Wikipedia kabwiki https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Media Uslig Mmeslay Amseqdac Amyannan umsqedac Wikipedia Amyannan n Wikipedia Tugna Amyannan n tugna MediaWiki Amyannan n MediaWiki Talɣa Amyannan n talɣa Tallat Amyannan n tallat Taggayt Amyannan n taggayt Awwur Amyannan uwwur Asenfaṛ Amyannan usenfaṛ TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet Blaise Pascal 0 5209 116925 116919 2026-07-27T13:05:23Z Gurzil90x 14292 Arniɣ-d ayen ilaqen 116925 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Blaise Pascal (neɣ s teqbaylit: Bliz Paskal)''' ilul deg 19 yunyu 1623 deg Clairmont (Clermont-Ferrand n wass-a) deg Fransa, immut deg 19 ɣuct 1662 deg Paris. Yella d afelsuf, amsnulfu, d amaru afṛensis. Blaise pascal( neɣ nezmer a t-naru s teqbaylit s "'''Bliz Paskal'''") d yiwen seg yimusnaken, yifelsafen d yimasnakucen imeqranen i d-tefka franṣa i umaḍal deg tasut n 17, Yella d amdan i yessnen ad yesdukkel gar tusnakt, tasengama(tafizikt), tafelsafit d tesnakuct deg yiwen n wallaɣ ifazen. Isem-is yeqqim yettwaru s yisekkilen n wureɣ deg umezruy n tussna d tfelsafit n umaḍal. == Tudert-is == Ilul '''Bliz Paskal''' ass n 19 yunyu 1623 di Clermont-Ferrand, tamdint yellan di Fransa. Bab-as, ''Étienne Pascal'', yella d anezzarfu yerna d amusnak iḥemmlen tusnakt mliḥ. Yemma-s, ''Antoinette Bégon'', temmut mi yella Paskal meẓẓi, ur yewwiḍ ara kraḍ n yiseggasen. Yeqqim d agujil netta d snat n yessetma-s: ''Gilberte'' d ''Jacqueline''. Bab-as i s-yesselmed tusnakt d yilesalat seg mi yella meẓẓi. Paskal yella d aqcic i d-yettbanen s wallaɣ-is ameqran: deg mraw d sin n yiseggasen, yufa-d s timmad-is belli tiɣemmaṛ n ukerdis ttawḍent ɣer 180 n tfesniwin. Bab-as, mi yeẓra ayagi, yeḥṣa belli mmi-s d yiwen seg yimdanen ur nettili ara aṭas deg umezruy. Di 1631, twacult tguǧǧ ɣer Paris. Din, Paskal yekcem ɣer yigrawen n yimusnaken i d-yettilin dina. Yemlal d yimusnaken am ''Descartes'', ''Fermat'' d wiyaḍ. Di 1640, twacult tguǧǧ ɣer Rouen anda bab-as yuɣal d anezzarfu n tgeldit. Di 1646, Paskal d twacult-is kecmen ɣer umussu n ''Jansenism'', yiwen n umussu asɣanan i d-yekkan seg ''Port-Royal''. Ayagi yella d abeddel ameqran di tudert-is: seg wass-nni, taflest d tasnakuct uɣalent d tiɣawsiwin timeqranin di tudert-is. Di 1654, Paskal yedder-d yiwet n termit n wayen i wumi qqaren « tirmit n yiḍ n tmes ». Deg yiḍ n 23 wamber 1654, yeḥsa s yiwen n uḥulfu ameqran n Ṛebbi, yeččur ul-is s tumert d tafat. Seg wass-nni, yura awal-agi: « Ul yesɛa tissebganin-is i ur yessin ara wallaɣ. » Ayagi yuɣal d yiwen seg yinzan-is imeqranen. Paskal yemmut ass n 19 ɣuct 1662 di Paris, ur yewwiḍ ara 39 n yiseggasen. Aṭṭan i t-yenɣan yella d win n iliwi d wallaɣ, yeǧǧa-d idlisen ur kemmlen ara. == Amahil-is deg Tusnakt == === Tamacint n usiḍen === Di 1642, mi yesɛa mraw d tẓa n yiseggasen, Paskal yesnulfa-d tamacint n usiḍen i wumi qqaren « Pascaline ». Tamacint-a tella d tin i izemren ad teg timerniyin d tukksiwin n yemḍanen. Yesnulfa-tt akken ad yɛiwen bab-as deg umahil-is n usiḍen n yidrimen. Tamacint-a d yiwet seg yisnulfuyen imezwura n tselkimt deg umezruy. === Taseqqart d tusnakt n ugacur === Di 1654, Paskal yura i Fermat tabratin ɣef wugur n « beṭṭu n wurar ». Ugur-a yeqqen ɣef wamek ara yettwabeṭṭu udrim ger sin yemraren ma yella wurar ur yemmid ara. Seg tiririt-agi i d-yekka llsas n tusnakt n tseqqart, i wumi qqaren ass-a « taseqqart ». Paskal d Fermat d nutni i d-ibabaten n tussna-a. === Akerdis n Paskal === Paskal yura-d daɣen ɣef ukerdis, yessken-d aṭas n yisekkuden deg tanzeggit. Yessnulfa-d « akerdis n Paskal » i yettwassnen ass-a s yisem-is. === Ifeḍ d wayen ur nesɛi taggara === Paskal yura-d daɣen ɣef yemḍanen ur nesɛi taggara, ɣef wayen i wumi qqaren « ifeḍ ». Yessken-d belli llan sin lesnaf n yifeḍ: ifeḍ n umḍan d ifeḍ n tsekta. Ayagi yella d asnulfu ameqran deg tusnakt n lawan-nni. == Amahil-is deg Tasengama(Tafizikt) == === Ilem d ṣṣda n tegnewt === Di 1647 d 1648, Paskal yexdem tirmitin timeqranin ɣef tilemt d ṣṣda n tegnewt. Yessken-d belli tilemt tezmer ad tili, mgal wayen i d-yenna [[Aristot|Arisṭuṭ]] i yeqqaren belli « agama yekreh ilem ». Paskal yexdem tirmit s uferdis n zzibaɣ: yeččur aqadus s zzibaɣ, yezzi-t, yessken-d belli zzibaɣ yettṣubbu cwiṭ, yeǧǧa ilem deg tama ufella. Tirmit-a tella d anza dakken ilem yezmer ad yili. Yessken-d daɣen belli ṣṣda n tegnewt tettnaqas mi ara nali ɣef yidurar. Yessuter i gma-s n tultma-s ad yexdem tirmit ɣef udrar n Puy-de-Dôme. Tirmit-a tesɛa azal ameqran acku tessken-d belli tegnewt tesɛa taẓeyt, d netta i d-ittaken ṣṣda. === '''Asaḍuf n Paskal''' === Seg tirmitin-a, Pascal yessnulfa-d asaḍuf i yettwassnen ass-a s yisem-is: « Asaḍuf n Pascal ». Asaḍuf-a yeqqar-d belli ṣṣda i yettwasersen ɣef imengi yellan deg yiwen n wemkan imedlen am tbuqalt, ṣṣda yettwazuzer s wudem yugdan ɣef yal amkan n yiri n umengi-nni. Asaḍuf-a d llsas n tusnakt n yimengiyen, yerna yettwasxeddem ass-a deg waṭas n yinagrawen imikaniyen. ==Ayen yura Blaise Pascal== *Essai pour les coniques (1640) *Expériences nouvelles touchant le vide (1647) *Récit de la grande expérience de l’équilibre des liqueurs (1648) *Traité du triangle arithmétique (1654) *Les Provinciales (Correspondances 1656-1657) *Élément de géométrie (1657) *De l’Esprit géométrique et de l’Art de persuader (1657) *Histoire de la roulette (1658) *L’Art de persuader (1660) *Pensées (1669, posthume) [[Taggayt:Tameddurt]] [[Taggayt:Amsnuflu]] [[Taggayt:Afelsuf]] d95stu7nk2plqwx63gyff3o2ycf82rt 116926 116925 2026-07-27T13:05:52Z Gurzil90x 14292 seɣtiɣ kra n tuccḍiwin 116926 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Blaise Pascal (neɣ s teqbaylit: Bliz Paskal)''' ilul deg 19 yunyu 1623 deg Clairmont (Clermont-Ferrand n wass-a) deg Fransa, immut deg 19 ɣuct 1662 deg Paris. Yella d afelsuf, amsnulfu, d amaru afṛensis. Blaise pascal( neɣ nezmer a t-naru s teqbaylit s "'''Bliz Paskal'''") d yiwen seg yimusnaken, yifelsafen d yimasnakucen imeqranen i d-tefka franṣa i umaḍal deg tasut n 17, Yella d amdan i yessnen ad yesdukkel gar tusnakt, tasengama(tafizikt), tafelsafit d tesnakuct deg yiwen n wallaɣ ifazen. Isem-is yeqqim yettwaru s yisekkilen n wureɣ deg umezruy n tussna d tfelsafit n umaḍal. == Tudert-is == Ilul '''Bliz Paskal''' ass n 19 yunyu 1623 di Clermont-Ferrand, tamdint yellan di Fransa. Bab-as, ''Étienne Pascal'', yella d anezzarfu yerna d amusnak iḥemmlen tusnakt mliḥ. Yemma-s, ''Antoinette Bégon'', temmut mi yella Paskal meẓẓi, ur yewwiḍ ara kraḍ n yiseggasen. Yeqqim d agujil netta d snat n yessetma-s: ''Gilberte'' d ''Jacqueline''. Bab-as i s-yesselmed tusnakt d yilesalat seg mi yella meẓẓi. Paskal yella d aqcic i d-yettbanen s wallaɣ-is ameqran: deg mraw d sin n yiseggasen, yufa-d s timmad-is belli tiɣemmaṛ n ukerdis ttawḍent ɣer 180 n tfesniwin. Bab-as, mi yeẓra ayagi, yeḥṣa belli mmi-s d yiwen seg yimdanen ur nettili ara aṭas deg umezruy. Di 1631, twacult tguǧǧ ɣer Paris. Din, Paskal yekcem ɣer yigrawen n yimusnaken i d-yettilin dina. Yemlal d yimusnaken am ''Descartes'', ''Fermat'' d wiyaḍ. Di 1640, twacult tguǧǧ ɣer Rouen anda bab-as yuɣal d anezzarfu n tgeldit. Di 1646, Paskal d twacult-is kecmen ɣer umussu n ''Jansenism'', yiwen n umussu asɣanan i d-yekkan seg ''Port-Royal''. Ayagi yella d abeddel ameqran di tudert-is: seg wass-nni, taflest d tasnakuct uɣalent d tiɣawsiwin timeqranin di tudert-is. Di 1654, Paskal yedder-d yiwet n termit n wayen i wumi qqaren « tirmit n yiḍ n tmes ». Deg yiḍ n 23 wamber 1654, yeḥsa s yiwen n uḥulfu ameqran n Ṛebbi, yeččur ul-is s tumert d tafat. Seg wass-nni, yura awal-agi: « Ul yesɛa tissebganin-is i ur yessin ara wallaɣ. » Ayagi yuɣal d yiwen seg yinzan-is imeqranen. Paskal yemmut ass n 19 ɣuct 1662 di Paris, ur yewwiḍ ara 39 n yiseggasen. Aṭṭan i t-yenɣan yella d win n iliwi d wallaɣ, yeǧǧa-d idlisen ur kemmlen ara. == Amahil-is deg Tusnakt == === Tamacint n usiḍen === Di 1642, mi yesɛa mraw d tẓa n yiseggasen, Paskal yesnulfa-d tamacint n usiḍen i wumi qqaren « Pascaline ». Tamacint-a tella d tin i izemren ad teg timerniyin d tukksiwin n yemḍanen. Yesnulfa-tt akken ad yɛiwen bab-as deg umahil-is n usiḍen n yidrimen. Tamacint-a d yiwet seg yisnulfuyen imezwura n tselkimt deg umezruy. === Taseqqart d tusnakt n ugacur === Di 1654, Paskal yura i Fermat tabratin ɣef wugur n « beṭṭu n wurar ». Ugur-a yeqqen ɣef wamek ara yettwabeṭṭu udrim ger sin yemraren ma yella wurar ur yemmid ara. Seg tiririt-agi i d-yekka llsas n tusnakt n tseqqart, i wumi qqaren ass-a « taseqqart ». Paskal d Fermat d nutni i d-ibabaten n tussna-a. === Akerdis n Paskal === Paskal yura-d daɣen ɣef ukerdis, yessken-d aṭas n yisekkuden deg tanzeggit. Yessnulfa-d « akerdis n Paskal » i yettwassnen ass-a s yisem-is. === Ifeḍ d wayen ur nesɛi taggara === Paskal yura-d daɣen ɣef yemḍanen ur nesɛi taggara, ɣef wayen i wumi qqaren « ifeḍ ». Yessken-d belli llan sin lesnaf n yifeḍ: ifeḍ n umḍan d ifeḍ n tsekta. Ayagi yella d asnulfu ameqran deg tusnakt n lawan-nni. == Amahil-is deg Tasengama(Tafizikt) == === Ilem d ṣṣda n tegnewt === Di 1647 d 1648, Paskal yexdem tirmitin timeqranin ɣef tilemt d ṣṣda n tegnewt. Yessken-d belli tilemt tezmer ad tili, mgal wayen i d-yenna [[Aristot|Arisṭuṭ]] i yeqqaren belli « agama yekreh ilem ». Paskal yexdem tirmit s uferdis n zzibaɣ: yeččur aqadus s zzibaɣ, yezzi-t, yessken-d belli zzibaɣ yettṣubbu cwiṭ, yeǧǧa ilem deg tama ufella. Tirmit-a tella d anza dakken ilem yezmer ad yili. Yessken-d daɣen belli ṣṣda n tegnewt tettnaqas mi ara nali ɣef yidurar. Yessuter i gma-s n tultma-s ad yexdem tirmit ɣef udrar n Puy-de-Dôme. Tirmit-a tesɛa azal ameqran acku tessken-d belli tegnewt tesɛa taẓeyt, d netta i d-ittaken ṣṣda. === '''Asaḍuf n Paskal''' === Seg tirmitin-a, Pascal yessnulfa-d asaḍuf i yettwassnen ass-a s yisem-is: « Asaḍuf n Paskal ». Asaḍuf-a yeqqar-d belli ṣṣda i yettwasersen ɣef imengi yellan deg yiwen n wemkan imedlen am tbuqalt, ṣṣda yettwazuzer s wudem yugdan ɣef yal amkan n yiri n umengi-nni. Asaḍuf-a d llsas n tusnakt n yimengiyen, yerna yettwasxeddem ass-a deg waṭas n yinagrawen imikaniyen. ==Ayen yura Blaise Pascal== *Essai pour les coniques (1640) *Expériences nouvelles touchant le vide (1647) *Récit de la grande expérience de l’équilibre des liqueurs (1648) *Traité du triangle arithmétique (1654) *Les Provinciales (Correspondances 1656-1657) *Élément de géométrie (1657) *De l’Esprit géométrique et de l’Art de persuader (1657) *Histoire de la roulette (1658) *L’Art de persuader (1660) *Pensées (1669, posthume) [[Taggayt:Tameddurt]] [[Taggayt:Amsnuflu]] [[Taggayt:Afelsuf]] dpqyumjfp250gzfnthp3tujvsfgwn0k Dumisyan 0 25520 116929 116924 2026-07-27T20:19:06Z Gurzil90x 14292 Arniɣ-d ayen ilaqen 116929 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Domiziano da collezione albani, fine del I sec. dc. 02.JPG|vignette|Dumisyan]] '''Dumisyan''' (s tlatinit: Titus Flavius Domitianus), ilul deg useggas 51, yemmut deg 96 S.Ɛ, d amenkad aṛumani i yeṭṭfen adabu gar useggas 81 d 96 S.Ɛ. D netta i d amenkad aneggaru n twacult n Yiflavyanen (Flaviens), s deffir n baba-s [[Vespasyan]] akked gma-s [[Titus]]. Tallit n Dumisyan d tin yeččuren d timlelliyin: ɣas akken yella d anedbal ameqqran i iṣegmen tadamsa n Ṛuma yerna isebded-d aṭas n yiɣsaren yessewhamen, maca ineggura n yiseggasen-is rran-t d azamul iḥemmlen tamḥeqranit, akukru, d uqelleb ɣef wid i s-yugin awal. == 1. Tadbelt d Tdamsa == Dumisyan yefka-d azal ameqqran i wusnerni n tdamsa. Yella iḥemmel ad yeṭṭef yal taɣawsa s ufus-is, ur yeǧǧi ara tilelli i yinabaḍen n temnaḍin. * '''Aṣeggem n yedrimen:''' Yesnerna azal n tedrimt taṛumanit (Denarius), ayen yeǧǧan tadamsa ad tezg, yerna tewwi-d rrbeḥ i yiqeddacen n uwanek d yisardasen. * '''Aaẓeṭṭa n tebzert:''' Yella yeṭṭafar s telqayt amek i d-tettwagem tebzert (neɣ tiwsitin), ayen isenqsen tullist neɣ tamacahut n yimakaren deg temnaḍin. == 2. Tasegda == Ṛuma teṛɣa s tmes deg useggas 80 S.Ɛ (deg lweqt n gma-s Titus). Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yeṭṭef ɣef yir-is ad yuɣal ad yebnu tamanaɣt s wudem atrar yerna yif akken tella: * '''Axxam n Umenkad:''' Yebna aɣrem ameqqran ɣef udrar n Palatin (''Domus Augustana''), i d-yegran d axxam n yimenkaden i d-itebɛen alamma d taggara n tmenkda. [[Tugna:Palatin-panorama.jpg|vignette|Tamuɣli tamatut(Panurama) n yinestimen(ixerban) n Balatin akken i d-ttbanen seg Wafentin. Ɣef zelmaḍ, d igulaz n uzgen-tawinest(''IKSIDRA)'' ameqqran [N 1] n ''Domus Augustana'', deg tlemmast d udem n Wunnar, ma ɣef yefus, d igulaz n temṣukt n usenned n ''Domus Severiana.'']] Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yufa-d tamanaɣt Ṛuma tebges ad d-tebnu iman-is s deffir n tmes tameqqrant i tt-yewten. Maca, netta ur yebɣi ara kan ad yebnu i lɣaci, yebɣa ad d-yessebded asɣim ameqqran n udabu ara d-isbeggnen tanezmart-is d tmanegt-is. Ɣef waya, yeṭṭef taɣtest ad yebnu "Axxam n Umenkad" ɣef udrar n Balatin (Palatin), i wumi semman ''Domus Augustana'' akked ''Domus Flavia''. Abennu-ya ur yelli ara d axxam kan am yixxamen n yimenkaden i t-id-yezwaren, maca d taseddart taùaynut deg tsegda taṛumanit. Iger-d amasgad-is yesɛan tirmit tameqqrant, isem-is Rabiryus (Rabirius), ad ibeddel akk udem n udrar-nni akken ad yissin ad isers lsas n yiwet n tzeɣwa timzuxant ur nettwaẓri ara yakan deg umezruy n Ṛuma. Rabiryus yessexdem ingawen imaynuten deg uṣuk, isebded leḥyuḍ d iɣraben ɛlayen s ssiman d rrxam akken ad ibedd wexxam-a mgal akud. [[Tugna:Domus Flavia.png|vignette|Aɣrem yebna Dumisyan.]] Axxam-a n umenkad yebḍa ɣef sin n yeḥricen igejdanen, yal aḥric yesɛa tawuri-ines tuzzigt. Aḥric amezwaru d win iwumi qqaṛen ''Domus Flavia'', d aḥric azayez i deg d-yettmager umenkad inebgawen-is, igensasen am yinmuhal, d yimeṛkantiyen n ṛuma. Deg uḥric-a i d-tezga tzeqqa n usɣim (''Aula Regia'') anda Dumisyan yettɣimi ɣef wukersi n udabu akken ad d-yefk innaḍen-is d tiɣtasin-is, akked tzeqqa tameqqrant n tgella (''Triclinium'') yezzin i kra n imdunen n waman swayes i d-ssekcamen tasareɣt n tezmert d cbaḥa i wemkan. Yal tiɣmert deg uḥric-a tettwazewweq s tsreɣta d tduliwin n wureɣ i d-yemmalen d akken amenkad-a d "Illu" gar yemdanen. Aḥric wis sin, d ''Domus Augustana'', d srid d axxam uslig anda yettidir Dumisyan d twacult-is. Amkan-a yebna s yiwet n wazal yessewhamen, yedleg s rrxam icemxen, anda amenkad yezmer ad yekkes aɣbel, yerna ad yeḥrez iman-is seg tuffra d ukukru-nni (paranoïa) i t-iḥuzan, imi yella yettaggad ayen yettwaqaren deffir uɣrab d yinguzen. Iɣraben n uḥric-a llan ttarran-d tafat am lemri akken amenkad ad yezmer ad iẓer ma yella win i d-iteddun deffir-s ad t-yenɣ. S rrif n uxxam-is, Dumisyan yerna-d yiwen n wunnar uzzig i yiman-is, i yettwassnen s yisem n ''Hippodrome n Dumisyan''. Annar-a yella d urti ameqqran yecban annar n tazzla n yisardasen, i deg yettḥewwis umenkad yerna issexdam-it i wuraren usligen d usgunfu. Ayen issewhamen ugar deg ubennu n wexxam-a, d akken tasegda-ines tettwaqdem s wudem iwatan almi i d-yegra d lqaleb i ḍefren yimenkaden i d-yernan deffir-s alamma d taggara n tmenkda taṛumanit. Aɣrem n Balatin yuɣal d asɣim unṣib n udabu aṛumani ayen yezrin 300 n yiseggasen. Dɣa, awal-nni n udrar n Balatin yuɣal yekcem deg tutlayin n dunnit meṛṛa s unamek n "Uxxam n Umenkad" neɣ "Palais" (Palatium), d ccfaya ur nengir i d-yeǧǧa Dumisyan i tsutwin i d-iteddun s tsegda-ines. * '''Iɣsaren n ddin:''' Isebded-d '''afakan''' ameqqran n Yubiter (Jupiter Capitolinus) s wureɣ d rrxam, i d-yemmalen tazamugt n tezmert-is. Deg tallit n umenkad Dumisyan, lebni n yiɣsaren n ddin (tasegda tasɣant) ur yelli ara kan d aḥric n ccbaḥa neɣ n liman i yakucen(illuten), maca yella d allal asertan ameqqran. Dumisyan, i yeṭṭalaben ɣer wegdud ad t-yettwali d "Mass akked Yillu" (''Dominus et Deus''), yessexdem ifakanen akken ad isseǧhed adabu-ines, ad yesnekwu tawacult-is (Iflavyanen), yerna ad isbeggen tanezmart-is i d-yekkan seg yilluten n Ṛuma. [[Tugna:TempleofCapitoliumRome.jpg|vignette|tamakiḍt n ufakan n Yibiter deg Ṛum.]] Yiwen seg yisenfaren imeqqranen akk i iselkem Dumisyan d aɛiwed n lebni n wafakan n Yubiter (Jupiter), i yellan d amkan uɣris yugaren wiyaḍ akk deg Ṛuma. Afakan-a yerɣa s tmes tameqqrant deg useggas 80 S.Ɛ (deg tallit n gma-s Titu). Mi yeṭṭef Dumisyan adabu, yefka-as azal ameqqran akken ad t-id-yebnu s wudem ifazen fella-s yakan. Yessexdem ingawen imaynuten d wallalen ɣlayen aṭas. Rrxam i d-yewwi seg tmura n berra, tiwwura yettwaɣemmen s wureɣ, d tesdarit anda yessers aṭas n tɣawsiwin n wureɣ d uẓref. Asexdem n wureɣ d tsreɣta timeqqranin d ayen i d-ijebbden allen, akken ad yefk ssebba i lɣaci ad amnen belli adabu-ines itteddu s ufus n Yubiter s timmad-is. Afakan-a yeqqim d azamul n tezmart taṛumanit mgal tiɣemmar akk n dunnit. Akken ad iḥrez tittwaflest (crédibilité) n twacult n Yiflavyanen, Dumisyan iwekked ad yesnerni ccan n baba-s [[Vespasyan]] akked gma-s [[Titus]], wid-nni yeṭṭfen adabu uqbel-is. Di Ruma, mi ara yemmet umenkad yelhan, Asqamu n Sina (Sénat) yettara-t d illu (''apothéose''). Dumisyan yebna-d afakan iwatan deg wul n temdint (Amnager Aṛumani) akken ad t-yefk d tajmilt i sin-a yimenkaden yuɣalen d illuten. Afakan-a, i d-yegran s kra n tgejda ass-a, yettwabna s tɣariwin ɛlayen, d tecraḍ n tsreɣta i d-yemmalen isekkinen n udabu d ddin. S lebni-ya, Dumisyan yebɣa ad d-yini i wegdud belli netta d "mmi-s n yillu yerna d gma-s n yillu", ayen i t-yerran d win tuklal tmenkda s uzref asɣanan. * '''Annar n Dumisyan:''' Yebna-d annar i yecban wid n legrik, i mazal ar ass-a d amkan yettwassnen deg Ruma (Piazza Navona). == 3. Timetti: Uraren, Asexdem d usedhu n Wegdud == Akken ad yejmeɛ ulawen n yimdanen, amenkad-a yella yeẓra belli iṛumaniyen ḥemmlen timsikniwin. * '''Tarrayt n udabu:''' Yessebded-d uraren n [[Agladyatur|yigladyaturen]] akked temsikniwin timeqqranin i '''wasseḍu(i wusedhu)''' n wegdud. Maca, ayagi ur yelli ara kan i zzhu; yella d tarrayt n '''wasmurer''' tasertant i wakken ad isedhu lɣaci ɣef wuguren n tidet, ayen yewwin timetti ɣer yiwet n lḥala n '''tekufḍa''' (ur ttḥussun ara s wayen yeḍerrun deg tsertit tamatut). * '''Tasreḍt n Umenkad:''' Yebɣa ad yerr iman-is d illu ger yemdanen. Yeḥkem ɣef lɣaci ad t-tteddun s yisem n ''Dominus et Deus'' (Mass akked Yillu). == 4. Tasertit, Akukru akked Tɣellit == Dumisyan yella yekreh Asqamu n Sina (Sénat) yerna ur yettamen ula d yiwen. Aseggas s deffir useggas, akukru-ines yerna yimɣur, ladɣa mi d-yufa kra n yisenfaṛ n yimenɣiwen mgal-is. * '''Anagraw n uɛassi:''' Yessers-d yiwen n unagraw azuran n '''teɣellit''' akken ad yeẓr ayen yettwaqaren deffir uɛrur-is. * '''Iqeddacen n tuffra:''' Yuzen yal '''aɣalli''' deg tzeɣwa n Ruma, yerna yessexdem yal '''ameggi''' akken ad iḍfer iberdan n yiɛeggalen n Sina d ''yimɣaren n tmurt''. Win yettwacekken kan belli ixulef amenkad, ad t-nɣen s yisem n "txeṣṣart n tmenkda" (maiestas). == 5. Taggara : Taflest d Wanguz == Imi yerna deg lbaṭel, teffeɣ-as tezmart seg ufus. Asqamu n Sina, inesbuɣar, d kra n yiqerra n yisardasen uɣalen uggaden ɣef tudert-nsen. * '''Aseḥbiber mgal takriḍt:''' Deg yiseggasen-is ineggura, takriḍt-ines tewweḍ ɣer ssqef. Imi yesruḥ '''taflest''' deg wallen n wid i as-yezzin, imcawren-is ufan-d d akken ur zmiren ara ad '''sneflalin''' lbaṭel-is i wegdud neɣ i umezruy. * '''Timenɣiwt:''' Deg useggas 96 S.Ɛ, yekker-d yiwen n '''wanguz''' ameqqran gar yiqeddacen n wexxam-is (gar-asen aɛessas-is Stifanus akked tmeṭṭut-is Dumisya Lunjina). Nɣan-t s tyita n ujenwi deg uɛebbuḍ-is akked tyitwin-nniḍen ɣef tfekka-s. * '''Asfaḍ n uktay(ccfayat):''' Mi yemmut, Asqamu n Sina yeṭṭef taɣtest n ''Damnatio memoriae'' (Asfaḍ n ccfaya). Hudden iselman-is, mḥan isem-is seg yisekkilen, yerna rran-t d amedya n tmacahut n wamenkad yettwattun, akken ad d-gren tikli i wamenkad i t-id-iḍefren, Nirfa (Nerva). 3fs73n6p9om8gztntvgi5dofwpf67b6 116930 116929 2026-07-28T10:46:37Z Gurzil90x 14292 Arniɣ-d ayen ilaqen 116930 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Domiziano da collezione albani, fine del I sec. dc. 02.JPG|vignette|Dumisyan]] '''Dumisyan''' (s tlatinit: Titus Flavius Domitianus), ilul deg useggas 51, yemmut deg 96 S.Ɛ, d amenkad aṛumani i yeṭṭfen adabu gar useggas 81 d 96 S.Ɛ. D netta i d amenkad aneggaru n twacult n Yiflavyanen (Flaviens), s deffir n baba-s [[Vespasyan]] akked gma-s [[Titus]]. Tallit n Dumisyan d tin yeččuren d timlelliyin: ɣas akken yella d anedbal ameqqran i iṣegmen tadamsa n Ṛuma yerna isebded-d aṭas n yiɣsaren yessewhamen, maca ineggura n yiseggasen-is rran-t d azamul iḥemmlen tamḥeqranit, akukru, d uqelleb ɣef wid i s-yugin awal. == 1. Tadbelt d Tdamsa == Dumisyan yefka-d azal ameqqran i wusnerni n tdamsa. Yella iḥemmel ad yeṭṭef yal taɣawsa s ufus-is, ur yeǧǧi ara tilelli i yinabaḍen n temnaḍin. * '''Aṣeggem n yedrimen:''' Yesnerna azal n tedrimt taṛumanit (Denarius), ayen yeǧǧan tadamsa ad tezg, yerna tewwi-d rrbeḥ i yiqeddacen n uwanek d yisardasen. * '''Aaẓeṭṭa n tebzert:''' Yella yeṭṭafar s telqayt amek i d-tettwagem tebzert (neɣ tiwsitin), ayen isenqsen tullist neɣ tamacahut n yimakaren deg temnaḍin. == 2. Tasegda == Ṛuma teṛɣa s tmes deg useggas 80 S.Ɛ (deg lweqt n gma-s Titus). Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yeṭṭef ɣef yir-is ad yuɣal ad yebnu tamanaɣt s wudem atrar yerna yif akken tella: * '''Axxam n Umenkad:''' Yebna aɣrem ameqqran ɣef udrar n Palatin (''Domus Augustana''), i d-yegran d axxam n yimenkaden i d-itebɛen alamma d taggara n tmenkda. [[Tugna:Palatin-panorama.jpg|vignette|Tamuɣli tamatut(Panurama) n yinestimen(ixerban) n Balatin akken i d-ttbanen seg Wafentin. Ɣef zelmaḍ, d igulaz n uzgen-tawinest(''IKSIDRA)'' ameqqran [N 1] n ''Domus Augustana'', deg tlemmast d udem n Wunnar, ma ɣef yefus, d igulaz n temṣukt n usenned n ''Domus Severiana.'']] Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yufa-d tamanaɣt Ṛuma tebges ad d-tebnu iman-is s deffir n tmes tameqqrant i tt-yewten. Maca, netta ur yebɣi ara kan ad yebnu i lɣaci, yebɣa ad d-yessebded asɣim ameqqran n udabu ara d-isbeggnen tanezmart-is d tmanegt-is. Ɣef waya, yeṭṭef taɣtest ad yebnu "Axxam n Umenkad" ɣef udrar n Balatin (Palatin), i wumi semman ''Domus Augustana'' akked ''Domus Flavia''. Abennu-ya ur yelli ara d axxam kan am yixxamen n yimenkaden i t-id-yezwaren, maca d taseddart taùaynut deg tsegda taṛumanit. Iger-d amasgad-is yesɛan tirmit tameqqrant, isem-is Rabiryus (Rabirius), ad ibeddel akk udem n udrar-nni akken ad yissin ad isers lsas n yiwet n tzeɣwa timzuxant ur nettwaẓri ara yakan deg umezruy n Ṛuma. Rabiryus yessexdem ingawen imaynuten deg uṣuk, isebded leḥyuḍ d iɣraben ɛlayen s ssiman d rrxam akken ad ibedd wexxam-a mgal akud. [[Tugna:Domus Flavia.png|vignette|Aɣrem yebna Dumisyan.]] Axxam-a n umenkad yebḍa ɣef sin n yeḥricen igejdanen, yal aḥric yesɛa tawuri-ines tuzzigt. Aḥric amezwaru d win iwumi qqaṛen ''Domus Flavia'', d aḥric azayez i deg d-yettmager umenkad inebgawen-is, igensasen am yinmuhal, d yimeṛkantiyen n ṛuma. Deg uḥric-a i d-tezga tzeqqa n usɣim (''Aula Regia'') anda Dumisyan yettɣimi ɣef wukersi n udabu akken ad d-yefk innaḍen-is d tiɣtasin-is, akked tzeqqa tameqqrant n tgella (''Triclinium'') yezzin i kra n imdunen n waman swayes i d-ssekcamen tasareɣt n tezmert d cbaḥa i wemkan. Yal tiɣmert deg uḥric-a tettwazewweq s tsreɣta d tduliwin n wureɣ i d-yemmalen d akken amenkad-a d "Illu" gar yemdanen. Aḥric wis sin, d ''Domus Augustana'', d srid d axxam uslig anda yettidir Dumisyan d twacult-is. Amkan-a yebna s yiwet n wazal yessewhamen, yedleg s rrxam icemxen, anda amenkad yezmer ad yekkes aɣbel, yerna ad yeḥrez iman-is seg tuffra d ukukru-nni (paranoïa) i t-iḥuzan, imi yella yettaggad ayen yettwaqaren deffir uɣrab d yinguzen. Iɣraben n uḥric-a llan ttarran-d tafat am lemri akken amenkad ad yezmer ad iẓer ma yella win i d-iteddun deffir-s ad t-yenɣ. S rrif n uxxam-is, Dumisyan yerna-d yiwen n wunnar uzzig i yiman-is, i yettwassnen s yisem n ''Hippodrome n Dumisyan''. Annar-a yella d urti ameqqran yecban annar n tazzla n yisardasen, i deg yettḥewwis umenkad yerna issexdam-it i wuraren usligen d usgunfu. Ayen issewhamen ugar deg ubennu n wexxam-a, d akken tasegda-ines tettwaqdem s wudem iwatan almi i d-yegra d lqaleb i ḍefren yimenkaden i d-yernan deffir-s alamma d taggara n tmenkda taṛumanit. Aɣrem n Balatin yuɣal d asɣim unṣib n udabu aṛumani ayen yezrin 300 n yiseggasen. Dɣa, awal-nni n udrar n Balatin yuɣal yekcem deg tutlayin n dunnit meṛṛa s unamek n "Uxxam n Umenkad" neɣ "Palais" (Palatium), d ccfaya ur nengir i d-yeǧǧa Dumisyan i tsutwin i d-iteddun s tsegda-ines. * '''Iɣsaren n ddin:''' Isebded-d '''afakan''' ameqqran n Yubiter (Jupiter Capitolinus) s wureɣ d rrxam, i d-yemmalen tazamugt n tezmert-is. Deg tallit n umenkad Dumisyan, lebni n yiɣsaren n ddin (tasegda tasɣant) ur yelli ara kan d aḥric n ccbaḥa neɣ n liman i yakucen(illuten), maca yella d allal asertan ameqqran. Dumisyan, i yeṭṭalaben ɣer wegdud ad t-yettwali d "Mass akked Yillu" (''Dominus et Deus''), yessexdem ifakanen akken ad isseǧhed adabu-ines, ad yesnekwu tawacult-is (Iflavyanen), yerna ad isbeggen tanezmart-is i d-yekkan seg yilluten n Ṛuma. [[Tugna:TempleofCapitoliumRome.jpg|vignette|tamakiḍt n ufakan n Yibiter deg Ṛum.]] Yiwen seg yisenfaren imeqqranen akk i iselkem Dumisyan d aɛiwed n lebni n wafakan n Yubiter (Jupiter), i yellan d amkan uɣris yugaren wiyaḍ akk deg Ṛuma. Afakan-a yerɣa s tmes tameqqrant deg useggas 80 S.Ɛ (deg tallit n gma-s Titu). Mi yeṭṭef Dumisyan adabu, yefka-as azal ameqqran akken ad t-id-yebnu s wudem ifazen fella-s yakan. Yessexdem ingawen imaynuten d wallalen ɣlayen aṭas. Rrxam i d-yewwi seg tmura n berra, tiwwura yettwaɣemmen s wureɣ, d tesdarit anda yessers aṭas n tɣawsiwin n wureɣ d uẓref. Asexdem n wureɣ d tsreɣta timeqqranin d ayen i d-ijebbden allen, akken ad yefk ssebba i lɣaci ad amnen belli adabu-ines itteddu s ufus n Yubiter s timmad-is. Afakan-a yeqqim d azamul n tezmart taṛumanit mgal tiɣemmar akk n dunnit. Akken ad iḥrez tittwaflest (crédibilité) n twacult n Yiflavyanen, Dumisyan iwekked ad yesnerni ccan n baba-s [[Vespasyan]] akked gma-s [[Titus]], wid-nni yeṭṭfen adabu uqbel-is. Di Ruma, mi ara yemmet umenkad yelhan, Asqamu n Sina (Sénat) yettara-t d illu (''apothéose''). Dumisyan yebna-d afakan iwatan deg wul n temdint (Amnager Aṛumani) akken ad t-yefk d tajmilt i sin-a yimenkaden yuɣalen d illuten. Afakan-a, i d-yegran s kra n tgejda ass-a, yettwabna s tɣariwin ɛlayen, d tecraḍ n tsreɣta i d-yemmalen isekkinen n udabu d ddin. S lebni-ya, Dumisyan yebɣa ad d-yini i wegdud belli netta d "mmi-s n yillu yerna d gma-s n yillu", ayen i t-yerran d win tuklal tmenkda s uzref asɣanan. * [[Tugna:Piazza Navona.JPG|vignette|Adeg n "Piazza Navona" yeḥrez talɣa n wannar n Dumisyan.]]'''Annar n Dumisyan:''' Yebna-d annar i yecban wid n legrik, i mazal ar ass-a d amkan yettwassnen deg Ruma (Piazza Navona). Dumisyan, i yellan iḥemmel aṭas idles d wansayen n Yigrigiyen, yefka tiɣtest ad yebnu annar-a deg useggas 86 S.Ɛ deg wemkan iwumi qqaṛen ''Aḥriq n Mars'' (neɣ urti n Mars). Iswi-ines agejdan d aseddu n yiwet n tfaska n waddal i d-yesnulfu, iwumi semman ''Agon Capitolinus'' (Turartin n Kabitul). Mgal uraren d yimenɣiwen n [[Agladyatur|yigladyaṭuṛen]] i yettilin deg wannaren imeqqranen am ''[[Akulusyum|Ukulisyum]]'' (Colisée) neɣ timzizlin n yikeryasen deg ''Usirk Ameqqran'' (Circus Maximus), annar n Dumisyan yettwaxdem i waddalen n tfekka d wazzal, tamḥadit, tazzla, d unṭag n tneccabin. S wannar-a, Dumisyan yebɣa ad yesnerni tittwaflest n Ṛuma s usnerni n yidles n waddal ɣef wudem n tallit tagrigit. Yella yebɣa ad as-yesneflali i wegdud-is belli addal aquran issebɣas tafekka d tezmert, ugar n tmenɣiwt d yidammen n yigladyaṭuṛen. == 3. Timetti: Uraren, Asexdem d usedhu n Wegdud == Akken ad yejmeɛ ulawen n yimdanen, amenkad-a yella yeẓra belli iṛumaniyen ḥemmlen timsikniwin. * '''Tarrayt n udabu:''' Yessebded-d uraren n [[Agladyatur|yigladyaturen]] akked temsikniwin timeqqranin i '''wasseḍu(i wusedhu)''' n wegdud. Maca, ayagi ur yelli ara kan i zzhu; yella d tarrayt n '''wasmurer''' tasertant i wakken ad isedhu lɣaci ɣef wuguren n tidet, ayen yewwin timetti ɣer yiwet n lḥala n '''tekufḍa''' (ur ttḥussun ara s wayen yeḍerrun deg tsertit tamatut). * '''Tasreḍt n Umenkad:''' Yebɣa ad yerr iman-is d illu ger yemdanen. Yeḥkem ɣef lɣaci ad t-tteddun s yisem n ''Dominus et Deus'' (Mass akked Yillu). == 4. Tasertit, Akukru akked Tɣellit == Dumisyan yella yekreh Asqamu n Sina (Sénat) yerna ur yettamen ula d yiwen. Aseggas s deffir useggas, akukru-ines yerna yimɣur, ladɣa mi d-yufa kra n yisenfaṛ n yimenɣiwen mgal-is. * '''Anagraw n uɛassi:''' Yessers-d yiwen n unagraw azuran n '''teɣellit''' akken ad yeẓr ayen yettwaqaren deffir uɛrur-is. * '''Iqeddacen n tuffra:''' Yuzen yal '''aɣalli''' deg tzeɣwa n Ruma, yerna yessexdem yal '''ameggi''' akken ad iḍfer iberdan n yiɛeggalen n Sina d ''yimɣaren n tmurt''. Win yettwacekken kan belli ixulef amenkad, ad t-nɣen s yisem n "txeṣṣart n tmenkda" (maiestas). == 5. Taggara : Taflest d Wanguz == Imi yerna deg lbaṭel, teffeɣ-as tezmart seg ufus. Asqamu n Sina, inesbuɣar, d kra n yiqerra n yisardasen uɣalen uggaden ɣef tudert-nsen. * '''Aseḥbiber mgal takriḍt:''' Deg yiseggasen-is ineggura, takriḍt-ines tewweḍ ɣer ssqef. Imi yesruḥ '''taflest''' deg wallen n wid i as-yezzin, imcawren-is ufan-d d akken ur zmiren ara ad '''sneflalin''' lbaṭel-is i wegdud neɣ i umezruy. * '''Timenɣiwt:''' Deg useggas 96 S.Ɛ, yekker-d yiwen n '''wanguz''' ameqqran gar yiqeddacen n wexxam-is (gar-asen aɛessas-is Stifanus akked tmeṭṭut-is Dumisya Lunjina). Nɣan-t s tyita n ujenwi deg uɛebbuḍ-is akked tyitwin-nniḍen ɣef tfekka-s. * '''Asfaḍ n uktay(ccfayat):''' Mi yemmut, Asqamu n Sina yeṭṭef taɣtest n ''Damnatio memoriae'' (Asfaḍ n ccfaya). Hudden iselman-is, mḥan isem-is seg yisekkilen, yerna rran-t d amedya n tmacahut n wamenkad yettwattun, akken ad d-gren tikli i wamenkad i t-id-iḍefren, Nirfa (Nerva). nbfksdp6wb5014fhrnvq04yvj7pcoi2 116932 116930 2026-07-28T11:05:43Z Gurzil90x 14292 Arniɣ-d ayen ilaqen 116932 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Domiziano da collezione albani, fine del I sec. dc. 02.JPG|vignette|Dumisyan]] '''Dumisyan''' (s tlatinit: Titus Flavius Domitianus), ilul deg useggas 51, yemmut deg 96 S.Ɛ, d amenkad aṛumani i yeṭṭfen adabu gar useggas 81 d 96 S.Ɛ. D netta i d amenkad aneggaru n twacult n Yiflavyanen (Flaviens), s deffir n baba-s [[Vespasyan]] akked gma-s [[Titus]]. Tallit n Dumisyan d tin yeččuren d timlelliyin: ɣas akken yella d anedbal ameqqran i iṣegmen tadamsa n Ṛuma yerna isebded-d aṭas n yiɣsaren yessewhamen, maca ineggura n yiseggasen-is rran-t d azamul iḥemmlen tamḥeqranit, akukru, d uqelleb ɣef wid i s-yugin awal. == 1. Tadbelt d Tdamsa == Dumisyan yefka-d azal ameqqran i wusnerni n tdamsa. Yella iḥemmel ad yeṭṭef yal taɣawsa s ufus-is, ur yeǧǧi ara tilelli i yinabaḍen n temnaḍin. * '''Aṣeggem n yedrimen:''' Yesnerna azal n tedrimt taṛumanit (Denarius), ayen yeǧǧan tadamsa ad tezg, yerna tewwi-d rrbeḥ i yiqeddacen n uwanek d yisardasen. * '''Aaẓeṭṭa n tebzert:''' Yella yeṭṭafar s telqayt amek i d-tettwagem tebzert (neɣ tiwsitin), ayen isenqsen tullist neɣ tamacahut n yimakaren deg temnaḍin. == 2. Tasegda == Ṛuma teṛɣa s tmes deg useggas 80 S.Ɛ (deg lweqt n gma-s Titus). Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yeṭṭef ɣef yir-is ad yuɣal ad yebnu tamanaɣt s wudem atrar yerna yif akken tella: * '''Axxam n Umenkad:''' Yebna aɣrem ameqqran ɣef udrar n Palatin (''Domus Augustana''), i d-yegran d axxam n yimenkaden i d-itebɛen alamma d taggara n tmenkda. [[Tugna:Palatin-panorama.jpg|vignette|Tamuɣli tamatut(Panurama) n yinestimen(ixerban) n Balatin akken i d-ttbanen seg Wafentin. Ɣef zelmaḍ, d igulaz n uzgen-tawinest(''IKSIDRA)'' ameqqran [N 1] n ''Domus Augustana'', deg tlemmast d udem n Wunnar, ma ɣef yefus, d igulaz n temṣukt n usenned n ''Domus Severiana.'']] Mi d-yewweḍ Dumisyan ɣer udabu, yufa-d tamanaɣt Ṛuma tebges ad d-tebnu iman-is s deffir n tmes tameqqrant i tt-yewten. Maca, netta ur yebɣi ara kan ad yebnu i lɣaci, yebɣa ad d-yessebded asɣim ameqqran n udabu ara d-isbeggnen tanezmart-is d tmanegt-is. Ɣef waya, yeṭṭef taɣtest ad yebnu "Axxam n Umenkad" ɣef udrar n Balatin (Palatin), i wumi semman ''Domus Augustana'' akked ''Domus Flavia''. Abennu-ya ur yelli ara d axxam kan am yixxamen n yimenkaden i t-id-yezwaren, maca d taseddart taùaynut deg tsegda taṛumanit. Iger-d amasgad-is yesɛan tirmit tameqqrant, isem-is Rabiryus (Rabirius), ad ibeddel akk udem n udrar-nni akken ad yissin ad isers lsas n yiwet n tzeɣwa timzuxant ur nettwaẓri ara yakan deg umezruy n Ṛuma. Rabiryus yessexdem ingawen imaynuten deg uṣuk, isebded leḥyuḍ d iɣraben ɛlayen s ssiman d rrxam akken ad ibedd wexxam-a mgal akud. [[Tugna:Domus Flavia.png|vignette|Aɣrem yebna Dumisyan.]] Axxam-a n umenkad yebḍa ɣef sin n yeḥricen igejdanen, yal aḥric yesɛa tawuri-ines tuzzigt. Aḥric amezwaru d win iwumi qqaṛen ''Domus Flavia'', d aḥric azayez i deg d-yettmager umenkad inebgawen-is, igensasen am yinmuhal, d yimeṛkantiyen n ṛuma. Deg uḥric-a i d-tezga tzeqqa n usɣim (''Aula Regia'') anda Dumisyan yettɣimi ɣef wukersi n udabu akken ad d-yefk innaḍen-is d tiɣtasin-is, akked tzeqqa tameqqrant n tgella (''Triclinium'') yezzin i kra n imdunen n waman swayes i d-ssekcamen tasareɣt n tezmert d cbaḥa i wemkan. Yal tiɣmert deg uḥric-a tettwazewweq s tsreɣta d tduliwin n wureɣ i d-yemmalen d akken amenkad-a d "Illu" gar yemdanen. Aḥric wis sin, d ''Domus Augustana'', d srid d axxam uslig anda yettidir Dumisyan d twacult-is. Amkan-a yebna s yiwet n wazal yessewhamen, yedleg s rrxam icemxen, anda amenkad yezmer ad yekkes aɣbel, yerna ad yeḥrez iman-is seg tuffra d ukukru-nni (paranoïa) i t-iḥuzan, imi yella yettaggad ayen yettwaqaren deffir uɣrab d yinguzen. Iɣraben n uḥric-a llan ttarran-d tafat am lemri akken amenkad ad yezmer ad iẓer ma yella win i d-iteddun deffir-s ad t-yenɣ. S rrif n uxxam-is, Dumisyan yerna-d yiwen n wunnar uzzig i yiman-is, i yettwassnen s yisem n ''Hippodrome n Dumisyan''. Annar-a yella d urti ameqqran yecban annar n tazzla n yisardasen, i deg yettḥewwis umenkad yerna issexdam-it i wuraren usligen d usgunfu. Ayen issewhamen ugar deg ubennu n wexxam-a, d akken tasegda-ines tettwaqdem s wudem iwatan almi i d-yegra d lqaleb i ḍefren yimenkaden i d-yernan deffir-s alamma d taggara n tmenkda taṛumanit. Aɣrem n Balatin yuɣal d asɣim unṣib n udabu aṛumani ayen yezrin 300 n yiseggasen. Dɣa, awal-nni n udrar n Balatin yuɣal yekcem deg tutlayin n dunnit meṛṛa s unamek n "Uxxam n Umenkad" neɣ "Palais" (Palatium), d ccfaya ur nengir i d-yeǧǧa Dumisyan i tsutwin i d-iteddun s tsegda-ines. * '''Iɣsaren n ddin:''' Isebded-d '''afakan''' ameqqran n Yubiter (Jupiter Capitolinus) s wureɣ d rrxam, i d-yemmalen tazamugt n tezmert-is. Deg tallit n umenkad Dumisyan, lebni n yiɣsaren n ddin (tasegda tasɣant) ur yelli ara kan d aḥric n ccbaḥa neɣ n liman i yakucen(illuten), maca yella d allal asertan ameqqran. Dumisyan, i yeṭṭalaben ɣer wegdud ad t-yettwali d "Mass akked Yillu" (''Dominus et Deus''), yessexdem ifakanen akken ad isseǧhed adabu-ines, ad yesnekwu tawacult-is (Iflavyanen), yerna ad isbeggen tanezmart-is i d-yekkan seg yilluten n Ṛuma. [[Tugna:TempleofCapitoliumRome.jpg|vignette|tamakiḍt n ufakan n Yibiter deg Ṛum.]] Yiwen seg yisenfaren imeqqranen akk i iselkem Dumisyan d aɛiwed n lebni n wafakan n Yubiter (Jupiter), i yellan d amkan uɣris yugaren wiyaḍ akk deg Ṛuma. Afakan-a yerɣa s tmes tameqqrant deg useggas 80 S.Ɛ (deg tallit n gma-s Titu). Mi yeṭṭef Dumisyan adabu, yefka-as azal ameqqran akken ad t-id-yebnu s wudem ifazen fella-s yakan. Yessexdem ingawen imaynuten d wallalen ɣlayen aṭas. Rrxam i d-yewwi seg tmura n berra, tiwwura yettwaɣemmen s wureɣ, d tesdarit anda yessers aṭas n tɣawsiwin n wureɣ d uẓref. Asexdem n wureɣ d tsreɣta timeqqranin d ayen i d-ijebbden allen, akken ad yefk ssebba i lɣaci ad amnen belli adabu-ines itteddu s ufus n Yubiter s timmad-is. Afakan-a yeqqim d azamul n tezmart taṛumanit mgal tiɣemmar akk n dunnit. Akken ad iḥrez tittwaflest (crédibilité) n twacult n Yiflavyanen, Dumisyan iwekked ad yesnerni ccan n baba-s [[Vespasyan]] akked gma-s [[Titus]], wid-nni yeṭṭfen adabu uqbel-is. Di Ruma, mi ara yemmet umenkad yelhan, Asqamu n Sina (Sénat) yettara-t d illu (''apothéose''). Dumisyan yebna-d afakan iwatan deg wul n temdint (Amnager Aṛumani) akken ad t-yefk d tajmilt i sin-a yimenkaden yuɣalen d illuten. Afakan-a, i d-yegran s kra n tgejda ass-a, yettwabna s tɣariwin ɛlayen, d tecraḍ n tsreɣta i d-yemmalen isekkinen n udabu d ddin. S lebni-ya, Dumisyan yebɣa ad d-yini i wegdud belli netta d "mmi-s n yillu yerna d gma-s n yillu", ayen i t-yerran d win tuklal tmenkda s uzref asɣanan. * [[Tugna:Piazza Navona.JPG|vignette|Adeg n "Piazza Navona" yeḥrez talɣa n wannar n Dumisyan.]]'''Annar n Dumisyan:''' Yebna-d annar i yecban wid n legrik, i mazal ar ass-a d amkan yettwassnen deg Ruma (Piazza Navona). Dumisyan, i yellan iḥemmel aṭas idles d wansayen n Yigrigiyen, yefka tiɣtest ad yebnu annar-a deg useggas 86 S.Ɛ deg wemkan iwumi qqaṛen ''Aḥriq n Mars'' (neɣ urti n Mars). Iswi-ines agejdan d aseddu n yiwet n tfaska n waddal i d-yesnulfu, iwumi semman ''Agon Capitolinus'' (Turartin n Kabitul). Mgal uraren d yimenɣiwen n [[Agladyatur|yigladyaṭuṛen]] i yettilin deg wannaren imeqqranen am ''[[Akulusyum|Ukulisyum]]'' (Colisée) neɣ timzizlin n yikeryasen deg ''Usirk Ameqqran'' (Circus Maximus), annar n Dumisyan yettwaxdem i waddalen n tfekka d wazzal, tamḥadit, tazzla, d unṭag n tneccabin. S wannar-a, Dumisyan yebɣa ad yesnerni tittwaflest n Ṛuma s usnerni n yidles n waddal ɣef wudem n tallit tagrigit. Yella yebɣa ad as-yesneflali i wegdud-is belli addal aquran issebɣas tafekka d tezmert, ugar n tmenɣiwt d yidammen n yigladyaṭuṛen. == 3. Timetti: Uraren, Asexdem d usedhu n Wegdud == Akken ad yejmeɛ ulawen n yimdanen, amenkad-a yella yeẓra belli iṛumaniyen ḥemmlen timsikniwin. * '''Tarrayt n udabu:''' Yessebded-d uraren n [[Agladyatur|yigladyaturen]] akked temsikniwin timeqqranin i '''wasseḍu(i wusedhu)''' n wegdud. Maca, ayagi ur yelli ara kan i zzhu; yella d tarrayt n '''wasmurer''' tasertant i wakken ad isedhu lɣaci ɣef wuguren n tidet, ayen yewwin timetti ɣer yiwet n lḥala n '''tekufḍa''' (ur ttḥussun ara s wayen yeḍerrun deg tsertit tamatut). * '''Tasreḍt n Umenkad:''' Yebɣa ad yerr iman-is d illu ger yemdanen. Yeḥkem ɣef lɣaci ad t-tteddun s yisem n ''Dominus et Deus'' (Mass akked Yillu). == 4. Tasertit, Akukru akked Tɣellit == [[Tugna:Domitian Vaison-la-Romaine.jpg|vignette|Asebdad n Dumisyan s wudem aserdas.]] Dumisyan yella yekreh Asqamu n Sina (Sénat) yerna ur yettamen ula d yiwen. Aseggas s deffir useggas, akukru-ines yerna yimɣur, ladɣa mi d-yufa kra n yisenfaṛ n yimenɣiwen mgal-is. * '''Anagraw n uɛassi:''' Yessers-d yiwen n unagraw azuran n '''teɣellit''' akken ad yeẓr ayen yettwaqaren deffir uɛrur-is. * '''Iqeddacen n tuffra:''' Yuzen yal '''aɣalli''' deg tzeɣwa n Ruma, yerna yessexdem yal '''ameggi''' akken ad iḍfer iberdan n yiɛeggalen n Sina d ''yimɣaren n tmurt''. Win yettwacekken kan belli ixulef amenkad, ad t-nɣen s yisem n "txeṣṣart n tmenkda" (maiestas). == 5. Taggara : Taflest d Wanguz == Imi yerna deg lbaṭel, teffeɣ-as tezmart seg ufus. Asqamu n Sina, inesbuɣar, d kra n yiqerra n yisardasen uɣalen uggaden ɣef tudert-nsen. * '''Aseḥbiber mgal takriḍt:''' Deg yiseggasen-is ineggura, takriḍt-ines tewweḍ ɣer ssqef. Imi yesruḥ '''taflest''' deg wallen n wid i as-yezzin, imcawren-is ufan-d d akken ur zmiren ara ad '''sneflalin''' lbaṭel-is i wegdud neɣ i umezruy. * '''Timenɣiwt:''' Deg useggas 96 S.Ɛ, yekker-d yiwen n '''wanguz''' ameqqran gar yiqeddacen n wexxam-is (gar-asen aɛessas-is Stifanus akked tmeṭṭut-is Dumisya Lunjina). Nɣan-t s tyita n ujenwi deg uɛebbuḍ-is akked tyitwin-nniḍen ɣef tfekka-s. * '''Asfaḍ n uktay(ccfayat):''' Mi yemmut, Asqamu n Sina yeṭṭef taɣtest n ''Damnatio memoriae'' (Asfaḍ n ccfaya). Hudden iselman-is, mḥan isem-is seg yisekkilen, yerna rran-t d amedya n tmacahut n wamenkad yettwattun, akken ad d-gren tikli i wamenkad i t-id-iḍefren, Nirfa (Nerva). bdq9rzjofvfcvamntwotg3c7vg14f5y Nefertiti 0 25521 116927 116923 2026-07-27T15:17:37Z Gurzil90x 14292 seɣtiɣ kra n tuccḍiwin 116927 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Nofretete Neues Museum.jpg|vignette|Asebdad n uqerru n Nefertiti]] '''Nefertiti''' d yiwet gar tgellidin yettwasnen aṭas deg umezruy n Maṣer taqburt. Isem-is, s tmaṣrit taqburt, anamek-is "Tamesrart tusa-d" neɣ "Tucbiḥt tusa-d". Tella d tameṭṭut tamezwarut (Taɣellift n Ferɛun) n [[Axnaṭun|Axenaṭun]] (Amenḥutep wis 4), i ggelden deg tuzzya n lqern wis 14 uqbel n tlallit n Ɛisa, deg tmetti n Twacult Tagellidant tis 18. Tudert-is d tsertit-is llan d amedya n '''tnezmart''' d ubeddel ameqqran deg umezruy n umaḍal. == Aẓar d Tameddurt Tamezwarut == Aẓar n Nefertiti yeqqim d '''arussin''' deg umezruy imi ulac aṭas n yisemliyen i d-yemmeslayen ɣef temẓi-s. * '''Turdiwin n yimusnawen:''' Kra n yimnadiyen qqaren-d d yelli-s n '''Ay''', yiwen n '''ugensas''' ameqqran d wemdan yesɛan '''tazrirt''' meqqren deg teɣremt n Amenḥutep wis 3. Wiyaḍ qqaren-d d tageldunt i d-yekkan seg tmurt n Mitanni. * '''Asileɣ d usegmi:''' Tetturebba-d deg '''usatal''' n teɣremt tagellidant, ayen tt-yeǧǧan ad tesɛu tiwuriwin d '''tanfa''' yelhan i uselḥu n tsertit n tmurt d ussenqes n '''wemihi''' asertan. == Tagrawla Tasɣanant : Asɣan n Aten d Ifakanen Imaynuten == Nefertiti d urgaz-is [[Axnaṭun|Axenaten]] xedmen yiwet n tegrawla ibeddlen iẓuran n Maṣer taqburt, ama deg tsertit ama deg wesɣan. * '''Asɣan amaynut:''' Bṭlen leɛbada n yilluten i d-yellan uqbel (ladɣa Amun deg Thebes), sbedden-d leɛbada n yiwen n yillu, '''Aten''' (Aḍebsi n yiṭij). Ayagi yella d '''aɣan''' n usnulfu n umezruy amaynut d tsertit n ubeddel asɣanan. Asɣan amaynut i d-yewwi [[Axnaṭun|Axenaten]] d Nefertiti yella d yiwet n tegrawla tameqqrant deg umezruy n Maṣer taqburt, imi yebddel s telqayt iẓuran n tmetti, n tsertit, akked tɣerma n tallit-nni. Uqbel ad d-taweḍ twacult-a tagellidant ɣer udabu, imaṣriyen llan ttɛebbiden aṭas n yilluten, amek yella wansay n tmurt, gar-asen Amun i gellan d illu ameqqran n temdint n Tiba (Thebes) d wudem n tsertit tagejdant. Maca, s tifin n ubeddel-a asɣanan, Axenaten d Nefertiti bṭlen leɛbada n yilluten-a meṛṛa, sbedden-d yiwen kan n yillu amyiwen: Aten. Illu-ya ur yettwaṣewwer ara s tfekka n wemdan neɣ n uɣersiw am yilluten iqdimen, maca yettbin-d kan d uḍebsi n yiṭij i d-ittaken izenzaren n tafat d tudert i wemeɣraḍ s lekmal-is. Asɣan-a ur yelli ara d beddel kan n yisem, maca d tamiḍrant tamaynut n tudert, n ugama d wassaɣ gar wemdan d yillu-ines. Axenaten d Nefertiti rran iman-nsen d nutni kan i d ineggura neɣ d tizemmar timeqqranin i izemren ad mmeslayen srid d Aten. S wakka, ssengren tazmert n yimrabḍen n Amun i yesɛan tazrirt meqqren d "ddkir" deg tsertit n Maṣer uqbel. Ɣelqen ifakanen iqdimen n Amun d yilluten nniḍen, wwin-d annaḍ unṣib akken ad kksen ismawen-nsen seg yisekkaren, seg iɣerban n tmurt, ula seg yismawen n yimdanen. Aten yettban-d d amatar n tudert d tezmart, i d-ittaken izenzaren-is i fukken deg taggara-nsen s telɣa '''n yifassen imecṭuḥen''' neɣ iḍudan n tfekkiwin n Axenaten d Nefertiti, ayen i d-yessebganen belli d nutni i d iqeddacen-is d wid i d-yettwaffren ɣef tegnit(lqaɛa). Ayagi yessaweḍ-iten ad gen yiwet n tmnukda tasɣanant anda adabu asertan d win n usɣan dduklen deg yiwen n wemkan, s umnekni yeṣfan gar ferɛun d tmeṭṭut-is. Deg usatal-a amaynut, Nefertiti turar-d tamlilt tameqqrant; ur tli ara kan d tagellidt neɣ d tameṭṭut n ferɛun, maca tuɣal d tacerrikt tasɣanant tagejdant. Bnan ifakanen imaynuten i Aten, ladɣa deg tmanaɣt-nsen tamaynut Axetaten (Amarna). Ifakanen-a mgaraden aṭas ɣef wid n zik: ur llin ara d imukan iḍelmen, imedlen, anda yettili kan umrabeḍ ameqqran yeffren ɣef wallen n lɣaci. Ihi, ifakanen n Aten llan d imukan ldin ɣer tallunt akken tafukt ad d-tekcem srid ɣer wammas-nsen, zdat n yal amdan. Ayagi yessken-d leqsed n usɣan-a i d-yettnadin ad issemlil amdan d yillu-ines deg tafat, s wudem n tidet d ugama, dɣa aya yettban-d ula deg tẓuri n tallit-nni i yerran lwelha-s ɣef tidet n tfekka d tudert n yal ass, beɛden ɣef tecbaḥt n usnulfu n zik, ɣef waya asenɛet n twacult tagellidant yuɣal d amesrar s telqayt. * '''Tamanaɣt d Yifakanen imaynuten:''' Bnan tamanaɣt tamaynut iwumi semman ''Axetaten'' (Amarna n tura). Deg temdint-a, bnan aṭas n '''yifakanen''' i yillu Aten. '''Ifakanen'''-a ur llin ara s iɣraben d isqufan imedlen am zik, maca llan ldin ɣer '''tallunt''' akken tafukt ad tkcem srid ɣer wammas n ufakan. [[Tugna:Amarna centre3.jpg|vignette|inestimen(ixerban) n wayen i d-yeggran seg temdint taqburt n Axetaten.]] Akken ad issebaɛed iman-is ɣef yimrabḍen n Amun i yesɛan tazmert meqqren yerna uɣen aẓar deg tsertit n temdint n Tiba (Thebes), Axenaten yewwi-d yiwet n teɣtest yessewhamen deg umezruy n Maṣer taqburt: asali n tmanaɣt tamaynut i d-yettunefken s lekmal-is i yillu-ines yiwen, Aten. Tamdint-a, i wumi yefka isem n Axetaten (Akhetaten, i d-yemmalen "Ixf n yigenni n Aten" neɣ "Aɣerab n Aten"), tbna-d deg yiwen n wemkan yellan d ilem deg tlemmast n Maṣer, ayen yettwassnen ass-a s yisem n Tell el-Amarna. Amkan-a ur yelli yettwazdeɣ yakan, ur yesɛi ansayen isɣananen iqdimen neɣ ifakanen n yilluten nniḍen, d ayen i t-yerran d akal yeṣfan i usali n tɣerma tamaynut. Deg tmanaɣt-a, Axenaten d Nefertiti bnan aɣrem-nsen, tinezduɣin n yiqeddacen-nsen, d wammud n yifakanen i d-yewwin abeddel ameqqran d unekcum n tmuɣli tamaynut deg tsegda tameṣrit, anda lebni yettuɣal d lemri i d-yessebganen lsas n usɣan-a amaynut. * '''Asemdu ɣef tmetti:''' Tagrawla-a tesɛa '''asemdu''' meqqren. Bddlen '''alugen''' n '''tnezzut''' d yansayen n teɣremt, ayen i d-yewwin abeddel ameqqran deg tudert n yal ass. == Tanezmart d Tzrirt-is Tasertant == Nefertiti ur tli ara kan d tameṭṭut n uxxam neɣ n uɣrem, maca tella ɣer yidis n wurgaz-is s wudem unṣib deg teɣtasin meqqren n tmurt. * '''Tazrirt d uqader:''' Tettbin-d deg aṭas n yiḍrisen d tẓuriwin am nettat am ferɛun s timmad-is. Tella tesɛa '''tanezmart''' ad d-tessiweḍ taɣtest-is. * '''Amnekni deg udabu:''' Deg kra n tẓuriwin, tettbin-d tewwet iɛdawen n Maṣer neɣ tettekka deg tmezgiyin n tfaskiwin. Zik-nni, anect-a yeɛna kan irgazen (Iferɛunen). Nefertit akked [[Axnaṭun]] uɣalen Sɛan '''amnekni''' deg tewwurt n udabu gar-asen. == Talɣa n Tẓuri n Amarna == Tallit n Amarna tewwi-d abeddel meqqren deg '''talɣa''' n tẓuri tamaṣrit, tuɣal tẓuri d tin i d-yettmuddun isalen n tidet ɣef tfekka n wemdan, s uqader n '''tmiḍrant''' n ugama. * '''Tasreɣta n Thutmose:''' '''Tasreɣta''' n Nefertiti, i yexdem umeskaṛ Thutmose ɣef wazal n 1345 uqbel tlallit n Ɛisa, tella d yiwet gar tẓuriwin '''tifririn''' yettwasnen aṭas deg '''umaḍal'''. * '''Taɣara d ccbaḥa:''' Tessebgen-d udem-is '''amesrar''' s telqayt tameqqrant, s tewniɣt ɣef wudem d tqerruyt-is. Asebdad-a n uqerru-ines yettwakcem ass-a ɣer '''usalay''' n Neues deg Berlin (Lalman). == Tuzzya d Uɛraq : Yiwet n Tuttra n Umezruy == Ɣef wazal n useggas wis 12 n tgeldit n Axenaten, isem n Nefertiti yeɣab u yeɛreq deg '''yisemliyen''' unṣiben n teɣremt. Ayagi yeqqim d '''tuttra''' meqqren deg umezruy n tsenzikt. * '''Turdiwin ɣef taggara-s:''' *# Temmut s kra n waṭṭan deg temdint n Amarna. *# Tbeddel isem-is tuɣal d Ferɛun i yegelden deffir urgaz-is s yisem n ''Smenxkarɛ'' (Smenkhkare), akken ad teḥrez '''tagdazalt''' n udabu. *# Teɣli seg wemkan-is asertan, d ayen yellan d '''ubrir''' mgal icenga-s deg teɣremt. Nefertiti tqqim-d ar ass-a d amedya n '''tehregt''' i tsekla d tẓuri. D agerruj n umezruy yessemlalen ccbaḥa, '''tanezmart''', d '''temhelt''' n ubeddel asɣanan d usertan n Maṣer taqburt. p4r088ow8xcwhgffgv7rrd7uz9s7n48 116928 116927 2026-07-27T20:12:49Z Gurzil90x 14292 Arniɣ-d ayen ilaqen 116928 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Nofretete Neues Museum.jpg|vignette|Asebdad n uqerru n Nefertiti]] '''Nefertiti''' d yiwet gar tgellidin yettwasnen aṭas deg umezruy n Maṣer taqburt. Isem-is, s tmaṣrit taqburt, anamek-is "Tamesrart tusa-d" neɣ "Tucbiḥt tusa-d". Tella d tameṭṭut tamezwarut (Taɣellift n Ferɛun) n [[Axnaṭun|Axenaṭun]] (Amenḥutep wis 4), i ggelden deg tuzzya n lqern wis 14 uqbel n tlallit n Ɛisa, deg tmetti n Twacult Tagellidant tis 18. Tudert-is d tsertit-is llan d amedya n '''tnezmart''' d ubeddel ameqqran deg umezruy n umaḍal. == Aẓar d Tameddurt Tamezwarut == Aẓar n Nefertiti yeqqim d '''arussin''' deg umezruy imi ulac aṭas n yisemliyen i d-yemmeslayen ɣef temẓi-s. * '''Turdiwin n yimusnawen:''' Kra n yimnadiyen qqaren-d d yelli-s n '''Ay''', yiwen n '''ugensas''' ameqqran d wemdan yesɛan '''tazrirt''' meqqren deg teɣremt n Amenḥutep wis 3. Wiyaḍ qqaren-d d tageldunt i d-yekkan seg tmurt n Mitanni. * '''Asileɣ d usegmi:''' Tetturebba-d deg '''usatal''' n teɣremt tagellidant, ayen tt-yeǧǧan ad tesɛu tiwuriwin d '''tanfa''' yelhan i uselḥu n tsertit n tmurt d ussenqes n '''wemihi''' asertan. == Tagrawla Tasɣanant : Asɣan n Aten d Ifakanen Imaynuten == Nefertiti d urgaz-is [[Axnaṭun|Axenaten]] xedmen yiwet n tegrawla ibeddlen iẓuran n Maṣer taqburt, ama deg tsertit ama deg wesɣan. * '''Asɣan amaynut:''' Bṭlen leɛbada n yilluten i d-yellan uqbel (ladɣa Amun deg Thebes), sbedden-d leɛbada n yiwen n yillu, '''Aten''' (Aḍebsi n yiṭij). Ayagi yella d '''aɣan''' n usnulfu n umezruy amaynut d tsertit n ubeddel asɣanan. Asɣan amaynut i d-yewwi [[Axnaṭun|Axenaten]] d Nefertiti yella d yiwet n tegrawla tameqqrant deg umezruy n Maṣer taqburt, imi yebddel s telqayt iẓuran n tmetti, n tsertit, akked tɣerma n tallit-nni. Uqbel ad d-taweḍ twacult-a tagellidant ɣer udabu, imaṣriyen llan ttɛebbiden aṭas n yilluten, amek yella wansay n tmurt, gar-asen Amun i gellan d illu ameqqran n temdint n Tiba (Thebes) d wudem n tsertit tagejdant. Maca, s tifin n ubeddel-a asɣanan, Axenaten d Nefertiti bṭlen leɛbada n yilluten-a meṛṛa, sbedden-d yiwen kan n yillu amyiwen: Aten. Illu-ya ur yettwaṣewwer ara s tfekka n wemdan neɣ n uɣersiw am yilluten iqdimen, maca yettbin-d kan d uḍebsi n yiṭij i d-ittaken izenzaren n tafat d tudert i wemeɣraḍ s lekmal-is. Asɣan-a ur yelli ara d beddel kan n yisem, maca d tamiḍrant tamaynut n tudert, n ugama d wassaɣ gar wemdan d yillu-ines. Axenaten d Nefertiti rran iman-nsen d nutni kan i d ineggura neɣ d tizemmar timeqqranin i izemren ad mmeslayen srid d Aten. S wakka, ssengren tazmert n yimrabḍen n Amun i yesɛan tazrirt meqqren d "ddkir" deg tsertit n Maṣer uqbel. Ɣelqen ifakanen iqdimen n Amun d yilluten nniḍen, wwin-d annaḍ unṣib akken ad kksen ismawen-nsen seg yisekkaren, seg iɣerban n tmurt, ula seg yismawen n yimdanen. Aten yettban-d d amatar n tudert d tezmart, i d-ittaken izenzaren-is i fukken deg taggara-nsen s telɣa '''n yifassen imecṭuḥen''' neɣ iḍudan n tfekkiwin n Axenaten d Nefertiti, ayen i d-yessebganen belli d nutni i d iqeddacen-is d wid i d-yettwaffren ɣef tegnit(lqaɛa). Ayagi yessaweḍ-iten ad gen yiwet n tmnukda tasɣanant anda adabu asertan d win n usɣan dduklen deg yiwen n wemkan, s umnekni yeṣfan gar ferɛun d tmeṭṭut-is. Deg usatal-a amaynut, Nefertiti turar-d tamlilt tameqqrant; ur tli ara kan d tagellidt neɣ d tameṭṭut n ferɛun, maca tuɣal d tacerrikt tasɣanant tagejdant. Bnan ifakanen imaynuten i Aten, ladɣa deg tmanaɣt-nsen tamaynut Axetaten (Amarna). Ifakanen-a mgaraden aṭas ɣef wid n zik: ur llin ara d imukan iḍelmen, imedlen, anda yettili kan umrabeḍ ameqqran yeffren ɣef wallen n lɣaci. Ihi, ifakanen n Aten llan d imukan ldin ɣer tallunt akken tafukt ad d-tekcem srid ɣer wammas-nsen, zdat n yal amdan. Ayagi yessken-d leqsed n usɣan-a i d-yettnadin ad issemlil amdan d yillu-ines deg tafat, s wudem n tidet d ugama, dɣa aya yettban-d ula deg tẓuri n tallit-nni i yerran lwelha-s ɣef tidet n tfekka d tudert n yal ass, beɛden ɣef tecbaḥt n usnulfu n zik, ɣef waya asenɛet n twacult tagellidant yuɣal d amesrar s telqayt. * '''Tamanaɣt d Yifakanen imaynuten:''' Bnan tamanaɣt tamaynut iwumi semman ''Axetaten'' (Amarna n tura). Deg temdint-a, bnan aṭas n '''yifakanen''' i yillu Aten. '''Ifakanen'''-a ur llin ara s iɣraben d isqufan imedlen am zik, maca llan ldin ɣer '''tallunt''' akken tafukt ad tkcem srid ɣer wammas n ufakan. [[Tugna:Amarna centre3.jpg|vignette|inestimen(ixerban) n wayen i d-yeggran seg temdint taqburt n Axetaten.]] Akken ad issebaɛed iman-is ɣef yimrabḍen n Amun i yesɛan tazmert meqqren yerna uɣen aẓar deg tsertit n temdint n Tiba (Thebes), Axenaten yewwi-d yiwet n teɣtest yessewhamen deg umezruy n Maṣer taqburt: asali n tmanaɣt tamaynut i d-yettunefken s lekmal-is i yillu-ines yiwen, Aten. Tamdint-a, i wumi yefka isem n Axetaten (Akhetaten, i d-yemmalen "Ixf n yigenni n Aten" neɣ "Aɣerab n Aten"), tbna-d deg yiwen n wemkan yellan d ilem deg tlemmast n Maṣer, ayen yettwassnen ass-a s yisem n Tell el-Amarna. Amkan-a ur yelli yettwazdeɣ yakan, ur yesɛi ansayen isɣananen iqdimen neɣ ifakanen n yilluten nniḍen, d ayen i t-yerran d akal yeṣfan i usali n tɣerma tamaynut. Deg tmanaɣt-a, Axenaten d Nefertiti bnan aɣrem-nsen, tinezduɣin n yiqeddacen-nsen, d wammud n yifakanen i d-yewwin abeddel ameqqran d unekcum n tmuɣli tamaynut deg tsegda tameṣrit, anda lebni yettuɣal d lemri i d-yessebganen lsas n usɣan-a amaynut. Abeddel agejdan i d-tewwi tegrawla-a tasɣanant yettban-d s telqayt deg uɣanib n lebni n yifakanen imaynuten n Aten, i yemgaraden s waṭas ɣef wansayen n yifakanen n yilluten iqdimen am Amun deg temdint n Karnak. Deg zik, afakan yettili d amkan imsed, d ubrik seg daxel s lexṣaṣ n tafat, yebḍa ɣef waṭas n tzeqwa timdillin anda amkan uffiɣ (amkan iqedsen) yettili deg tecbaḥt n ṭṭlam, yerna d imrabḍen imeqqranen neɣ ferɛun kan i yezmer ad kecmen ɣur-s. Maca ifakanen n Aten, ladɣa Afakan Ameqqran (Per-Aten) akked Wafakan Ameẓẓyan, uɣen abrid nniḍen akk i yeddlen leqsed n usɣan-a. Bnan-ten d imukan ldin ɣer tallunt, ur sɛin ara tasedarit, akken izenzaren n tafukt ad d-wwten srid ɣef yimraḥen d yidekkanen n tmezliwt (autels) i yellan s wadda n yigenni. Imi Aten d aḍebsi n yiṭij, afakan-is yessefk ad yili d amkan lqayen anda tafat-is tkeččem-d bla akukru, yal ass, akken ad d-tefk tudert d lbaṛaka i tefkiwin n usɣan, u ad tsemlil illu d wegdud-is s wudem n ugama. * '''Asemdu ɣef tmetti:''' Tagrawla-a tesɛa '''asemdu''' meqqren. Bddlen '''alugen''' n '''tnezzut''' d yansayen n teɣremt, ayen i d-yewwin abeddel ameqqran deg tudert n yal ass. == Tanezmart d Tzrirt-is Tasertant == Nefertiti ur tli ara kan d tameṭṭut n uxxam neɣ n uɣrem, maca tella ɣer yidis n wurgaz-is s wudem unṣib deg teɣtasin meqqren n tmurt. * '''Tazrirt d uqader:''' Tettbin-d deg aṭas n yiḍrisen d tẓuriwin am nettat am ferɛun s timmad-is. Tella tesɛa '''tanezmart''' ad d-tessiweḍ taɣtest-is. * '''Amnekni deg udabu:''' Deg kra n tẓuriwin, tettbin-d tewwet iɛdawen n Maṣer neɣ tettekka deg tmezgiyin n tfaskiwin. Zik-nni, anect-a yeɛna kan irgazen (Iferɛunen). Nefertit akked [[Axnaṭun]] uɣalen Sɛan '''amnekni''' deg tewwurt n udabu gar-asen. == Talɣa n Tẓuri n Amarna == Tallit n Amarna tewwi-d abeddel meqqren deg '''talɣa''' n tẓuri tamaṣrit, tuɣal tẓuri d tin i d-yettmuddun isalen n tidet ɣef tfekka n wemdan, s uqader n '''tmiḍrant''' n ugama. * '''Tasreɣta n Thutmose:''' '''Tasreɣta''' n Nefertiti, i yexdem umeskaṛ Thutmose ɣef wazal n 1345 uqbel tlallit n Ɛisa, tella d yiwet gar tẓuriwin '''tifririn''' yettwasnen aṭas deg '''umaḍal'''. * [[Tugna:Akhenaten, Nefertiti and their children.jpg|vignette|Axnaṭun, Nefertiti akked warraw-is]]'''Taɣara d ccbaḥa:''' Tessebgen-d udem-is '''amesrar''' s telqayt tameqqrant, s tewniɣt ɣef wudem d tqerruyt-is. Asebdad-a n uqerru-ines yettwakcem ass-a ɣer '''usalay''' n Neues deg Berlin (Lalman). == Tuzzya d Uɛraq : Yiwet n Tuttra n Umezruy == Ɣef wazal n useggas wis 12 n tgeldit n Axenaten, isem n Nefertiti yeɣab u yeɛreq deg '''yisemliyen''' unṣiben n teɣremt. Ayagi yeqqim d '''tuttra''' meqqren deg umezruy n tsenzikt. * '''Turdiwin ɣef taggara-s:''' *# Temmut s kra n waṭṭan deg temdint n Amarna. *# Tbeddel isem-is tuɣal d Ferɛun i yegelden deffir urgaz-is s yisem n ''Smenxkarɛ'' (Smenkhkare), akken ad teḥrez '''tagdazalt''' n udabu. *# Teɣli seg wemkan-is asertan, d ayen yellan d '''ubrir''' mgal icenga-s deg teɣremt. Nefertiti tqqim-d ar ass-a d amedya n '''tehregt''' i tsekla d tẓuri. D agerruj n umezruy yessemlalen ccbaḥa, '''tanezmart''', d '''temhelt''' n ubeddel asɣanan d usertan n Maṣer taqburt. gg3leq3aalx5ptbcz5k2f7pguudrv89 116931 116928 2026-07-28T11:02:01Z Gurzil90x 14292 Arniɣ-d ayen ilaqen 116931 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Nofretete Neues Museum.jpg|vignette|Asebdad n uqerru n Nefertiti]] '''Nefertiti''' d yiwet gar tgellidin yettwasnen aṭas deg umezruy n Maṣer taqburt. Isem-is, s tmaṣrit taqburt, anamek-is "Tamesrart tusa-d" neɣ "Tucbiḥt tusa-d". Tella d tameṭṭut tamezwarut (Taɣellift n Ferɛun) n [[Axnaṭun|Axenaṭun]] (Amenḥutep wis 4), i ggelden deg tuzzya n lqern wis 14 uqbel n tlallit n Ɛisa, deg tmetti n Twacult Tagellidant tis 18. Tudert-is d tsertit-is llan d amedya n '''tnezmart''' d ubeddel ameqqran deg umezruy n umaḍal. == Aẓar d Tameddurt Tamezwarut == Aẓar n Nefertiti yeqqim d '''arussin''' deg umezruy imi ulac aṭas n yisemliyen i d-yemmeslayen ɣef temẓi-s. * '''Turdiwin n yimusnawen:''' Kra n yimnadiyen qqaren-d d yelli-s n '''Ay''', yiwen n '''ugensas''' ameqqran d wemdan yesɛan '''tazrirt''' meqqren deg teɣremt n Amenḥutep wis 3. Wiyaḍ qqaren-d d tageldunt i d-yekkan seg tmurt n Mitanni. * '''Asileɣ d usegmi:''' Tetturebba-d deg '''usatal''' n teɣremt tagellidant, ayen tt-yeǧǧan ad tesɛu tiwuriwin d '''tanfa''' yelhan i uselḥu n tsertit n tmurt d ussenqes n '''wemihi''' asertan. == Tagrawla Tasɣanant : Asɣan n Aten d Ifakanen Imaynuten == Nefertiti d urgaz-is [[Axnaṭun|Axenaten]] xedmen yiwet n tegrawla ibeddlen iẓuran n Maṣer taqburt, ama deg tsertit ama deg wesɣan. * '''Asɣan amaynut:''' Bṭlen leɛbada n yilluten i d-yellan uqbel (ladɣa Amun deg Thebes), sbedden-d leɛbada n yiwen n yillu, '''Aten''' (Aḍebsi n yiṭij). Ayagi yella d '''aɣan''' n usnulfu n umezruy amaynut d tsertit n ubeddel asɣanan. Asɣan amaynut i d-yewwi [[Axnaṭun|Axenaten]] d Nefertiti yella d yiwet n tegrawla tameqqrant deg umezruy n Maṣer taqburt, imi yebddel s telqayt iẓuran n tmetti, n tsertit, akked tɣerma n tallit-nni. Uqbel ad d-taweḍ twacult-a tagellidant ɣer udabu, imaṣriyen llan ttɛebbiden aṭas n yilluten, amek yella wansay n tmurt, gar-asen Amun i gellan d illu ameqqran n temdint n Tiba (Thebes) d wudem n tsertit tagejdant. Maca, s tifin n ubeddel-a asɣanan, Axenaten d Nefertiti bṭlen leɛbada n yilluten-a meṛṛa, sbedden-d yiwen kan n yillu amyiwen: Aten. Illu-ya ur yettwaṣewwer ara s tfekka n wemdan neɣ n uɣersiw am yilluten iqdimen, maca yettbin-d kan d uḍebsi n yiṭij i d-ittaken izenzaren n tafat d tudert i wemeɣraḍ s lekmal-is. Asɣan-a ur yelli ara d beddel kan n yisem, maca d tamiḍrant tamaynut n tudert, n ugama d wassaɣ gar wemdan d yillu-ines. Axenaten d Nefertiti rran iman-nsen d nutni kan i d ineggura neɣ d tizemmar timeqqranin i izemren ad mmeslayen srid d Aten. S wakka, ssengren tazmert n yimrabḍen n Amun i yesɛan tazrirt meqqren d "ddkir" deg tsertit n Maṣer uqbel. Ɣelqen ifakanen iqdimen n Amun d yilluten nniḍen, wwin-d annaḍ unṣib akken ad kksen ismawen-nsen seg yisekkaren, seg iɣerban n tmurt, ula seg yismawen n yimdanen. Aten yettban-d d amatar n tudert d tezmart, i d-ittaken izenzaren-is i fukken deg taggara-nsen s telɣa '''n yifassen imecṭuḥen''' neɣ iḍudan n tfekkiwin n Axenaten d Nefertiti, ayen i d-yessebganen belli d nutni i d iqeddacen-is d wid i d-yettwaffren ɣef tegnit(lqaɛa). Ayagi yessaweḍ-iten ad gen yiwet n tmnukda tasɣanant anda adabu asertan d win n usɣan dduklen deg yiwen n wemkan, s umnekni yeṣfan gar ferɛun d tmeṭṭut-is. Deg usatal-a amaynut, Nefertiti turar-d tamlilt tameqqrant; ur tli ara kan d tagellidt neɣ d tameṭṭut n ferɛun, maca tuɣal d tacerrikt tasɣanant tagejdant. Bnan ifakanen imaynuten i Aten, ladɣa deg tmanaɣt-nsen tamaynut Axetaten (Amarna). Ifakanen-a mgaraden aṭas ɣef wid n zik: ur llin ara d imukan iḍelmen, imedlen, anda yettili kan umrabeḍ ameqqran yeffren ɣef wallen n lɣaci. Ihi, ifakanen n Aten llan d imukan ldin ɣer tallunt akken tafukt ad d-tekcem srid ɣer wammas-nsen, zdat n yal amdan. Ayagi yessken-d leqsed n usɣan-a i d-yettnadin ad issemlil amdan d yillu-ines deg tafat, s wudem n tidet d ugama, dɣa aya yettban-d ula deg tẓuri n tallit-nni i yerran lwelha-s ɣef tidet n tfekka d tudert n yal ass, beɛden ɣef tecbaḥt n usnulfu n zik, ɣef waya asenɛet n twacult tagellidant yuɣal d amesrar s telqayt. * '''Tamanaɣt d Yifakanen imaynuten:''' Bnan tamanaɣt tamaynut iwumi semman ''Axetaten'' (Amarna n tura). Deg temdint-a, bnan aṭas n '''yifakanen''' i yillu Aten. '''Ifakanen'''-a ur llin ara s iɣraben d isqufan imedlen am zik, maca llan ldin ɣer '''tallunt''' akken tafukt ad tkcem srid ɣer wammas n ufakan. [[Tugna:Amarna centre3.jpg|vignette|inestimen(ixerban) n wayen i d-yeggran seg temdint taqburt n Axetaten.]] Akken ad issebaɛed iman-is ɣef yimrabḍen n Amun i yesɛan tazmert meqqren yerna uɣen aẓar deg tsertit n temdint n Tiba (Thebes), Axenaten yewwi-d yiwet n teɣtest yessewhamen deg umezruy n Maṣer taqburt: asali n tmanaɣt tamaynut i d-yettunefken s lekmal-is i yillu-ines yiwen, Aten. Tamdint-a, i wumi yefka isem n Axetaten (Akhetaten, i d-yemmalen "Ixf n yigenni n Aten" neɣ "Aɣerab n Aten"), tbna-d deg yiwen n wemkan yellan d ilem deg tlemmast n Maṣer, ayen yettwassnen ass-a s yisem n Tell el-Amarna. Amkan-a ur yelli yettwazdeɣ yakan, ur yesɛi ansayen isɣananen iqdimen neɣ ifakanen n yilluten nniḍen, d ayen i t-yerran d akal yeṣfan i usali n tɣerma tamaynut. Deg tmanaɣt-a, Axenaten d Nefertiti bnan aɣrem-nsen, tinezduɣin n yiqeddacen-nsen, d wammud n yifakanen i d-yewwin abeddel ameqqran d unekcum n tmuɣli tamaynut deg tsegda tameṣrit, anda lebni yettuɣal d lemri i d-yessebganen lsas n usɣan-a amaynut. Abeddel agejdan i d-tewwi tegrawla-a tasɣanant yettban-d s telqayt deg uɣanib n lebni n yifakanen imaynuten n Aten, i yemgaraden s waṭas ɣef wansayen n yifakanen n yilluten iqdimen am Amun deg temdint n Karnak. Deg zik, afakan yettili d amkan imsed, d ubrik seg daxel s lexṣaṣ n tafat, yebḍa ɣef waṭas n tzeqwa timdillin anda amkan uffiɣ (amkan iqedsen) yettili deg tecbaḥt n ṭṭlam, yerna d imrabḍen imeqqranen neɣ ferɛun kan i yezmer ad kecmen ɣur-s. Maca ifakanen n Aten, ladɣa Afakan Ameqqran (Per-Aten) akked Wafakan Ameẓẓyan, uɣen abrid nniḍen akk i yeddlen leqsed n usɣan-a. Bnan-ten d imukan ldin ɣer tallunt, ur sɛin ara tasedarit, akken izenzaren n tafukt ad d-wwten srid ɣef yimraḥen d yidekkanen n tmezliwt (autels) i yellan s wadda n yigenni. Imi Aten d aḍebsi n yiṭij, afakan-is yessefk ad yili d amkan lqayen anda tafat-is tkeččem-d bla akukru, yal ass, akken ad d-tefk tudert d lbaṛaka i tefkiwin n usɣan, u ad tsemlil illu d wegdud-is s wudem n ugama. * '''Asemdu ɣef tmetti:''' Tagrawla-a tesɛa '''asemdu''' meqqren. Bddlen '''alugen''' n '''tnezzut''' d yansayen n teɣremt, ayen i d-yewwin abeddel ameqqran deg tudert n yal ass. == Tanezmart d Tzrirt-is Tasertant == Nefertiti ur tli ara kan d tameṭṭut n uxxam neɣ n uɣrem, maca tella ɣer yidis n wurgaz-is s wudem unṣib deg teɣtasin meqqren n tmurt. * '''Tazrirt d uqader:''' Tettbin-d deg aṭas n yiḍrisen d tẓuriwin am nettat am ferɛun s timmad-is. Tella tesɛa '''tanezmart''' ad d-tessiweḍ taɣtest-is. Deg umezruy n Maṣer taqburt, Nefertiti ur tli ara kan d tameṭṭut tameqqrant n uferɛun Axenaten, maca tuɣal d yiwet n temsalt yessewhamen deg tsertit n tallit-nni (tallit n Amarna). Tazrirt d uqader i tesɛa fkan-as amkan i yugaren akk kra yellan yakan n tgellidt nniḍen i tt-id-yezwaren. Axenaten ur tt-yurrij ara kan ɣer tama-s am tmeṭṭut tacebḥant, maca yerra-tt d tacerrikt-is tagejdant deg udabu. Ayagi yettban-d s telqayt deg tẓuri n Amarna, anda Nefertiti tettwaṣewwer s lqedd yegdlen win n urgaz-is, yerna yefka-as udem n tezmart tagellidant: tettlusu aqacuc n tgelda n udabu ɣef uqerruy-ines, tettudu ɣef akerus-is (char) s yiman-is zdat n lɣaci, u ayen yugaren aya, deg kra n tɣessa, tettbin-d tewwet icenga n Maṣer, d tigawt i gellan zik d azref azedgan n uferɛun kan. * '''Amnekni deg udabu:''' Deg kra n tẓuriwin, tettbin-d tewwet iɛdawen n Maṣer neɣ tettekka deg tmezgiyin n tfaskiwin. Zik-nni, anect-a yeɛna kan irgazen (Iferɛunen). Nefertit akked [[Axnaṭun]] uɣalen Sɛan '''amnekni''' deg tewwurt n udabu gar-asen. == Talɣa n Tẓuri n Amarna == Tallit n Amarna tewwi-d abeddel meqqren deg '''talɣa''' n tẓuri tamaṣrit, tuɣal tẓuri d tin i d-yettmuddun isalen n tidet ɣef tfekka n wemdan, s uqader n '''tmiḍrant''' n ugama. * '''Tasreɣta n Thutmose:''' '''Tasreɣta''' n Nefertiti, i yexdem umeskaṛ Thutmose ɣef wazal n 1345 uqbel tlallit n Ɛisa, tella d yiwet gar tẓuriwin '''tifririn''' yettwasnen aṭas deg '''umaḍal'''. * [[Tugna:Akhenaten, Nefertiti and their children.jpg|vignette|Axnaṭun, Nefertiti akked warraw-is]]'''Taɣara d ccbaḥa:''' Tessebgen-d udem-is '''amesrar''' s telqayt tameqqrant, s tewniɣt ɣef wudem d tqerruyt-is. Asebdad-a n uqerru-ines yettwakcem ass-a ɣer '''usalay''' n Neues deg Berlin (Lalman). == Tuzzya d Uɛraq : Yiwet n Tuttra n Umezruy == Ɣef wazal n useggas wis 12 n tgeldit n Axenaten, isem n Nefertiti yeɣab u yeɛreq deg '''yisemliyen''' unṣiben n teɣremt. Ayagi yeqqim d '''tuttra''' meqqren deg umezruy n tsenzikt. * '''Turdiwin ɣef taggara-s:''' *# Temmut s kra n waṭṭan deg temdint n Amarna. *# Tbeddel isem-is tuɣal d Ferɛun i yegelden deffir urgaz-is s yisem n ''Smenxkarɛ'' (Smenkhkare), akken ad teḥrez '''tagdazalt''' n udabu. *# Teɣli seg wemkan-is asertan, d ayen yellan d '''ubrir''' mgal icenga-s deg teɣremt. Nefertiti tqqim-d ar ass-a d amedya n '''tehregt''' i tsekla d tẓuri. D agerruj n umezruy yessemlalen ccbaḥa, '''tanezmart''', d '''temhelt''' n ubeddel asɣanan d usertan n Maṣer taqburt. div683zu1un8va3pqloprvp8pj2765o