Wikipedia kabwiki https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Media Uslig Mmeslay Amseqdac Amyannan umsqedac Wikipedia Amyannan n Wikipedia Tugna Amyannan n tugna MediaWiki Amyannan n MediaWiki Talɣa Amyannan n talɣa Tallat Amyannan n tallat Taggayt Amyannan n taggayt Awwur Amyannan uwwur Asenfaṛ Amyannan usenfaṛ TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet Piru 0 23174 116992 106833 2026-08-05T12:48:46Z Martin Macha 2111 10432 /* */ 116992 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Piru''' neɣ '''Tagduda n Piru''' (s [[Tutlayt taspenyult|taspenyult]] : ''Perú''), d tamurt n [[Tamrikt n Wenẓul]], tamanaɣt-ynes d [[Lima]], tajumma-ynes 1 285 000 km², deg [[2025]], Piru tesɛa 34 157 732 n yimezdaɣ. == Tarakalt == Piru tesɛa tilist akked [[Kulumbya]] ed [[Ikwadur]] ɣer agafa, [[Brazil]] ed [[Bolivia]] ɣer asamar, [[Cili]] ɣer wenẓul ed akked [[Agaraw Amelwi]] ɣer umalu<ref name=":0" />. == Tizmilin == <references /> 97yrq4u0ogvg0ku1elp9wu7p1xa3cln Antuninus Piyus 0 25527 116993 116991 2026-08-06T09:13:58Z Gurzil90x 14292 Arniɣ-d ayen ilaqen 116993 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Antoninus Pius bust S2436 ancient agora museum Athens.jpg|vignette|Asebdad n Uqerru n Antuninus Piyus.]] '''Antuninus Piyus''' (s tlatinit: ''Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius''), illul deg useggas 86, yemmut deg 161. D amenkad n Temnekda Taṛumanit i yeḥkmen gar yiseggasen 138 d 161 S.Ɛ. Yella d yiwen gar "Semmus n Yimenkaden Igerrzen" n umezruy n Ruma. Tallit-is d tin i d-yefkan aṭas n telwit (Pax Romana), '''arkad''' akked wugar n tdamsa, war ma yella-d ccwal ameqqran neɣ '''azɣen''' di temnaḍin n temnekda-s. == Tameddurt Tamezwarut d Walluy ɣer Tnezmart == Illul Antuninus deg temdint n ''Lanuyum'' (Lanuvium) deg [[Ṭṭelyan|Ṭṭalyan]]. Tawacult-is tella d yiwet gar '''tserkmin''' timeqqranin yerna yesɛan '''tanezmart''' di tsertit n Ṛuma. Mi qrib ad yemmet umenkad [[Hadriyan]], yeẓra belli Antuninus d argaz '''imekdi''' ɣer tmurt-is, u d aɣeswa aḥeqqi. Ɣef waya, yerra-t d amekkasu-ines unṣib, maca isres-d yiwet n '''tewtilt''': akken Antuninus ad yeḥkem, yewwi-d fell-as ad yerrez d imekkasiyen mbeɛd-is sin n yimsedayen, Mark Urel (Marcus Aurelius) akked Lusyus Virus (Lucius Verus). Antuninus yeqbel agatu-agi, yerna ikemmel d win i yettqadaṛen i'''nsayen''' n uwanek. == Tunefka n yisem "Piyus" == Asqamu Aṛumani yefka-as isem n Piyus, win i yemmalen leqder d tmusni. Ssebba tamezwarut n yisem-a, d akken yugi ad yeǧǧ asqamu ad yekkes ccan i baba-s s usmemmi [[Hadriyan]], yerna yessenqad-it akken ad yili Hadriyan d agerram neɣ d ayuc gar iyucen n Ṛuma. Daɣen, isem-a yemmal leqder-is i yemma-s, i twacult-is, d yiserdasen-is. == Tasertit n daxel d teɣdemt == Tallit n ''Antuninus Piyus'' d tin n talwit d tenkelwit tameqqrant. Yerr-a tamawt ɣer usedbel n tɣiwanin, yessifsus taɛkemt ɣef yimezdaɣen, yerna yefka azal ameqqran i usaḍuf d teɣdemt. Yettwassen s leqder-is i yizerfan n yemdanen, am wid yettwakerfen neɣ igellilen. Yefka tilisa i lecɣal n yinemhalen i yexedɛen tamurt, yerna yessuter deg yimḍebbren n tɣiwanin ad ilin d imelsiyen deg lecɣal-nsen. Mgarad d yimenkaden-nniḍen (am [[Hadriyan]] i yunagen deg umaḍal aṛumani), Antuninus ur yeffiɣ ara akk seg temdint n Ruma d Ṭṭalyan s umata deg 23 n yiseggasen n udabu-s. Yesseḥbaber ɣef '''usɣim''' n udabu s lqedd, u yefka '''agemmir''' akked wazal i Useqqamu n Yimɣaren (Sina). Xas akken imenkaden n zik llan ttafen lxaṭer deg yimenɣiyen d usemɣer n tlisa n tagelda, Antuninus Piyus yextaṛ abrid nniḍen. Yesɛedday akud-is deg usefrek n tadbelt n daxel. Yerr-d tadamsa n tagelda ɣer uswir yelhan, yessenqes tixessarin, yerna yefka afud i yimzenza d yimassanen. Deg tallit-is, igezda n tagelda taṛumanit ur ssinen ara aṭas n yimenɣiyen, ala kra n yemcumen imecṭaḥ i yellan deg tlisa n Briṭanya, n Tefriqt ugafa, d Legrig. Antuninus Piyus yettwassen s waṭas s teɣdemt-is d wawal-is yelhan ɣef yimeɣbanen d yigellilen. Yexdem aṭas n yibeddilen deg yisuḍaf iṛumaniyen akken ad yili umtawa d teflest gar yimdanen. Yiwen seg yisuḍaf-is ittwassnen d win i d-yeqqaren: "Yal amdan yettwaḥsab d amelsi alamma ibeggen-d bab n teɣdemt d akken d amezzmen." Aya d amenzay i mazal yettwaseqdec ass-a deg waṭas n tmura n umaḍal. Daɣen, yefka izerfan i yimeɣbanen d yigujilen, yerna yexdem akken ad yili wawal i wakken ad ttwakksen tikli n uqraḥ i yemdanen ur nesɛi ara tillas. Ma d aklan, yefka-asen kra n yiberdan akken ad uɣalen d ilelliyen ma yella bab-nsen yexdem fell-asen kra n wassas neɣ leḥqer. == Tasertit Tawerdanit d Tdamsa == === Tadamsa, Tasiḍent d Tnezzut === Tallit n Antuninus Piyus tella d yiwet n tallit yufraren deg wayen yeɛnan ayen yelhan i wegdud, acku yeṭṭef tigad n tedrimt s ṣṣwab. S useqdec iwatan n '''tsiḍent''' d wexzan n yedrimen, yeǧǧa-d Ruma deg yiwen n waddad yeččuran d '''tabaɣurt'''. Yernu iseggem '''tanezzut''' di yal tama n yilel Agrakal, ayen i d-yewwin tiwsiwin timaynutin i wegdud. Yebna aṭas n '''yisalayen''' akked ifakanen, iɣbula n waman, akk d yizenqan i isehlen '''taywalt''' akked '''umesni''' gar temdinin n temnekda. === Azbu, Igen akked wuḥrez ɣef Tlisa === Ɣas akken adabu-s yebna ɣef talwit, yella yettḥadar ɣef temnaḍin n Ruma mgal '''anṭag''' n yiberraniyen: Deg Briṭanya Tameqqrant (Ekusta / Écosse ass-a), yefka '''annaḍ''' i yigen-is ad bnun "'''Aɣrab''' n Antuninus", i d-yezgan deg ugafa n Uɣrab n Aderyan. Iswi-s d '''azbu''' mgal aẓḍam n iɣerfan n ugafa. Yessefru kra n yimenɣiwen imecṭuḥen deg Mauritanya (Tafriqt n Ugafa), deg Surya d Surya-Falasṭin s waṭas n uqader, war ma yella-d ccwal ameqqran neɣ tuzzma meqqren. Igen Aṛumani yeqqim d '''imnekdi''' u d yeǧhed s waṭas deg 23 iseggasen-nni. 1q8jbf4go089d9eu5u8vghvih3r5hu7 116994 116993 2026-08-06T10:22:21Z Gurzil90x 14292 Arniɣ-d ayen ilaqen 116994 wikitext text/x-wiki [[Tugna:Antoninus Pius bust S2436 ancient agora museum Athens.jpg|vignette|Asebdad n Uqerru n Antuninus Piyus.]] '''Antuninus Piyus''' (s tlatinit: ''Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius''), illul deg useggas 86, yemmut deg 161. D amenkad n Temnekda Taṛumanit i yeḥkmen gar yiseggasen 138 d 161 S.Ɛ. Yella d yiwen gar "Semmus n Yimenkaden Igerrzen" n umezruy n Ruma. Tallit-is d tin i d-yefkan aṭas n telwit (Pax Romana), '''arkad''' akked wugar n tdamsa, war ma yella-d ccwal ameqqran neɣ '''azɣen''' di temnaḍin n temnekda-s. == Tameddurt Tamezwarut d Walluy ɣer Tnezmart == Illul Antuninus deg temdint n ''Lanuyum'' (Lanuvium) deg [[Ṭṭelyan|Ṭṭalyan]]. Tawacult-is tella d yiwet gar '''tserkmin''' timeqqranin yerna yesɛan '''tanezmart''' di tsertit n Ṛuma. Mi qrib ad yemmet umenkad [[Hadriyan]], yeẓra belli Antuninus d argaz '''imekdi''' ɣer tmurt-is, u d aɣeswa aḥeqqi. Ɣef waya, yerra-t d amekkasu-ines unṣib, maca isres-d yiwet n '''tewtilt''': akken Antuninus ad yeḥkem, yewwi-d fell-as ad yerrez d imekkasiyen mbeɛd-is sin n yimsedayen, Mark Urel (Marcus Aurelius) akked Lusyus Virus (Lucius Verus). Antuninus yeqbel agatu-agi, yerna ikemmel d win i yettqadaṛen i'''nsayen''' n uwanek. == Tunefka n yisem "Piyus" == Asqamu Aṛumani yefka-as isem n Piyus, win i yemmalen leqder d tmusni. Ssebba tamezwarut n yisem-a, d akken yugi ad yeǧǧ asqamu ad yekkes ccan i baba-s s usmemmi [[Hadriyan]], yerna yessenqad-it akken ad yili Hadriyan d agerram neɣ d ayuc gar iyucen n Ṛuma. Daɣen, isem-a yemmal leqder-is i yemma-s, i twacult-is, d yiserdasen-is. == Tasertit n daxel d teɣdemt == [[Tugna:Temple of Divus Antoninus Pius and Diva Faustina, Upper Via Sacra, Rome (33093993915).jpg|vignette|Afakan n Antininus Piyus akked Fustin deg unmager n Ṛuma.]] Tallit n ''Antuninus Piyus'' d tin n talwit d tenkelwit tameqqrant. Yerr-a tamawt ɣer usedbel n tɣiwanin, yessifsus taɛkemt ɣef yimezdaɣen, yerna yefka azal ameqqran i usaḍuf d teɣdemt. Yettwassen s leqder-is i yizerfan n yemdanen, am wid yettwakerfen neɣ igellilen. Yefka tilisa i lecɣal n yinemhalen i yexedɛen tamurt, yerna yessuter deg yimḍebbren n tɣiwanin ad ilin d imelsiyen deg lecɣal-nsen. Mgarad d yimenkaden-nniḍen (am [[Hadriyan]] i yunagen deg umaḍal aṛumani), Antuninus ur yeffiɣ ara akk seg temdint n Ruma d Ṭṭalyan s umata deg 23 n yiseggasen n udabu-s. Yesseḥbaber ɣef '''usɣim''' n udabu s lqedd, u yefka '''agemmir''' akked wazal i Useqqamu n Yimɣaren (Sina). [[Tugna:0 Antoninus Pius - Museo Chiaramonti (Vatican).JPG|vignette|312x312px|Asebdad n Antininus Piyus s wudem userdas.]] Xas akken imenkaden n zik llan ttafen lxaṭer deg yimenɣiyen d usemɣer n tlisa n tagelda, Antuninus Piyus yextaṛ abrid nniḍen. Yesɛedday akud-is deg usefrek n tadbelt n daxel. Yerr-d tadamsa n tagelda ɣer uswir yelhan, yessenqes tixessarin, yerna yefka afud i yimzenza d yimassanen. Deg tallit-is, igezda n tagelda taṛumanit ur ssinen ara aṭas n yimenɣiyen, ala kra n yemcumen imecṭaḥ i yellan deg tlisa n Briṭanya, n Tefriqt ugafa, d Legrig. Antuninus Piyus yettwassen s waṭas s teɣdemt-is d wawal-is yelhan ɣef yimeɣbanen d yigellilen. Yexdem aṭas n yibeddilen deg yisuḍaf iṛumaniyen akken ad yili umtawa d teflest gar yimdanen. Yiwen seg yisuḍaf-is ittwassnen d win i d-yeqqaren: "Yal amdan yettwaḥsab d amelsi alamma ibeggen-d bab n teɣdemt d akken d amezzmen." Aya d amenzay i mazal yettwaseqdec ass-a deg waṭas n tmura n umaḍal. Daɣen, yefka izerfan i yimeɣbanen d yigujilen, yerna yexdem akken ad yili wawal i wakken ad ttwakksen tikli n uqraḥ i yemdanen ur nesɛi ara tillas. Ma d aklan, yefka-asen kra n yiberdan akken ad uɣalen d ilelliyen ma yella bab-nsen yexdem fell-asen kra n wassas neɣ leḥqer. == Tasertit Tawerdanit d Tdamsa == === Tadamsa, Tasiḍent d Tnezzut === Tallit n Antuninus Piyus tella d yiwet n tallit yufraren deg wayen yeɛnan ayen yelhan i wegdud, acku yeṭṭef tigad n tedrimt s ṣṣwab. S useqdec iwatan n '''tsiḍent''' d wexzan n yedrimen, yeǧǧa-d Ruma deg yiwen n waddad yeččuran d '''tabaɣurt'''. Yernu iseggem '''tanezzut''' di yal tama n yilel Agrakal, ayen i d-yewwin tiwsiwin timaynutin i wegdud. Yebna aṭas n '''yisalayen''' akked ifakanen, iɣbula n waman, akk d yizenqan i isehlen '''taywalt''' akked '''umesni''' gar temdinin n temnekda. === Azbu, Igen akked wuḥrez ɣef Tlisa === [[Tugna:Roman Empire in 150 AD.png|vignette|Tilisa n tmnekda taṛumanit deg tallit n umenkad Antininus Piyus.]] Ɣas akken adabu-s yebna ɣef talwit, yella yettḥadar ɣef temnaḍin n Ruma mgal '''anṭag''' n yiberraniyen: Deg Briṭanya Tameqqrant (Ekusta / Écosse ass-a), yefka '''annaḍ''' i yigen-is ad bnun "'''Aɣrab''' n Antuninus", i d-yezgan deg ugafa n Uɣrab n [[Hadriyan]]. Iswi-s d '''azbu''' mgal aẓḍam n iɣerfan n ugafa. Yessefru kra n yimenɣiwen imecṭuḥen deg Mauritanya (Tafriqt n Ugafa), deg Surya d Surya-Falasṭin s waṭas n uqader, war ma yella-d ccwal ameqqran neɣ tuzzma meqqren. Igen Aṛumani yeqqim d '''imnekdi''' u d yeǧhed s waṭas deg 23 iseggasen-nni. == Tukkest == Mi yemmut deg useggas 161 deg ''Lorium'' (Ṭṭalyan), Antuninus Piyus yeǧǧa-d '''tukkest''' n temnekda teẓwer, teǧǧuǧeg, yerna yeṣfa wudem-is. Amekkasu-ines, Mark Urel, yeṭṭef '''asɣim''' n temnekda yerna ikemmel abrid n tsertit n telwit. Amezruy yettawali Antuninus am '''umatar''' ameqqran n tqacuct n uǧuǧeg d talwit deg umaḍal aṛumani aqbur. 6oncnu437uaerno2qdc5753t1x13dwh