Wikipedia
kabwiki
https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan
MediaWiki 1.47.0-wmf.12
first-letter
Media
Uslig
Mmeslay
Amseqdac
Amyannan umsqedac
Wikipedia
Amyannan n Wikipedia
Tugna
Amyannan n tugna
MediaWiki
Amyannan n MediaWiki
Talɣa
Amyannan n talɣa
Tallat
Amyannan n tallat
Taggayt
Amyannan n taggayt
Awwur
Amyannan uwwur
Asenfaṛ
Amyannan usenfaṛ
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Sujet
Blaise Pascal
0
5209
116905
116892
2026-07-25T14:06:42Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
116905
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Blaise Pascal''' ilul deg 19 yunyu 1623 deg Clairmont (Clermont-Ferrand n wass-a) deg Fransa, immut deg 19 ɣuct 1662 deg Paris. Yella d afelsuf, amsnulfu, d amaru afṛensis.
Blaise pascal( neɣ nezmer a t-naru s teqbaylit s "'''Bliz Paskal'''") d yiwen seg yimusnaken, yifelsafen d yimasnakucen imeqranen i d-tefka franṣa i umaḍal deg tasut n 17, Yella d amdan i yessnen ad yesdukkel gar tusnakt, tasengama(tafizikt), tafelsafit d tesnakuct deg yiwen n wallaɣ ifazen.
Isem-is yeqqim yettwaru s yisekkilen n wureɣ deg umezruy n tussna d tfelsafit n umaḍal.
== Tudert-is ==
Ilul '''Bliz Paskal''' ass n 19 yunyu 1623 di Clermont-Ferrand, tamdint yellan di Fransa. Bab-as, ''Étienne Pascal'', yella d anezzarfu yerna d amusnak iḥemmlen tusnakt mliḥ. Yemma-s, ''Antoinette Bégon'', temmut mi yella Paskal meẓẓi, ur yewwiḍ ara kraḍ n yiseggasen. Yeqqim d agujil netta d snat n yessetma-s: ''Gilberte'' d ''Jacqueline''.
Bab-as i s-yesselmed tusnakt d yilesalat seg mi yella meẓẓi. Paskal yella d aqcic i d-yettbanen s wallaɣ-is ameqran: deg mraw d sin n yiseggasen, yufa-d s timmad-is belli tiɣemmaṛ n ukerdis ttawḍent ɣer 180 n tfesniwin. Bab-as, mi yeẓra ayagi, yeḥṣa belli mmi-s d yiwen seg yimdanen ur nettili ara aṭas deg umezruy.
Di 1631, twacult tguǧǧ ɣer Paris. Din, Paskal yekcem ɣer yigrawen n yimusnaken i d-yettilin dina. Yemlal d yimusnaken am ''Descartes'', ''Fermat'' d wiyaḍ. Di 1640, twacult tguǧǧ ɣer Rouen anda bab-as yuɣal d anezzarfu n tgeldit.
Di 1646, Paskal d twacult-is kecmen ɣer umussu n ''Jansenism'', yiwen n umussu asɣanan i d-yekkan seg ''Port-Royal''. Ayagi yella d abeddel ameqran di tudert-is: seg wass-nni, taflest d tasnakuct uɣalent d tiɣawsiwin timeqranin di tudert-is.
Di 1654, Paskal yedder-d yiwet n termit n wayen i wumi qqaren « tirmit n yiḍ n tmes ». Deg yiḍ n 23 wamber 1654, yeḥsa s yiwen n uḥulfu ameqran n Ṛebbi, yeččur ul-is s tumert d tafat. Seg wass-nni, yura awal-agi: « Ul yesɛa tissebganin-is i ur yessin ara wallaɣ. » Ayagi yuɣal d yiwen seg yinzan-is imeqranen.
Paskal yemmut ass n 19 ɣuct 1662 di Paris, ur yewwiḍ ara 39 n yiseggasen. Aṭṭan i t-yenɣan yella d win n iliwi d wallaɣ, yeǧǧa-d idlisen ur kemmlen ara.
==Ayen yura Blaise Pascal==
*Essai pour les coniques (1640)
*Expériences nouvelles touchant le vide (1647)
*Récit de la grande expérience de l’équilibre des liqueurs (1648)
*Traité du triangle arithmétique (1654)
*Les Provinciales (Correspondances 1656-1657)
*Élément de géométrie (1657)
*De l’Esprit géométrique et de l’Art de persuader (1657)
*Histoire de la roulette (1658)
*L’Art de persuader (1660)
*Pensées (1669, posthume)
[[Taggayt:Tameddurt]]
[[Taggayt:Amsnuflu]]
[[Taggayt:Afelsuf]]
pqhvbe6st7azf5s8g7nwzi6cjghc3rv
116912
116905
2026-07-25T20:45:07Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
116912
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Blaise Pascal (neɣ s teqbaylit: Bliz Paskal)''' ilul deg 19 yunyu 1623 deg Clairmont (Clermont-Ferrand n wass-a) deg Fransa, immut deg 19 ɣuct 1662 deg Paris. Yella d afelsuf, amsnulfu, d amaru afṛensis.
Blaise pascal( neɣ nezmer a t-naru s teqbaylit s "'''Bliz Paskal'''") d yiwen seg yimusnaken, yifelsafen d yimasnakucen imeqranen i d-tefka franṣa i umaḍal deg tasut n 17, Yella d amdan i yessnen ad yesdukkel gar tusnakt, tasengama(tafizikt), tafelsafit d tesnakuct deg yiwen n wallaɣ ifazen.
Isem-is yeqqim yettwaru s yisekkilen n wureɣ deg umezruy n tussna d tfelsafit n umaḍal.
== Tudert-is ==
Ilul '''Bliz Paskal''' ass n 19 yunyu 1623 di Clermont-Ferrand, tamdint yellan di Fransa. Bab-as, ''Étienne Pascal'', yella d anezzarfu yerna d amusnak iḥemmlen tusnakt mliḥ. Yemma-s, ''Antoinette Bégon'', temmut mi yella Paskal meẓẓi, ur yewwiḍ ara kraḍ n yiseggasen. Yeqqim d agujil netta d snat n yessetma-s: ''Gilberte'' d ''Jacqueline''.
Bab-as i s-yesselmed tusnakt d yilesalat seg mi yella meẓẓi. Paskal yella d aqcic i d-yettbanen s wallaɣ-is ameqran: deg mraw d sin n yiseggasen, yufa-d s timmad-is belli tiɣemmaṛ n ukerdis ttawḍent ɣer 180 n tfesniwin. Bab-as, mi yeẓra ayagi, yeḥṣa belli mmi-s d yiwen seg yimdanen ur nettili ara aṭas deg umezruy.
Di 1631, twacult tguǧǧ ɣer Paris. Din, Paskal yekcem ɣer yigrawen n yimusnaken i d-yettilin dina. Yemlal d yimusnaken am ''Descartes'', ''Fermat'' d wiyaḍ. Di 1640, twacult tguǧǧ ɣer Rouen anda bab-as yuɣal d anezzarfu n tgeldit.
Di 1646, Paskal d twacult-is kecmen ɣer umussu n ''Jansenism'', yiwen n umussu asɣanan i d-yekkan seg ''Port-Royal''. Ayagi yella d abeddel ameqran di tudert-is: seg wass-nni, taflest d tasnakuct uɣalent d tiɣawsiwin timeqranin di tudert-is.
Di 1654, Paskal yedder-d yiwet n termit n wayen i wumi qqaren « tirmit n yiḍ n tmes ». Deg yiḍ n 23 wamber 1654, yeḥsa s yiwen n uḥulfu ameqran n Ṛebbi, yeččur ul-is s tumert d tafat. Seg wass-nni, yura awal-agi: « Ul yesɛa tissebganin-is i ur yessin ara wallaɣ. » Ayagi yuɣal d yiwen seg yinzan-is imeqranen.
Paskal yemmut ass n 19 ɣuct 1662 di Paris, ur yewwiḍ ara 39 n yiseggasen. Aṭṭan i t-yenɣan yella d win n iliwi d wallaɣ, yeǧǧa-d idlisen ur kemmlen ara.
== Amahil-is deg Tusnakt ==
=== Tamacint n usiḍen ===
Di 1642, mi yesɛa mraw d tẓa n yiseggasen, Pascal yesnulfa-d tamacint n usiḍen i wumi qqaren « Pascaline ». Tamacint-a tella d tin i izemren ad teg timerniyin d tukksiwin n yemḍanen. Yesnulfa-tt akken ad yɛiwen bab-as deg umahil-is n usiḍen n yidrimen. Tamacint-a d yiwet seg yisnulfuyen imezwura n tselkimt deg umezruy.
==Ayen yura Blaise Pascal==
*Essai pour les coniques (1640)
*Expériences nouvelles touchant le vide (1647)
*Récit de la grande expérience de l’équilibre des liqueurs (1648)
*Traité du triangle arithmétique (1654)
*Les Provinciales (Correspondances 1656-1657)
*Élément de géométrie (1657)
*De l’Esprit géométrique et de l’Art de persuader (1657)
*Histoire de la roulette (1658)
*L’Art de persuader (1660)
*Pensées (1669, posthume)
[[Taggayt:Tameddurt]]
[[Taggayt:Amsnuflu]]
[[Taggayt:Afelsuf]]
8ev5ixnbi1j7pnstsuoorpwzhitq6sa
Dumisyan
0
25520
116906
116904
2026-07-25T16:21:31Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tuccḍiwin
116906
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Domiziano da collezione albani, fine del I sec. dc. 02.JPG|vignette|Dumisyan]]
'''Dumisyan''' (s tlatinit: Titus Flavius Domitianus), ilul deg useggas 51, yemmut deg 96 S.Ɛ, d amenkad aṛumani i yeṭṭfen adabu gar useggas 81 d 96 S.Ɛ. D netta i d amenkad aneggaru n twacult n Yiflavyanen (Flaviens), s deffir n baba-s [[Vespasyan]] akked gma-s [[Titus]].
Tallit n Dumisyan d tin yeččuren d timlelliyin: ɣas akken yella d anedbal ameqqran i iṣegmen tadamsa n Ṛuma yerna isebded-d aṭas n yiɣsaren yessewhamen, maca ineggura n yiseggasen-is rran-t d azamul iḥemmlen tamḥeqranit, akukru, d uqelleb ɣef wid i s-yugin awal.
== 1. Tadbelt d Tdamsa ==
Dumisyan yefka-d azal ameqqran i wusnerni n tdamsa. Yella iḥemmel ad yeṭṭef yal taɣawsa s ufus-is, ur yeǧǧi ara tilelli i yinabaḍen n temnaḍin.
* '''Aṣeggem n yedrimen:''' Yesnerna azal n tedrimt taṛumanit (Denarius), ayen yeǧǧan tadamsa ad tezg, yerna tewwi-d rrbeḥ i yiqeddacen n uwanek d yisardasen.
* '''Aaẓeṭṭa n tebzert:''' Yella yeṭṭafar s telqayt amek i d-tettwagem tebzert (neɣ tiwsitin), ayen isenqsen tullist neɣ tamacahut n yimakaren deg temnaḍin.
== 2. Tasegda ==
Ṛuma teṛɣa s tmes deg useggas 80 S.Ɛ (deg lweqt n gma-s Titus). Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yeṭṭef ɣef yir-is ad yuɣal ad yebnu tamanaɣt s wudem atrar yerna yif akken tella:
* '''Axxam n Umenkad:''' Yebna tiɣremt tameqqrant ɣef udrar n Palatin (''Domus Augustana''), i d-yegran d axxam n yimenkaden i d-itebɛen alamma d taggara n tmenkda.
[[Tugna:Palatin-panorama.jpg|vignette|Tamuɣli tamatut(Panurama) n yinestimen n Balatin akken i d-ttbanen seg Wafentin. Ɣef zelmaḍ, d igulaz n ''IKSIDRA'' ameqqran [N 1] n ''Domus Augustana'', deg tlemmast d udem n Wunnar, ma ɣef yefus, d igulaz n temṣukt n usenned n ''Domus Severiana.'']]
Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yufa-d tamanaɣt Ṛuma tebges ad d-tebnu iman-is s deffir n tmes tameqqrant i tt-yewten. Maca, netta ur yebɣi ara kan ad yebnu i lɣaci, yebɣa ad d-yessebded asɣim ameqqran n udabu ara d-isbeggnen tanezmart-is d tmanegt-is. Ɣef waya, yeṭṭef taɣtest ad yebnu "Axxam n Umenkad" ɣef udrar n Balatin (Palatin), i wumi semman ''Domus Augustana'' akked ''Domus Flavia''. Abennu-ya ur yelli ara d axxam kan am yixxamen n yimenkaden i t-id-yezwaren, maca d taseddart taùaynut deg tsegda taṛumanit. Iger-d amasgad-is yesɛan tirmit tameqqrant, isem-is Rabiryus (Rabirius), ad ibeddel akk udem n udrar-nni akken ad yissin ad isers lsas n yiwet n tzeɣwa timzuxant ur nettwaẓri ara yakan deg umezruy n Ṛuma. Rabiryus yessexdem ingawen imaynuten deg uṣuk, isebded leḥyuḍ d iɣraben ɛlayen s ssiman d rrxam akken ad ibedd wexxam-a mgal n wakud.
* '''Iɣsaren n ddin:''' Isebded-d '''afakan''' ameqqran n Yubiter (Jupiter Capitolinus) s wureɣ d rrxam, i d-yemmalen tazamugt n tezmert-is.
* '''Annar n Dumisyan:''' Yebna-d annar i yecban wid n legrik, i mazal ar ass-a d amkan yettwassnen deg Ruma (Piazza Navona).
== 3. Timetti: Uraren, Asexdem d usedhu n Wegdud ==
Akken ad yejmeɛ ulawen n yimdanen, amenkad-a yella yeẓra belli iṛumaniyen ḥemmlen timsikniwin.
* '''Tarrayt n udabu:''' Yessebded-d uraren n [[Agladyatur|yigladyaturen]] akked temsikniwin timeqqranin i '''wasseḍu(i wusedhu)''' n wegdud. Maca, ayagi ur yelli ara kan i zzhu; yella d tarrayt n '''wasmurer''' tasertant i wakken ad isedhu lɣaci ɣef wuguren n tidet, ayen yewwin timetti ɣer yiwet n lḥala n '''tekufḍa''' (ur ttḥussun ara s wayen yeḍerrun deg tsertit tamatut).
* '''Tasreḍt n Umenkad:''' Yebɣa ad yerr iman-is d illu ger yemdanen. Yeḥkem ɣef lɣaci ad t-tteddun s yisem n ''Dominus et Deus'' (Mass akked Yillu).
== 4. Tasertit, Akukru akked Tɣellit ==
Dumisyan yella yekreh Asqamu n Sina (Sénat) yerna ur yettamen ula d yiwen. Aseggas s deffir useggas, akukru-ines yerna yimɣur, ladɣa mi d-yufa kra n yisenfaṛ n yimenɣiwen mgal-is.
* '''Anagraw n uɛassi:''' Yessers-d yiwen n unagraw azuran n '''teɣellit''' akken ad yeẓr ayen yettwaqaren deffir uɛrur-is.
* '''Iqeddacen n tuffra:''' Yuzen yal '''aɣalli''' deg tzeɣwa n Ruma, yerna yessexdem yal '''ameggi''' akken ad iḍfer iberdan n yiɛeggalen n Sina d ''yimɣaren n tmurt''. Win yettwacekken kan belli ixulef amenkad, ad t-nɣen s yisem n "txeṣṣart n tmenkda" (maiestas).
== 5. Taggara : Taflest d Wanguz ==
Imi yerna deg lbaṭel, teffeɣ-as tezmart seg ufus. Asqamu n Sina, inesbuɣar, d kra n yiqerra n yisardasen uɣalen uggaden ɣef tudert-nsen.
* '''Aseḥbiber mgal takriḍt:''' Deg yiseggasen-is ineggura, takriḍt-ines tewweḍ ɣer ssqef. Imi yesruḥ '''taflest''' deg wallen n wid i as-yezzin, imcawren-is ufan-d d akken ur zmiren ara ad '''sneflalin''' lbaṭel-is i wegdud neɣ i umezruy.
* '''Timenɣiwt:''' Deg useggas 96 S.Ɛ, yekker-d yiwen n '''wanguz''' ameqqran gar yiqeddacen n wexxam-is (gar-asen aɛessas-is Stifanus akked tmeṭṭut-is Dumisya Lunjina). Nɣan-t s tyita n ujenwi deg uɛebbuḍ-is akked tyitwin-nniḍen ɣef tfekka-s.
* '''Asfaḍ n uktay(ccfayat):''' Mi yemmut, Asqamu n Sina yeṭṭef taɣtest n ''Damnatio memoriae'' (Asfaḍ n ccfaya). Hudden iselman-is, mḥan isem-is seg yisekkilen, yerna rran-t d amedya n tmacahut n wamenkad yettwattun, akken ad d-gren tikli i wamenkad i t-id-iḍefren, Nirfa (Nerva).
9cyzskdygjq8tvrcu1mb08b5hhz3ung
116909
116906
2026-07-25T20:29:35Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tucdiwin, syin arniɣ aḍris amaynut
116909
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Domiziano da collezione albani, fine del I sec. dc. 02.JPG|vignette|Dumisyan]]
'''Dumisyan''' (s tlatinit: Titus Flavius Domitianus), ilul deg useggas 51, yemmut deg 96 S.Ɛ, d amenkad aṛumani i yeṭṭfen adabu gar useggas 81 d 96 S.Ɛ. D netta i d amenkad aneggaru n twacult n Yiflavyanen (Flaviens), s deffir n baba-s [[Vespasyan]] akked gma-s [[Titus]].
Tallit n Dumisyan d tin yeččuren d timlelliyin: ɣas akken yella d anedbal ameqqran i iṣegmen tadamsa n Ṛuma yerna isebded-d aṭas n yiɣsaren yessewhamen, maca ineggura n yiseggasen-is rran-t d azamul iḥemmlen tamḥeqranit, akukru, d uqelleb ɣef wid i s-yugin awal.
== 1. Tadbelt d Tdamsa ==
Dumisyan yefka-d azal ameqqran i wusnerni n tdamsa. Yella iḥemmel ad yeṭṭef yal taɣawsa s ufus-is, ur yeǧǧi ara tilelli i yinabaḍen n temnaḍin.
* '''Aṣeggem n yedrimen:''' Yesnerna azal n tedrimt taṛumanit (Denarius), ayen yeǧǧan tadamsa ad tezg, yerna tewwi-d rrbeḥ i yiqeddacen n uwanek d yisardasen.
* '''Aaẓeṭṭa n tebzert:''' Yella yeṭṭafar s telqayt amek i d-tettwagem tebzert (neɣ tiwsitin), ayen isenqsen tullist neɣ tamacahut n yimakaren deg temnaḍin.
== 2. Tasegda ==
Ṛuma teṛɣa s tmes deg useggas 80 S.Ɛ (deg lweqt n gma-s Titus). Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yeṭṭef ɣef yir-is ad yuɣal ad yebnu tamanaɣt s wudem atrar yerna yif akken tella:
* '''Axxam n Umenkad:''' Yebna tiɣremt tameqqrant ɣef udrar n Palatin (''Domus Augustana''), i d-yegran d axxam n yimenkaden i d-itebɛen alamma d taggara n tmenkda.
[[Tugna:Palatin-panorama.jpg|vignette|Tamuɣli tamatut(Panurama) n yinestimen n Balatin akken i d-ttbanen seg Wafentin. Ɣef zelmaḍ, d igulaz n uzgen-tuzzya(''IKSIDRA)'' ameqqran [N 1] n ''Domus Augustana'', deg tlemmast d udem n Wunnar, ma ɣef yefus, d igulaz n temṣukt n usenned n ''Domus Severiana.'']]
Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yufa-d tamanaɣt Ṛuma tebges ad d-tebnu iman-is s deffir n tmes tameqqrant i tt-yewten. Maca, netta ur yebɣi ara kan ad yebnu i lɣaci, yebɣa ad d-yessebded asɣim ameqqran n udabu ara d-isbeggnen tanezmart-is d tmanegt-is. Ɣef waya, yeṭṭef taɣtest ad yebnu "Axxam n Umenkad" ɣef udrar n Balatin (Palatin), i wumi semman ''Domus Augustana'' akked ''Domus Flavia''. Abennu-ya ur yelli ara d axxam kan am yixxamen n yimenkaden i t-id-yezwaren, maca d taseddart taùaynut deg tsegda taṛumanit. Iger-d amasgad-is yesɛan tirmit tameqqrant, isem-is Rabiryus (Rabirius), ad ibeddel akk udem n udrar-nni akken ad yissin ad isers lsas n yiwet n tzeɣwa timzuxant ur nettwaẓri ara yakan deg umezruy n Ṛuma. Rabiryus yessexdem ingawen imaynuten deg uṣuk, isebded leḥyuḍ d iɣraben ɛlayen s ssiman d rrxam akken ad ibedd wexxam-a mgal akud.
Axxam-a n umenkad yebḍa ɣef sin n yeḥricen igejdanen, yal aḥric yesɛa tawuri-ines tuzzigt. Aḥric amezwaru d win iwumi qqaṛen ''Domus Flavia'', d aḥric azayez i deg d-yettmager umenkad inebgawen-is, igensasen am yinmuhal, d yimeṛkantiyen n ṛuma. Deg uḥric-a i d-tezga tzeqqa n usɣim (''Aula Regia'') anda Dumisyan yettɣimi ɣef wukersi n udabu akken ad d-yefk innaḍen-is d tiɣtasin-is, akked tzeqqa tameqqrant n tgella (''Triclinium'') yezzin i kra n imdunen n waman swayes i d-ssekcamen tasareɣt n tezmert d cbaḥa i wemkan. Yal tiɣmert deg uḥric-a tettwazewweq s tsreɣta d tduliwin n wureɣ i d-yemmalen d akken amenkad-a d "Illu" gar yemdanen.
* '''Iɣsaren n ddin:''' Isebded-d '''afakan''' ameqqran n Yubiter (Jupiter Capitolinus) s wureɣ d rrxam, i d-yemmalen tazamugt n tezmert-is.
* '''Annar n Dumisyan:''' Yebna-d annar i yecban wid n legrik, i mazal ar ass-a d amkan yettwassnen deg Ruma (Piazza Navona).
== 3. Timetti: Uraren, Asexdem d usedhu n Wegdud ==
Akken ad yejmeɛ ulawen n yimdanen, amenkad-a yella yeẓra belli iṛumaniyen ḥemmlen timsikniwin.
* '''Tarrayt n udabu:''' Yessebded-d uraren n [[Agladyatur|yigladyaturen]] akked temsikniwin timeqqranin i '''wasseḍu(i wusedhu)''' n wegdud. Maca, ayagi ur yelli ara kan i zzhu; yella d tarrayt n '''wasmurer''' tasertant i wakken ad isedhu lɣaci ɣef wuguren n tidet, ayen yewwin timetti ɣer yiwet n lḥala n '''tekufḍa''' (ur ttḥussun ara s wayen yeḍerrun deg tsertit tamatut).
* '''Tasreḍt n Umenkad:''' Yebɣa ad yerr iman-is d illu ger yemdanen. Yeḥkem ɣef lɣaci ad t-tteddun s yisem n ''Dominus et Deus'' (Mass akked Yillu).
== 4. Tasertit, Akukru akked Tɣellit ==
Dumisyan yella yekreh Asqamu n Sina (Sénat) yerna ur yettamen ula d yiwen. Aseggas s deffir useggas, akukru-ines yerna yimɣur, ladɣa mi d-yufa kra n yisenfaṛ n yimenɣiwen mgal-is.
* '''Anagraw n uɛassi:''' Yessers-d yiwen n unagraw azuran n '''teɣellit''' akken ad yeẓr ayen yettwaqaren deffir uɛrur-is.
* '''Iqeddacen n tuffra:''' Yuzen yal '''aɣalli''' deg tzeɣwa n Ruma, yerna yessexdem yal '''ameggi''' akken ad iḍfer iberdan n yiɛeggalen n Sina d ''yimɣaren n tmurt''. Win yettwacekken kan belli ixulef amenkad, ad t-nɣen s yisem n "txeṣṣart n tmenkda" (maiestas).
== 5. Taggara : Taflest d Wanguz ==
Imi yerna deg lbaṭel, teffeɣ-as tezmart seg ufus. Asqamu n Sina, inesbuɣar, d kra n yiqerra n yisardasen uɣalen uggaden ɣef tudert-nsen.
* '''Aseḥbiber mgal takriḍt:''' Deg yiseggasen-is ineggura, takriḍt-ines tewweḍ ɣer ssqef. Imi yesruḥ '''taflest''' deg wallen n wid i as-yezzin, imcawren-is ufan-d d akken ur zmiren ara ad '''sneflalin''' lbaṭel-is i wegdud neɣ i umezruy.
* '''Timenɣiwt:''' Deg useggas 96 S.Ɛ, yekker-d yiwen n '''wanguz''' ameqqran gar yiqeddacen n wexxam-is (gar-asen aɛessas-is Stifanus akked tmeṭṭut-is Dumisya Lunjina). Nɣan-t s tyita n ujenwi deg uɛebbuḍ-is akked tyitwin-nniḍen ɣef tfekka-s.
* '''Asfaḍ n uktay(ccfayat):''' Mi yemmut, Asqamu n Sina yeṭṭef taɣtest n ''Damnatio memoriae'' (Asfaḍ n ccfaya). Hudden iselman-is, mḥan isem-is seg yisekkilen, yerna rran-t d amedya n tmacahut n wamenkad yettwattun, akken ad d-gren tikli i wamenkad i t-id-iḍefren, Nirfa (Nerva).
b3wlysqs5vwql36mn51jzsb337exliw
116913
116909
2026-07-26T09:49:51Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
116913
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Domiziano da collezione albani, fine del I sec. dc. 02.JPG|vignette|Dumisyan]]
'''Dumisyan''' (s tlatinit: Titus Flavius Domitianus), ilul deg useggas 51, yemmut deg 96 S.Ɛ, d amenkad aṛumani i yeṭṭfen adabu gar useggas 81 d 96 S.Ɛ. D netta i d amenkad aneggaru n twacult n Yiflavyanen (Flaviens), s deffir n baba-s [[Vespasyan]] akked gma-s [[Titus]].
Tallit n Dumisyan d tin yeččuren d timlelliyin: ɣas akken yella d anedbal ameqqran i iṣegmen tadamsa n Ṛuma yerna isebded-d aṭas n yiɣsaren yessewhamen, maca ineggura n yiseggasen-is rran-t d azamul iḥemmlen tamḥeqranit, akukru, d uqelleb ɣef wid i s-yugin awal.
== 1. Tadbelt d Tdamsa ==
Dumisyan yefka-d azal ameqqran i wusnerni n tdamsa. Yella iḥemmel ad yeṭṭef yal taɣawsa s ufus-is, ur yeǧǧi ara tilelli i yinabaḍen n temnaḍin.
* '''Aṣeggem n yedrimen:''' Yesnerna azal n tedrimt taṛumanit (Denarius), ayen yeǧǧan tadamsa ad tezg, yerna tewwi-d rrbeḥ i yiqeddacen n uwanek d yisardasen.
* '''Aaẓeṭṭa n tebzert:''' Yella yeṭṭafar s telqayt amek i d-tettwagem tebzert (neɣ tiwsitin), ayen isenqsen tullist neɣ tamacahut n yimakaren deg temnaḍin.
== 2. Tasegda ==
Ṛuma teṛɣa s tmes deg useggas 80 S.Ɛ (deg lweqt n gma-s Titus). Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yeṭṭef ɣef yir-is ad yuɣal ad yebnu tamanaɣt s wudem atrar yerna yif akken tella:
* '''Axxam n Umenkad:''' Yebna tiɣremt tameqqrant ɣef udrar n Palatin (''Domus Augustana''), i d-yegran d axxam n yimenkaden i d-itebɛen alamma d taggara n tmenkda.
[[Tugna:Palatin-panorama.jpg|vignette|Tamuɣli tamatut(Panurama) n yinestimen n Balatin akken i d-ttbanen seg Wafentin. Ɣef zelmaḍ, d igulaz n uzgen-tuzzya(''IKSIDRA)'' ameqqran [N 1] n ''Domus Augustana'', deg tlemmast d udem n Wunnar, ma ɣef yefus, d igulaz n temṣukt n usenned n ''Domus Severiana.'']]
Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yufa-d tamanaɣt Ṛuma tebges ad d-tebnu iman-is s deffir n tmes tameqqrant i tt-yewten. Maca, netta ur yebɣi ara kan ad yebnu i lɣaci, yebɣa ad d-yessebded asɣim ameqqran n udabu ara d-isbeggnen tanezmart-is d tmanegt-is. Ɣef waya, yeṭṭef taɣtest ad yebnu "Axxam n Umenkad" ɣef udrar n Balatin (Palatin), i wumi semman ''Domus Augustana'' akked ''Domus Flavia''. Abennu-ya ur yelli ara d axxam kan am yixxamen n yimenkaden i t-id-yezwaren, maca d taseddart taùaynut deg tsegda taṛumanit. Iger-d amasgad-is yesɛan tirmit tameqqrant, isem-is Rabiryus (Rabirius), ad ibeddel akk udem n udrar-nni akken ad yissin ad isers lsas n yiwet n tzeɣwa timzuxant ur nettwaẓri ara yakan deg umezruy n Ṛuma. Rabiryus yessexdem ingawen imaynuten deg uṣuk, isebded leḥyuḍ d iɣraben ɛlayen s ssiman d rrxam akken ad ibedd wexxam-a mgal akud.
Axxam-a n umenkad yebḍa ɣef sin n yeḥricen igejdanen, yal aḥric yesɛa tawuri-ines tuzzigt. Aḥric amezwaru d win iwumi qqaṛen ''Domus Flavia'', d aḥric azayez i deg d-yettmager umenkad inebgawen-is, igensasen am yinmuhal, d yimeṛkantiyen n ṛuma. Deg uḥric-a i d-tezga tzeqqa n usɣim (''Aula Regia'') anda Dumisyan yettɣimi ɣef wukersi n udabu akken ad d-yefk innaḍen-is d tiɣtasin-is, akked tzeqqa tameqqrant n tgella (''Triclinium'') yezzin i kra n imdunen n waman swayes i d-ssekcamen tasareɣt n tezmert d cbaḥa i wemkan. Yal tiɣmert deg uḥric-a tettwazewweq s tsreɣta d tduliwin n wureɣ i d-yemmalen d akken amenkad-a d "Illu" gar yemdanen.
Aḥric wis sin, d ''Domus Augustana'', d srid d axxam uslig anda yettidir Dumisyan d twacult-is. Amkan-a yebna s yiwet n wazal yessewhamen, yedleg s rrxam icemxen, anda amenkad yezmer ad yekkes aɣbel, yerna ad yeḥrez iman-is seg tuffra d ukukru-nni (paranoïa) i t-iḥuzan, imi yella yettaggad ayen yettwaqaren deffir uɣrab d yinguzen. Iɣraben n uḥric-a llan ttarran-d tafat am lemri akken amenkad ad yezmer ad iẓer ma yella win i d-iteddun deffir-s ad t-yenɣ. S rrif n uxxam-is, Dumisyan yerna-d yiwen n wunnar uzzig i yiman-is, i yettwassnen s yisem n ''Hippodrome n Dumisyan''. Annar-a yella d urti ameqqran yecban annar n tazzla n yisardasen, i deg yettḥewwis umenkad yerna issexdam-it i wuraren usligen d usgunfu.
* '''Iɣsaren n ddin:''' Isebded-d '''afakan''' ameqqran n Yubiter (Jupiter Capitolinus) s wureɣ d rrxam, i d-yemmalen tazamugt n tezmert-is.
* '''Annar n Dumisyan:''' Yebna-d annar i yecban wid n legrik, i mazal ar ass-a d amkan yettwassnen deg Ruma (Piazza Navona).
== 3. Timetti: Uraren, Asexdem d usedhu n Wegdud ==
Akken ad yejmeɛ ulawen n yimdanen, amenkad-a yella yeẓra belli iṛumaniyen ḥemmlen timsikniwin.
* '''Tarrayt n udabu:''' Yessebded-d uraren n [[Agladyatur|yigladyaturen]] akked temsikniwin timeqqranin i '''wasseḍu(i wusedhu)''' n wegdud. Maca, ayagi ur yelli ara kan i zzhu; yella d tarrayt n '''wasmurer''' tasertant i wakken ad isedhu lɣaci ɣef wuguren n tidet, ayen yewwin timetti ɣer yiwet n lḥala n '''tekufḍa''' (ur ttḥussun ara s wayen yeḍerrun deg tsertit tamatut).
* '''Tasreḍt n Umenkad:''' Yebɣa ad yerr iman-is d illu ger yemdanen. Yeḥkem ɣef lɣaci ad t-tteddun s yisem n ''Dominus et Deus'' (Mass akked Yillu).
== 4. Tasertit, Akukru akked Tɣellit ==
Dumisyan yella yekreh Asqamu n Sina (Sénat) yerna ur yettamen ula d yiwen. Aseggas s deffir useggas, akukru-ines yerna yimɣur, ladɣa mi d-yufa kra n yisenfaṛ n yimenɣiwen mgal-is.
* '''Anagraw n uɛassi:''' Yessers-d yiwen n unagraw azuran n '''teɣellit''' akken ad yeẓr ayen yettwaqaren deffir uɛrur-is.
* '''Iqeddacen n tuffra:''' Yuzen yal '''aɣalli''' deg tzeɣwa n Ruma, yerna yessexdem yal '''ameggi''' akken ad iḍfer iberdan n yiɛeggalen n Sina d ''yimɣaren n tmurt''. Win yettwacekken kan belli ixulef amenkad, ad t-nɣen s yisem n "txeṣṣart n tmenkda" (maiestas).
== 5. Taggara : Taflest d Wanguz ==
Imi yerna deg lbaṭel, teffeɣ-as tezmart seg ufus. Asqamu n Sina, inesbuɣar, d kra n yiqerra n yisardasen uɣalen uggaden ɣef tudert-nsen.
* '''Aseḥbiber mgal takriḍt:''' Deg yiseggasen-is ineggura, takriḍt-ines tewweḍ ɣer ssqef. Imi yesruḥ '''taflest''' deg wallen n wid i as-yezzin, imcawren-is ufan-d d akken ur zmiren ara ad '''sneflalin''' lbaṭel-is i wegdud neɣ i umezruy.
* '''Timenɣiwt:''' Deg useggas 96 S.Ɛ, yekker-d yiwen n '''wanguz''' ameqqran gar yiqeddacen n wexxam-is (gar-asen aɛessas-is Stifanus akked tmeṭṭut-is Dumisya Lunjina). Nɣan-t s tyita n ujenwi deg uɛebbuḍ-is akked tyitwin-nniḍen ɣef tfekka-s.
* '''Asfaḍ n uktay(ccfayat):''' Mi yemmut, Asqamu n Sina yeṭṭef taɣtest n ''Damnatio memoriae'' (Asfaḍ n ccfaya). Hudden iselman-is, mḥan isem-is seg yisekkilen, yerna rran-t d amedya n tmacahut n wamenkad yettwattun, akken ad d-gren tikli i wamenkad i t-id-iḍefren, Nirfa (Nerva).
0r4j8tv7fgnskx04ekdk4fqs6a68d6r
Nefertiti
0
25521
116907
116903
2026-07-25T16:35:20Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tuccḍiwin
116907
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Nofretete Neues Museum.jpg|vignette|Asebdad n uqerru n Nefertiti]]
'''Nefertiti''' d yiwet gar tgellidin yettwasnen aṭas deg umezruy n Maṣer taqburt. Isem-is, s tmaṣrit taqburt, anamek-is "Tamesrart tusa-d" neɣ "Tucbiḥt tusa-d". Tella d tameṭṭut tamezwarut (Taɣellift n Ferɛun) n [[Axnaṭun|Axenaṭun]] (Amenḥutep wis 4), i ggelden deg tuzzya n lqern wis 14 uqbel n tlallit n Ɛisa, deg tmetti n Twacult Tagellidant tis 18. Tudert-is d tsertit-is llan d amedya n '''tnezmart''' d ubeddel ameqqran deg umezruy n umaḍal.
== Aẓar d Tameddurt Tamezwarut ==
Aẓar n Nefertiti yeqqim d '''arussin''' deg umezruy imi ulac aṭas n yisemliyen i d-yemmeslayen ɣef temẓi-s.
* '''Turdiwin n yimusnawen:''' Kra n yimnadiyen qqaren-d d yelli-s n '''Ay''', yiwen n '''ugensas''' ameqqran d wemdan yesɛan '''tazrirt''' meqqren deg teɣremt n Amenḥutep wis 3. Wiyaḍ qqaren-d d tageldunt i d-yekkan seg tmurt n Mitanni.
* '''Asileɣ d usegmi:''' Tetturebba-d deg '''usatal''' n teɣremt tagellidant, ayen tt-yeǧǧan ad tesɛu tiwuriwin d '''tanfa''' yelhan i uselḥu n tsertit n tmurt d ussenqes n '''wemihi''' asertan.
== Tagrawla Tasɣanant : Asɣan n Aten d Ifakanen Imaynuten ==
Nefertiti d urgaz-is [[Axnaṭun|Axenaten]] xedmen yiwet n tegrawla ibeddlen iẓuran n Maṣer taqburt, ama deg tsertit ama deg wesɣan.
* '''Asɣan amaynut:''' Bṭlen leɛbada n yilluten i d-yellan uqbel (ladɣa Amun deg Thebes), sbedden-d leɛbada n yiwen n yillu, '''Aten''' (Aḍebsi n yiṭij). Ayagi yella d '''aɣan''' n usnulfu n umezruy amaynut d tsertit n ubeddel asɣanan.
Asɣan amaynut i d-yewwi [[Axnaṭun|Axenaten]] d Nefertiti yella d yiwet n tegrawla tameqqrant deg umezruy n Maṣer taqburt, imi yebddel s telqayt iẓuran n tmetti, n tsertit, akked tɣerma n tallit-nni. Uqbel ad d-taweḍ twacult-a tagellidant ɣer udabu, imaṣriyen llan ttɛebbiden aṭas n yilluten, amek yella wansay n tmurt, gar-asen Amun i gellan d illu ameqqran n temdint n Tiba (Thebes) d wudem n tsertit tagejdant. Maca, s tifin n ubeddel-a asɣanan, Axenaten d Nefertiti bṭlen leɛbada n yilluten-a meṛṛa, sbedden-d yiwen kan n yillu amyiwen: Aten. Illu-ya ur yettwaṣewwer ara s tfekka n wemdan neɣ n uɣersiw am yilluten iqdimen, maca yettbin-d kan d uḍebsi n yiṭij i d-ittaken izenzaren n tafat d tudert i wemeɣraḍ s lekmal-is. Asɣan-a ur yelli ara d beddel kan n yisem, maca d tamiḍrant tamaynut n tudert, n ugama d wassaɣ gar wemdan d yillu-ines.
* '''Tamanaɣt d Yifakanen imaynuten:''' Bnan tamanaɣt tamaynut iwumi semman ''Axetaten'' (Amarna n tura). Deg temdint-a, bnan aṭas n '''yifakanen''' i yillu Aten. '''Ifakanen'''-a ur llin ara s iɣraben d isqufan imedlen am zik, maca llan ldin ɣer '''tallunt''' akken tafukt ad tkcem srid ɣer wammas n ufakan.
* '''Asemdu ɣef tmetti:''' Tagrawla-a tesɛa '''asemdu''' meqqren. Bddlen '''alugen''' n '''tnezzut''' d yansayen n teɣremt, ayen i d-yewwin abeddel ameqqran deg tudert n yal ass.
== Tanezmart d Tizrirt-is Tasertant ==
Nefertiti ur tli ara kan d tameṭṭut n uxxam neɣ n uɣrem, maca tella ɣer yidis n wurgaz-is s wudem unṣib deg teɣtasin meqqren n tmurt.
* '''Tazrirt d uqader:''' Tettbin-d deg aṭas n yiḍrisen d tẓuriwin am nettat am ferɛun s timmad-is. Tella tesɛa '''tanezmart''' ad d-tessiweḍ taɣtest-is.
* '''Amnekni deg udabu:''' Deg kra n tẓuriwin, tettbin-d tewwet iɛdawen n Maṣer neɣ tettekka deg tmezgiyin n tfaskiwin. Zik-nni, anect-a yeɛna kan irgazen (Iferɛunen). Nefertit akked [[Axnaṭun]] uɣalen Sɛan '''amnekni''' deg tewwurt n udabu gar-asen.
== Talɣa n Tẓuri n Amarna ==
Tallit n Amarna tewwi-d abeddel meqqren deg '''talɣa''' n tẓuri tamaṣrit, tuɣal tẓuri d tin i d-yettmuddun isalen n tidet ɣef tfekka n wemdan, s uqader n '''tmiḍrant''' n ugama.
* '''Tasreɣta n Thutmose:''' '''Tasreɣta''' n Nefertiti, i yexdem umeskaṛ Thutmose ɣef wazal n 1345 uqbel tlallit n Ɛisa, tella d yiwet gar tẓuriwin '''tifririn''' yettwasnen aṭas deg '''umaḍal'''.
* '''Taɣara d ccbaḥa:''' Tessebgen-d udem-is '''amesrar''' s telqayt tameqqrant, s tewniɣt ɣef wudem d tqerruyt-is. Asebdad-a n uqerru-ines yettwakcem ass-a ɣer '''usalay''' n Neues deg Berlin (Lalman).
== Tuzzya d Uɛraq : Yiwet n Tuttra n Umezruy ==
Ɣef wazal n useggas wis 12 n tgeldit n Axenaten, isem n Nefertiti yeɣab u yeɛreq deg '''yisemliyen''' unṣiben n teɣremt. Ayagi yeqqim d '''tuttra''' meqqren deg umezruy n tsenzikt.
* '''Turdiwin ɣef taggara-s:'''
*# Temmut s kra n waṭṭan deg temdint n Amarna.
*# Tbeddel isem-is tuɣal d Ferɛun i yegelden deffir urgaz-is s yisem n ''Smenxkarɛ'' (Smenkhkare), akken ad teḥrez '''tagdazalt''' n udabu.
*# Teɣli seg wemkan-is asertan, d ayen yellan d '''ubrir''' mgal icenga-s deg teɣremt.
Nefertiti tqqim-d ar ass-a d amedya n '''tehregt''' i tsekla d tẓuri. D agerruj n umezruy yessemlalen ccbaḥa, '''tanezmart''', d '''temhelt''' n ubeddel asɣanan d usertan n Maṣer taqburt.
c2m6yc2ivylc4r3nsskw0juzblj0vl2
116908
116907
2026-07-25T16:35:46Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tuccḍiwin
116908
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Nofretete Neues Museum.jpg|vignette|Asebdad n uqerru n Nefertiti]]
'''Nefertiti''' d yiwet gar tgellidin yettwasnen aṭas deg umezruy n Maṣer taqburt. Isem-is, s tmaṣrit taqburt, anamek-is "Tamesrart tusa-d" neɣ "Tucbiḥt tusa-d". Tella d tameṭṭut tamezwarut (Taɣellift n Ferɛun) n [[Axnaṭun|Axenaṭun]] (Amenḥutep wis 4), i ggelden deg tuzzya n lqern wis 14 uqbel n tlallit n Ɛisa, deg tmetti n Twacult Tagellidant tis 18. Tudert-is d tsertit-is llan d amedya n '''tnezmart''' d ubeddel ameqqran deg umezruy n umaḍal.
== Aẓar d Tameddurt Tamezwarut ==
Aẓar n Nefertiti yeqqim d '''arussin''' deg umezruy imi ulac aṭas n yisemliyen i d-yemmeslayen ɣef temẓi-s.
* '''Turdiwin n yimusnawen:''' Kra n yimnadiyen qqaren-d d yelli-s n '''Ay''', yiwen n '''ugensas''' ameqqran d wemdan yesɛan '''tazrirt''' meqqren deg teɣremt n Amenḥutep wis 3. Wiyaḍ qqaren-d d tageldunt i d-yekkan seg tmurt n Mitanni.
* '''Asileɣ d usegmi:''' Tetturebba-d deg '''usatal''' n teɣremt tagellidant, ayen tt-yeǧǧan ad tesɛu tiwuriwin d '''tanfa''' yelhan i uselḥu n tsertit n tmurt d ussenqes n '''wemihi''' asertan.
== Tagrawla Tasɣanant : Asɣan n Aten d Ifakanen Imaynuten ==
Nefertiti d urgaz-is [[Axnaṭun|Axenaten]] xedmen yiwet n tegrawla ibeddlen iẓuran n Maṣer taqburt, ama deg tsertit ama deg wesɣan.
* '''Asɣan amaynut:''' Bṭlen leɛbada n yilluten i d-yellan uqbel (ladɣa Amun deg Thebes), sbedden-d leɛbada n yiwen n yillu, '''Aten''' (Aḍebsi n yiṭij). Ayagi yella d '''aɣan''' n usnulfu n umezruy amaynut d tsertit n ubeddel asɣanan.
Asɣan amaynut i d-yewwi [[Axnaṭun|Axenaten]] d Nefertiti yella d yiwet n tegrawla tameqqrant deg umezruy n Maṣer taqburt, imi yebddel s telqayt iẓuran n tmetti, n tsertit, akked tɣerma n tallit-nni. Uqbel ad d-taweḍ twacult-a tagellidant ɣer udabu, imaṣriyen llan ttɛebbiden aṭas n yilluten, amek yella wansay n tmurt, gar-asen Amun i gellan d illu ameqqran n temdint n Tiba (Thebes) d wudem n tsertit tagejdant. Maca, s tifin n ubeddel-a asɣanan, Axenaten d Nefertiti bṭlen leɛbada n yilluten-a meṛṛa, sbedden-d yiwen kan n yillu amyiwen: Aten. Illu-ya ur yettwaṣewwer ara s tfekka n wemdan neɣ n uɣersiw am yilluten iqdimen, maca yettbin-d kan d uḍebsi n yiṭij i d-ittaken izenzaren n tafat d tudert i wemeɣraḍ s lekmal-is. Asɣan-a ur yelli ara d beddel kan n yisem, maca d tamiḍrant tamaynut n tudert, n ugama d wassaɣ gar wemdan d yillu-ines.
* '''Tamanaɣt d Yifakanen imaynuten:''' Bnan tamanaɣt tamaynut iwumi semman ''Axetaten'' (Amarna n tura). Deg temdint-a, bnan aṭas n '''yifakanen''' i yillu Aten. '''Ifakanen'''-a ur llin ara s iɣraben d isqufan imedlen am zik, maca llan ldin ɣer '''tallunt''' akken tafukt ad tkcem srid ɣer wammas n ufakan.
* '''Asemdu ɣef tmetti:''' Tagrawla-a tesɛa '''asemdu''' meqqren. Bddlen '''alugen''' n '''tnezzut''' d yansayen n teɣremt, ayen i d-yewwin abeddel ameqqran deg tudert n yal ass.
== Tanezmart d Tzrirt-is Tasertant ==
Nefertiti ur tli ara kan d tameṭṭut n uxxam neɣ n uɣrem, maca tella ɣer yidis n wurgaz-is s wudem unṣib deg teɣtasin meqqren n tmurt.
* '''Tazrirt d uqader:''' Tettbin-d deg aṭas n yiḍrisen d tẓuriwin am nettat am ferɛun s timmad-is. Tella tesɛa '''tanezmart''' ad d-tessiweḍ taɣtest-is.
* '''Amnekni deg udabu:''' Deg kra n tẓuriwin, tettbin-d tewwet iɛdawen n Maṣer neɣ tettekka deg tmezgiyin n tfaskiwin. Zik-nni, anect-a yeɛna kan irgazen (Iferɛunen). Nefertit akked [[Axnaṭun]] uɣalen Sɛan '''amnekni''' deg tewwurt n udabu gar-asen.
== Talɣa n Tẓuri n Amarna ==
Tallit n Amarna tewwi-d abeddel meqqren deg '''talɣa''' n tẓuri tamaṣrit, tuɣal tẓuri d tin i d-yettmuddun isalen n tidet ɣef tfekka n wemdan, s uqader n '''tmiḍrant''' n ugama.
* '''Tasreɣta n Thutmose:''' '''Tasreɣta''' n Nefertiti, i yexdem umeskaṛ Thutmose ɣef wazal n 1345 uqbel tlallit n Ɛisa, tella d yiwet gar tẓuriwin '''tifririn''' yettwasnen aṭas deg '''umaḍal'''.
* '''Taɣara d ccbaḥa:''' Tessebgen-d udem-is '''amesrar''' s telqayt tameqqrant, s tewniɣt ɣef wudem d tqerruyt-is. Asebdad-a n uqerru-ines yettwakcem ass-a ɣer '''usalay''' n Neues deg Berlin (Lalman).
== Tuzzya d Uɛraq : Yiwet n Tuttra n Umezruy ==
Ɣef wazal n useggas wis 12 n tgeldit n Axenaten, isem n Nefertiti yeɣab u yeɛreq deg '''yisemliyen''' unṣiben n teɣremt. Ayagi yeqqim d '''tuttra''' meqqren deg umezruy n tsenzikt.
* '''Turdiwin ɣef taggara-s:'''
*# Temmut s kra n waṭṭan deg temdint n Amarna.
*# Tbeddel isem-is tuɣal d Ferɛun i yegelden deffir urgaz-is s yisem n ''Smenxkarɛ'' (Smenkhkare), akken ad teḥrez '''tagdazalt''' n udabu.
*# Teɣli seg wemkan-is asertan, d ayen yellan d '''ubrir''' mgal icenga-s deg teɣremt.
Nefertiti tqqim-d ar ass-a d amedya n '''tehregt''' i tsekla d tẓuri. D agerruj n umezruy yessemlalen ccbaḥa, '''tanezmart''', d '''temhelt''' n ubeddel asɣanan d usertan n Maṣer taqburt.
4tkj2jk9yaejm0wqmrngwojriuygfqh
116910
116908
2026-07-25T20:41:06Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
116910
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Nofretete Neues Museum.jpg|vignette|Asebdad n uqerru n Nefertiti]]
'''Nefertiti''' d yiwet gar tgellidin yettwasnen aṭas deg umezruy n Maṣer taqburt. Isem-is, s tmaṣrit taqburt, anamek-is "Tamesrart tusa-d" neɣ "Tucbiḥt tusa-d". Tella d tameṭṭut tamezwarut (Taɣellift n Ferɛun) n [[Axnaṭun|Axenaṭun]] (Amenḥutep wis 4), i ggelden deg tuzzya n lqern wis 14 uqbel n tlallit n Ɛisa, deg tmetti n Twacult Tagellidant tis 18. Tudert-is d tsertit-is llan d amedya n '''tnezmart''' d ubeddel ameqqran deg umezruy n umaḍal.
== Aẓar d Tameddurt Tamezwarut ==
Aẓar n Nefertiti yeqqim d '''arussin''' deg umezruy imi ulac aṭas n yisemliyen i d-yemmeslayen ɣef temẓi-s.
* '''Turdiwin n yimusnawen:''' Kra n yimnadiyen qqaren-d d yelli-s n '''Ay''', yiwen n '''ugensas''' ameqqran d wemdan yesɛan '''tazrirt''' meqqren deg teɣremt n Amenḥutep wis 3. Wiyaḍ qqaren-d d tageldunt i d-yekkan seg tmurt n Mitanni.
* '''Asileɣ d usegmi:''' Tetturebba-d deg '''usatal''' n teɣremt tagellidant, ayen tt-yeǧǧan ad tesɛu tiwuriwin d '''tanfa''' yelhan i uselḥu n tsertit n tmurt d ussenqes n '''wemihi''' asertan.
== Tagrawla Tasɣanant : Asɣan n Aten d Ifakanen Imaynuten ==
Nefertiti d urgaz-is [[Axnaṭun|Axenaten]] xedmen yiwet n tegrawla ibeddlen iẓuran n Maṣer taqburt, ama deg tsertit ama deg wesɣan.
* '''Asɣan amaynut:''' Bṭlen leɛbada n yilluten i d-yellan uqbel (ladɣa Amun deg Thebes), sbedden-d leɛbada n yiwen n yillu, '''Aten''' (Aḍebsi n yiṭij). Ayagi yella d '''aɣan''' n usnulfu n umezruy amaynut d tsertit n ubeddel asɣanan.
Asɣan amaynut i d-yewwi [[Axnaṭun|Axenaten]] d Nefertiti yella d yiwet n tegrawla tameqqrant deg umezruy n Maṣer taqburt, imi yebddel s telqayt iẓuran n tmetti, n tsertit, akked tɣerma n tallit-nni. Uqbel ad d-taweḍ twacult-a tagellidant ɣer udabu, imaṣriyen llan ttɛebbiden aṭas n yilluten, amek yella wansay n tmurt, gar-asen Amun i gellan d illu ameqqran n temdint n Tiba (Thebes) d wudem n tsertit tagejdant. Maca, s tifin n ubeddel-a asɣanan, Axenaten d Nefertiti bṭlen leɛbada n yilluten-a meṛṛa, sbedden-d yiwen kan n yillu amyiwen: Aten. Illu-ya ur yettwaṣewwer ara s tfekka n wemdan neɣ n uɣersiw am yilluten iqdimen, maca yettbin-d kan d uḍebsi n yiṭij i d-ittaken izenzaren n tafat d tudert i wemeɣraḍ s lekmal-is. Asɣan-a ur yelli ara d beddel kan n yisem, maca d tamiḍrant tamaynut n tudert, n ugama d wassaɣ gar wemdan d yillu-ines.
Axenaten d Nefertiti rran iman-nsen d nutni kan i d ineggura neɣ d tizemmar timeqqranin i izemren ad mmeslayen srid d Aten. S wakka, ssengren tazmert n yimrabḍen n Amun i yesɛan tazrirt meqqren d "ddkir" deg tsertit n Maṣer uqbel. Ɣelqen ifakanen iqdimen n Amun d yilluten nniḍen, wwin-d annaḍ unṣib akken ad kksen ismawen-nsen seg yisekkaren, seg teɣrabin n tmurt, ula seg yismawen n yimdanen. Aten yettban-d d amatar n tudert d tezmart, i d-ittaken izenzaren-is i fukken deg taggara-nsen s telɣa '''n yifassen imecṭuḥen''' neɣ iḍudan n tfekkiwin n Axenaten d Nefertiti, ayen i d-yessebganen belli d nutni i d iqeddacen-is d wid i d-yettwaffren ɣef tegnit(lqaɛa). Ayagi yessaweḍ-iten ad gen yiwet n tmnukda tasɣanant anda adabu asertan d win n usɣan dduklen deg yiwen n wemkan, s umnekni yeṣfan gar ferɛun d tmeṭṭut-is.
* '''Tamanaɣt d Yifakanen imaynuten:''' Bnan tamanaɣt tamaynut iwumi semman ''Axetaten'' (Amarna n tura). Deg temdint-a, bnan aṭas n '''yifakanen''' i yillu Aten. '''Ifakanen'''-a ur llin ara s iɣraben d isqufan imedlen am zik, maca llan ldin ɣer '''tallunt''' akken tafukt ad tkcem srid ɣer wammas n ufakan.
* '''Asemdu ɣef tmetti:''' Tagrawla-a tesɛa '''asemdu''' meqqren. Bddlen '''alugen''' n '''tnezzut''' d yansayen n teɣremt, ayen i d-yewwin abeddel ameqqran deg tudert n yal ass.
== Tanezmart d Tzrirt-is Tasertant ==
Nefertiti ur tli ara kan d tameṭṭut n uxxam neɣ n uɣrem, maca tella ɣer yidis n wurgaz-is s wudem unṣib deg teɣtasin meqqren n tmurt.
* '''Tazrirt d uqader:''' Tettbin-d deg aṭas n yiḍrisen d tẓuriwin am nettat am ferɛun s timmad-is. Tella tesɛa '''tanezmart''' ad d-tessiweḍ taɣtest-is.
* '''Amnekni deg udabu:''' Deg kra n tẓuriwin, tettbin-d tewwet iɛdawen n Maṣer neɣ tettekka deg tmezgiyin n tfaskiwin. Zik-nni, anect-a yeɛna kan irgazen (Iferɛunen). Nefertit akked [[Axnaṭun]] uɣalen Sɛan '''amnekni''' deg tewwurt n udabu gar-asen.
== Talɣa n Tẓuri n Amarna ==
Tallit n Amarna tewwi-d abeddel meqqren deg '''talɣa''' n tẓuri tamaṣrit, tuɣal tẓuri d tin i d-yettmuddun isalen n tidet ɣef tfekka n wemdan, s uqader n '''tmiḍrant''' n ugama.
* '''Tasreɣta n Thutmose:''' '''Tasreɣta''' n Nefertiti, i yexdem umeskaṛ Thutmose ɣef wazal n 1345 uqbel tlallit n Ɛisa, tella d yiwet gar tẓuriwin '''tifririn''' yettwasnen aṭas deg '''umaḍal'''.
* '''Taɣara d ccbaḥa:''' Tessebgen-d udem-is '''amesrar''' s telqayt tameqqrant, s tewniɣt ɣef wudem d tqerruyt-is. Asebdad-a n uqerru-ines yettwakcem ass-a ɣer '''usalay''' n Neues deg Berlin (Lalman).
== Tuzzya d Uɛraq : Yiwet n Tuttra n Umezruy ==
Ɣef wazal n useggas wis 12 n tgeldit n Axenaten, isem n Nefertiti yeɣab u yeɛreq deg '''yisemliyen''' unṣiben n teɣremt. Ayagi yeqqim d '''tuttra''' meqqren deg umezruy n tsenzikt.
* '''Turdiwin ɣef taggara-s:'''
*# Temmut s kra n waṭṭan deg temdint n Amarna.
*# Tbeddel isem-is tuɣal d Ferɛun i yegelden deffir urgaz-is s yisem n ''Smenxkarɛ'' (Smenkhkare), akken ad teḥrez '''tagdazalt''' n udabu.
*# Teɣli seg wemkan-is asertan, d ayen yellan d '''ubrir''' mgal icenga-s deg teɣremt.
Nefertiti tqqim-d ar ass-a d amedya n '''tehregt''' i tsekla d tẓuri. D agerruj n umezruy yessemlalen ccbaḥa, '''tanezmart''', d '''temhelt''' n ubeddel asɣanan d usertan n Maṣer taqburt.
kqlpxt12rohwemzv3hoqem82hwpdgrr
116911
116910
2026-07-25T20:41:52Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tuccḍiwin
116911
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Nofretete Neues Museum.jpg|vignette|Asebdad n uqerru n Nefertiti]]
'''Nefertiti''' d yiwet gar tgellidin yettwasnen aṭas deg umezruy n Maṣer taqburt. Isem-is, s tmaṣrit taqburt, anamek-is "Tamesrart tusa-d" neɣ "Tucbiḥt tusa-d". Tella d tameṭṭut tamezwarut (Taɣellift n Ferɛun) n [[Axnaṭun|Axenaṭun]] (Amenḥutep wis 4), i ggelden deg tuzzya n lqern wis 14 uqbel n tlallit n Ɛisa, deg tmetti n Twacult Tagellidant tis 18. Tudert-is d tsertit-is llan d amedya n '''tnezmart''' d ubeddel ameqqran deg umezruy n umaḍal.
== Aẓar d Tameddurt Tamezwarut ==
Aẓar n Nefertiti yeqqim d '''arussin''' deg umezruy imi ulac aṭas n yisemliyen i d-yemmeslayen ɣef temẓi-s.
* '''Turdiwin n yimusnawen:''' Kra n yimnadiyen qqaren-d d yelli-s n '''Ay''', yiwen n '''ugensas''' ameqqran d wemdan yesɛan '''tazrirt''' meqqren deg teɣremt n Amenḥutep wis 3. Wiyaḍ qqaren-d d tageldunt i d-yekkan seg tmurt n Mitanni.
* '''Asileɣ d usegmi:''' Tetturebba-d deg '''usatal''' n teɣremt tagellidant, ayen tt-yeǧǧan ad tesɛu tiwuriwin d '''tanfa''' yelhan i uselḥu n tsertit n tmurt d ussenqes n '''wemihi''' asertan.
== Tagrawla Tasɣanant : Asɣan n Aten d Ifakanen Imaynuten ==
Nefertiti d urgaz-is [[Axnaṭun|Axenaten]] xedmen yiwet n tegrawla ibeddlen iẓuran n Maṣer taqburt, ama deg tsertit ama deg wesɣan.
* '''Asɣan amaynut:''' Bṭlen leɛbada n yilluten i d-yellan uqbel (ladɣa Amun deg Thebes), sbedden-d leɛbada n yiwen n yillu, '''Aten''' (Aḍebsi n yiṭij). Ayagi yella d '''aɣan''' n usnulfu n umezruy amaynut d tsertit n ubeddel asɣanan.
Asɣan amaynut i d-yewwi [[Axnaṭun|Axenaten]] d Nefertiti yella d yiwet n tegrawla tameqqrant deg umezruy n Maṣer taqburt, imi yebddel s telqayt iẓuran n tmetti, n tsertit, akked tɣerma n tallit-nni. Uqbel ad d-taweḍ twacult-a tagellidant ɣer udabu, imaṣriyen llan ttɛebbiden aṭas n yilluten, amek yella wansay n tmurt, gar-asen Amun i gellan d illu ameqqran n temdint n Tiba (Thebes) d wudem n tsertit tagejdant. Maca, s tifin n ubeddel-a asɣanan, Axenaten d Nefertiti bṭlen leɛbada n yilluten-a meṛṛa, sbedden-d yiwen kan n yillu amyiwen: Aten. Illu-ya ur yettwaṣewwer ara s tfekka n wemdan neɣ n uɣersiw am yilluten iqdimen, maca yettbin-d kan d uḍebsi n yiṭij i d-ittaken izenzaren n tafat d tudert i wemeɣraḍ s lekmal-is. Asɣan-a ur yelli ara d beddel kan n yisem, maca d tamiḍrant tamaynut n tudert, n ugama d wassaɣ gar wemdan d yillu-ines.
Axenaten d Nefertiti rran iman-nsen d nutni kan i d ineggura neɣ d tizemmar timeqqranin i izemren ad mmeslayen srid d Aten. S wakka, ssengren tazmert n yimrabḍen n Amun i yesɛan tazrirt meqqren d "ddkir" deg tsertit n Maṣer uqbel. Ɣelqen ifakanen iqdimen n Amun d yilluten nniḍen, wwin-d annaḍ unṣib akken ad kksen ismawen-nsen seg yisekkaren, seg iɣerban n tmurt, ula seg yismawen n yimdanen. Aten yettban-d d amatar n tudert d tezmart, i d-ittaken izenzaren-is i fukken deg taggara-nsen s telɣa '''n yifassen imecṭuḥen''' neɣ iḍudan n tfekkiwin n Axenaten d Nefertiti, ayen i d-yessebganen belli d nutni i d iqeddacen-is d wid i d-yettwaffren ɣef tegnit(lqaɛa). Ayagi yessaweḍ-iten ad gen yiwet n tmnukda tasɣanant anda adabu asertan d win n usɣan dduklen deg yiwen n wemkan, s umnekni yeṣfan gar ferɛun d tmeṭṭut-is.
* '''Tamanaɣt d Yifakanen imaynuten:''' Bnan tamanaɣt tamaynut iwumi semman ''Axetaten'' (Amarna n tura). Deg temdint-a, bnan aṭas n '''yifakanen''' i yillu Aten. '''Ifakanen'''-a ur llin ara s iɣraben d isqufan imedlen am zik, maca llan ldin ɣer '''tallunt''' akken tafukt ad tkcem srid ɣer wammas n ufakan.
* '''Asemdu ɣef tmetti:''' Tagrawla-a tesɛa '''asemdu''' meqqren. Bddlen '''alugen''' n '''tnezzut''' d yansayen n teɣremt, ayen i d-yewwin abeddel ameqqran deg tudert n yal ass.
== Tanezmart d Tzrirt-is Tasertant ==
Nefertiti ur tli ara kan d tameṭṭut n uxxam neɣ n uɣrem, maca tella ɣer yidis n wurgaz-is s wudem unṣib deg teɣtasin meqqren n tmurt.
* '''Tazrirt d uqader:''' Tettbin-d deg aṭas n yiḍrisen d tẓuriwin am nettat am ferɛun s timmad-is. Tella tesɛa '''tanezmart''' ad d-tessiweḍ taɣtest-is.
* '''Amnekni deg udabu:''' Deg kra n tẓuriwin, tettbin-d tewwet iɛdawen n Maṣer neɣ tettekka deg tmezgiyin n tfaskiwin. Zik-nni, anect-a yeɛna kan irgazen (Iferɛunen). Nefertit akked [[Axnaṭun]] uɣalen Sɛan '''amnekni''' deg tewwurt n udabu gar-asen.
== Talɣa n Tẓuri n Amarna ==
Tallit n Amarna tewwi-d abeddel meqqren deg '''talɣa''' n tẓuri tamaṣrit, tuɣal tẓuri d tin i d-yettmuddun isalen n tidet ɣef tfekka n wemdan, s uqader n '''tmiḍrant''' n ugama.
* '''Tasreɣta n Thutmose:''' '''Tasreɣta''' n Nefertiti, i yexdem umeskaṛ Thutmose ɣef wazal n 1345 uqbel tlallit n Ɛisa, tella d yiwet gar tẓuriwin '''tifririn''' yettwasnen aṭas deg '''umaḍal'''.
* '''Taɣara d ccbaḥa:''' Tessebgen-d udem-is '''amesrar''' s telqayt tameqqrant, s tewniɣt ɣef wudem d tqerruyt-is. Asebdad-a n uqerru-ines yettwakcem ass-a ɣer '''usalay''' n Neues deg Berlin (Lalman).
== Tuzzya d Uɛraq : Yiwet n Tuttra n Umezruy ==
Ɣef wazal n useggas wis 12 n tgeldit n Axenaten, isem n Nefertiti yeɣab u yeɛreq deg '''yisemliyen''' unṣiben n teɣremt. Ayagi yeqqim d '''tuttra''' meqqren deg umezruy n tsenzikt.
* '''Turdiwin ɣef taggara-s:'''
*# Temmut s kra n waṭṭan deg temdint n Amarna.
*# Tbeddel isem-is tuɣal d Ferɛun i yegelden deffir urgaz-is s yisem n ''Smenxkarɛ'' (Smenkhkare), akken ad teḥrez '''tagdazalt''' n udabu.
*# Teɣli seg wemkan-is asertan, d ayen yellan d '''ubrir''' mgal icenga-s deg teɣremt.
Nefertiti tqqim-d ar ass-a d amedya n '''tehregt''' i tsekla d tẓuri. D agerruj n umezruy yessemlalen ccbaḥa, '''tanezmart''', d '''temhelt''' n ubeddel asɣanan d usertan n Maṣer taqburt.
hfp3cdnzh17bj5tbv2xhbuwmzemovgd
116914
116911
2026-07-26T09:55:36Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
116914
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Nofretete Neues Museum.jpg|vignette|Asebdad n uqerru n Nefertiti]]
'''Nefertiti''' d yiwet gar tgellidin yettwasnen aṭas deg umezruy n Maṣer taqburt. Isem-is, s tmaṣrit taqburt, anamek-is "Tamesrart tusa-d" neɣ "Tucbiḥt tusa-d". Tella d tameṭṭut tamezwarut (Taɣellift n Ferɛun) n [[Axnaṭun|Axenaṭun]] (Amenḥutep wis 4), i ggelden deg tuzzya n lqern wis 14 uqbel n tlallit n Ɛisa, deg tmetti n Twacult Tagellidant tis 18. Tudert-is d tsertit-is llan d amedya n '''tnezmart''' d ubeddel ameqqran deg umezruy n umaḍal.
== Aẓar d Tameddurt Tamezwarut ==
Aẓar n Nefertiti yeqqim d '''arussin''' deg umezruy imi ulac aṭas n yisemliyen i d-yemmeslayen ɣef temẓi-s.
* '''Turdiwin n yimusnawen:''' Kra n yimnadiyen qqaren-d d yelli-s n '''Ay''', yiwen n '''ugensas''' ameqqran d wemdan yesɛan '''tazrirt''' meqqren deg teɣremt n Amenḥutep wis 3. Wiyaḍ qqaren-d d tageldunt i d-yekkan seg tmurt n Mitanni.
* '''Asileɣ d usegmi:''' Tetturebba-d deg '''usatal''' n teɣremt tagellidant, ayen tt-yeǧǧan ad tesɛu tiwuriwin d '''tanfa''' yelhan i uselḥu n tsertit n tmurt d ussenqes n '''wemihi''' asertan.
== Tagrawla Tasɣanant : Asɣan n Aten d Ifakanen Imaynuten ==
Nefertiti d urgaz-is [[Axnaṭun|Axenaten]] xedmen yiwet n tegrawla ibeddlen iẓuran n Maṣer taqburt, ama deg tsertit ama deg wesɣan.
* '''Asɣan amaynut:''' Bṭlen leɛbada n yilluten i d-yellan uqbel (ladɣa Amun deg Thebes), sbedden-d leɛbada n yiwen n yillu, '''Aten''' (Aḍebsi n yiṭij). Ayagi yella d '''aɣan''' n usnulfu n umezruy amaynut d tsertit n ubeddel asɣanan.
Asɣan amaynut i d-yewwi [[Axnaṭun|Axenaten]] d Nefertiti yella d yiwet n tegrawla tameqqrant deg umezruy n Maṣer taqburt, imi yebddel s telqayt iẓuran n tmetti, n tsertit, akked tɣerma n tallit-nni. Uqbel ad d-taweḍ twacult-a tagellidant ɣer udabu, imaṣriyen llan ttɛebbiden aṭas n yilluten, amek yella wansay n tmurt, gar-asen Amun i gellan d illu ameqqran n temdint n Tiba (Thebes) d wudem n tsertit tagejdant. Maca, s tifin n ubeddel-a asɣanan, Axenaten d Nefertiti bṭlen leɛbada n yilluten-a meṛṛa, sbedden-d yiwen kan n yillu amyiwen: Aten. Illu-ya ur yettwaṣewwer ara s tfekka n wemdan neɣ n uɣersiw am yilluten iqdimen, maca yettbin-d kan d uḍebsi n yiṭij i d-ittaken izenzaren n tafat d tudert i wemeɣraḍ s lekmal-is. Asɣan-a ur yelli ara d beddel kan n yisem, maca d tamiḍrant tamaynut n tudert, n ugama d wassaɣ gar wemdan d yillu-ines.
Axenaten d Nefertiti rran iman-nsen d nutni kan i d ineggura neɣ d tizemmar timeqqranin i izemren ad mmeslayen srid d Aten. S wakka, ssengren tazmert n yimrabḍen n Amun i yesɛan tazrirt meqqren d "ddkir" deg tsertit n Maṣer uqbel. Ɣelqen ifakanen iqdimen n Amun d yilluten nniḍen, wwin-d annaḍ unṣib akken ad kksen ismawen-nsen seg yisekkaren, seg iɣerban n tmurt, ula seg yismawen n yimdanen. Aten yettban-d d amatar n tudert d tezmart, i d-ittaken izenzaren-is i fukken deg taggara-nsen s telɣa '''n yifassen imecṭuḥen''' neɣ iḍudan n tfekkiwin n Axenaten d Nefertiti, ayen i d-yessebganen belli d nutni i d iqeddacen-is d wid i d-yettwaffren ɣef tegnit(lqaɛa). Ayagi yessaweḍ-iten ad gen yiwet n tmnukda tasɣanant anda adabu asertan d win n usɣan dduklen deg yiwen n wemkan, s umnekni yeṣfan gar ferɛun d tmeṭṭut-is.
Deg usatal-a amaynut, Nefertiti turar-d tamlilt tameqqrant; ur tli ara kan d tagellidt neɣ d tameṭṭut n ferɛun, maca tuɣal d tacerrikt tasɣanant tagejdant. Bnan ifakanen imaynuten i Aten, ladɣa deg tmanaɣt-nsen tamaynut Axetaten (Amarna). Ifakanen-a mgaraden aṭas ɣef wid n zik: ur llin ara d imukan iḍelmen, imedlen, anda yettili kan umrabeḍ ameqqran yeffren ɣef wallen n lɣaci. Ihi, ifakanen n Aten llan d imukan ldin ɣer tallunt akken tafukt ad d-tekcem srid ɣer wammas-nsen, zdat n yal amdan. Ayagi yessken-d leqsed n usɣan-a i d-yettnadin ad issemlil amdan d yillu-ines deg tafat, s wudem n tidet d ugama, dɣa aya yettban-d ula deg tẓuri n tallit-nni i yerran lwelha-s ɣef tidet n tfekka d tudert n yal ass, beɛden ɣef tecbaḥt n usnulfu n zik, ɣef waya asenɛet n twacult tagellidant yuɣal d amesrar s telqayt.
* '''Tamanaɣt d Yifakanen imaynuten:''' Bnan tamanaɣt tamaynut iwumi semman ''Axetaten'' (Amarna n tura). Deg temdint-a, bnan aṭas n '''yifakanen''' i yillu Aten. '''Ifakanen'''-a ur llin ara s iɣraben d isqufan imedlen am zik, maca llan ldin ɣer '''tallunt''' akken tafukt ad tkcem srid ɣer wammas n ufakan.
* '''Asemdu ɣef tmetti:''' Tagrawla-a tesɛa '''asemdu''' meqqren. Bddlen '''alugen''' n '''tnezzut''' d yansayen n teɣremt, ayen i d-yewwin abeddel ameqqran deg tudert n yal ass.
== Tanezmart d Tzrirt-is Tasertant ==
Nefertiti ur tli ara kan d tameṭṭut n uxxam neɣ n uɣrem, maca tella ɣer yidis n wurgaz-is s wudem unṣib deg teɣtasin meqqren n tmurt.
* '''Tazrirt d uqader:''' Tettbin-d deg aṭas n yiḍrisen d tẓuriwin am nettat am ferɛun s timmad-is. Tella tesɛa '''tanezmart''' ad d-tessiweḍ taɣtest-is.
* '''Amnekni deg udabu:''' Deg kra n tẓuriwin, tettbin-d tewwet iɛdawen n Maṣer neɣ tettekka deg tmezgiyin n tfaskiwin. Zik-nni, anect-a yeɛna kan irgazen (Iferɛunen). Nefertit akked [[Axnaṭun]] uɣalen Sɛan '''amnekni''' deg tewwurt n udabu gar-asen.
== Talɣa n Tẓuri n Amarna ==
Tallit n Amarna tewwi-d abeddel meqqren deg '''talɣa''' n tẓuri tamaṣrit, tuɣal tẓuri d tin i d-yettmuddun isalen n tidet ɣef tfekka n wemdan, s uqader n '''tmiḍrant''' n ugama.
* '''Tasreɣta n Thutmose:''' '''Tasreɣta''' n Nefertiti, i yexdem umeskaṛ Thutmose ɣef wazal n 1345 uqbel tlallit n Ɛisa, tella d yiwet gar tẓuriwin '''tifririn''' yettwasnen aṭas deg '''umaḍal'''.
* '''Taɣara d ccbaḥa:''' Tessebgen-d udem-is '''amesrar''' s telqayt tameqqrant, s tewniɣt ɣef wudem d tqerruyt-is. Asebdad-a n uqerru-ines yettwakcem ass-a ɣer '''usalay''' n Neues deg Berlin (Lalman).
== Tuzzya d Uɛraq : Yiwet n Tuttra n Umezruy ==
Ɣef wazal n useggas wis 12 n tgeldit n Axenaten, isem n Nefertiti yeɣab u yeɛreq deg '''yisemliyen''' unṣiben n teɣremt. Ayagi yeqqim d '''tuttra''' meqqren deg umezruy n tsenzikt.
* '''Turdiwin ɣef taggara-s:'''
*# Temmut s kra n waṭṭan deg temdint n Amarna.
*# Tbeddel isem-is tuɣal d Ferɛun i yegelden deffir urgaz-is s yisem n ''Smenxkarɛ'' (Smenkhkare), akken ad teḥrez '''tagdazalt''' n udabu.
*# Teɣli seg wemkan-is asertan, d ayen yellan d '''ubrir''' mgal icenga-s deg teɣremt.
Nefertiti tqqim-d ar ass-a d amedya n '''tehregt''' i tsekla d tẓuri. D agerruj n umezruy yessemlalen ccbaḥa, '''tanezmart''', d '''temhelt''' n ubeddel asɣanan d usertan n Maṣer taqburt.
s25ypaclxo2to4kkgvt9x9aselyj1w5