında beretuǵın juwabın tekseriw.  Testler qol menen yamasa [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırıw]] arqalı orınlana aladı.  Modullik testlew, integraciyalı...»</comment>
      <origin>275376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1917" sha1="igrvdzmzvzrpnutwrb7lr5i5sbm19xp" xml:space="preserve">[[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] '''dinamikalıq testlew''' yamasa '''dinamikalıq analiz''' — programmalıq sistemanıń belgili bir kiris maǵlıwmatına ([[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayına]]) orınlanıw waqtında beretuǵın juwabın tekseriw.

Testler qol menen yamasa [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırıw]] arqalı orınlana aladı.

Modullik testlew, integraciyalıq testlew, sistemalıq testlew, regressiyalıq testlew hám [[Qabıllaw testlewi|qabıllaw testlewi]] dinamikalıq testlewdiń formaları bolıp tabıladı.

Statikalıq testlewden ayırmashılıǵı, bunda programmalıq támiynat iske qosıla alatuǵın bolıwı kerek.

== Bahalaw ==
Dinamikalıq testlewdiń tárepdarları onıń orınlanıw ortalıǵındaǵı hálsiz orınlardı anıqlawǵa járdem bere alatuǵının, testlewshi derek kodına kire almaǵan jaǵdayda da qosımshanı analizlewdi qollaytuǵının, statikalıq testlew arqalı tabıw qıyın bolǵan hálsizliklerdi anıqlay alatuǵının hám statikalıq testlew nátiyjeleriniń durıslıǵın tekserip bere alatuǵının atap ótedi.

Biraq dinamikalıq testlewdiń sınshıları avtomatlastırılǵan testlew qurallarınıń qáwipsizlik boyınsha nadurıs túsinik beriwi múmkin ekenin, avtomatlastırılǵan testlew qurallarınıń jalǵan unamlı hám jalǵan unamsız nátiyjelerdi payda ete alatuǵının hám dinamikalıq testlewde qátelerdi dúzetiw qımbatıraqqa túsetuǵının atap ótedi. Sebebi olardı tabıw qıyınıraq boladı hám kerekli waqıttan kóbirek waqıt aladı.
== Ádebiyatlar ==
G.J. Myers, The Art of Software Testing, John Wiley and Sons, New York, New York, 1979.

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi]]</text>
      <sha1>igrvdzmzvzrpnutwrb7lr5i5sbm19xp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aq qutı testlewi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48679</id>
    <revision>
      <id>275380</id>
      <timestamp>2026-10-21T18:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''«Aq qutı» testlewi''' (sonday-aq '''anıq qutı testlewi''', '''shiyshe qutı testlewi''', '''móldir qutı testlewi''' hám '''strukturalıq testlew''' dep te ataladı) — qosımshanıń funkcionallıǵın emes (yaǵnıy [[Qara qutı testlewi|«qara qutı» testlewinen]] ayırmashılıǵı), al onıń ishki dúzilisin yamasa islew principin tekseretuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. «Aq qutı» testlew...»</comment>
      <origin>275380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12799" sha1="c37q6ma1pe8z70xxw262dpre3a9mvg6" xml:space="preserve">'''«Aq qutı» testlewi''' (sonday-aq '''anıq qutı testlewi''', '''shiyshe qutı testlewi''', '''móldir qutı testlewi''' hám '''strukturalıq testlew''' dep te ataladı) — qosımshanıń funkcionallıǵın emes (yaǵnıy [[Qara qutı testlewi|«qara qutı» testlewinen]] ayırmashılıǵı), al onıń ishki dúzilisin yamasa islew principin tekseretuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. «Aq qutı» testlewinde test jaǵdayların joybarlaw ushın sistemaǵa ishki kózqaras qollanıladı. Testlewshi kod arqalı ótetuǵın jollardı tekseriw hám kútilgen shıǵıs maǵlıwmatların anıqlaw ushın kiris maǵlıwmatların tańlaydı. Bul sxemadaǵı túyinlerdi testlewge, mısalı, sxema ishinde testlewge (ICT) uqsas.

«Aq qutı» testlewi programmalıq támiynattı testlew processiniń modullik, integraciyalıq hám sistemalıq dárejelerinde qollanıla aladı. Dástúrli testlewshiler «aq qutı» testlewin modullik dárejede ótkeriledi dep esaplawǵa beyim bolsa da, búgingi kúni ol integraciyalıq hám sistemalıq testlew ushın jiyirek qollanıladı. Ol modul ishindegi jollardı, integraciya waqtında moduller arasındaǵı jollardı hám sistemalıq dárejedegi test waqtında kishi sistemalar arasındaǵı jollardı testley aladı. Test dizaynınıń bul usılı kóplegen qáteler menen máselelerdi anıqlay alsa da, ol specifikaciyanıń ámelge asırılmaǵan bólimlerin yamasa jetispeytuǵın talaplardı ótkerip jiberiwi múmkin. «Aq qutı» testlewi joybarǵa tiykarlanǵan bolǵanda&lt;ref&gt;{{citation |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040014965.pdf |page= 25 |quote= [Glossary] White Box Testing: '''Design-driven''' testing where engineers examine internal workings of code |author= Stacy Nelson |title= NASA/CR–2003-212806 Certification Processes for Safety-Critical and Mission-Critical Aerospace Software  |date= June 2003 |publisher= Ames Research Center }}&lt;/ref&gt;, yaǵnıy (DO-178C hám ISO 26262 processlerindegidey) programmalıq támiynattıń hárbir komponenti qalay islewi kerek ekeni haqqındaǵı kelisilgen specifikaciyalar ''tek'' ǵana basqaratuǵın bolsa, «aq qutı» testlew usılları ámelge asırılmaǵan yamasa jetispeytuǵın talaplardı bahalawdı da orınlay aladı.

«Aq qutı» testleriniń dizayn usıllarına tómendegi kod qamtıwı kriteriyaları kiredi:
* Basqarıw aǵımın testlew
* Maǵlıwmatlar aǵımın testlew
* Tarmaqlanıw boyınsha testlew
* Operatorlardı qamtıw
* Sheshimlerdi qamtıw
* Modifikaciyalanǵan shárt hám sheshim qamtıwı
* Tiykarǵı (prime) jollardı testlew
* Jollardı testlew

== Sholıw ==
«Aq qutı» testlewi — qosımshanı [[derek kodı]] dárejesinde testlew usılı. Bul test jaǵdayları joqarıda atalǵan dizayn usılları: basqarıw aǵımın testlew, maǵlıwmatlar aǵımın testlew, tarmaqlanıw boyınsha testlew, jollardı testlew, operatorlardı qamtıw hám sheshimlerdi qamtıw, sonday-aq modifikaciyalanǵan shárt hám sheshim qamtıwı arqalı alınadı. «Aq qutı» testlewi — barlıq kodtı tekseriw arqalı qátesiz ortalıq jaratıw ushın usı usıllardı basshılıq retinde qollanıw. Bul «aq qutı» testlew usılları «aq qutı» testlewiniń tiykarın quraydı. Onıń mánisi — keyin payda bolatuǵın jasırın qátelerdi azaytıw ushın qosımshanı derek kodı dárejesinde muqıyat testlew&lt;ref name=level&gt;{{cite web|last=Williams|first=Laurie|title=White-Box Testing|pages=60–61, 69|url=http://www.chaudhary.org/WhiteBox.pdf|access-date=13 February 2013|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303194843/http://www.chaudhary.org/WhiteBox.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Bul hár túrli usıllar qátelerdi minimallastırıw hám qátesiz ortalıq jaratıw ushın derek kodınıń hárbir kórinetuǵın jolın tekseredi. «Aq qutı» testlewiniń tiykarǵı mánisi — kodtıń qaysı qatarı orınlanıp atırǵanın biliw hám durıs shıǵıs maǵlıwmatınıń qanday bolıwı kerek ekenin anıqlay alıw&lt;ref name=level /&gt;.

== Dárejeleri ==
#Modullik testlew. «Aq qutı» testlewi modullik testlew waqtında kodtıń aldın testlengen kod penen integraciyalanǵanǵa shekem kózde tutılǵanday isleytuǵınına kóz jetkeriw ushın ótkeriledi. Modullik testlew waqtındaǵı «aq qutı» testlewi kóplegen kemshiliklerdi erte anıqlawı múmkin hám kod qosımshanıń qalǵan bólimi menen integraciyalanǵannan keyin payda bolatuǵın kemshiliklerdi sheshiwge járdem beredi. Sonlıqtan ol islep shıǵıwdıń keyingi basqıshlarında qátelerdiń tásirin azaytadı&lt;ref name=level /&gt;.
#Integraciyalıq testlew. Bul dárejedegi «aq qutı» testleri interfeyslerdiń bir-biri menen óz-ara tásirin tekseriw ushın jazıladı. Modullik dárejedegi testlew hárbir kodtıń testlengenine hám izolyaciyalanǵan ortalıqta tiyisli túrde isleytuǵınına kóz jetkerdi. Al integraciya baǵdarlamashıǵa belgili bolǵan interfeyslerdiń hár qanday óz-ara tásiri ushın «aq qutı» testlewin qollanıw arqalı ashıq ortalıqtaǵı minez-qulıqtıń durıslıǵın tekseredi&lt;ref name=level /&gt;.
#Regressiyalıq testlew. Regressiyalıq testlew waqtındaǵı «aq qutı» testlewi — modullik hám integraciyalıq testlew dárejelerindegi qayta paydalanılǵan «aq qutı» test jaǵdayların qollanıw&lt;ref name=level /&gt;.

== Tiykarǵı procedura ==
«Aq qutı» testlewiniń tiykarǵı proceduraları testlewshiden testlenip atırǵan derek kodı haqqında tereń bilimdi talap etedi. Hárbir kórinetuǵın jol testlewden ótiwi ushın qanday test jaǵdayların dúziw kerekligin biliw maqsetinde baǵdarlamashı qosımshanı tereń túsiniwi kerek. Derek kodı túsinilgennen keyin, test jaǵdayların dúziw ushın ol analizlene aladı. Tómende «aq qutı» testlewinde test jaǵdayların dúziw ushın orınlanatuǵın úsh tiykarǵı adım keltirilgen:

# Kiris maǵlıwmatları talaplardıń hár túrli túrlerin, funkcional specifikaciyalardı, hújjetlerdiń detallı dizaynın, tiyisli derek kodın hám qáwipsizlik specifikaciyaların óz ishine aladı. Bul — barlıq tiykarǵı informaciyanı tayarlaw ushın «aq qutı» testlewiniń tayarlıq basqıshı.
# Qayta islew pútkil testlew processin baǵdarlaw ushın táwekel analizin ótkeriwdi, tiyisli test jobasın dúziwdi, test jaǵdayların orınlawdı hám nátiyjeler haqqında xabarlawdı óz ishine aladı. Bul — test jaǵdayların dúziw basqıshı. Onda test jaǵdaylarınıń qosımshanı tolıq testlewine kóz jetkeriledi hám alınǵan nátiyjeler tiyisli túrde jazıp alınadı.
# Shıǵıs maǵlıwmatları joqarıdaǵı barlıq tayarlıqlar menen nátiyjelerdi qamtıytuǵın aqırǵı esabattı tayarlawdı óz ishine aladı.

== Artıqmashılıqları ==
# Derek kodı haqqında bilimge iye bolıwdıń qosımsha nátiyjesi tolıq testlew ushın paydalı.
#Kózge túspeytuǵın tar orınlar anıqlanatuǵın bolǵanlıqtan, kodtı optimallastırıw ańsatlasadı.
#Baǵdarlamashıǵa óz jumısın analizlew múmkinshiligin beredi, sebebi islep shıǵıwshılar hár qanday jańa ámelge asırıwdı muqıyat táriyipleydi.
#Testlerdiń derek kodınan izin baqlawdı támiyinleydi. Bul derek kodındaǵı keleshektegi ózgerislerdi jańa qosılǵan yamasa ózgertilgen testlerde ańsat esapqa alıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=binder&gt;{{cite book |last=Binder |first=Bob |date=2000 |title=Testing Object-oriented Systems |url=https://archive.org/details/testingobjectori00bind |url-access=registration |publisher=Addison-Wesley Publishing Company Inc. |isbn=9780201809381 }}&lt;/ref&gt;.
#Avtomatlastırıw ańsat&lt;ref name=introtest /&gt;.
#Testlewdi qashan toqtatıw kerekligi boyınsha anıq, injenerlik tiykarındaǵı qaǵıydalardı beredi&lt;ref name=myers&gt;{{cite book |last=Myers |first=Glenford |date=1979 |title=The Art of Software Testing |url=https://archive.org/details/artofsoftwaretes00myer |url-access=registration |publisher=John Wiley and Sons |isbn=9780471043287 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=introtest /&gt;.

== Kemshilikleri ==
#«Aq qutı» testleri belgili bir ámelge asırıwdıń detalların tekseriw ushın jazıladı. Bul ámelge asırıw ózgergende testlerdiń ótpeytuǵının bildiredi, sebebi test ámelge asırıw menen tıǵız baylanıslı. Ámelge asırıw ózgergende testlerdi oǵan qayta sáykeslendiriw ushın olardı jańalawǵa qosımsha jumıs kerek boladı. Al «qara qutı» testlewinde bolsa, testler ámelge asırıwǵa ǵárezsiz boladı. Sonlıqtan eger ámelge asırıw ózgerse, biraq onıń shıǵıs maǵlıwmatları yamasa qosımsha tásirleri ózgermese, testler tabıslı orınlana beredi.
#Testlenip atırǵan kod sol funkcionallıqtı basqasha ámelge asıratuǵınday etip qayta jazılıwı múmkin, bul testtegi boljawlardı nadurıs etip qoyadı. Bul keregi joq jerde ótpeytuǵın testlerge yamasa, eń jaman jaǵdayda, endi jalǵan unamlı nátiyje beretuǵın hám koddaǵı qátelerdi jasıratuǵın testlerge alıp keliwi múmkin. «Aq qutı» testi hesh qashan testlenip atırǵan kodtıń kózde tutılǵan minez-qulqın tekseretuǵınday etip jazılmaǵan, al tek belgili bir ámelge asırıwdıń óz isin isleytuǵının tekseretuǵınday etip jazılǵan.
#«Aq qutı» testlewi testlewge quramalılıq ákeledi, sebebi testlewshi programmanı biliwi kerek, yamasa test toparında programmanı kod dárejesinde túsine alatuǵın keminde bir júdá jaqsı baǵdarlamashı bolıwı kerek. «Aq qutı» testlewi ótkeriliwi kerek bolǵan testlew dárejesiniń quramalılıǵı sebepli joqarı bilimli baǵdarlamashını talap etedi.
#Geypara jaǵdaylarda qosımshanıń hárbir bar shártin testlew múmkin emes, sonlıqtan geypara shártler testlenbey qaladı.
#Testler programmalıq támiynattıń bar kórinisine baǵdarlanadı, sonlıqtan jetispeytuǵın funkcionallıq anıqlanbawı múmkin.

== Zamanagóy kózqaras ==
Zamanagóyirek kózqaras boyınsha, «aq qutı» testlewi menen «qara qutı» testlewi arasındaǵı dixotomiya anıq emes bolıp, áhmiyetin joǵaltıp barmaqta. Dáslep «aq qutı» derek kodın qollanıwdı, al «qara qutı» talaplardı qollanıwdı bildirgen bolsa, házir testler abstrakciyanıń hár túrli dárejelerindegi kóplegen hújjetlerden alınadı. Tiykarǵı nárse sonda, testler ádette kiris maǵlıwmatları keńisligi, graf yamasa logikalıq predikatlar sıyaqlı abstrakt strukturadan joybarlanadı, al másele sol abstrakt strukturanı abstrakciyanıń qaysı dárejesinen alatuǵınımızda&lt;ref name=introtest&gt;{{cite book |last1=Ammann |first1=Paul |last2=Offutt |first2=Jeff |date=2008 |title=Introduction to Software Testing |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88038-1 |url=http://cs.gmu.edu/~offutt/softwaretest/ }}&lt;/ref&gt;. Bul derek kodı, talaplar, kiris maǵlıwmatları keńisliginiń táriyipleri yamasa onlaǵan dizayn modelleriniń biri bola aladı. Sonlıqtan «aq qutı / qara qutı» ayırmashılıǵı azıraq áhmiyetke iye, al bul terminler aktuallıǵın joǵaltıp barmaqta.

== Xakerlik ==
Penetraciyalıq testlewde «aq qutı» testlewi «aq qalpaqlı» xakerdiń hújim jasalıp atırǵan sistema haqqında tolıq bilimge iye bolatuǵın usılın bildiredi&lt;ref&gt;{{cite web |title=A Penetration Testing Model |url=https://www.bsi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/BSI/Publications/Studies/Penetration/penetration_pdf.pdf?__blob=publicationFile&amp;v=1 |publisher=Federal Office for Information Security (BSI)}}&lt;/ref&gt;. «Aq qutı» penetraciyalıq testiniń maqseti — nıshanalı sistema haqqında bilimi hám, múmkin, oǵan kiriwdiń tiykarǵı maǵlıwmatları bar shólkem ishindegi zıyankes adamdı imitaciyalaw. Bunday penetraciyalıq test ushın qaysı hújimlerdiń joqarı huqıqlı akkauntlarǵa qalay tásir ete alatuǵının analizlew maqsetinde ádette administrator kiriw maǵlıwmatları beriledi&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Baran |first1=Ewelina |title=Types of penetration testing |date=20 February 2023 |url=https://www.blazeinfosec.com/post/types-of-penetration-testing/ |publisher=Blaze Information Security GmbH |access-date=12 September 2024}}&lt;/ref&gt;. Testlewshige derek kodı da maǵlıwmatnama retinde usınıla aladı. Eger kodtıń ózi nıshana bolsa, bul (tek) penetraciyalıq test emes, al derek kodınıń qáwipsizlik auditi (yamasa qáwipsizlikti qarap shıǵıw) boladı&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sullivan |first1=James |title=What is Code Audit: Understanding its Purpose and Process |url=https://www.oneseventech.com/blog/code-audit |publisher=17 Web Dev, LLC |access-date=12 September 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq támiynattı testlew}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Apparatlıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>c37q6ma1pe8z70xxw262dpre3a9mvg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Benchmark (esaplaw texnikası)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48680</id>
    <revision>
      <id>275381</id>
      <timestamp>2026-10-21T18:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:OGRE screenshot 08.png|thumb|OGRE dvigateliniń benchmark retinde islep turǵan grafikalıq demo-versiyası]] [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]] '''benchmark''' — obekttiń salıstırmalı ónimliligin bahalaw ushın, ádette oǵan bir qatar standart testler menen sınaqlardı ótkeriw arqalı [[Kompyuter programması|kompyuter programmasın]], programmalar jıynaǵın yamasa basqa operaciyalardı iske qosıw&lt;ref&gt;{{Cite journal| doi = 10.1145/566...»</comment>
      <origin>275381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17865" sha1="4eidkk5psapai4423uac5zkaeft66v6" xml:space="preserve">[[Fayl:OGRE screenshot 08.png|thumb|OGRE dvigateliniń benchmark retinde islep turǵan grafikalıq demo-versiyası]] [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]] '''benchmark''' — obekttiń salıstırmalı ónimliligin bahalaw ushın, ádette oǵan bir qatar standart testler menen sınaqlardı ótkeriw arqalı [[Kompyuter programması|kompyuter programmasın]], programmalar jıynaǵın yamasa basqa operaciyalardı iske qosıw&lt;ref&gt;{{Cite journal| doi = 10.1145/5666.5673| issn = 0001-0782| volume = 29| issue = 3| pages = 218–221| last1 = Fleming| first1 = Philip J.| last2 = Wallace| first2 = John J.| title = How not to lie with statistics: the correct way to summarize benchmark results| journal = Communications of the ACM| date = 1986-03-01| s2cid = 1047380| doi-access = free}}&lt;/ref&gt;.
''Benchmark'' termini sonday-aq muqıyat joybarlanǵan benchmarking programmalarınıń ózlerin ataw ushın da keń qollanıladı.

Benchmarking ádette [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|kompyuter apparatlıq támiynatınıń]] ónimlilik qásiyetlerin, mısalı, [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) jıljımalı útirli operaciyalardı orınlaw ónimliligin bahalaw menen baylanıslı. Biraq bul usıl [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatqa]] da qollanılatuǵın jaǵdaylar bar. Mısalı, programmalıq támiynat benchmarkları [[Kompilyator|kompilyatorlarǵa]] yamasa [[Maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması|maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarına]] (MBBS) qollanıladı.

Benchmarklar hár túrli chip/sistema [[Kompyuter arxitekturası|arxitekturalarındaǵı]] hár túrli kishi sistemalardıń ónimliligin salıstırıw usılın beredi. Úziliksiz integraciyanıń bir bólegi retindegi benchmarking úziliksiz benchmarking (Continuous Benchmarking) dep ataladı&lt;ref&gt;{{cite book|doi=10.1109/IC2E.2019.00039|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/333918034|chapter=Continuous Benchmarking: Using System Benchmarking in Build Pipelines|year=2019|access-date=2023-12-03|first1=Martin|last1=Grambow|first2=Fabian|last2=Lehmann|first3=David|last3=Bermbach|title=2019 IEEE International Conference on Cloud Engineering (IC2E) |pages=241–246 |isbn=978-1-7281-0218-4 }}&lt;/ref&gt;.

== Maqseti ==
Kompyuter arxitekturası rawajlanǵan sayın, hár túrli kompyuter sistemalarınıń ónimliligin tek olardıń texnikalıq xarakteristikalarına qarap salıstırıw qıyınlastı. Sonlıqtan hár túrli arxitekturalardı salıstırıwǵa múmkinshilik beretuǵın testler islep shıǵıldı. Mısalı, Pentium 4 processorları ádette Athlon XP yamasa PowerPC processorlarına qaraǵanda joqarıraq taktlıq jiyilikte isledi, biraq bul shártli túrde kóbirek esaplaw quwatın bildirmedi. Taktlıq jiyiligi tómenirek processor joqarıraq jiyilikte isleytuǵın processor sıyaqlı yamasa hátte onnan da jaqsıraq islewi múmkin. BogoMips hám megagerc mifi túsiniklerin qarań.

Benchmarklar komponentke yamasa sistemaǵa túsetuǵın júkleme túrin imitaciyalaw ushın joybarlanadı. Sintetikalıq benchmarklar bunı komponentke júkleme túsiretuǵın arnawlı dúzilgen programmalar arqalı isleydi. Qosımsha benchmarkları sistemada haqıyqıy programmalardı iske qosadı. Qosımsha benchmarkları ádette belgili bir sistemanıń haqıyqıy ónimliligin anaǵurlım jaqsıraq ólshese de, sintetikalıq benchmarklar qattı disk yamasa tarmaq qurılması sıyaqlı ayırım komponentlerdi testlew ushın paydalı.

Benchmarklar ásirese oraylıq processordı joybarlawda áhmiyetli, sebebi olar processor arxitektorlarına mikroarxitekturalıq sheshimlerdi ólshew hám olar arasında kompromisler tabıw múmkinshiligin beredi. Mısalı, eger benchmark qosımshanıń tiykarǵı algoritmlerin ajıratıp alsa, onda ol usı qosımshanıń ónimlilikke sezimtal aspektlerin óz ishine aladı. Bul anaǵurlım kishi kod bólegin takt dálligindegi simulyatorda iske qosıw ónimlilikti qalay jaqsılaw kerekligi boyınsha kórsetpeler bere aladı.

Shama menen 1995-jıldan baslap SPEC benchmarklar jıynaǵı keń qollanıla basladı.

Kompyuter kompaniyalarınıń óz sistemaların haqıyqıy paydalanıwdı sáwlelendirmeytuǵın benchmark testlerinde ónimlilikti arttırıw ushın sazlaytuǵını belgili. Benchmarklar haqıyqıy paydalanıwdı jaqınıraq imitaciyalaytuǵınday etip jetilistirildi, sonda hár qanday sazlaw qosımshanıń ónimliligine de tásir etedi.

Programmalıq támiynattı jetkerip beriwshiler de óz marketinginde benchmarklardı qollanadı, mısalı, 1980 hám 1990-jıllarda básekiles relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazasın islep shıǵarıwshılar arasındaǵı «benchmark urısları». Kompaniyalar ádette óz ónimlerin eń jaqsı tárepinen kórsetetuǵın benchmarklardı (yamasa benchmarklardıń aspektlerin) ǵana xabarlaydı. Sonday-aq olardıń óz ónimlerin ilajı barınsha jaqsı kórsetiw ushın benchmarklardıń áhmiyetin burmalap kórsetetuǵını da belgili&lt;ref name=&quot;rdbmsinformix20070612&quot;&gt;{{cite web |title=RDBMS Workshop: Informix |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102702566-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12 |others=Interviewer: Luanne Johnson}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rdbmsingressybase20070613&quot;&gt;{{cite web |title=RDBMS Workshop: Ingres and Sybase |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102702565-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-13 |others=Interviewer: Doug Jerger}}&lt;/ref&gt;.

Ónimlilik áhmiyetli bolǵanda, nıshanalı ortalıqtıń qosımshalar jıynaǵı ǵana áhmiyetke iye birden-bir benchmark bolıp tabıladı.

Programmalıq injiniring boyınsha izertlewlerde benchmarking tiykarǵı empirikalıq usıllardıń biri retinde moyınlanǵan. Ol jańa usıllar menen qurallardı bahalaw hám olardı eń jetilisken sheshimler menen salıstırıw ushın qollanıladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hasselbring |first=Wilhelm |chapter=Benchmarking as empirical standard in software engineering research |title=Proceedings of the 25th International Conference on Evaluation and Assessment in Software Engineering |year=2021 |pages=160–165 |doi=10.1145/3463274.3463361|arxiv=2105.00272 }}&lt;/ref&gt;.

== Funkcionallıǵı ==
Benchmarking programmalıq támiynatınıń múmkinshiliklerine ónimlilik barısın jazıp alıw yamasa onı elektron keste faylına eksport etiw, sızıqlı grafikler yamasa reńli kodlanǵan plitkalar sızıw sıyaqlı vizuallastırıw hám processti basınan baslamay-aq dawam ettiriw ushın onı toqtatıp turıw kiriwi múmkin. Programmalıq támiynat óz maqsetine tán qosımsha múmkinshiliklerge iye bola aladı. Mısalı, disk benchmarking programmalıq támiynatı qálew boyınsha disk tezligin pútkil disktiń emes, al onıń belgilengen diapazonı ishinde ólshey alıwı, erkin kiriw arqalı oqıw tezligin hám keshigiwdi ólshey alıwı, belgilengen aralıqlar hám ólshemlerdegi úlgiler arqalı tezlikti ólsheytuǵın «tez skanerlew» funkciyasına iye bolıwı hám maǵlıwmatlar blokınıń ólshemin, yaǵnıy bir oqıw sorawına soralatuǵın baytlar sanın belgilewge múmkinshilik beriwi múmkin&lt;ref&gt;Software: HDDScan, GNOME Disks&lt;/ref&gt;.

== Qıyınshılıqlar ==
Benchmarking ańsat emes hám boljawǵa bolatuǵın, paydalı juwmaqlarǵa keliw ushın kóbinese bir neshe iteraciyalıq basqıshtı talap etedi. Benchmarking maǵlıwmatların túsindiriw de júdá qıyın. Tómende keń tarqalǵan qıyınshılıqlardıń tolıq emes dizimi keltirilgen:

* Jetkerip beriwshiler óz ónimlerin arnawlı túrde tarawlıq standart benchmarklarǵa sazlawǵa beyim. Norton SysInfo (SI) benchmarkı ushın sazlaw ásirese ańsat, sebebi ol tiykarınan bir neshe operaciyanıń tezligine baǵdarlanǵan. Bunday nátiyjelerdi túsindiriwde júdá abaylı bolıń.
* Geypara jetkerip beriwshiler benchmarklarda «aldawshılıqta» ayıplanǵan — óz sistemaların benchmarkta anaǵurlım joqarı kórsetkishler beretuǵınday, biraq haqıyqıy itimal júklemede sonshelli nátiyjeli bolmaytuǵınday etip joybarlaǵan&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.pcworld.com/article/111012/nvidias_benchmark_tactics_reassessed.html|title=NVidia's Benchmark Tactics Reassessed|first=Tom|last=Krazit|year=2003|work=IDG News|access-date=2009-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606032058/http://www.pcworld.com/article/111012/nvidias_benchmark_tactics_reassessed.html|archive-date=2011-06-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Kóplegen benchmarklar tolıǵı menen esaplaw ónimliliginiń tezligine baǵdarlanadı hám kompyuter sistemasınıń basqa áhmiyetli qásiyetlerin esapqa almaydı, mısalı:
** Taza ónimlilikten basqa xızmet kórsetiw sapası. Ólshenbeytuǵın xızmet kórsetiw sapası qásiyetleriniń mısallarına qáwipsizlik, qoljetimlilik, isenimlilik, orınlanıw tutaslıǵı, xızmet kórsetiwge qolaylıq, masshtablanıwshılıq (ásirese quwattı tez hám úzilissiz qosıw yamasa qayta bólistiriw múmkinshiligi) hám t.b. kiredi. Kóbinese xızmet kórsetiw sapasınıń bul qásiyetleri arasında haqıyqıy kompromisler bar hám olardıń barlıǵı biznes esaplawlarında áhmiyetli. Transaction Processing Performance Council shólkeminiń benchmark specifikaciyaları ACID qásiyetleri testlerin, maǵlıwmatlar bazasınıń masshtablanıw qaǵıydaların hám xızmet kórsetiw dárejesine talaplardı belgilew arqalı bul máselelerdi birli-yarım sheshedi.
** Ulıwma alǵanda, benchmarklar iyelik etiwdiń ulıwma qunın (TCO) ólshemeydi. Transaction Processing Performance Council shólkeminiń benchmark specifikaciyaları ápiwayılastırılǵan TCO formulasın qollanıp, taza ónimlilik kórsetkishinen basqa baha/ónimlilik kórsetkishin de xabarlaw kerekligin belgilew arqalı bul máseleni birli-yarım sheshedi. Biraq qárejetler shártli túrde tek bireń-sarań boladı, al jetkerip beriwshilerdiń jasalma túrde tómen bahalı, júdá arnawlı «benchmark ushın arnawlı» konfiguraciyanı joybarlap, bahanı arnawlı túrde (hám tek) benchmark ushın belgileytuǵını belgili. Benchmark paketinen azmaz awıtqıw da haqıyqıy jaǵdayda anaǵurlım joqarı bahaǵa alıp keledi.
** Ortalıqqa túsetuǵın júkleme (orın, energiya hám salqınlatıw). Kóbirek energiya qollanılǵanda, kóshpeli sistemanıń batareyası tezirek tawsıladı hám onı jiyirek zaryadlaw kerek boladı. Kóbirek energiya hám/yamasa orın tutınatuǵın server bar maǵlıwmatlar orayınıń resurs sheklewlerine, sonıń ishinde salqınlatıw sheklewlerine sıymawı múmkin. Haqıyqıy kompromisler bar, sebebi yarımótkizgishlerdiń kópshiligi tezirek almasıw ushın kóbirek energiyanı talap etedi. Sonday-aq bir vattqa tuwrı keletuǵın ónimlilik túsinigin qarań.
** Yad ádewir qárejet bolatuǵın geypara engizilgen sistemalarda kodtıń jaqsıraq tıǵızlıǵı qárejetlerdi anaǵurlım azayta aladı.
* Jetkerip beriwshilerdiń benchmarkları islep shıǵıw, testlew hám apattan keyin qayta tiklew ushın kerekli esaplaw quwatına bolǵan talaplardı esapqa almawǵa beyim. Jetkerip beriwshiler dáslepki satıp alıw bahasın ilajı barınsha tómen kórsetiw ushın tek óndirislik quwat ushın tar mánide talap etiliwi múmkin bolǵan nárseni xabarlawdı jaqsı kóredi.
* Benchmarklar keń tarqatılǵan serverlerge, ásirese tarmaq topologiyasına ayrıqsha sezimtal serverlerge beyimlesiwde qıyınshılıqqa ushıraydı. Ásirese tor esaplawdıń payda bolıwı benchmarkingti quramalılastıradı, sebebi geypara júklemeler «torǵa qolaylı», al basqaları olay emes.
* Paydalanıwshılardıń ónimlilik haqqındaǵı túsinigi benchmarklar kórsetiwi múmkin bolǵan nárseden júdá basqasha bola aladı. Ásirese paydalanıwshılar boljanıwshılıqtı — xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimlerdiń talapların udayı orınlaytuǵın yamasa olardan asıp túsetuǵın serverlerdi joqarı bahalaydı. Benchmarklar eń jaman jaǵdaydaǵı maksimal juwap beriw waqıtlarına (real waqıt esaplawları kózqarası) yamasa tómen standart awıtqıwlarǵa (paydalanıwshı kózqarası) emes, al ortasha kórsetkishlerge (IT kózqarası) itibar beriwge beyim.
* Kóplegen server arxitekturalarınıń ónimliligi paydalanıwdıń joqarı (100%-ke jaqın) dárejelerinde anaǵurlım tómenleydi — «jardan qulaydı». Benchmarklar bul faktordı esapqa alıwı kerek (biraq kóbinese esapqa almaydı). Ásirese jetkerip beriwshiler server benchmarkların shama menen 80% turaqlı paydalanıwda járiyalawǵa beyim — bul haqıyqatqa sáykes kelmeytuǵın jaǵday. Al talap bul dárejeden anaǵurlım artqanda pútkil sistemada ne bolatuǵının hújjetlestirmeydi.
* Kóplegen benchmarklar basqa qosımshalardı esapqa almay, bir qosımshaǵa yamasa hátte qosımshanıń bir qatlamına baǵdarlanadı. Házir maǵlıwmatlar oraylarınıń kópshiligi hár túrli sebepler menen virtuallastırıwdı keń engizip atır, al benchmarking ele de birlestirilgen serverlerde bir neshe qosımsha hám qosımsha qatlamları bir waqıtta isleytuǵın usı haqıyqatqa ilese almay atır.
* Paket rejimindegi esaplawlardıń, ásirese iri kólemli parallel paket hám onlayn esaplawlardıń ónimliligin ólshewge járdem beretuǵın joqarı sapalı benchmarklar az (eger bar bolsa). Paket rejimindegi esaplawlar kóbinese ay aqırı yamasa qarjı jılınıń aqırı sıyaqlı múddetlerge shekem uzaq orınlanatuǵın wazıypalardı durıs tamamlawdıń boljanıwshılıǵına anaǵurlım kóbirek baǵdarlanǵan. Esap-faktura beriw sıyaqlı kóplegen áhmiyetli tiykarǵı biznes processleri paketke baǵdarlanǵan hám, múmkin, udayı solay bolıp qaladı.
* Benchmarking mekemeleri kóbinese tiykarǵı ilimiy usıldı esapqa almaydı yamasa oǵan ámel etpeydi. Bunıń mısallarına (biraq tek olar menen sheklenbey) kishi tańlama kólemi, ózgeriwshilerdi qadaǵalawdıń joqlıǵı hám nátiyjelerdiń sheklengen qaytalanıwshılıǵı kiredi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://donutey.com/hardwaretesting.php|title=Hardware Testing and Benchmarking Methodology|year=2006|access-date=2008-02-24|first=Kevin|last=Castor|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080205031133/http://www.donutey.com/hardwaretesting.php|archive-date=2008-02-05}}&lt;/ref&gt;.

== Benchmarking principleri ==
Benchmarklar ushın jeti áhmiyetli qásiyet bar&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Wei |last1=Dai |first2=Daniel |last2=Berleant |chapter=Benchmarking Contemporary Deep Learning Hardware and Frameworks: a Survey of Qualitative Metrics |date=December 12–14, 2019 |location=Los Angeles, CA, USA |title=2019 IEEE First International Conference on Cognitive Machine Intelligence (CogMI)|publisher=IEEE |doi=10.1109/CogMI48466.2019.00029 |pages=148–155|chapter-url=https://dberleant.github.io/papers/BenchmarkingContemporaryDeepLearningHardwareAndFrameworks.pdf |arxiv=1907.03626 }}&lt;/ref&gt;. Bul tiykarǵı qásiyetler:
# Áhmiyetlilik: benchmarklar salıstırmalı túrde áhmiyetli qásiyetlerdi ólshewi kerek.
# Wákillik: benchmark ónimlilik kórsetkishleri taraw hám akademiyalıq ortalıq tárepinen keń qabıl etiliwi kerek.
# Ádillik: barlıq sistemalar ádil salıstırılıwı kerek.
# Qaytalanıwshılıq: benchmark nátiyjeleri tekserile aladı.
# Únemlilik: benchmark testleri únemli.
# Masshtablanıwshılıq: benchmark testleri tómennen joqarıǵa shekemgi resurslarǵa iye sistemalarda islewi kerek.
# Ashıqlıq: benchmark kórsetkishleri ańsat túsinikli bolıwı kerek.

== Benchmark túrleri ==
#Haqıyqıy programma
#*tekst redaktorı programmalıq támiynatı
#*CAD qural programmalıq támiynatı
#*paydalanıwshınıń ámeliy programmalıq támiynatı (mısalı, MIS)
#*Video oyınlar
#*Iri proektti jıynaytuǵın kompilyatorlar, mısalı, Chromium brauzeri yamasa Linux yadrosı
#Komponent benchmarkı / mikrobenchmark
#*tiykarǵı úles programma salıstırmalı túrde kishi hám belgili bir kod bóleginen turadı.
#*kompyuterdiń tiykarǵı komponentleriniń ónimliligin ólsheydi&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.da.isy.liu.se/pubs/ehliar/ehliar-ssocc2004.pdf|title= Benchmarking network processors|
first1=Andreas|last1= Ehliar |first2= Dake |last2=Liu}}&lt;/ref&gt;
#*registrler sanı, [[Kesh (esaplaw texnikası)|kesh]] ólshemi, yad keshigiwi hám t.b. sıyaqlı kompyuterdiń apparatlıq parametrlerin avtomatikalıq túrde anıqlaw ushın qollanılıwı múmkin.
#Yadro
#*tiykarǵı kodlardı óz ishine aladı
#*ádette haqıyqıy programmadan abstrakciyalanadı
#*ataqlı yadro: Livermore cikli
#*LINPACK benchmarkı (FORTRAN tilinde jazılǵan tiykarǵı sızıqlı algebra úles programmaların óz ishine aladı)
#*nátiyjeler Mflop/s birliginde beriledi.
#Sintetikalıq benchmark
#*Sintetikalıq benchmarktı programmalaw procedurası:
#**kóplegen qosımsha programmalardan operaciyalardıń barlıq túrleri boyınsha statistikanı alıw
#**hárbir operaciyanıń úlesin anıqlaw
#**joqarıdaǵı úleslerge tiykarlanıp programma jazıw
#*Sintetikalıq benchmarklardıń túrleri:
#**Whetstone
#**Dhrystone
#*Bular ulıwma maqsetli tarawlıq standart kompyuter benchmarklarınıń birinshileri edi. Olar zamanagóy konveyerli kompyuterlerde shártli túrde joqarı kórsetkishlerdi bermeydi.
# Kirgiziw/shıǵarıw benchmarkları
# Maǵlıwmatlar bazası benchmarkları
#* maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarınıń (MBBS) ótkeriw qábiletin hám juwap beriw waqıtların ólsheydi
# Parallel benchmarklar
#* bir neshe yadrolı hám/yamasa bir neshe processorlı mashinalarda yamasa bir neshe mashinadan turatuǵın sistemalarda qollanıladı

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq támiynattı testlew}}

[[Kategoriya:Benchmarklar (esaplaw texnikası)]]
[[Kategoriya:Apparatlıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>4eidkk5psapai4423uac5zkaeft66v6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Apparatlıq támiynattı testlew</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48681</id>
    <revision>
      <id>275382</id>
      <timestamp>2026-10-21T18:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Bos bet jarattı</comment>
      <origin>275382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275383</id>
      <parentid>275382</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <origin>275383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="ls2fe7kqniboewpgxuizkfxukvsen5h" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Ónimlerdi testlew]]
[[Kategoriya:Kompyuter apparatlıq támiynatı]]</text>
      <sha1>ls2fe7kqniboewpgxuizkfxukvsen5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Kompyuter apparatlıq támiynatı</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48682</id>
    <revision>
      <id>275384</id>
      <timestamp>2026-10-21T18:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Kompyuter injiniring]] [[Kategoriya:Kompyuter ilimi]] [[Kategoriya:Kompyuter sistemaları]] [[Kategoriya:Kompyuterler]] [[Kategoriya:Islep shıǵarılǵan tovarlar]]»</comment>
      <origin>275384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="mkipgrsgge6swzuqvlczr90onfqh1sv" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Kompyuter injiniring]]
[[Kategoriya:Kompyuter ilimi]]
[[Kategoriya:Kompyuter sistemaları]]
[[Kategoriya:Kompyuterler]]
[[Kategoriya:Islep shıǵarılǵan tovarlar]]</text>
      <sha1>mkipgrsgge6swzuqvlczr90onfqh1sv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275406</id>
      <parentid>275384</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T21:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="qw7dwx0hvy06cv85dif9cfaos3qvtf3" xml:space="preserve">{{main|Kompyuter apparatlıq támiynatı}}
{{Commons|Computer hardware}}

[[Kategoriya:Kompyuter injiniring]]
[[Kategoriya:Kompyuter ilimi]]
[[Kategoriya:Kompyuter sistemaları|Apparatlıq támiynat]]
[[Kategoriya:Kompyuterler|Apparatlıq támiynat]]
[[Kategoriya:Islep shıǵarılǵan tovarlar]]</text>
      <sha1>qw7dwx0hvy06cv85dif9cfaos3qvtf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Kompyuter injiniring</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48683</id>
    <revision>
      <id>275385</id>
      <timestamp>2026-10-21T18:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Esaplaw texnikası]] [[Kategoriya:Elektr injeneriyası]] [[Kategoriya:Injenerlik tarawları]]»</comment>
      <origin>275385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="mxn7ottnnd2ksxz8y685hkb624da7ua" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Esaplaw texnikası]]
[[Kategoriya:Elektr injeneriyası]]
[[Kategoriya:Injenerlik tarawları]]</text>
      <sha1>mxn7ottnnd2ksxz8y685hkb624da7ua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275408</id>
      <parentid>275385</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T21:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173" sha1="21r6zavujunwtp1h3blb38wirvve9q5" xml:space="preserve">{{Commonscat|Computer engineering}}
{{main|Kompyuter injiniring}}

[[Kategoriya:Esaplaw texnikası]]
[[Kategoriya:Elektr injeneriyası]]
[[Kategoriya:Injenerlik tarawları]]</text>
      <sha1>21r6zavujunwtp1h3blb38wirvve9q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Esaplaw texnikası</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48684</id>
    <revision>
      <id>275386</id>
      <timestamp>2026-10-21T18:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Texnologiya]]»</comment>
      <origin>275386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="mynpgdyztotbc1mjdti9deonnx2jkuv" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Texnologiya]]</text>
      <sha1>mynpgdyztotbc1mjdti9deonnx2jkuv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275409</id>
      <parentid>275386</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T21:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="af9wucyooglvfwo72uj6ppqpp37onav" xml:space="preserve">{{main|Esaplaw texnikası}}
{{Commons cat|Computing}}

[[Kategoriya:Texnologiya]]</text>
      <sha1>af9wucyooglvfwo72uj6ppqpp37onav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48686</id>
    <revision>
      <id>275388</id>
      <timestamp>2026-10-21T19:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]»</comment>
      <origin>275388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="qgqf2ttlbk12lcgxwiw71hsvlu8la61" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]</text>
      <sha1>qgqf2ttlbk12lcgxwiw71hsvlu8la61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275412</id>
      <parentid>275388</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T21:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="anzlgdbwjy57z0hz1k5f74xszpav5yg" xml:space="preserve">{{Commons cat|Software development methodology}}
{{main|Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]</text>
      <sha1>anzlgdbwjy57z0hz1k5f74xszpav5yg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shegaralıq jaǵday</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48687</id>
    <revision>
      <id>275389</id>
      <timestamp>2026-10-21T19:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Shegaralıq jaǵday''' — tek ekstremal (maksimal yamasa minimal) jumıs parametrinde júz beretuǵın másele yamasa jaǵday. Mısalı, stereo dinamik basqa hesh qanday ekstremal sazlawlar yamasa shártler bolmasa da, maksimal dawıs joqarılıǵında oynatılǵanda dawıstı aytarlıqtay buzıwı múmkin.  Shegaralıq jaǵday kútilgen yamasa kútilmegen bola aladı. Injeneriyada shegaralıq jaǵdaylardı jobalastırıw hám olardı durıs sheshiw áhmiyetli...»</comment>
      <origin>275389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6043" sha1="6jvo3kf8dk5tw15swl7e1iipqpwlzg8" xml:space="preserve">'''Shegaralıq jaǵday''' — tek ekstremal (maksimal yamasa minimal) jumıs parametrinde júz beretuǵın másele yamasa jaǵday. Mısalı, stereo dinamik basqa hesh qanday ekstremal sazlawlar yamasa shártler bolmasa da, maksimal dawıs joqarılıǵında oynatılǵanda dawıstı aytarlıqtay buzıwı múmkin.

Shegaralıq jaǵday kútilgen yamasa kútilmegen bola aladı. Injeneriyada shegaralıq jaǵdaylardı jobalastırıw hám olardı durıs sheshiw áhmiyetli wazıypa bola aladı, biraq ol esapqa alınbay qalıwı yamasa tómen bahalanıwı múmkin.

Shegaralıq jaǵdaylardıń geypara keń tarqalǵan sebepleri&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Beram |first=Shehab |date=2023-08-03 |title=What is an edge case? Meaning, examples in software development |url=https://blog.logrocket.com/product-management/edge-case-software-development/ |access-date=2023-10-24 |website=LogRocket Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;:

* Paydalanıwshınıń boljap bolmaytuǵın minez-qulqı
* Qollanıw jaǵdaylarınıń rawajlanıwı (mısalı, paydalanıwshınıń minez-qulqı waqıt ótiwi menen ózgeriwi múmkin)
* Testlew qamtıwınıń sheklengenligi
* Ónimniń quramalılıǵı (mısalı, tarqatılǵan sistemalarda yamasa mikroxızmetler arxitekturalarında)
* Resurslardıń sheklengenligi (mısalı, sheklengen esaplaw quwatı, [[Kompyuter yadı|kompyuter yadı]] yamasa [[Kompyuter maǵlıwmatların saqlaw|maǵlıwmatlardı saqlaw kólemi]])
* Basqa sırtqı sebepler

Shegaralıq jaǵdaylardıń geypara ápiwayı mısalları:

* Qosımshadaǵı uzın paydalanıwshı atı shegaradan shıǵıp ketedi hám nadurıs kórsetiledi
* Bronlaw sisteması kibise kúninde (29-fevral) bronlawlardı durıs qayta islemeydi

Ápiwayı emes shegaralıq jaǵdaylar injenerlik obekttiń isten shıǵıwına sebep bola aladı. Olar joybarlaw basqıshında aldın ala kórilmegen bolıwı hám obektti ádettegi paydalanıw waqtında múmkin emes dep esaplanǵan bolıwı múmkin. Sol sebepli jaqsı injenerlik standartlardı rásmiylestiriw boyınsha urınıwlar kóbinese shegaralıq jaǵdaylar haqqındaǵı maǵlıwmatlardı óz ishine aladı.

==Programmalıq injiniring==
Programmalastırıwda shegaralıq jaǵday ádette kompyuter programmasınıń tiykarındaǵı algoritmde arnawlı qayta islewdi talap etetuǵın kiris mánislerin óz ishine aladı. Kompyuter programmalarınıń usınday jaǵdaylardaǵı minez-qulqın tekseriw ilajı retinde ádette modullik testler dúziledi. Olar algoritmniń, funkciyanıń yamasa metodtıń shegaralıq shártlerin testleydi. Eger programma shegaralarda durıs islese, ol basqa barlıq jerde de durıs islewi kerek degen boljawdı qollanıp, jetkilikli qamtıwdı hám isenimdi támiyinlew ushın hárbir «shegara» átirapındaǵı shegaralıq jaǵdaylar seriyası qollanıla aladı&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cs.cmu.edu/~rjsimmon/15122-s13/rec/07.pdf |title=Unit Testing |work=Principles of Imperative Computation |year=2012 | access-date = 2014-01-16 |author=Zimmerman, Josh |publisher=cs.cmu.edu}}&lt;/ref&gt;.

Mısalı, eki sandı bóletuǵın funkciya júdá úlken hám júdá kishi sanlar menen testleniwi múmkin. Bunda eger ol mánisler spektriniń eki ushında da islese, olardıń arasında da durıs islewi kerek dep boljanadı&lt;ref&gt;{{Citation |last=Cho |first=Shinil |chapter=The Fourier transform |date=October 2018|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1088/978-1-64327-286-3ch2 |title=Fourier Transform and Its Applications Using Microsoft EXCEL® |publisher=IOP Publishing |doi=10.1088/978-1-64327-286-3ch2 |isbn=978-1-64327-286-3 |s2cid=210754571 |access-date=2022-02-17|chapter-url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;.

Baǵdarlamashılar sonday-aq modullik testler qamtımaytuǵın shegaralıq jaǵdaylardı sheshiw ushın integraciyalıq testlerdi dúziwi múmkin&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Khorikov |first=Vladimir |title=Unit Testing: Principles, Practices, and Patterns |publisher=Manning Publications |year=2019 |isbn=978-1617296277 |pages=188–190 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Bul testler sistema pútinley testlengende ǵana payda bolatuǵın jaǵdaylardı qamtıydı. Mısalı, modullik test funkciyanıń nátiyjeni durıs esaplaytuǵınına kóz jetkeriwi múmkin, al integraciyalıq test bul funkciyanıń maǵlıwmatlar bazası yamasa sırtqı API menen integraciyalanǵanda durıs isleytuǵınına kóz jetkeredi. Bul testler tarqatılǵan sistemalarda, mikroxızmetlerde hám zatlar interneti (IoT) qurılmalarında sistemanıń quramalılıǵı artqan sayın ásirese áhmiyetli. Ásirese mikroxızmetlerde testlew qıyınlasadı, sebebi integraciyalıq testler barlıq mikroxızmetlerdiń aqırǵı noqatların qamtımawı múmkin, nátiyjede shegaralıq jaǵdaylar qamtılmay qaladı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hossain |first1=Md. Delowar |last2=Sultana |first2=Tangina |last3=Akhter |first3=Sharmen |last4=Hossain |first4=Md Imtiaz |last5=Thu |first5=Ngo Thien |last6=Huynh |first6=Luan N. T. |last7=Lee |first7=Ga-Won |last8=Huh |first8=Eui-Nam |date=2023-06-23 |title=The role of microservice approach in edge computing: Opportunities, challenges, and research directions |journal=ICT Express |volume=9 |issue=6 |pages=1162–1182 |doi=10.1016/j.icte.2023.06.006 |issn=2405-9595|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;.

Shegaralıq jaǵdaylarǵa baylanıslı testlewdiń basqa túrlerine júkleme testlewi hám unamsız testlew/buzılıwlardı testlew kiriwi múmkin. Eki usıl da sistemanıń testlew qamtıwın keńeytiwge hám kútilmegen shegaralıq jaǵdaylardıń itimallıǵın azaytıwǵa baǵdarlanǵan.

Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwda shegaralıq jaǵdaylar kod jazılǵanǵa shekem sistema talapları arqalı anıqlanıwı hám testlerde esapqa alınıwı múmkin. Bunday hújjetler mápli tárepler hám basqa toparlar menen talqılawlardan keyin ónim talapları hújjetine kirgiziliwi múmkin.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Injenerlik túsinikler]]
[[Kategoriya:Qollanıwǵa qolaylıq]]
[[Kategoriya:Texnikalıq kommunikaciya]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>6jvo3kf8dk5tw15swl7e1iipqpwlzg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ekvivalentlik klaslarına bóliw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48688</id>
    <revision>
      <id>275390</id>
      <timestamp>2026-10-21T19:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Ekvivalentlik klaslarına bóliw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''equivalence partitioning'' yamasa ''equivalence class partitioning'', '''ECP''')&lt;ref&gt;{{Citation |title=Practical Software Testing |first1=Ilene |last1=Burnstein |publisher=Springer-Verlag |year=2003 |isbn=0-387-95131-8 |page=623 }}&lt;/ref&gt; — programmalıq támiynat birliginiń kiris maǵlıwmatların test jaǵdayları alına alatuǵın ekvivalent maǵlıwmatlar bólimlerine bóletuǵın Programmalıq...»</comment>
      <origin>275390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2594" sha1="coq9l6jeuliolmxc5d3abjjcgbkoa39" xml:space="preserve">'''Ekvivalentlik klaslarına bóliw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''equivalence partitioning'' yamasa ''equivalence class partitioning'', '''ECP''')&lt;ref&gt;{{Citation
|title=Practical Software Testing
|first1=Ilene
|last1=Burnstein
|publisher=Springer-Verlag
|year=2003
|isbn=0-387-95131-8
|page=623
}}&lt;/ref&gt; — programmalıq támiynat birliginiń kiris maǵlıwmatların test jaǵdayları alına alatuǵın ekvivalent maǵlıwmatlar bólimlerine bóletuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Principinde test jaǵdayları hárbir bólimdi keminde bir ret qamtıytuǵınday etip joybarlanadı. Bul usıl qátelerdiń klasların anıqlaytuǵın test jaǵdayların anıqlawǵa urınadı hám solay etip islep shıǵılıwı kerek bolǵan test jaǵdaylarınıń ulıwma sanın azaytadı. Bul tásildiń artıqmashılıǵı — test jaǵdaylarınıń sanı azıraq bolǵanlıqtan, programmalıq támiynattı testlewge kerekli waqıttıń qısqarıwı.

Ekvivalentlik klaslarına bóliw ádette testlenip atırǵan komponenttiń kiris maǵlıwmatlarına qollanıladı, biraq siyrek jaǵdaylarda shıǵıs maǵlıwmatlarına da qollanılıwı múmkin. Ekvivalentlik bólimleri ádette test obektiniń qayta islewine tásir etetuǵın kiris atributları ushın talaplar specifikaciyasınan alınadı.

ECP usılınıń tiykarǵı túsinigi ekvivalentlik klasınan kelip shıǵadı, al ekvivalentlik klası óz gezeginde ekvivalentlik qatnasınan kelip shıǵadı.
[[Programmalıq támiynat sisteması]] is júzinde ámelge asırıwdıń qanday da bir [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilinde]] algoritm retinde ámelge asırılǵan esaplanatuǵın funkciya bolıp tabıladı.
Kiris test vektorı berilgende, sol algoritmniń geypara kórsetpeleri qamtıladı (tolıǵıraq kod qamtıwı túsinigin qarań), al basqaları qamtılmaydı.
Bul kiris test vektorları arasında qızıqlı qatnastı beredi:
&lt;math&gt;_aC_b&lt;/math&gt; — ''a'', ''b'' test vektorları arasındaǵı ekvivalentlik qatnası, bul tek ''a'', ''b'' vektorlarınıń qamtıw izleri dál birdey bolǵanda, yaǵnıy olar birdey kórsetpelerdi birdey adımda qamtıǵanda ǵana orınlanadı.
Bul ''C'' qamtıw qatnası test vektorlarınıń domenin bir neshe ekvivalentlik klasına bóletuǵının anıq bildiredi. Bul bóliw test kiris maǵlıwmatların ekvivalentlik klaslarına bóliw dep ataladı.
Eger ''N'' ekvivalentlik klası bolsa, sistemanı tolıq qamtıw ushın tek ''N'' vektor jetkilikli.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>coq9l6jeuliolmxc5d3abjjcgbkoa39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qátelerdi boljaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48689</id>
    <revision>
      <id>275391</id>
      <timestamp>2026-10-21T19:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlewde]] '''qátelerdi boljaw''' — [[Kompyuter programması|programmalardaǵı]] qátelerdi tabıw ushın qollanılatuǵın [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayları]] aldınǵı testlewdegi tájiriybe tiykarında dúziletuǵın testlew usılı&lt;ref name=&quot;Homes&quot;&gt;Bernard Homès, ''Fundamentals of Software Testing'' (2013), sec. 4.5.3.&lt;/ref&gt;. Test jaǵdaylarınıń kólemi ádette...»</comment>
      <origin>275391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13597" sha1="4b42paukj5rbap1l8p7z7c5nah33rsi" xml:space="preserve">[[Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlewde]] '''qátelerdi boljaw''' — [[Kompyuter programması|programmalardaǵı]] qátelerdi tabıw ushın qollanılatuǵın [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayları]] aldınǵı testlewdegi tájiriybe tiykarında dúziletuǵın testlew usılı&lt;ref name=&quot;Homes&quot;&gt;Bernard Homès, ''Fundamentals of Software Testing'' (2013), sec. 4.5.3.&lt;/ref&gt;. Test jaǵdaylarınıń kólemi ádette qatnasıp atırǵan programmalıq támiynat testlewshisine baylanıslı boladı. Ol qanday jaǵdaylar programmalıq támiynattıń buzılıwına kóbinese sebep bolatuǵının yamasa qátelerdiń payda bolıwına sebep bolıwı múmkin ekenin anıqlaw ushın óz tájiriybesin hám intuiciyasın qollanadı&lt;ref&gt;R.G. Evans, ''Supercomputational Science'' (2012), p. 39.&lt;/ref&gt;. Ádettegi qátelerge nolge bóliw, null kórsetkishler yamasa jaramsız parametrler kiredi&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Mosley |first1=Daniel J. |url=https://books.google.com/books?id=PEBvfWESIt4C&amp;dq=Error+guessing+software&amp;pg=PA64 |title=Just Enough Software Test Automation |last2=Posey |first2=Bruce A. |date=2002 |publisher=Prentice Hall Professional |isbn=978-0-13-008468-2 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Qátelerdi boljawda testlew ushın anıq qaǵıydalar joq. Test jaǵdayları jaǵdayǵa qarap, funkcional hújjetlerge súyenip yamasa operaciyalardı testlew waqtında kútilmegen/hújjetlestirilmegen qáte tabılǵanda dúziledi&lt;ref name=&quot;Homes&quot;/&gt;.

== Qáteler túrleri ==
[[Fayl:First Computer Bug, 1947.jpg|thumb|Garvard Mark II kompyuterindegi sistemalıq qáteniń sebebi onıń «bug»ı, yaǵnıy haqıyqıy kúye ekeni anıqlandı.]]
Bul usıldı qollanǵanda ushırasıwı múmkin bolǵan programmalıq támiynat kemshilikleri sansız kóp. Degen menen, tómende kategoriyalarǵa toparlastırılǵan eń keń tarqalǵan kemshilikler keltirilgen&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Howden|first=William E.|title=2011 IEEE 35th Annual Computer Software and Applications Conference Workshops |chapter=Error-Based Software Testing and Analysis |date=July 2011 |pages=161–167|doi=10.1109/COMPSACW.2011.36 |bibcode=2011cmps.conf...50H |isbn=978-1-4577-0980-7 }}&lt;/ref&gt;:

'''Ámelge asırıw dárejesindegi qáteler'''

Ámelge asırıw qáteleri maǵlıwmatlardıń belgili bir shártlerin qayta islewge baylanıslı.

* Esaplaw qátesi: programma iske qosıladı, biraq kózde tutılǵanday islemeydi.
* Domen qátesi: tarmaqlanıw logikası programmanı pútkilley durıs emes jolǵa salıp jiberedi.
* Kishi jaǵday qátesi: kerekli jaǵday jetispeydi. Islep shıǵıwshı ekstremal mánislerge hám shegaralarǵa itibar beriwi kerek.
* Umıtıw qátesi: ózgeriwshiniń neni bildiriwi kerek ekenin baqlap barıw qıyın.
* Shegaralıq jaǵday qátesi: baslanǵısh, aqırǵı hám bos jaǵdaylardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan siyrek jaǵdaylar.
* Massiv shegaraları qátesi: cikllerde shegaradan tısqarı mánislerge silteme beriledi.
* Kiris aǵımı qátesi: nadurıs kiris maǵlıwmatı berilgeni sebepli programma berilgen maǵlıwmatlardıń kózde tutılǵan shegarasınan ótip oqıydı. Mısalı, tokenler menen ajıratılǵan fayldaǵı qońsılas ajıratqıshlar arasındaǵı bos maydanlar.
* Cikldi tamamlaw qátesi: cikldan shıǵıwǵa muqıyat itibar berilmeydi, bul barlıq múmkin bolǵan cikllerde emes, al belgili bir qollanıw jaǵdaylarında payda bolatuǵın itimal kemshiliklerge alıp keledi&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=2022-03-24 |title=Bugs in Software Testing |url=https://www.geeksforgeeks.org/software-testing/bugs-in-software-testing/|access-date=2026-08-09|website=GeeksforGeeks|language=en}}&lt;/ref&gt;.
* UI/UX qátesi: paydalanıwshı interfeysinde, paydalanıwshı tájiriybesinde hám dizaynda máseleler bar&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Ónimlilik qátesi: programmanıń nátiyjelerdi orınlaw waqtı tómen boladı, ol kóp toqtap qaladı yamasa júdá úlken júklemede isten shıǵadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Qáwipsizlik qátesi: ruqsatsız kiriwge yamasa maǵlıwmatlardıń aǵıp ketiwine alıp keliwi múmkin bolǵan hálsizlikler bar&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Sáykeslik qáteleri: programma hár túrli brauzerlerde, qurılmalarda, operaciyalıq sistemalarda yamasa ortalıqlarda hár túrli isleydi&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

'''Paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan qáteler'''

Qátelerdiń ekinshi kategoriyası testlewshilerdiń yamasa islep shıǵıwshılardıń programmanıń barlıq bólimlerine bir waqıtta itibar bere almawına baylanıslı. Bul qáteler programmanı udayı buza bermewi múmkin, biraq olar kodtıń sapasına hám onıń tiykarında keleshekte islep shıǵıwdı dawam ettiriw múmkinshiligine unamsız tásir etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

* Talaplarǵa itibar qátesi: programmanıń barlıq múmkin bolǵan test jaǵdayların sáwlelendiretuǵın test jaǵdayları jetkiliksiz.
* Kútilmegen paydalanıwshı háreketi qátesi: paydalanıwshı islep shıǵıwshı esapqa almaǵan háreketti orınlaydı.
* Umıtıw qátesi: programmadaǵı ózgeriwshiniń neni bildiriwi kerek ekenin baqlap barıw qıyın.

== Tariyxı ==
Amerikalı kompyuter ilimpazı Glenford Mayers bul usıldı birinshi bolıp 1979-jılǵı ''The Art of Software Testing'' («Programmalıq támiynattı testlew óneri») kitabında hújjetlestirdi&lt;ref name=&quot;myers1979&quot;&gt;{{Cite book |last=Myers |first=Glenford J. |date=1979 |title=The Art of Software Testing |url=https://archive.org/details/artofsoftwaretes00myer |location=New York |publisher=Wiley |isbn=0-471-04328-1 |lccn=78012923 |oclc=4194539}}&lt;/ref&gt;. Ol bul usıldı testlewshiniń tájiriybesine tiykarlanǵan intuitiv usıl retinde usındı&lt;ref name=&quot;myers1979&quot; /&gt;.

Mayers bul usıldı programmalarda jiyi ushırasatuǵın jaǵdaylardıń kishi dizimi menen táriyipledi. Bunıń keń tarqalǵan mısalı — nol mánisi. Programma kiris maǵlıwmatın qabıl etetuǵın yamasa shıǵıs maǵlıwmatın payda etetuǵın hár qanday jerde nol kiris maǵlıwmatı retinde de, shıǵıs maǵlıwmatı retinde de testleniwi kerek, sebebi nol nolge bóliw sıyaqlı qátelerdiń keń tarqalǵan sebebi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;myers1979&quot; /&gt;. Bos jaǵday da usınday tártipte qayta isleniwi kerek. Sanlar diziminiń ortasha mánisin esaplaytuǵın programma kútilgendey islewi múmkin, biraq dizim bos bolǵanda isten shıǵadı, sebebi dizimdegi elementler sanı bóliwshi retinde qollanıladı.

== Ámeliyatta qollanılıwı ==
Qátelerdi boljaw programmalıq támiynattı testlew boyınsha ádebiyatlarda da, óndirislik tájiriybelerde de ushırasadı. Ámeliyatta ol [[Shegaralıq mánislerdi analizlew|shegaralıq mánislerdi analizlew]] hám [[Ekvivalentlik klaslarına bóliw|ekvivalentlik klaslarına bóliw]] sıyaqlı formal usıllar menen birge qollanıladı. Qátelerdi boljaw formal usıllardıń ornına emes, al olar menen birge qollanıladı&lt;ref name=&quot;istqb&quot;&gt;{{cite web |title=Certified Tester Foundation Level Syllabus v4.0.1 |date=2024 |publisher=International Software Testing Qualifications Board |url=https://istqb.org/wp-content/uploads/2024/11/ISTQB_CTFL_Syllabus_v4.0.1.pdf |pages=43–44 |type=Report}}&lt;/ref&gt;. Onıń qanshelli jaqsı isleytuǵını qatnasıp atırǵan testlewshiniń sheberligine kúshli baylanıslı&lt;ref name=&quot;istqb&quot; /&gt;.

Bul usıldıń strukturalanǵanıraq forması — buzılıwlarǵa hújim. Bunda testlewshi itimal bolıp kóringen kemshilikler menen buzılıwlardıń dizimin jazıp shıǵadı, al keyin dizimdegi hárbiri ushın test joybarlaydı&lt;ref name=&quot;istqb&quot; /&gt;. Járiyalanǵan katalogtıń bolıwınıń sebebi de usında. Djem Keyner, Djek Folk hám Xung Kuok Nguen avtorlıǵındaǵı ''Testing Computer Software'' kitabında keń tarqalǵan programmalıq támiynat qáteleriniń katalogı berilgen qosımsha bar&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kaner |first1=Cem |last2=Falk |first2=Jack |last3=Nguyen |first3=Hung Quoc |date=1999 |title=Testing Computer Software |edition=2nd |location=New York |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-35846-6}}&lt;/ref&gt;. 2003-jılı Keyner Giri Vidjayaragxavan menen birge usınday katalogtıń testlew ideyalarınıń jaqsı deregi ekenin dálilledi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Vijayaraghavan |first1=Giri |last2=Kaner |first2=Cem |date=2003 |chapter=Bug taxonomies: Use them to generate better tests |title=Software Testing Analysis and Review Conference (STAR East) |chapter-url=https://kaner.com/pdfs/BugTaxonomies.pdf}}&lt;/ref&gt;. Testlewshi dizimnen buzılıw túrin tańlaydı hám oǵan qanday kiris maǵlıwmatı sebep bolatuǵının anıqlaydı. Sol jılı Djeyms A. Uittaker ''How to Break Software'' («Programmalıq támiynattı qalay buzıw kerek») kitabın járiyaladı. Bul kitap — nomerlengen hújimler seriyası&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Whittaker |first=James A. |date=2003 |title=How to Break Software: A Practical Guide to Testing |location=Boston |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-79619-8}}&lt;/ref&gt;. Birinshi hújim testlewshige programmadaǵı barlıq qáte xabarlarınıń payda bolıwına májbúrleytuǵın kiris maǵlıwmatların beriwdi usınadı. Keyingi hújimler kiris buferiniń tolıp ketiwin hám jaramsız fayl atların qamtıydı.

Video oyın studiyaları da qátelerdi tabıw strategiyası retinde ashıq beta-testlewdi qollanadı. Bunda qatnasıwshılar oyındı erkin izertleydi hám oyın barısında keri baylanıs beredi&lt;ref name=&quot;politowski2021&quot;&gt;{{Cite book |last1=Politowski |first1=Cristiano |last2=Petrillo |first2=Fabio |last3=Guéhéneuc |first3=Yann-Gaël |chapter=A Survey of Video Game Testing |date=May 2021 |title=2021 IEEE/ACM International Conference on Automation of Software Test (AST) |pages=90–99 |doi=10.1109/AST52587.2021.00018 |arxiv=2103.06431 |bibcode=2021ast..conf...18P |isbn=978-1-6654-3567-3 }}&lt;/ref&gt;. Sol izertlewde Kristiano Politovski, Fabio Petrillo hám Yann-Gael Geenyok studiyalardıń óz oyınların derlik tolıǵı menen qol menen testleytuǵının hám testlewshilerdiń ádette oyındı aldınnan jaqsı biletuǵın adamlar ekenin anıqladı. Jumıstıń júdá az bólegi avtomatlastırılǵan&lt;ref name=&quot;politowski2021&quot; /&gt;.

== Jasalma intellekt hám qátelerdi boljaw ==
Qátelerdi boljaw testlewshiniń programmanıń qay jerde buzılıwı itimal ekenligi haqqındaǵı intuiciyasına baylanıslı bolǵanlıqtan, ol [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıw]] hám [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] arqalı birli-yarım avtomatlastırıwǵa qızıǵıwshılıq tuwdırdı. Tekst hám kodtıń úlken jıynaqlarında oqıtılǵan [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] (ÚTM) funkciyanı hám onıń tábiyiy tilde jazılǵan talapların oqıp, oǵan test jaǵdayların usına aladı. Izertlewshiler olardı modullik testlerdi, test kiris maǵlıwmatların hám test orakulların generaciyalaw ushın qollanıwdı izertledi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Tasarsu |first1=Murat |last2=Tokmak |first2=Ahmet Vedat |last3=Catal |first3=Cagatay |date=2026-03-30 |title=Test case generation using large language models: a systematic literature review |journal=Cluster Computing |language=en |volume=29 |issue=4 |pages=227 |doi=10.1007/s10586-026-06021-z |issn=1573-7543|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

ÚTM-lerdi test jaǵdayların generaciyalawǵa qollanıw boyınsha bar ádebiyatlar tórt tiykarǵı kategoriyaǵa bólinip táriyiplene aladı: [[Promt injiniring|promt injiniring]] hám onı jetilistiriw; qáteler anıqlanǵannan keyin testlerdi dúzetetuǵın yamasa qayta generaciyalaytuǵın keri baylanıs cikilleri; modeldi kod hám oǵan baylanıslı testlerde qosımsha oqıtıw (fine-tuning) yamasa aldın ala oqıtıw; hám modeldi bar testlew quralı menen biriktiretuǵın gibrid sistemalar&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Celik |first1=Arda |last2=Mahmoud |first2=Qusay H. |date=2025-09-09 |title=A Review of Large Language Models for Automated Test Case Generation |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |language=en |volume=7 |issue=3 |pages=97 |doi=10.3390/make7030097 |doi-access=free |issn=2504-4990 }}&lt;/ref&gt;. Gibrid tásilde model ádettegi qural qosımsha qamtıwdı tabıwdı toqtatqanda jańa kiris maǵlıwmatların usınıw ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Bul JI quralları ádette integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıqları ushın plaginler retinde yamasa úziliksiz integraciya konveyeriniń adımları retinde jetkerip beriledi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Xabarlanǵan artıqmashılıqlarǵa dástúrli usıllar hám qurallarǵa salıstırǵanda testlerdi tezirek dúziw, tarmaqlanıwlardı keńirek qamtıw hám adam kózden ótkeriwshiler oqıwǵa ańsatıraq dep esaplaytuǵın testler kiredi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Sonday-aq ÚTM-ler qáteler haqqındaǵı esabatlarda táriyiplengen buzılıwlardı qayta payda etiwde de paydalı ekenin kórsetti. Bul wazıypa adamnıń buzılıwdı izertlegende qollanatuǵın intuiciyasına uqsas&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Sheklewlerge gallyucinaciyalanǵan identifikatorlar, durıs emes tastıyıqlawlar hám ótkerip jiberilgen shegaralıq jaǵdaylar kiredi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Bul qáteler ÚTM-niń nátiyjeli kontekst aynasınıń tolıp ketiwi menen baylanıslı. Bul modeldiń bir waqıtta qarap shıǵa alatuǵın kod kólemin sheklеydi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Bul modellerdiń házirgi sheklewlerin esapqa alıp, izertlewshiler ádette olardı adam ótkeretuǵın testlewdiń ornına emes, al onı tolıqtıratuǵın qural retinde qollanıw kerek degen juwmaqqa keledi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Programmalastırıw]]</text>
      <sha1>4b42paukj5rbap1l8p7z7c5nah33rsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Programmalastırıw</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48690</id>
    <revision>
      <id>275392</id>
      <timestamp>2026-10-21T19:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Kompyuterler]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]»</comment>
      <origin>275392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="117j2pm6qngw58e05q5hspwagqzb8gd" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Kompyuterler]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]</text>
      <sha1>117j2pm6qngw58e05q5hspwagqzb8gd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>275420</id>
      <parentid>275392</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T06:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>qosımshalar</comment>
      <origin>275420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="212" sha1="cuuq0jlzxxz4qfpjs7uv2x9ru3wnpnc" xml:space="preserve">{{Commons cat|Computer programming}}
{{main|Programmalastırıw}}

[[Kategoriya:Kompyuterler|Programmalastırıw]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]</text>
      <sha1>cuuq0jlzxxz4qfpjs7uv2x9ru3wnpnc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Izertlewshi testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48692</id>
    <revision>
      <id>275394</id>
      <timestamp>2026-10-21T19:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Izertlewshi testlew''' — bir waqıtta úyreniw, test dizaynı hám testti orınlaw retinde qısqasha táriyiplenetuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] tásili. 1984-jılı bul termindi usınǵan Djem Keyner&lt;ref&gt;Cem Kaner,  &quot;[http://www.kaner.com/pdfs/QAIExploring.pdf A Tutorial in Exploratory Testing]&quot; ([https://web.archive.org/web/20130612043734/http://www.kaner.com/pdfs/QAIExploring.pdf arxiv nusqası], 2013-06-12)...»</comment>
      <origin>275394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11236" sha1="eu1mlyas7r6kvexr3nbv0frs2t0cq05" xml:space="preserve">'''Izertlewshi testlew''' — bir waqıtta úyreniw, test dizaynı hám testti orınlaw retinde qısqasha táriyiplenetuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] tásili. 1984-jılı bul termindi usınǵan Djem Keyner&lt;ref&gt;Cem Kaner,  &quot;[http://www.kaner.com/pdfs/QAIExploring.pdf A Tutorial in Exploratory Testing]&quot; ([https://web.archive.org/web/20130612043734/http://www.kaner.com/pdfs/QAIExploring.pdf arxiv nusqası], 2013-06-12), p.2&lt;/ref&gt; izertlewshi testlewdi bılay anıqlaydı: «testke baylanıslı úyreniwdi, test dizaynın, testti orınlawdı hám test nátiyjelerin túsindiriwdi proekt dawamında parallel júrgiziletuǵın, bir-birin qollap-quwatlaytuǵın iskerlik túrleri retinde qarap, óz jumısınıń sapasın úziliksiz optimallastırıw ushın ayırım testlewshiniń jeke erkinligin hám juwapkershiligin ayrıqsha atap kórsetetuǵın programmalıq támiynattı testlew stili»&lt;ref&gt;Cem Kaner, ''[http://www.kaner.com/pdfs/QAIExploring.pdf A Tutorial in Exploratory Testing]'' ([https://web.archive.org/web/20130612043734/http://www.kaner.com/pdfs/QAIExploring.pdf arxiv nusqası], 2013-06-12), p. 36.&lt;/ref&gt;.

Programmalıq támiynat testlenip atırǵanda, testlewshi tájiriybe hám dóretiwshilik penen birge orınlanatuǵın jańa jaqsı testlerdi payda etetuǵın nárselerdi úyrenedi. Izertlewshi testlew kóbinese [[Qara qutı testlewi|«qara qutı» testlewi]] usılı dep esaplanadı. Biraq onı izertlegenler onı islep shıǵıw processiniń qálegen basqıshında hár qanday test usılına qollanıla alatuǵın test ''tásili'' dep esaplaydı. Tiykarǵı nárse — test usılı da, testlenip yamasa qarap shıǵılıp atırǵan obekt te emes. Tiykarǵı nárse — testlewshiniń kognitivlik qatnasıwı hám testlewshiniń óz waqtın basqarıwǵa juwapkershiligi&lt;ref&gt;Cem Kaner, ''[http://www.kaner.com/pdfs/QAIExploring.pdf A Tutorial in Exploratory Testing]'' ([https://web.archive.org/web/20130612043734/http://www.kaner.com/pdfs/QAIExploring.pdf arxiv nusqası], 2013-06-12), p. 37-39, 40- .&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==
Izertlewshi testlewdi mudamı tájiriybeli testlewshiler ótkerip kelgen. 1990-jıllardıń basında «ad hoc» sózi kóbinese salaqlıq hám nemquraylıq jumıstıń sinonimi bolǵan edi. Nátiyjede testlew metodologlarınıń bir toparı (házir ózlerin Kontekstke tiykarlanǵan mektep dep ataytuǵınlar) skriptsiz testlewdegi ústem pikirlew processin atap kórsetiw hám bul ámeliyattı oqıtıwǵa bolatuǵın pánge aylandırıwdı baslaw maqsetinde «izertlewshi» terminin qollana basladı. Bul jańa terminologiya birinshi ret Djem Keynerdiń ''Testing Computer Software'' kitabında járiyalandı&lt;ref name=Kaner7-11&gt;Cem Kaner, ''Testing Computer Software'', TAB Books, Blue Ridge Summit, PA, 1988. p. 6, 7-11.&lt;/ref&gt; hám ''Lessons Learned in Software Testing'' kitabında keńeytildi&lt;ref&gt;	
{{cite book
  |last = Kaner
  |first = Cem
  |author2=Bach, James |author3=Pettichord, Bret
  |title = Lessons Learned in Software Testing
  |publisher = John Wiley &amp; Sons
  |year = 2001
  |isbn = 978-0-471-08112-8}}
&lt;/ref&gt;.&lt;!--Pútkil kitap izertlewshi testlewde qollanılatuǵın usıllardı talqılaydı. Olar testlewdiń basqa túrlerinde de qollanılıwı múmkin.--&gt; Izertlewshi testlew hár qanday basqa intellektual iskerlik sıyaqlı tártipli bola aladı.

== Táriypi ==
Izertlewshi testlew programmalıq támiynattıń haqıyqatında qalay isleytuǵının anıqlawǵa hám onıń qıyın hám ańsat jaǵdaylardı qalay qayta isleytuǵını haqqında sorawlar qoyıwǵa umtıladı. Testlewdiń sapası testlewshiniń [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayların]] oylap tabıw hám kemshiliklerdi tabıw sheberligine baylanıslı. Testlewshi ónim hám hár túrli test usılları haqqında qanshelli kóp bilse, testlew sonshelli jaqsı boladı.

Tolıǵıraq túsindiriw ushın erkin stildegi izertlewshi testlewdi onıń antitezası bolǵan skript boyınsha testlew menen salıstırıw jasala aladı. Skript boyınsha testlewde test jaǵdayları aldın ala joybarlanadı. Bul ayırım adımlardı da, kútilgen nátiyjelerdi de óz ishine aladı. Bul testlerdi keyin haqıyqıy nátiyjeni kútilgen nátiyje menen salıstıratuǵın testlewshi orınlaydı. Izertlewshi testlewdi orınlaǵanda, kútiwler ashıq boladı. Geypara nátiyjeler aldın ala boljanıwı hám kútiliwi múmkin, al basqaları olay emes. Testlewshi ónimdi hám onıń minez-qulqın sazlaydı, iske qosadı, baqlaydı hám bahalaydı, nátiyjeni sın kózqarasta izertleydi hám qáte (ónimniń qanday da bir adam ushın qunına qáwip tuwdıratuǵın) yamasa másele (testlew jumısınıń sapasına qáwip tuwdıratuǵın) bolıwı itimal bolıp kóringen informaciya haqqında xabarlaydı.

Haqıyqatında, testlew derlik bárqulla izertlewshi hám skript boyınsha testlewdiń birikpesi bolıp tabıladı, biraq kontekstke qarap olardıń birine qaray beyimlik boladı.

Keyner hám Djeyms Baxtıń pikirinshe, izertlewshi testlew metodologiyadan góre kóbirek oylaw tárizi yamasa «...testlew haqqında oylaw usılı»&lt;ref&gt;Cem Kaner, James Bach, ''Exploratory &amp; Risk Based Testing'', [http://www.testingeducation.org/a/nature.pdf www.testingeducation.org] ([https://web.archive.org/web/20080511190045/http://testingeducation.org/a/nature.pdf arxiv nusqası], 2008-05-11), 2004, p. 10&lt;/ref&gt;. Olar sonday-aq onıń azmaz izertlewshi (azmaz anıq emes yamasa gúńgirt skriptlengen testlew) dárejeden joqarı dárejede izertlewshi (erkin stildegi izertlewshi testlew) dárejege shekemgi úziliksiz aralıqtı qamtıytuǵının aytadı&lt;ref&gt;Cem Kaner, James Bach, ''Exploratory &amp; Risk Based Testing'', [http://www.testingeducation.org/a/nature.pdf www.testingeducation.org] ([https://web.archive.org/web/20080511190045/http://testingeducation.org/a/nature.pdf arxiv nusqası], 2008-05-11), 2004, p. 14&lt;/ref&gt;.

Izertlewshi testlewdi hújjetlestiriw orınlanǵan barlıq testlerdi hújjetlestiriwden baslap tek qátelerdi hújjetlestiriwge shekem bolıwı múmkin. Jup bolıp testlew waqtında eki adam birge test jaǵdayların dúzedi: biri olardı orınlaydı, al ekinshisi hújjetlestiredi.
Sessiyaǵa tiykarlanǵan testlew — izertlewshi testlewdi keńirek kólemde tekseriwge hám ólshewge bolatuǵın etip arnawlı islep shıǵılǵan usıl.

Izertlewshi testlewshiler kóbinese qurallardı qollanadı, sonıń ishinde izertlew sessiyasın jazıp alıw ushın ekrandı jazıp alıw yamasa video qurallarına yamasa qızıqtıratuǵın jaǵdaylardı tez payda etiwge járdem beretuǵın qurallardı, mısalı, Djeyms Baxtıń Perlclip quralın.

== Artıqmashılıqları hám kemshilikleri ==
Izertlewshi testlewdiń tiykarǵı artıqmashılıǵı — azıraq tayarlıq kerek boladı, áhmiyetli qáteler tez tabıladı hám orınlaw waqtında bul tásil skript boyınsha testlerdi orınlawǵa qaraǵanda intellektual jaqtan kóbirek qızıqtıradı.

Taǵı bir úlken artıqmashılıǵı — testlewshiler keyingi testlewin sol waqıtta baǵdarlaw ushın aldınǵı nátiyjeler tiykarında deduktivlik oylawdı qollana aladı. Olar nıshanalarǵa bayıraq ortalıqqa itibar qaratıwdan yamasa onı izertlewge ótiwden aldın skript boyınsha testlerdiń házirgi seriyasın tamamlawı shárt emes. Aqıllı qollanılǵanda, bul qátelerdi anıqlawdı da tezletedi.

Taǵı bir artıqmashılıǵı — dáslepki testlewden keyin qátelerdiń kópshiligi izertlewshi testlewdiń qanday da bir túri arqalı tabıladı. Bunı logikalıq túrde bılay kórsetiwge boladı: «Belgili bir testlerden ótken programmalar sol testlerden dawamlı óte beredi hám ele izertlenbegen basqa testlerden yamasa scenariylerden ótpewi itimallıǵı joqarıraq».

Kemshilikleri sonda, sol waqıtta oylap tabılǵan hám orınlanǵan testler aldın ala qarap shıǵıla almaydı (hám solay etip koddaǵı hám test jaǵdaylarındaǵı qátelerdiń aldın alıwǵa bolmaydı) hám qaysı testler orınlanǵanın dál kórsetiw qıyın bola aladı.

Erkin stildegi izertlewshi test ideyaları qayta qaralǵanda, olardıń dál sol tártipte orınlanıwı itimal emes. Eger jańa qátelerdi tabıw áhmiyetli bolsa, bul artıqmashılıq bola aladı, al eger aldınǵı testlerdiń belgili bir detalların qaytalaw áhmiyetlirek bolsa, kemshilik bola aladı. Bunı testlewshige arnawlı kórsetpeler beriw arqalı yamasa múmkin, orınlı hám kerek bolǵan jerde avtomatlastırılǵan testlerdi, ideal jaǵdayda modullik dárejege ilajı barınsha jaqın etip tayarlaw arqalı qadaǵalaw múmkin.

== Ilimiy izertlewler ==
Qaytalanǵan eksperiment skript boyınsha hám izertlewshi testlew kemshiliklerdi anıqlawda uqsas nátiyjelilik bergeni menen (tabılǵan kemshiliklerdiń ulıwma sanı), test jaǵdayların aldın ala joybarlawǵa kúsh jumsalmaytuǵın bolǵanlıqtan, izertlewshi testlew joqarıraq ónimlilikke (waqıt birligine tuwrı keletuǵın kemshilikler sanı) alıp keletuǵının kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Itkonen|first1=Juha|last2=Mäntylä|first2=Mika V.|date=2013-07-11|title=Are test cases needed? Replicated comparison between exploratory and test-case-based software testing|journal=Empirical Software Engineering|language=en|volume=19|issue=2|pages=303–342|doi=10.1007/s10664-013-9266-8|issn=1382-3256|citeseerx=10.1.1.363.6524|s2cid=254472881 }}&lt;/ref&gt;. Izertlewshi testlewshilerdi baqlaw izertlewi domen, testlenip atırǵan sistema hám klientler haqqındaǵı bilimdi qollanıw izertlewshi testlewdiń nátiyjeliligin túsindiretuǵın áhmiyetli faktor ekenin boljadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Itkonen|first1=J.|last2=Mäntylä|first2=M. V.|last3=Lassenius|first3=C.|date=2013-05-01|title=The Role of the Tester's Knowledge in Exploratory Software Testing|journal=IEEE Transactions on Software Engineering|volume=39|issue=5|pages=707–724|doi=10.1109/TSE.2012.55|s2cid=1763558 |issn=0098-5589}}&lt;/ref&gt;. Úsh kompaniyanı izertlew tez keri baylanıs beriw múmkinshiligi izertlewshi testlewdiń artıqmashılıǵı ekenin, al test qamtıwın basqarıw onıń kemshiligi ekenin kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Itkonen|first1=J.|last2=Rautiainen|first2=K.|title=2005 International Symposium on Empirical Software Engineering, 2005 |chapter=Exploratory testing: A multiple case study |date=2005-11-01|pages=10 pp.–|doi=10.1109/ISESE.2005.1541817|isbn=978-0-7803-9507-7|s2cid=7974121 }}&lt;/ref&gt;. Sorawnama izertlewshi testlewdiń kritikalıq tarawlarda da qollanılatuǵının hám izertlewshi testlew tásiliniń testlewdi ótkeretuǵın adamǵa joqarı talaplar qoyatuǵının anıqladı&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Pfahl|first1=Dietmar|last2=Yin|first2=Huishi|last3=Mäntylä|first3=Mika V.|last4=Münch|first4=Jürgen|title=Proceedings of the 8th ACM/IEEE International Symposium on Empirical Software Engineering and Measurement |chapter=How is exploratory testing used? A state-of-the-practice survey |date=2014-01-01|series=ESEM '14|location=New York, NY, USA|publisher=ACM|pages=5:1–5:10|doi=10.1145/2652524.2652531|isbn=9781450327749|hdl=10138/153363|s2cid=17924562 }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq támiynattı testlew}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>eu1mlyas7r6kvexr3nbv0frs2t0cq05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qáte kirgiziw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48693</id>
    <revision>
      <id>275395</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Kompyuter iliminde '''qáte kirgiziw''' — esaplaw sistemalarına ádettegiden tıs usıllar menen júkleme túsirilgende olardıń ózin qalay tutatuǵının túsiniwge arnalǵan testlew usılı. Bunı fizikalıq yamasa programmalıq qurallar arqalı yamasa gibrid usıldı qollanıw arqalı ámelge asırıwǵa erisile aladı&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Moradi|first1=Mehrdad|last2=Van Acker|first2=Bert|last3=Vanherpen|first3=Ken|last4=Denil|first4=Joachim|title=Cyber Ph...»</comment>
      <origin>275395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5708" sha1="g5vkdc5w32679y9isk4fm09l9pm67sb" xml:space="preserve">Kompyuter iliminde '''qáte kirgiziw''' — esaplaw sistemalarına ádettegiden tıs usıllar menen júkleme túsirilgende olardıń ózin qalay tutatuǵının túsiniwge arnalǵan testlew usılı. Bunı fizikalıq yamasa programmalıq qurallar arqalı yamasa gibrid usıldı qollanıw arqalı ámelge asırıwǵa erisile aladı&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Moradi|first1=Mehrdad|last2=Van Acker|first2=Bert|last3=Vanherpen|first3=Ken|last4=Denil|first4=Joachim|title=Cyber Physical Systems. Model-Based Design |chapter=Model-Implemented Hybrid Fault Injection for Simulink (Tool Demonstrations) |date=2019|editor-last=Chamberlain|editor-first=Roger|editor2-last=Taha|editor2-first=Walid|editor3-last=Törngren|editor3-first=Martin|volume=11615|series=Lecture Notes in Computer Science|language=en|publisher=Springer International Publishing|pages=71–90|doi=10.1007/978-3-030-23703-5_4|isbn=978-3-030-23703-5|s2cid=195769468 |chapter-url=https://figshare.com/articles/preprint/Model-Implemented_Hybrid_Fault_Injection_for_Simulink_Tool_Demonstrations_/12479930 }}&lt;/ref&gt;. Keń izertlengen fizikalıq qáte kirgiziwlerge [[Kompyuter yadı|kompyuter yadı]] hám [[Oraylıq processor|oraylıq processorlar]] sıyaqlı elektron komponentlerge joqarı kernew, ekstremal temperaturalar hám elektromagnitlik impulslar menen tásir etiw kiredi&lt;ref name=&quot;shepherd.cose&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shepherd|first1=Carlton|last2=Markantonakis|first2=Konstantinos|last3=Van Heijningen|first3=Nico|last4=Aboulkassimi|first4=Driss|last5=Gaine|first5=Clement|last6=Heckmann|first6=Thibaut|last7=Naccache|first7=David |date=2021|title=Physical fault injection and side-channel attacks on mobile devices: A comprehensive analysis|arxiv=2105.04454|journal=Computers &amp; Security|publisher=Elsevier|volume=111|article-number=102471 |doi=10.1016/j.cose.2021.102471|s2cid=236957400 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bar-el.sorcerers&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bar-El|first1=Hagai|last2=Choukri|first2=Hamid|last3=Naccache|first3=David|last4=Tunstall|first4=Michael|last5=Whelan|first5=Claire|date=2004|title=The sorcerer's apprentice guide to fault attacks|journal=Proceedings of the IEEE|publisher=IEEE|volume=94|issue=2|pages=370–382 |doi=10.1109/JPROC.2005.862424 |s2cid=2397174 }}&lt;/ref&gt;. Komponentlerge olardıń kózde tutılǵan jumıs shegaralarınan tısqarı shártlerde tásir etiw arqalı esaplaw sistemaları kórsetpelerdi nadurıs orınlawǵa hám áhmiyetli maǵlıwmatlardı buzıwǵa májbúrlenedi.

[[Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlewde]] qáte kirgiziw — kod jollarına, ásirese basqa jaǵdaylarda siyrek ótiliwi múmkin bolǵan qátelerdi qayta islew kodınıń jollarına nasazlıqlardı kirgiziw arqalı testtiń qamtıwın jaqsılaw usılı. Ol kóbinese stress-testlew menen birge qollanıladı hám shıdamlı programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń áhmiyetli bólegi dep keń esaplanadı&lt;ref&gt;J. Voas, &quot;Fault Injection for the Masses,&quot; Computer, vol. 30, pp. 129–130, 1997.&lt;/ref&gt;. Shıdamlılıqtı testlew&lt;ref name=&quot;vtt.fi&quot;&gt;[https://publications.vtt.fi/pdf/publications/2001/P448.pdf Kaksonen, Rauli. A Functional Method for Assessing Protocol Implementation Security. 2001.]&lt;/ref&gt; (sonday-aq sintaksislik testlew, fazzing yamasa fazz testlew dep te ataladı) — protokollar, buyrıq qatarı parametrleri yamasa API-ler sıyaqlı kommunikaciya interfeyslerindegi hálsizliklerdi testlew ushın keń qollanılatuǵın qáte kirgiziwdiń bir túri.

Nasazlıqtıń baqlanatuǵın buzılıwǵa shekem tarqalıwı anıq belgilengen cikl boyınsha júredi. Orınlanǵanda nasazlıq qátege, yaǵnıy sistema shegarası ishindegi jaramsız jaǵdayǵa sebep bolıwı múmkin. Qáte sistema shegarası ishinde basqa qátelerge sebep bolıwı múmkin, sonlıqtan hárbir jańa qáte nasazlıq retinde háreket etedi, yamasa ol sistema shegarasına shekem tarqalıp, baqlanatuǵın bolıwı múmkin. Qáte jaǵdayları sistema shegarasında baqlanǵanda, olar buzılıwlar dep ataladı. Bul mexanizm nasazlıq–qáte–buzılıw cikli dep ataladı&lt;ref&gt;A. Avizienis, J.-C. Laprie, Brian Randell, and C. Landwehr, &quot;Basic Concepts and Taxonomy of Dependable and Secure Computing,&quot; Dependable and Secure Computing, vol. 1, pp. 11–33, 2004.&lt;/ref&gt; hám isenimliliktiń tiykarǵı mexanizmi bolıp tabıladı.

== Tariyxı ==
Qáte kirgiziw usılı 1970-jıllarǵa barıp taqaladı&lt;ref name=&quot;V. Carreira, D. Costa pp. 50&quot;&gt;J. V. Carreira, D. Costa, and S. J. G, &quot;Fault Injection Spot-Checks Computer System Dependability,&quot; IEEE Spectrum, pp. 50–55, 1999.&lt;/ref&gt;. Sol waqıtta ol birinshi ret apparatlıq dárejede nasazlıqlardı payda etiw ushın qollanıldı. Qáte kirgiziwdiń bul túri apparatlıq ámelge asırılǵan qáte kirgiziw (HWIFI) dep ataladı hám sistema ishindegi apparatlıq buzılıwlardı imitaciyalawǵa urınadı. Apparatlıq nasazlıqlar boyınsha birinshi eksperimentler tek sxema platalarındaǵı jalǵawlardı qısqa tutastırıwdan hám onıń sistemaǵa tásirin baqlawdan (kópir nasazlıqları) ibarat boldı. Ol tiykarınan apparatlıq sistemanıń isenimliligin testlew ushın qollanıldı. Keyin bul usıldı keńeytiw ushın arnawlı apparatlıq qurallar, mısalı, sxema platasınıń belgili bir bólimlerin kúshli radiaciya menen nurlandıratuǵın qurılmalar islep shıǵıldı. Tez arada nasazlıqlardıń programmalıq usıllar arqalı payda etiliwi múmkin ekeni hám bul usıldıń aspektleri programmalıq sistemalardı bahalawda paydalı bolıwı múmkin ekeni anıqlandı. Bul usıllar ulıwma programmalıq ámelge asırılǵan qáte kirgiziw (SWIFI) dep ataladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>g5vkdc5w32679y9isk4fm09l9pm67sb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Turaqsız test</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48694</id>
    <revision>
      <id>275396</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Turaqsız test''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''flaky test'' yamasa ''flaky test case'') — deterministik emes minez-qulıqtı kórsetetuǵın programmalıq támiynat testi, yaǵnıy ol tiykarındaǵı kodta hesh qanday ózgerissiz-aq birese ótiwi, birese ótpewi múmkin&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Luo |first1=Qingzhou |last2=Harman |first2=Mark |last3=Gao |first3=Yuanliang |chapter=A large-scale empirical comparison of static and dynamic test case prioritization techni...»</comment>
      <origin>275396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5080" sha1="9swv8jxm4p9k9ay5rhvepy6t9dlwpkm" xml:space="preserve">'''Turaqsız test''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''flaky test'' yamasa ''flaky test case'') — deterministik emes minez-qulıqtı kórsetetuǵın programmalıq támiynat testi, yaǵnıy ol tiykarındaǵı kodta hesh qanday ózgerissiz-aq birese ótiwi, birese ótpewi múmkin&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Luo |first1=Qingzhou |last2=Harman |first2=Mark |last3=Gao |first3=Yuanliang |chapter=A large-scale empirical comparison of static and dynamic test case prioritization techniques |pages=559–570 |title=Proceedings of the 2016 24th ACM SIGSOFT International Symposium on Foundations of Software Engineering |year=2016 |doi=10.1145/2950290.2950344 |arxiv=1801.05917 |isbn=978-1-4503-4218-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bell |first1=Jonathan |last2=Legunsen |first2=Owolabi |last3=Hilton |first3=Michael |last4=Eloussi |first4=Lamis |last5=Yung |first5=Tegawendé F. Bissyandé |chapter=D e F laker: Automatically detecting flaky tests |pages=433–444 |title=Proceedings of the 40th International Conference on Software Engineering |year=2018 |doi=10.1145/3180155.3180164 |isbn=978-1-4503-5638-1 }}&lt;/ref&gt;. Bunday turaqsızlıq bir qatar sebepler boyınsha payda bola aladı, sonıń ishinde bir waqıtlılıq máseleleri, waqıtqa ǵárezlilik, sırtqı sistemalarǵa súyeniw yamasa testler arasında jetkilikli izolyaciyanıń bolmawı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lam |first1=Wing |last2=Kang |first2=Shin Yoo |title=Root causes of flaky tests in software systems |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |year=2020 |doi=10.1109/TSE.2019.2905169 |doi-broken-date=3 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gao |first1=Yuanliang |last2=Zhang |first2=Lingming |title=Understanding flaky tests: The developer's perspective |year=2019 |doi=10.1109/ICSE.2019.00077}}&lt;/ref&gt;. Turaqsız testler úziliksiz integraciya ortalıqlarında máselege aylanadı, sebebi olar avtomatlastırılǵan testler jıynaqlarına bolǵan isenimdi tómenletedi hám haqıyqıy kemshiliklerdi jasıra aladı. Bul dúzetiwge (debugging) bosqa jumsalǵan kúshke hám ónimliliktiń tómenlewine alıp keledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Micco |first1=John |title=Flaky tests at Google and how we mitigate them |journal=IEEE Software |year=2017 |volume=34 |issue=3 |pages=56–63 |doi=10.1109/MS.2017.34}}&lt;/ref&gt;.

Turaqsız testlerdi testlerdiń izolyaciyasın jaqsılaw, deterministik emeslik dereklerin (mısalı, waqıttı hám tosınnanlıqtı) qadaǵalaw, sırtqı ǵárezliliklerdi imitaciyalaw (mocking) hám buzılıwlardı tastıyıqlaw ushın testlerdi qayta iske qosıw arqalı azaytıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eck |first1=William |last2=Palomba |first2=Fabio |last3=De Lucia |first3=Andrea |title=Understanding and addressing flaky tests: A systematic literature review |journal=Journal of Systems and Software |year=2021 |doi=10.1016/j.jss.2021.110911 |arxiv=2010.03303 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gruber |first1=Markus |last2=Fraser |first2=Gordon |chapter=GUIDER: GUI structure and vision co-guided test script repair for Android apps |pages=191–203 |title=Proceedings of the 30th ACM SIGSOFT International Symposium on Software Testing and Analysis |year=2021 |doi=10.1145/3460319.3464830 |isbn=978-1-4503-8459-9 }}&lt;/ref&gt;. Turaqsızlıq iri kólemli programmalıq támiynattı islep shıǵıwda belgili másele bolıp tabıladı hám onı sheshiwdiń kóplegen usılları bar, mısalı, testlerdi qayta iske qosıw, karantin mexanizmleri yamasa testti joybarlawdıń jaqsıraq ámeliyatları&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Habchi |first1=Sarrah |last2=Papadakis |first2=Mike |title=On the use of retries for flaky tests |journal=Empirical Software Engineering |year=2022 |doi=10.1007/s10664-021-10048-3 |doi-broken-date=3 May 2026 }}&lt;/ref&gt;. Degen menen, turaqsız testler [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringte]], ásirese deterministik emeslik keńirek tarqalǵan tarqatılǵan sistemalar hám iri kod bazaları ushın, aktiv izertlew tarawı bolıp qalmaqta&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Lingming |last2=Elbaum |first2=Sebastian |title=Flaky tests in modern software development: Characteristics and mitigation |journal=ACM Computing Surveys |year=2020 |doi=10.1145/3381035 |doi-broken-date=3 May 2026 }}&lt;/ref&gt;.

Izertlewlerde [[mashinalıq oqıtıw]] usılların qollanıp, turaqsız testlerdi avtomat túrde anıqlaw da izertlendi. Bir izertlewde 67 000-nan aslam testti óz ishine alatuǵın 26 Python proektiniń testler jıynaqları qollanılıp, orınlanıw tártibine ǵárezli hám ǵárezsiz turaqsız testlerdi anıqlaw ushın mashinalıq oqıtıw modelleri bahalandı&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9787846/
|title=Evaluating Features for Machine Learning Detection of Order- and Non-Order-Dependent Flaky Tests
|publisher=IEEE
|date=2022
|access-date=2026-09-21
}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat anomaliyaları]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>9swv8jxm4p9k9ay5rhvepy6t9dlwpkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Programmalıq támiynat anomaliyaları</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48695</id>
    <revision>
      <id>275397</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Kompyuter qáteleri]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Texnologiyalıq buzılıwlar]]»</comment>
      <origin>275397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="nrj3bqzbntjwguklffesrmbwfhb6dpg" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Kompyuter qáteleri]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]]
[[Kategoriya:Texnologiyalıq buzılıwlar]]</text>
      <sha1>nrj3bqzbntjwguklffesrmbwfhb6dpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48696</id>
    <revision>
      <id>275398</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] [[Kategoriya:Sapa]]»</comment>
      <origin>275398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="iudk6sb6432tpmixuqx5a6op257ok8m" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]
[[Kategoriya:Sapa]]</text>
      <sha1>iudk6sb6432tpmixuqx5a6op257ok8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48697</id>
    <revision>
      <id>275399</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Miyras sistemalar]] [[Kategoriya:Texnikalıq xızmet kórsetiw]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]»</comment>
      <origin>275399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="fuea9n9x81wql1ltlzypijxl8hlujsi" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Miyras sistemalar]]
[[Kategoriya:Texnikalıq xızmet kórsetiw]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]</text>
      <sha1>fuea9n9x81wql1ltlzypijxl8hlujsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Funkcional testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48698</id>
    <revision>
      <id>275400</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] '''funkcional testlew''' — sistemanıń óz funkcional talaplarına sáykes keletuǵının tekseretuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] forması&lt;ref name=&quot;ISO24765&quot;&gt;ISO/IEC/IEEE 24765:2017, &quot;Systems and software engineering — Vocabulary&quot;, International Organization for Standardization, Geneva, Switzerland, 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cit...»</comment>
      <origin>275400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3191" sha1="hz9btnsb83zr4gnjswc1wlx57hds5j5" xml:space="preserve">[[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] '''funkcional testlew''' — sistemanıń óz funkcional talaplarına sáykes keletuǵının tekseretuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] forması&lt;ref name=&quot;ISO24765&quot;&gt;ISO/IEC/IEEE 24765:2017, &quot;Systems and software engineering — Vocabulary&quot;, International Organization for Standardization, Geneva, Switzerland, 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=ISO/IEC/IEEE International Standard - Systems and software engineering|publisher=ISO/IEC/IEEE 24765:2010(E)|year=2010|pages=vol., no., pp.1–418, 15 Dec. 2010}}&lt;/ref&gt;.

Ulıwma alǵanda, funkcional testlew — [[Qara qutı testlewi|«qara qutı»]] testlewi, yaǵnıy onda programmanıń ishki dúzilisi esapqa alınbaydı ([[Aq qutı testlewi|«aq qutı» testlewinen]] ayırmashılıǵı)&lt;ref name=&quot;KanerFalkNguyen1999&quot;&gt;Kaner, Falk, Nguyen. ''Testing Computer Software''. Wiley Computer Publishing, 1999, p. 42. ISBN 0-471-35846-0.&lt;/ref&gt;.

Geyde funkcional testlew sapanı támiyinlew (QA) processi bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Prasad&quot;&gt;Prasad, Dr. K.V.K.K. (2008) ''ISTQB Certification Study Guide'', Wiley, ISBN 978-81-7722-711-6, p. vi&lt;/ref&gt;.

Sistemalıq testlewdiń bir forması retinde funkcional testlew pútkil sistemanıń funkcionallıq bóleklerin testleydi.
Atı uqsas bolsa da, funkcional testlew bir funkciyanıń kodın testlew emes.

Testlewdi jetkerip beriw cikliniń erterek basqıshlarına kirgiziw kózqarası tek funkcional testlew menen sheklenbeydi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Full Stack Testing |url=https://www.thoughtworks.com/en-us/insights/books/full-stack-testing |access-date=2022-09-08 |website=www.thoughtworks.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Túrleri ==
Funkcional testlewge tómendegiler kiredi (biraq tek olar menen sheklenbeydi)&lt;ref name=KanerFalkNguyen1999 /&gt;:
===Sanity testlew===
{{Main|Sanity testlew}}

===Tútin testlew===
{{Main|Tútin testlew}}

===Regressiyalıq testlew===
{{Main|Regressiyalıq testlew}}

===Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew===
{{Main|Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew}}

==Altı adım==
Funkcional testlew ádette altı adımdı óz ishine aladı:

# Programmalıq támiynat orınlawı kerek bolǵan funkciyalardı anıqlaw
# Funkciya specifikaciyaları tiykarında kiris maǵlıwmatların dúziw
# Funkciya specifikaciyaları tiykarında shıǵıs maǵlıwmatların anıqlaw
# Test jaǵdayın orınlaw
# Haqıyqıy hám kútilgen shıǵıs maǵlıwmatların salıstırıw
# Qosımshanıń klienttiń talabına sáykes isleytuǵının tekseriw

== Ashıq kodlı qurallar ==

Bir qatar ashıq kodlı qurallar veb, mobil hám API qosımshaların funkcional testlewdi qollaydı. Olarǵa tómendegiler kiredi:

* Selenium — veb-brauzerdi avtomatlastırıw
* Playwright — brauzerler aralıq basınan aqırına shekemgi testlew
* Robot Framework — gilt sózlerge tiykarlanǵan avtomatlastırıw
* Appium — mobil qosımshalardı testlew
* SoapUI — API funkcional testlewi
* Keploy — API testlew hám testlerdi generaciyalaw

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq támiynattı testlew}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>hz9btnsb83zr4gnjswc1wlx57hds5j5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fazz testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48699</id>
    <revision>
      <id>275401</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:American_fuzzy_lop's_afl-fuzz_running_on_a_test_program.png | thumb | right | American Fuzzy Lop quralınıń afl-fuzz programması test programmasında islep tur]]  [[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]] hám [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] '''fazzing''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''fuzzing'') yamasa '''fazz testlew''' (''fuzz testing'') — [[Kompyuter programması|kompyuter programmasına]] ki...»</comment>
      <origin>275401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17170" sha1="sa44hboc0ovh341duiu85r8zmm4x7pp" xml:space="preserve">[[Fayl:American_fuzzy_lop's_afl-fuzz_running_on_a_test_program.png | thumb | right | American Fuzzy Lop quralınıń afl-fuzz programması test programmasında islep tur]]

[[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]] hám [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] '''fazzing''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''fuzzing'') yamasa '''fazz testlew''' (''fuzz testing'') — [[Kompyuter programması|kompyuter programmasına]] kiris maǵlıwmatları retinde jaramsız, kútilmegen yamasa tosınnan alınǵan maǵlıwmatlardı beriwdi óz ishine alatuǵın avtomatlastırılǵan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Keyin programma isten shıǵıw, kodqa ornatılǵan [[Tastıyıqlaw (programmalıq támiynattı islep shıǵıw)|tastıyıqlawlardıń]] buzılıwı yamasa yadtıń itimal aǵıp ketiwi sıyaqlı ayrıqsha jaǵdaylar boyınsha baqlanadı. Ádette fazzerler strukturalanǵan kiris maǵlıwmatların qabıl etetuǵın programmalardı testlew ushın qollanıladı. Bul struktura, mısalı, fayl formatında yamasa protokolda belgilenedi hám jaramlı kiris maǵlıwmatın jaramsızınan ajıratadı. Nátiyjeli fazzer yarım jaramlı kiris maǵlıwmatların generaciyalaydı. Olar talqılawshı tárepinen tikkeley biykar etilmeytuǵınday «jetkilikli dárejede jaramlı» boladı, biraq programmanıń tereńirek bóliminde kútilmegen minez-qulıqtı payda etedi hám durıs sheshilmegen [[Múyeshlik jaǵday|múyeshlik jaǵdaylardı]] anıqlaw ushın «jetkilikli dárejede jaramsız» boladı.

Qáwipsizlik maqsetinde isenim shegarasınan ótetuǵın kiris maǵlıwmatları kóbinese eń paydalı boladı&lt;ref name=&quot;neystadt&quot;&gt;{{cite web |author=John Neystadt |date=February 2008 |title=Automated Penetration Testing with White-Box Fuzzing |url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/cc162782.aspx |publisher=Microsoft |access-date=2009-05-14}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, tek arnawlı huqıqlı paydalanıwshıǵa qoljetimli konfiguraciya faylın talqılaytuǵın kodtı fazz testlewge qaraǵanda, qálegen paydalanıwshı júklegen fayldı qayta isleytuǵın kodtı fazz testlew áhmiyetlirek.

==Tariyxı==

«Fuzz» termini 1988-jılı Viskonsin universitetinde professor Barton Miller júrgizgen magistratura dárejesindegi «Jetilisken operaciyalıq sistemalar» (CS736) sabaǵındaǵı proektten&lt;ref name=&quot;fuzz-cs736&quot;&gt;{{cite web |author=Barton P. Miller |date=September 1988 |title=Fall 1988 CS736 Project List |url=http://pages.cs.wisc.edu/~bart/fuzz/CS736-Projects-f1988.pdf |format=PDF |publisher=Computer Sciences Department, University of Wisconsin-Madison |access-date=2020-12-30}}&lt;/ref&gt; kelip shıqqan. Bul proekttiń nátiyjeleri keyin 1990-jılı járiyalandı&lt;ref name=&quot;fuzz1990&quot;&gt;{{cite journal |last1=Miller |first1=Barton P. |last2=Fredriksen |first2=Lars |last3=So |first3=Bryan |date=December 1990 |title=An Empirical Study of the Reliability of UNIX Utilities |journal=Communications of the ACM |volume=33 |issue=11 |pages=32–44 |doi=10.1145/96267.96279 |s2cid=14313707}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forward-fuzz-testing&quot;&gt;{{cite web
	| url = https://pages.cs.wisc.edu/~bart/fuzz/Foreword1.html
	| title = Foreword for Fuzz Testing Book
	| last = Miller
	| first = Barton
	| date = April 2008
	| website = UW-Madison Computer Sciences
	| access-date = 29 March 2024
}}&lt;/ref&gt;. UNIX utilitasın fazz testlew ushın proekt utilita ushın tosınnan kiris maǵlıwmatların hám buyrıq qatarı parametrlerin avtomatikalıq túrde generaciyaladı. Proekt UNIX buyrıq qatarı programmalarınıń isenimliligin olar isten shıqqanǵa shekem kóp sanlı tosınnan kiris maǵlıwmatların tez izbe-izlikte orınlaw arqalı testlew ushın joybarlandı. Millerdiń toparı ózleri testlegen utilitalardıń 25–33 procentin isten shıǵara aldı. Keyin olar sebebin anıqlaw ushın hárbir isten shıǵıwdı dúzetiw (debugging) arqalı talladı hám anıqlanǵan hárbir buzılıwdı kategoriyalarǵa bóldi. Basqa izertlewshilerge basqa programmalıq támiynat penen usınday eksperimentler ótkeriwge múmkinshilik beriw ushın qurallardıń derek kodı, test proceduraları hám dáslepki nátiyje maǵlıwmatları jámiyetshilikke ashıq etildi&lt;ref name=&quot;AutoDO-2&quot;&gt;{{cite web |title=Fuzz Testing of Application Reliability |url=http://pages.cs.wisc.edu/~bart/fuzz/ |publisher=University of Wisconsin-Madison |access-date=2020-12-30}}&lt;/ref&gt;. Bul erte dáwirdegi fazzing házir «qara qutı», generaciyalıq, strukturalanbaǵan («aqılsız» yamasa «klassikalıq») fazzing dep atalar edi.

Professor Barton Millerdiń aytıwınsha: «Proekt táriyipin jazıw barısında maǵan testlewdiń bul túrine at beriw kerek boldı. Men tosınnan alınǵan, strukturalanbaǵan maǵlıwmatlar sezimin payda etetuǵın at qáledim. Bir neshe ideyanı sınap kórgennen keyin, men fuzz terminine toqtadım»&lt;ref name=&quot;forward-fuzz-testing&quot; /&gt;.

Bul erte jumıstıń áhmiyetli úlesi — ápiwayı (derlik júdá ápiwayı) orakul. Eger programma tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatında isten shıqsa yamasa qatıp qalsa, ol testten ótpegen dep, al basqa jaǵdaylarda ótken dep esaplandı. Test orakulların dúziw qıyın bola alsa da, bul erte fazz testlewdiń orakulı ápiwayı hám qollanıw ushın universal edi.

2012-jılı aprel ayında Google kompaniyası Chromium veb-brauzeriniń qáwipsizlik ushın áhmiyetli komponentlerine arnalǵan bultqa tiykarlanǵan fazzing infrastrukturası — ClusterFuzz-tı járiyaladı&lt;ref name=&quot;clusterfuzz&quot;&gt;{{cite web |title=Announcing ClusterFuzz |url=https://blog.chromium.org/2012/04/fuzzing-for-security.html |access-date=2017-03-09}}&lt;/ref&gt;. Qáwipsizlik izertlewshileri óz fazzerlerin júkley aladı hám eger ClusterFuzz júklengen fazzer menen isten shıǵıwdı tapsa, qáte ushın sıylıq ala aladı.

2014-jılı sentyabr ayında Shellshock&lt;ref name=&quot;NYT-20140925-NP&quot;&gt;{{cite news |last=Perlroth |first=Nicole |title=Security Experts Expect 'Shellshock' Software Bug in Bash to Be Significant |url=https://www.nytimes.com/2014/09/26/technology/security-experts-expect-shellshock-software-bug-to-be-significant.html |date=25 September 2014 |work=The New York Times |access-date=25 September 2014}}&lt;/ref&gt; keń qollanılatuǵın UNIX Bash qabıǵındaǵı qáwipsizlik qáteleriniń toparı retinde ashıp kórsetildi. Shellshock hálsizlikleriniń kópshiligi AFL fazzeri járdeminde tabıldı&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lcamtuf.blogspot.com/2014/10/bash-bug-how-we-finally-cracked.html|title=Bash bug: the other two RCEs, or how we chipped away at the original fix (CVE-2014-6277 and '78)|date=1 October 2014|website=lcamtuf's blog|last1=Zalewski|first1=Michał|access-date=13 March 2017}}&lt;/ref&gt;. (Internetke shıǵatuǵın kóplegen xızmetler, mısalı, geypara veb-serverler belgili bir sorawlardı qayta islew ushın Bash qabıǵın qollanadı. Bul hújimshige Bash qabıǵınıń hálsiz versiyalarına qálegen buyrıqlardı orınlatıwǵa múmkinshilik beredi. Bul hújimshige kompyuter sistemasına ruqsatsız kiriwge múmkinshilik bere aladı&lt;ref name=&quot;ZDN-20140929&quot;&gt;{{cite web|last=Seltzer |first=Larry |title=Shellshock makes Heartbleed look insignificant |url=https://www.zdnet.com/article/shellshock-makes-heartbleed-look-insignificant/ |date=29 September 2014 |publisher=ZDNet |access-date=29 September 2014}}&lt;/ref&gt;.)

2015-jılı aprel ayında Xanno Byok AFL fazzeriniń 2014-jılǵı Heartbleed hálsizligin qalay tabıwı múmkin bolǵanın kórsetti&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Böck|first1=Hanno|title=Fuzzing: Wie man Heartbleed hätte finden können (in German)|url=http://www.golem.de/news/fuzzing-wie-man-heartbleedhaette-finden-koennen-1504-113345.html|website=Golem.de|access-date=13 March 2017|language=de-DE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Böck|first1=Hanno|title=How Heartbleed could've been found (in English)|url=https://blog.hboeck.de/archives/868-How-Heartbleed-couldve-been-found.html|website=Hanno's blog|access-date=13 March 2017}}&lt;/ref&gt;. (Heartbleed hálsizligi 2014-jılı aprel ayında ashıp kórsetildi. Bul qarsılaslarǵa shifrlanǵan baylanıstı shifrdan shıǵarıwǵa múmkinshilik beretuǵın awır hálsizlik. Hálsizlik TLS protokolın ámelge asıratuǵın hám internettegi serverlerdiń kópshiligi qollanatuǵın OpenSSL kitapxanasına tosınnan kirgizilip qalǵan. Shodan 2016-jılı aprel ayında 238 000 mashinanıń ele de hálsiz ekenin xabarladı&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.shodan.io/report/89bnfUyJ|title=Search engine for the internet of things – devices still vulnerable to Heartbleed|website=shodan.io|access-date=13 March 2017}}&lt;/ref&gt;, al 2017-jılı yanvar ayında bul san 200 000 boldı&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.shodan.io/report/DCPO7BkV|title=Heartbleed Report (2017-01)|website=shodan.io|access-date=10 July 2017|archive-date=23 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123161742/https://www.shodan.io/report/DCPO7BkV|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.)

2016-jılı avgust ayında AQSH Qorǵanıw ministrliginiń Aldıńǵı qatarlı izertlew joybarları agentligi (DARPA) 11 saat dawam etken, tolıq avtomatlastırılǵan «bayraqtı basıp alıw» jarısı — birinshi Cyber Grand Challenge jarısınıń finalın ótkerdi&lt;ref name=&quot;cgc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.darpa.mil/program/cyber-grand-challenge |title= DARPA Cyber Grand Challenge |last=Walker |first=Michael |website=darpa.mil |access-date=12 March 2017}}&lt;/ref&gt;. Maqset programmalıq támiynattaǵı kemshiliklerdi real waqıtta anıqlay alatuǵın, olardan paydalana alatuǵın hám olardı dúzete alatuǵın avtomatikalıq qorǵanıw sistemaların islep shıǵıw edi. Fazzing qarsılaslardıń programmalıq támiynatındaǵı kemshiliklerdi anıqlaw ushın nátiyjeli hújim strategiyası retinde qollanıldı. Ol hálsizliklerdi anıqlawdı avtomatlastırıwda úlken múmkinshilikti kórsetti. Devid Bramli basqarǵan ForAllSecure toparı islep shıqqan «Mayhem» dep atalǵan sistema jeńimpaz boldı&lt;ref name=&quot;2016 results&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.darpa.mil/news-events/2016-08-05a |title=Mayhem comes in first place at CGC |access-date=12 March 2017}}&lt;/ref&gt;.

2016-jılı sentyabr ayında Microsoft kompaniyası programmalıq támiynattaǵı qáwipsizlik ushın áhmiyetli qátelerdi tabıwǵa arnalǵan bultqa tiykarlanǵan fazz testlew xızmeti — Project Springfield proektin járiyaladı&lt;ref name=&quot;springfield&quot;&gt;{{cite web |title=Announcing Project Springfield |url=https://blogs.microsoft.com/next/2016/09/26/microsoft-previews-project-springfield-cloud-based-bug-detector/#sm.001boqu0x14q8dbmplr1kwjuengqs |date=2016-09-26 |access-date=2017-03-08}}&lt;/ref&gt;.

2016-jılı dekabr ayında Google kompaniyası qáwipsizlik ushın áhmiyetli bir neshe ashıq kodlı proektti úziliksiz fazz testlewge múmkinshilik beretuǵın OSS-Fuzz xızmetin járiyaladı&lt;ref name=&quot;ossfuzz&quot;&gt;{{cite web |title=Announcing OSS-Fuzz |url=https://testing.googleblog.com/2016/12/announcing-oss-fuzz-continuous-fuzzing.html |access-date=2017-03-08}}&lt;/ref&gt;.

Black Hat 2018 konferenciyasında Kristofer Domas processordaǵı jasırın RISC yadrosınıń bar ekenin anıqlaw ushın fazzingti qollanıwdı kórsetti&lt;ref name=&quot;domas&quot;&gt;{{cite web |author=Christopher Domas |date=August 2018 |title=GOD MODE UNLOCKED - Hardware Backdoors in x86 CPUs |url=https://www.blackhat.com/us-18/briefings/schedule/#god-mode-unlocked---hardware-backdoors-in-x86-cpus-10194 |access-date=2018-09-03}}&lt;/ref&gt;. Bul yadro 3-qorǵaw saqıynasınan 0-saqıyna buyrıqların orınlaw ushın bar qáwipsizlik tekseriwlerin aylanıp óte aldı.

2020-jılı sentyabr ayında [[Microsoft]] kompaniyası programmalıq támiynattaǵı qátelerdi anıqlawdı avtomatlastıratuǵın, óz serverinde ornatılatuǵın «xızmet retinde fazzing» platforması — OneFuzz-tı shıǵardı&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-windows-10-is-hardened-with-these-fuzzing-security-tools-now-theyre-open-source/|title=Microsoft: Windows 10 is hardened with these fuzzing security tools – now they're open source|date=September 15, 2020|website=ZDNet}}&lt;/ref&gt;. Ol Windows hám Linux sistemaların qollaydı&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.infoworld.com/article/3575600/microsoft-open-sources-fuzzing-test-framework.html|title=Microsoft open-sources fuzzing test framework|date=September 17, 2020|website=InfoWorld}}&lt;/ref&gt;. Úsh jıldan keyin, 2023-jıl 1-noyabrde, ol arxivlendi&lt;ref&gt;{{Citation |title=microsoft/onefuzz |date=2024-03-03 |url=https://github.com/microsoft/onefuzz |access-date=2024-03-06 |publisher=Microsoft}}&lt;/ref&gt;.

==Erte dáwirdegi tosınnan testlew==

Programmalardı tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatları menen testlew maǵlıwmatlar ele perfokartalarda saqlanǵan 1950-jıllarǵa barıp taqaladı&lt;ref name=&quot;weinberg&quot;&gt;{{cite web |author=Gerald M. Weinberg |date=2017-02-05 |title=Fuzz Testing and Fuzz History |url=http://secretsofconsulting.blogspot.com/2017/02/fuzz-testing-and-fuzz-history.html |access-date=2017-02-06}}&lt;/ref&gt;. Baǵdarlamashılar kompyuter programmalarına kiris maǵlıwmatları retinde shıǵındıǵa taslanǵan perfokartalardı yamasa tosınnan alınǵan sanlar kartalarınıń topların qollanatuǵın edi. Eger orınlaw qálemegen minez-qulıqtı kórsetse, qáte anıqlanǵan bolıp esaplandı.

Tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatların orınlaw sonday-aq tosınnan testlew, «maymıl» testlewi yamasa Monte-Karlo dúzetiwi (debugging) dep te ataladı&lt;ref name=&quot;Bell&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Bell |first1=R. Charles |date=1983-02-01 |access-date=2026-05-18 |title=Monte Carlo debugging: a brief tutorial |url=https://doi.org/10.1145/358024.35805 |journal=Communications of the ACM |volume=26 |issue=2 |pages=126–127 |doi=10.1145/358024.35805 }}&lt;/ref&gt; (Monte-Karlo usıllarına uqsatıp).

1981-jılı Duran hám Ntafos programmanı tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatları menen testlewdiń nátiyjeliligin rásmiy túrde izertledi&lt;ref name=&quot;duran1&quot;&gt;{{cite book |last1=Duran |first1=Joe W. |last2=Ntafos |first2=Simeon C. |date=1981-03-09 |chapter=A report on random testing |chapter-url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=802530 |title=Proceedings of the ACM SIGSOFT International Conference on Software Engineering (ICSE'81) |pages=179–183 |isbn=9780897911467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;duran2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Duran |first1=Joe W. |last2=Ntafos |first2=Simeon C. |date=1984-07-01 |title=An Evaluation of Random Testing |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |issue=4 |pages=438–444 |doi=10.1109/TSE.1984.5010257 |s2cid=17208399}}&lt;/ref&gt;. Tosınnan testlew programmanı testlewdiń eń jaman usılı dep keń esaplanǵan bolsa da, avtorlar onıń sistemalıraq testlew usıllarına únemli alternativa ekenin kórsete aldı.

1983-jılı Apple kompaniyasında Stiv Kepps klassikalıq Mac OS qosımshaları, mısalı, MacPaint ushın tosınnan kiris maǵlıwmatların generaciyalaytuǵın «The Monkey» («Maymıl») quralın islep shıqtı&lt;ref name=&quot;hertzfeld2004&quot;&gt;{{cite book |author=Andy Hertzfeld |year=2004 |title=Revolution in the Valley: The Insanely Great Story of How the Mac Was Made |publisher=O'Reily Press |isbn=978-0596007195}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AutoDO-3&quot;&gt;{{cite web |title=Macintosh Stories: Monkey Lives |url=http://www.folklore.org/StoryView.py?story=Monkey_Lives.txt |publisher=Folklore.org |date=1999-02-22 |access-date=2010-05-28}}&lt;/ref&gt;. Kórkem «maymıl» sózi sheksiz maymıl teoremasına siltemedi. Bul teorema boyınsha jazıw mashinkasınıń klaviaturasın sheksiz waqıt dawamında tosınnan basqan maymıl aqır-aqıbetinde Shekspirdiń barlıq shıǵarmaların basıp shıǵaradı. Testlew jaǵdayında maymıl isten shıǵıwǵa sebep bolatuǵın kiris maǵlıwmatlarınıń belgili bir izbe-izligin jazadı.

1991-jılı crashme quralı shıǵarıldı. Ol tosınnan tańlanǵan parametrler menen sistemalıq shaqırıwlardı tosınnan orınlaw arqalı Unix hám Unix-qa uqsas [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalardıń]] shıdamlılıǵın testlewge arnalǵan&lt;ref name=&quot;AutoDO-4&quot;&gt;{{cite web |title=crashme |url=https://github.com/gjcarrette/crashme |publisher=CodePlex |access-date=2021-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== Túrleri ==
Fazzer bir neshe usıl menen klassifikaciyalanadı&lt;ref name=&quot;sutton&quot;&gt;{{cite book |last1=Sutton |first1=Michael |last2=Greene |first2=Adam |last3=Amini |first3=Pedram |year=2007 |title=Fuzzing: Brute Force Vulnerability Discovery |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-321-44611-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;neystadt&quot;/&gt;:
# Kiris maǵlıwmatları nolden generaciyalanatuǵınına yamasa bar kiris maǵlıwmatların ózgertiw arqalı alınatuǵınına qarap, fazzer generaciyaǵa tiykarlanǵan yamasa mutaciyaǵa tiykarlanǵan bola aladı.
# Kiris maǵlıwmatlarınıń strukturasın biletuǵınına qarap, fazzer «aqılsız» (strukturalanbaǵan) yamasa «aqıllı» (strukturalanǵan) bola aladı.
# Programmanıń strukturasın biletuǵınına qarap, fazzer «aq qutı», «kúlreń qutı» yamasa «qara qutı» bola aladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq támiynattı testlew}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Qáwipsizlikti testlew]]</text>
      <sha1>sa44hboc0ovh341duiu85r8zmm4x7pp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Qáwipsizlikti testlew</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48700</id>
    <revision>
      <id>275402</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Kompyuter qáwipsizligi proceduraları]]»</comment>
      <origin>275402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="fldcbkyos7ymjtiyikv1n78e0zj5lqi" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Kompyuter qáwipsizligi proceduraları]]</text>
      <sha1>fldcbkyos7ymjtiyikv1n78e0zj5lqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Kompyuter qáwipsizligi proceduraları</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48701</id>
    <revision>
      <id>275403</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Kiberqáwipsizlik injeneriyası]]»</comment>
      <origin>275403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="eb1xttt1smkgs37k36uzqg702ujy7kr" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Kiberqáwipsizlik injeneriyası]]</text>
      <sha1>eb1xttt1smkgs37k36uzqg702ujy7kr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oyınlardı testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48702</id>
    <revision>
      <id>275404</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Oyınlardı testlew''', video oyın sanaatında sonday-aq '''sapanı támiyinlew testlewi''' ('''QA testlewi''') dep te ataladı, — video oyınlardıń sapasın qadaǵalaw ushın ótkeriletuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] processi&lt;ref&gt;Bates 2004, pp. 176–180.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Novak95&quot;&gt;Moore, Novak 2010, p. 95.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oxland3012&quot;&gt;Oxland 2004, pp. 301–302.&lt;/ref&gt;. Oyınlardı testlewdiń tiykarǵı funkc...»</comment>
      <origin>275404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9072" sha1="e8bsy8uirv3n2ycwz3fcho3cpbdf6lx" xml:space="preserve">'''Oyınlardı testlew''', video oyın sanaatında sonday-aq '''sapanı támiyinlew testlewi''' ('''QA testlewi''') dep te ataladı, — video oyınlardıń sapasın qadaǵalaw ushın ótkeriletuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] processi&lt;ref&gt;Bates 2004, pp. 176–180.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Novak95&quot;&gt;Moore, Novak 2010, p. 95.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oxland3012&quot;&gt;Oxland 2004, pp. 301–302.&lt;/ref&gt;. Oyınlardı testlewdiń tiykarǵı funkciyası — programmalıq támiynattaǵı kemshiliklerdi anıqlaw hám hújjetlestiriw. Interaktiv [[oyın-zawıq]] programmalıq támiynatın testlew — [[Esaplaw texnikası|esaplaw texnikası]] boyınsha bilimdi, analitikalıq qábiletti, sın kózqarastan bahalaw kónlikpelerin hám shıdamlılıqtı talap etetuǵın joqarı texnikalıq taraw&lt;ref&gt;Bates 2004, pp. 178, 180.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oxland301&quot;&gt;Oxland 2004, p. 301.&lt;/ref&gt;. Sońǵı jılları oyınlardı testlew tarawı finanslıq jaqtan da, emocionallıq jaqtan da júdá awır hám qaytımsız bolǵanı ushın sınǵa ushıradı&lt;ref&gt;[http://www.ign.com/articles/2012/03/29/the-tough-life-of-a-games-tester &quot;The Tough Life of a Games Tester&quot;] from ''IGN''&lt;/ref&gt;.

== Tariyxı ==

Kompyuter hám video oyınlardıń dáslepki dáwirlerinde barlıq testlewge islep shıǵıwshı juwap berdi. Oyınlardıń kólemi sheklengen bolǵanlıqtan, bir yamasa eki testlewshiden artıq adam kerek bolmadı. Geypara jaǵdaylarda barlıq testlewdi baǵdarlamashılardıń ózleri orınlay alatuǵın edi.

Oyınlar quramalılasqan sayın «Sapanı bahalaw» yamasa «Sapanı támiyinlew» dep atalatuǵın QA resurslarınıń úlkenirek toparı kerek boldı. Kópshilik oyın shıǵarıwshıları hár túrli islep shıǵıwshılardıń hár qıylı oyınların testlew ushın úlken QA xızmetkerler quramın jumısqa aladı. Kópshilik shıǵarıwshılardıń úlken QA infrastrukturası bolıwına qaramastan, kóplegen islep shıǵıwshılar orında QA támiyinlew ushın testlewshilerdiń kishi toparın saqlap qaladı.

Kóplegen oyın islep shıǵıwshıları programma kodındaǵı yamasa grafikalıq qatlamlardaǵı kemshiliklerdi hám «qátelerdi» tabıw ushın joqarı texnikalıq bilimli hám oyınlardı jaqsı biletuǵın testlewshilerge súyenedi. Oyın testlewshileri ádette kóplegen platformalarda hár túrli oyınlardı oynaǵan tájiriybege iye boladı. Olar tapqan hár qanday máselelerdi tolıq esabatlarda jaza alıwı hám olarǵa silteme bere alıwı, tapsırmalar boyınsha múddetlerdi saqlawı hám oyınlardı eń qıyın sazlawlarında tamamlay alatuǵın sheberlik dárejesine iye bolıwı kerek. Kóbinese oyın testlewshisiniń lawazımı az haq tólenetuǵın, júdá stresli hám básekige qábiletli lawazım, biraq ol sanaatqa kiriw esigi bolǵanı ushın oǵan talap júdá joqarı. Oyın testlewshileri oyın jıynawındaǵı kishi kemshiliklerdi anıqlay alatuǵın sezgir adamlar bolıwı kerek.

Keń tarqalǵan qáte túsinik — barlıq&lt;!--«barlıq» sózin qaldırıń--&gt; oyın testlewshileri oyınnıń alfa yamasa beta versiyasınan zawıqlanadı hám geyde tabılǵan qáteler haqqında xabarlaydı degen pikir&lt;ref name=&quot;Oxland301&quot;/&gt;. Kerisinshe, oyınlardı testlew alfa versiyasına shekem qáliplesken hám kóbinese jalıqtıratuǵın metodologiyalardı qollanıp qátelerdi tabıwǵa qatań baǵdarlanǵan.

== Sholıw ==

Video oyın sanaatında standart metodologiya bolmasa da, sapanı támiyinlew oyındı islep shıǵıwdıń áhmiyetli komponenti bolıp tabıladı.&lt;!--52--&gt; Onıń ornına islep shıǵıwshılar menen shıǵarıwshılardıń óz usılları bar. Kishi islep shıǵıwshılarda ádette QA xızmetkerleri bolmaydı, al iri kompaniyalar QA toparların tolıq kúnlik jumısqa alıwı múmkin.&lt;!--52--&gt; Atı belgili kommerciyalıq oyınlardı shıǵarıwshınıń QA bólimi kásiplik hám nátiyjeli túrde testleydi&lt;ref name=&quot;Bethke52&quot;&gt;Bethke 2003, p. 52.&lt;/ref&gt;.

Testlew birinshi kod jazılǵan máwritte baslanadı hám oyın tamamlanıwǵa jaqınlaǵan sayın kúsheyedi&lt;ref&gt;Bates 2004, p. 176.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bethke53&quot;&gt;Bethke 2003, p. 53.&lt;/ref&gt;. Tiykarǵı QA toparı oyındı ol QA bólimine birinshi ret tapsırılǵannan baslap, hátte óndiristen keyingi basqıshqa shekem baqlaydı&lt;ref name=&quot;Bethke53&quot;/&gt;. Oyındı islep shıǵıw processiniń basında testlew toparı kishi boladı hám jańa kod boyınsha kúndelikli keri baylanısqa baǵdarlanadı.&lt;!--177--&gt; Oyın ''alfa'' basqıshına jaqınlaǵan sayın toparǵa kóbirek aǵzalar alınadı hám test jobaları jazıladı.&lt;!--177--&gt; Geyde qáte bolmaǵan funkciyalar qáte retinde xabarlanadı, al geyde baǵdarlamashılar toparı máselelerdi birinshi urınıwda dúzete almaydı&lt;ref name=&quot;Bates177&quot;&gt;Bates 2004, p. 177.&lt;/ref&gt;. Qáteler haqqında xabarlawdıń jaqsı sisteması baǵdarlamashılarǵa nátiyjeli islewge járdem beriwi múmkin.&lt;!--178--&gt; Proekt ''beta'' basqıshına ótkende, testlew toparınıń hárbir kún ushın anıq tapsırmaları boladı.&lt;!--178--&gt; Testlewshilerdiń keri baylanısı aqırǵı funkciyalardı alıp taslaw yamasa qosıw boyınsha aqırǵı sheshimlerdi anıqlawı múmkin.&lt;!--178--&gt; Jańa kózqarasqa iye testlewshilerdi tartıw jańa qátelerdi anıqlawǵa járdem beriwi múmkin&lt;ref name=&quot;Bethke53&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bates178&quot;&gt;Bates 2004, p. 178.&lt;/ref&gt;. Bul basqıshta bas testlewshi prodyuser hám bólim basshıları menen kúnde baylanısta boladı&lt;ref name=&quot;Bates179&quot;&gt;Bates 2004, p. 179.&lt;/ref&gt;. Eger islep shıǵıwshınıń sırtqı shıǵarıwshısı bolsa, shıǵarıwshınıń QA toparı menen koordinaciya baslanadı.&lt;!--178--&gt; Konsol oyınları ushın konsol kompaniyasınıń QA toparına oyın jıynawı jiberiledi.&lt;!--178--&gt; Beta-testlewge, mısalı, eger oyın kóp oyınshılı bolsa, erikliler qatnasıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Bates178&quot;/&gt;.

Testlewshiler islep shıǵıwshılardan jobalastırılǵan, unikal identifikaciyalanatuǵın oyın jıynawların aladı&lt;ref name=&quot;Bates178&quot;/&gt;. Oyın oynap testlenedi hám testlewshiler anıqlanǵan hár qanday qátelerdi jazıp aladı. Bular programmalıq qátelerden baslap kórkemlik kemshiliklerine, logikalıq qátelerge hám dárejelerdegi qátelerge shekem bolıwı múmkin. Testlew kóbinese bilinbeytuǵın qátelerdi tabıw ushın dóretiwshilik penen oynawdı talap etedi. Geypara qátelerdi hújjetlestiriw ańsat, biraq kóplegen qáteler islep shıǵıwshı qáteni qayta payda ete alıwı yamasa tabıwı ushın tolıq táriyipti talap etedi. Testlewshiler qátelerdi bir neshe ret jazıp almaw ushın bir waqıtlılıqtı basqarıwdı qollanadı. Kóplegen video oyın kompaniyaları texnikalıq talaplardı testlewdi funkcionallıqtı testlewden pútkilley ajıratadı, sebebi testlewdiń basqa kónlikpeleri talap etiledi&lt;ref name=&quot;Oxland301&quot;/&gt;.

Eger video oyındı islep shıǵıw múddet aldınan «crunch» (asıǵıs jumıs) dáwirine kirse, oyındı testlew toparı keyinirek qosılǵan funkciyalar menen kontentti keshiktirmey testlewi kerek. Bul dáwirde, ásirese kóp oyınshılı oyınlarda, basqa bólimlerdiń xızmetkerleri de testlewge qatnasıwı múmkin. Ásirese QA toparı arasındaǵı uzaq dawam etken «crunch» dáwiriniń mısalı — ''Call of Duty: Black Ops 4'' oyının islep shıǵıw waqtında Treyarch kompaniyasında boldı&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gamesindustry.biz/stories-of-crunch-contempt-for-qa-at-treyarch |title= Stories of crunch, neglect for QA at Treyarch|author=Brendan Sinclair |date= 2019-06-26|website= gameindustry.biz|access-date= 2022-06-09|quote=}}&lt;/ref&gt;.

Kópshilik kompaniyalar qátelerdi olardıń awırlıǵın bahalaw boyınsha dárejelerge bóledi&lt;ref name=&quot;Bates178179&quot;&gt;Bates 2004, pp. 178–179.&lt;/ref&gt;:

* ''A qáteleri'' — oyındı shıǵarıwǵa kesent beretuǵın áhmiyetli qáteler, mısalı, olar oyınnıń isten shıǵıwına sebep bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Bates178&quot;/&gt;.
* ''B qáteleri'' — itibar beriwdi talap etetuǵın áhmiyetli máseleler, biraq oyındı ele de oynawǵa bolıwı múmkin. Bir neshe B qátesi bir A qátesine teń dárejede awır boladı&lt;ref name=&quot;Bates178&quot;/&gt;.
* ''C qáteleri'' — kishi hám kózge túspeytuǵın máseleler, kóbinese qáte emes, al usınıs túrinde boladı&lt;ref name=&quot;Bates179&quot;/&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Ádebiyatlar ==
* {{cite book |last=Bates |first=Bob |year=2004 |title=Game Design |edition=2nd |publisher=Thomson Course Technology |isbn=1-59200-493-8}}
* {{cite book |last=Bethke |first=Erik |year=2003 |title=Game Development and Production |publisher=Wordware Publishing |isbn=1-55622-951-8}}
* {{cite book |last1=Moore |first1=Michael E. |last2=Novak |first2=Jeannie |year=2010 |title=Game Industry Career Guide |publisher=Delmar: Cengage Learning |isbn=978-1-4283-7647-2}}
* {{cite book |last=Oxland |first=Kevin |year=2004 |title=Gameplay and design |publisher=Addison Wesley |isbn=0-321-20467-0}}

[[Kategoriya:Video oyınlardı islep shıǵıw]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Video oyın sanaatındaǵı miynet dawları]]</text>
      <sha1>e8bsy8uirv3n2ycwz3fcho3cpbdf6lx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriya:Video oyınlardı islep shıǵıw</title>
    <ns>14</ns>
    <id>48703</id>
    <revision>
      <id>275405</id>
      <timestamp>2026-10-21T20:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Video oyın mádeniyatı]] [[Kategoriya:Video oyınlar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]»</comment>
      <origin>275405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="pwtur14decyt6k9bncb0eko4rs4ci2r" xml:space="preserve">[[Kategoriya:Video oyın mádeniyatı]]
[[Kategoriya:Video oyınlar]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]]</text>
      <sha1>pwtur14decyt6k9bncb0eko4rs4ci2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kompyuter ilimi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48704</id>
    <redirect title="Informatika" />
    <revision>
      <id>275419</id>
      <timestamp>2026-10-22T06:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>[[Informatika]] degen betke baǵdarladı</comment>
      <origin>275419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="d0m1ea7taclnomrof24fjcnqi24u5pw" xml:space="preserve">#baǵdarlaw [[Informatika]]</text>
      <sha1>d0m1ea7taclnomrof24fjcnqi24u5pw</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>