Wikipedia
kabwiki
https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan
MediaWiki 1.47.0-wmf.15
first-letter
Media
Uslig
Mmeslay
Amseqdac
Amyannan umsqedac
Wikipedia
Amyannan n Wikipedia
Tugna
Amyannan n tugna
MediaWiki
Amyannan n MediaWiki
Talɣa
Amyannan n talɣa
Tallat
Amyannan n tallat
Taggayt
Amyannan n taggayt
Awwur
Amyannan uwwur
Asenfaṛ
Amyannan usenfaṛ
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Sujet
C (tutlayt)
0
252
117048
115998
2026-08-13T09:38:20Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tucdiwin, syin arniɣ aḍris amaynut
117048
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox programming language
| name = C
| logo = File:C1stEdition.svg
| logo size = 140px
| logo alt = Text in light blue serif capital letters on white background and very large light blue sans-serif letter C.
| logo caption = ''[[The C Programming Language]]''<ref name="k&r1e" /> (often referred to as "K&R"), the seminal book on C
| paradigm = [[Imperative programming|Imperative]] ([[Procedural programming|procedural]]), [[structured programming|structured]]
| designer = [[Dennis Ritchie]]
| developer = [[Dennis Ritchie]] & [[Bell Labs]] (creators); ANSI X3J11 ([[ANSI C]]); {{nobr|ISO/IEC JTC1/SC22/WG14}} (ISO C)
| latest release version = [[C18 (C standard revision)|C18]]
| latest release date = {{start date and age|2018|06}}
| typing = [[Type system|Static]], [[Weak typing|weak]], [[manifest typing|manifest]], [[Nominal type system|nominal]]
| implementations = K&R, [[GNU Compiler Collection|GCC]], [[Clang]], {{nowrap|[[Intel C++ Compiler|Intel C]],}} [[Microsoft Visual C++]], {{nowrap|[[Watcom C/C++ compiler|Watcom C]]}}
| dialects = [[Cyclone (programming language)|Cyclone]], [[Unified Parallel C]], [[Split-C]], [[Cilk]], [[C*]]
| influenced = [[:Category:C programming language family|Numerous]]: [[AMPL]], [[AWK]], [[C shell|csh]], [[C++]], [[C--]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Objective-C]], [[D (programming language)|D]], [[Go (programming language)|Go]], [[Java (programming language)|Java]], [[JavaScript]], [[Julia (programming language)|Julia]], [[Limbo (programming language)|Limbo]], [[LPC (programming language)|LPC]], [[Perl]], [[PHP]], [[Pike (programming language)|Pike]], [[Processing (programming language)|Processing]], [[Python (programming language)|Python]], [[Ring (programming language)|Ring]],<ref name="Ring language and other languages">{{cite web |url=http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |title=Ring language and other languages |author=Ring Team |date=5 December 2017 |work=ring-lang.net |publisher=[[ring-lang]] |access-date=20 April 2019 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225175312/http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |url-status=dead }}</ref> [[Rust (programming language)|Rust]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[Verilog]] (HDL),<ref name="vinsp">{{cite web|title=Verilog HDL (and C)|url=http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|date=2010-06-03|accessdate=2013-08-19|publisher=The Research School of Computer Science at the Australian National University|quote=1980s: ; Verilog first introduced ; Verilog inspired by the C programming language|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106064022/http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|archivedate=2013-11-06|df=}}</ref> [[Nim (programming language)|Nim]]
| operating system = [[Cross-platform]]
| year = 1972<ref name="dottcl_2" />
| turing-complete = Yes
| influenced_by = [[B (programming language)|B]] ([[BCPL]], [[CPL (programming language)|CPL]]), [[ALGOL 68]],<ref name="dottcl" /> [[Assembly language|Assembly]], [[PL/I]], [[FORTRAN]]
| file ext = {{Mono|.c}}, {{Mono|.h}}
| wikibooks = C Programming
}}
'''Tutlayt n usihel C''' d yiwet seg tutlayin n usihel i yesɛan azal ameqran deg umezruy n uselkim. Seg mi d-tlul deg useggas n 1972, teqqim d ttawil agejdan i usnulfu n inagrawen n wammud, isnasen, imikṛuselkimen, d waṭas n yisenfaren nniḍen.
C d tutlayt i d-yettaken afus i umessihel ad yeḥkem mliḥ deg wayen i d-yettxelliṣ neɣ iselḥu uselkim: takatut, asekkar, d tiddin n wahil. Deg yiwet n tama, C tqrib ɣer usekkar; deg tama nniḍen, tesɛa taseddast fessusen i yettɛawanen amdan ad yaru tangalt yettwafhamen.
== Tamselyut ==
* [http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx www.imyura.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520191734/http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx |date=2013-05-20 }}
== Tiwelhiwin ==
{{Reflist|refs=
<ref name="k&r1e">{{cite book |last1=Kernighan |first1=Brian W. |authorlink1=Brian Kernighan |last2=Ritchie |first2=Dennis M. |authorlink2=Dennis Ritchie | title=The C Programming Language | edition=1st |publisher=[[Prentice Hall]] |date=February 1978 |location=[[Englewood Cliffs, NJ]] |isbn=978-0-13-110163-0|title-link=The C Programming Language (book) }} </ref>
<ref name="dottcl_2">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "Thompson had made a brief attempt to produce a system coded in an early version of C—before structures—in 1972, but gave up the effort."</ref>
<ref name="dottcl">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "The scheme of type composition adopted by C owes considerable debt to Algol 68, although it did not, perhaps, emerge in a form that Algol's adherents would approve of."</ref>
}}
[[Taggayt:Tutlayt n usihel]]
cf244us3rpwv6hq8l23m4ck3vdbslm6
117050
117048
2026-08-13T11:42:39Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
117050
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox programming language
| name = C
| logo = File:C1stEdition.svg
| logo size = 140px
| logo alt = Text in light blue serif capital letters on white background and very large light blue sans-serif letter C.
| logo caption = ''[[The C Programming Language]]''<ref name="k&r1e" /> (often referred to as "K&R"), the seminal book on C
| paradigm = [[Imperative programming|Imperative]] ([[Procedural programming|procedural]]), [[structured programming|structured]]
| designer = [[Dennis Ritchie]]
| developer = [[Dennis Ritchie]] & [[Bell Labs]] (creators); ANSI X3J11 ([[ANSI C]]); {{nobr|ISO/IEC JTC1/SC22/WG14}} (ISO C)
| latest release version = [[C18 (C standard revision)|C18]]
| latest release date = {{start date and age|2018|06}}
| typing = [[Type system|Static]], [[Weak typing|weak]], [[manifest typing|manifest]], [[Nominal type system|nominal]]
| implementations = K&R, [[GNU Compiler Collection|GCC]], [[Clang]], {{nowrap|[[Intel C++ Compiler|Intel C]],}} [[Microsoft Visual C++]], {{nowrap|[[Watcom C/C++ compiler|Watcom C]]}}
| dialects = [[Cyclone (programming language)|Cyclone]], [[Unified Parallel C]], [[Split-C]], [[Cilk]], [[C*]]
| influenced = [[:Category:C programming language family|Numerous]]: [[AMPL]], [[AWK]], [[C shell|csh]], [[C++]], [[C--]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Objective-C]], [[D (programming language)|D]], [[Go (programming language)|Go]], [[Java (programming language)|Java]], [[JavaScript]], [[Julia (programming language)|Julia]], [[Limbo (programming language)|Limbo]], [[LPC (programming language)|LPC]], [[Perl]], [[PHP]], [[Pike (programming language)|Pike]], [[Processing (programming language)|Processing]], [[Python (programming language)|Python]], [[Ring (programming language)|Ring]],<ref name="Ring language and other languages">{{cite web |url=http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |title=Ring language and other languages |author=Ring Team |date=5 December 2017 |work=ring-lang.net |publisher=[[ring-lang]] |access-date=20 April 2019 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225175312/http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |url-status=dead }}</ref> [[Rust (programming language)|Rust]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[Verilog]] (HDL),<ref name="vinsp">{{cite web|title=Verilog HDL (and C)|url=http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|date=2010-06-03|accessdate=2013-08-19|publisher=The Research School of Computer Science at the Australian National University|quote=1980s: ; Verilog first introduced ; Verilog inspired by the C programming language|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106064022/http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|archivedate=2013-11-06|df=}}</ref> [[Nim (programming language)|Nim]]
| operating system = [[Cross-platform]]
| year = 1972<ref name="dottcl_2" />
| turing-complete = Yes
| influenced_by = [[B (programming language)|B]] ([[BCPL]], [[CPL (programming language)|CPL]]), [[ALGOL 68]],<ref name="dottcl" /> [[Assembly language|Assembly]], [[PL/I]], [[FORTRAN]]
| file ext = {{Mono|.c}}, {{Mono|.h}}
| wikibooks = C Programming
}}
'''Tutlayt n usihel C''' d yiwet seg tutlayin n usihel i yesɛan azal ameqran deg umezruy n uselkim. Seg mi d-tlul deg useggas n 1972, teqqim d ttawil agejdan i usnulfu n inagrawen n wammud, isnasen, imikṛuselkimen, d waṭas n yisenfaren nniḍen.
C d tutlayt i d-yettaken afus i umessihel ad yeḥkem mliḥ deg wayen i d-yettxelliṣ neɣ iselḥu uselkim: takatut, asekkar, d tiddin n wahil. Deg yiwet n tama, C tqrib ɣer usekkar; deg tama nniḍen, tesɛa taseddast fessusen i yettɛawanen amdan ad yaru tangalt yettwafhamen.
== Amezruy n C ==
Tutlayt C yesnulfu-tt-id Dennis Ritchie deg Bell Labs gar useggas n 1969 d 1973. Yella yesra tutlayt i yesɛan tazmert n usnulfu n unagraw Unix s wudem fessusen, arurad, yettwasnen.
Send C, llan tutlayin am B d BCPL, maca C tessaweḍ ad tili d ttawil ufrin, acku tella:
'''fessuset i uselmed''',
'''teqreb ɣer usekka'''r,
'''tesɛa tiseddi deg usenker n wahil''',
'''yettwasfsu s umsefsay''',
'''tezmer ad tili ɣef waṭas n yiselkimen(tiɣeṛɣaṛt tanmidagt)'''.
Deg useggas n 1978, Brian Kernighan d Dennis Ritchie ssuffɣen-d adlis d axatar: ''The C Programming Language''. Adlis-a yuɣal d tamselɣut tagejdant i yimsihlen.
Sin akin, C tettwaslugen s wuṭṭunen n ilugan:
'''C89 / C90''': alugen ANSI d ISO amezwaru.
'''C99''': yerna-d ddeqs n tmerniyin am //, for (int i = 0; ...), d tawsatin nniḍen.
'''C11''': yerna-d ttawilat i uselḥu amaynut d tɣellist.
'''C17''': d aṣeggem n C11.
'''C23''': d alugen atrar i d-yernan ddeqs n temsal timaynutin.
== Tamselyut ==
* [http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx www.imyura.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520191734/http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx |date=2013-05-20 }}
== Tiwelhiwin ==
{{Reflist|refs=
<ref name="k&r1e">{{cite book |last1=Kernighan |first1=Brian W. |authorlink1=Brian Kernighan |last2=Ritchie |first2=Dennis M. |authorlink2=Dennis Ritchie | title=The C Programming Language | edition=1st |publisher=[[Prentice Hall]] |date=February 1978 |location=[[Englewood Cliffs, NJ]] |isbn=978-0-13-110163-0|title-link=The C Programming Language (book) }} </ref>
<ref name="dottcl_2">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "Thompson had made a brief attempt to produce a system coded in an early version of C—before structures—in 1972, but gave up the effort."</ref>
<ref name="dottcl">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "The scheme of type composition adopted by C owes considerable debt to Algol 68, although it did not, perhaps, emerge in a form that Algol's adherents would approve of."</ref>
}}
[[Taggayt:Tutlayt n usihel]]
gic0szufabypt429n7mo24z9v03r0h2
Karl Marks
0
1785
117046
109613
2026-08-12T22:35:35Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
117046
wikitext
text/x-wiki
{{infobox biography}}
'''Karl Heinrich Marks''', ilul deg 5 si [[Mayyu]] deg usseggas 1818 di tmurt n [[Trier]] yezdeɣ di Rheinland tamurt n [[Lalman]] yemmut di 14 di [[Meɣres]] 1883 di teɣremt n [[London]]. Marks yella d argaz n tfelsafit d tsertit u d ameẓṛay ameqṛan deg tdamsa, tasnametti u d netta i d-isnulfan ayen i wumi neqqar [[Tazdukla]], i d-yeqqaren belli ulac amgarad ger imdanen ɣas ulamma yella deg ixeddim-nsen n yal ass.
Yella d afelsafi, amezruyan, d amassan n tdamsa almani. Yetttwaḥesben d yiwen seg yimassanen imeqranen akk i yesbedden tasnakta(tidyulujit) n tzdukla d tnemla. Axzddim-is akked umeddakel-is Fridrik Angils, yefka-d tamuɣli tamaynut ɣef umzruy, timetti, d tdamsa. Tikti-ines tagejdant teqqen ɣer umennuɣ n tiserkam.
==Tudert-is==
Ilul Karl Heinrich Marx di Trier aseggas n 1818. Yella d wis sin ger 8 Tam watmaten-is. Baba-s, Heinrich Marx (1782–1838), d abugaṭu, yefrurid deg yiwet twacult twudayt Ackenaz. Jedd-nsen Meier Halevi Marx yella d uday, ma d mmi-s d warraw n mmi-s uɣalen d imasiḥiyen, ẓẓiẓrgen isem-nsen ɣer Heinrich iwakken ad izmiren ad xedmen, yemma-s n Karl, Henriette Pressburg (20 [[Yulyu]] 1788-30 [[Wamber]] 1863), d tudayt n [[Timura n Wadda|tmura n wadda]].
== 1. Asatal amzrayan d waddad n tmetti ==
Marks yedder deg tallit ideg tella tagrawla tamgurant di Turuft. Tallit-nni teddem-d asnulfu ameqran deg usfares, maca ternu-yas tawaɣit i yixeddamen. Tamsihrit tebna ɣef ufraq n ihri gar yimawlanen n yimukan n usfares, imɣiden ur nesɛi ara ula d ayla, ala tazmert-nsen n uxeddim i wakken ad idiren.
Deg tallit-nni, Marks iwala belli anagraw amaynut n tdamsa ur yessaweḍ ara ad yefk tilelli i yemdanen meṛṛa, maca yerna kan yifil n unfafad d twaɣit. D ayen i t-yessawḍen ad inadi ɣef yiẓuran n umgired n tiserkam yellan deg unagraw-a.
[[Category:Tameddurt]]
6o50a6l02tv9f2ef81skpoi8bu2vvpu
117047
117046
2026-08-12T22:37:14Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tuccḍiwin
117047
wikitext
text/x-wiki
{{infobox biography}}
'''Karl Heinrich Marks''', ilul deg 5 si [[Mayyu]] deg usseggas 1818 di tmurt n [[Trier]] yezdeɣ di Rheinland tamurt n [[Lalman]] yemmut di 14 di [[Meɣres]] 1883 di teɣremt n [[London]]. Marks yella d argaz n tfelsafit d tsertit u d ameẓṛay ameqṛan deg tdamsa, tasnametti u d netta i d-isnulfan ayen i wumi neqqar [[Tazdukla]], i d-yeqqaren belli ulac amgarad ger imdanen ɣas ulamma yella deg ixeddim-nsen n yal ass.
Yella d afelsafi, amezruyan, d amassan n tdamsa almani. Yetttwaḥesben d yiwen seg yimassanen imeqranen akk i yesbedden tasnakta(tidyulujit) n tzdukla d tnemla. Axeddim-is akked umeddakel-is Fridrik Angils, yefka-d tamuɣli tamaynut ɣef umzruy, timetti, d tdamsa. Tikti-ines tagejdant teqqen ɣer umennuɣ n tiserkam.
==Tudert-is==
Ilul Karl Heinrich Marx di Trier aseggas n 1818. Yella d wis sin ger 8 Tam watmaten-is. Baba-s, Heinrich Marx (1782–1838), d abugaṭu, yefrurid deg yiwet twacult twudayt Ackenaz. Jedd-nsen Meier Halevi Marx yella d uday, ma d mmi-s d warraw n mmi-s uɣalen d imasiḥiyen, ẓẓiẓrgen isem-nsen ɣer Heinrich iwakken ad izmiren ad xedmen, yemma-s n Karl, Henriette Pressburg (20 [[Yulyu]] 1788-30 [[Wamber]] 1863), d tudayt n [[Timura n Wadda|tmura n wadda]].
== 1. Asatal amzrayan d waddad n tmetti ==
Marks yedder deg tallit ideg tella tagrawla tamgurant di Turuft. Tallit-nni teddem-d asnulfu ameqran deg usfares, maca ternu-yas tawaɣit i yixeddamen. Tamsihrit tebna ɣef ufraq n ihri gar yimawlanen n yimukan n usfares, imɣiden ur nesɛi ara ula d ayla, ala tazmert-nsen n uxeddim i wakken ad idiren.
Deg tallit-nni, Marks iwala belli anagraw amaynut n tdamsa ur yessaweḍ ara ad yefk tilelli i yemdanen meṛṛa, maca yerna kan yifil n unfafad d twaɣit. D ayen i t-yessawḍen ad inadi ɣef yiẓuran n umgired n tiserkam yellan deg unagraw-a.
[[Category:Tameddurt]]
g3ffcht2zwrnpj7vi98et8yhcg6eayo
117049
117047
2026-08-13T09:59:38Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
117049
wikitext
text/x-wiki
{{infobox biography}}
'''Karl Heinrich Marks''', ilul deg 5 si [[Mayyu]] deg usseggas 1818 di tmurt n [[Trier]] yezdeɣ di Rheinland tamurt n [[Lalman]] yemmut di 14 di [[Meɣres]] 1883 di teɣremt n [[London]]. Marks yella d argaz n tfelsafit d tsertit u d ameẓṛay ameqṛan deg tdamsa, tasnametti u d netta i d-isnulfan ayen i wumi neqqar [[Tazdukla]], i d-yeqqaren belli ulac amgarad ger imdanen ɣas ulamma yella deg ixeddim-nsen n yal ass.
Yella d afelsafi, amezruyan, d amassan n tdamsa almani. Yetttwaḥesben d yiwen seg yimassanen imeqranen akk i yesbedden tasnakta(tidyulujit) n tzdukla d tnemla. Axeddim-is akked umeddakel-is Fridrik Angils, yefka-d tamuɣli tamaynut ɣef umzruy, timetti, d tdamsa. Tikti-ines tagejdant teqqen ɣer umennuɣ n tiserkam.
==Tudert-is==
Ilul Karl Heinrich Marx di Trier aseggas n 1818. Yella d wis sin ger 8 Tam watmaten-is. Baba-s, Heinrich Marx (1782–1838), d abugaṭu, yefrurid deg yiwet twacult twudayt Ackenaz. Jedd-nsen Meier Halevi Marx yella d uday, ma d mmi-s d warraw n mmi-s uɣalen d imasiḥiyen, ẓẓiẓrgen isem-nsen ɣer Heinrich iwakken ad izmiren ad xedmen, yemma-s n Karl, Henriette Pressburg (20 [[Yulyu]] 1788-30 [[Wamber]] 1863), d tudayt n [[Timura n Wadda|tmura n wadda]].
== 1. Asatal amzrayan d waddad n tmetti ==
Marks yedder deg tallit ideg tella tagrawla tamgurant di Turuft. Tallit-nni teddem-d asnulfu ameqran deg usfares, maca ternu-yas tawaɣit i yixeddamen. Tamsihrit tebna ɣef ufraq n ihri gar yimawlanen n yimukan n usfares, imɣiden ur nesɛi ara ula d ayla, ala tazmert-nsen n uxeddim i wakken ad idiren.
Deg tallit-nni, Marks iwala belli anagraw amaynut n tdamsa ur yessaweḍ ara ad yefk tilelli i yemdanen meṛṛa, maca yerna kan yifil n unfafad d twaɣit. D ayen i t-yessawḍen ad inadi ɣef yiẓuran n umgired n tiserkam yellan deg unagraw-a.
== 2. Amhaz Icudden Ɣer Tangawa: Lsas n Tfelsafit-is ==
Afelsafi almani Hegel yesbedd tikti n umhaz, maca s tmuɣli i yurzen ɣer wallaɣ kan, yella yettḥulfu belli tikta d tmuɣliwin n wallaɣ d nitenti i d-ixelqen tilawt. Marks yerra tamsalt-a, yenna-d: "Tikta n yemdanen ur d-ttekken ara seg igenni, maca ttekken-d seg tilawt tangawat, seg usfares d wassaɣen n tdamsa."
S wawal n Marks, mačči d allaɣ n wemdan i d-yettaken tilawt, maca d tilawt tangawat i d-yettaken allaɣ d tikta. Amhaz s wudem n tangawa yessefham-d belli kullci deg umaḍal yettbeddal, yettemhaz, yerna amhaz-a yettili-d s umgired, s temsal yettemgaraden i yettmyelkafen i wakken ad d-snulfunt tamsalt tamaynut.
[[Category:Tameddurt]]
htzmzdtn70l1sjnm3lx5mve6rr5m70x
Ludwig Feuerbach
0
25529
117045
117044
2026-08-12T22:05:56Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
117045
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Ludwig Feuerbach-1.2 V01-1.1.1 cropped and rotated.jpg|vignette|Ludwing Feurebach.]]
'''Ludwig Andreas von Feuerbach''' (1804–1872) d yiwen seg ifelsafen n [[Lalman]] imeqqranen n lqern wis 19. Tafelsafit-is tbedd ɣef sin yigejda: azɣan n tefelsafit n wuktu n [[Hegel]], d uselmed belli amdan d tumast n yal tikti, n yal asɣan, d yal tussna. Deg umahil-is ameqqran « Tumast n Tmasiḥit » (Das Wesen des Christentums, 1841), yesken-d belli Yakuc ur yelli ara d ayen yeffɣen i wemdan, maca d asenẓer(asenfar) n tefsert n wemdan i yessuli ɣer yigenni. S wannect-a, Feuerbach yeldi abrid i tefelsafit tatrart n tenga, yerna yesbedd lsas i tmusni talsant ara d-yawin [[Karl Marks|Marks]], Engels, d waṭas n yifelsafen niḍen ɣer ubrid n tengat d tmetti.
== I. Tudert d Uselmed n Feuerbach ==
=== 1.1. Talalit d twacult ===
Ludwig Feuerbach ilul-d deg 1804 deg ''Landshut'', di ''Bavaria'', deg twacult n yimfelsafen d yimusnawen. Baba-s, ''Paul Johann Anselm von Feuerbach'', d yiwen seg yimusnawen imeqqranen n uzref deg lqern wis 19. Gma-s, ''Karl Wilhelm Feuerbach'', d amusnaw n tusnakt. Ihi, Ludwig yekker-d deg twennaḍt n tmusni d uselmed, anda tiktiwin timaynutin d yinadiyen yeṭṭfen adeg ameqqran deg tudert-is n yal ass.
=== 1.2. Aselmed deg Berlin d Erlangen ===
Deg 1823, Feuerbach yekcem ɣer tesdawit n Heidelberg akken ad yelmed tasnakuct (théologie). Maca, seg 1824, yezger ɣer Berlin, anda i yefka tameẓẓuɣt i yiselmaden n Hegel. Din, yelmed tafelsafit n [[Hegel]] s telqayt, yerna yuɣal d yiwen seg yinelmaden-is imeqqranen. Deg 1828, yekfa aselmed-is deg Erlangen s tezrigt ɣef « Tmusni n wallaɣ » (De ratione una, universali, infinita). Seg 1829 armi 1835, yesselmed tafelsafit deg Erlangen.
=== 1.3. Abaɣur d unadi ===
Deg 1830, yeffeɣ-d wedlis-is amezwaru « Tidmi ɣef tmettant d tmeɣlalt » (Gedanken über Tod und Unsterblichkeit), anda yenna belli tamettant d taggara n tudert, ur telli ara tmeɣlalt n yiman. Aya yegla-d s uɣilif: aselmed-is yettwagdel, yerna yettwakkes seg tesdawit. Seg imir-n, yedder deg ''Bruckberg'', deg lɛerc n tmeṭṭut-is, anda yura aṭas n yidlisen. Deg 1848–1849, yefka-d timsirin ɣef tumast n tmasiḥit deg Heidelberg. Yemmut deg 1872 deg ''Rechenberg'', qrib ''Nuremberg''.
== II. Azɣan n Tefelsafit n Hegel ==
=== 2.1. Seg uḍfar ɣer uzɣan ===
Feuerbach yebda d aḍefran n [[Hegel]]. Yesseqdac tarrayt n Hegel, yettamen belli « iziɣer » (Geist) d tumast n yal ayen yellan. Maca, seg iseggasen n 1839–1843, yebda yettwali belli tefelsafit n Hegel tbeddel tilawt: deg waddad n Hegel, Tidmi d nettat i d-yessawalayen amdan d ddunit, maca Feuerbach yenna belli amdan d ddunit i d-yessawalayen tidmi. Aya d abeddel ameqqran: seg « Tidmi tesselmad amdan » ɣer « Amdan i d-yessawalayen tidmi ».
=== 2.2. « Tafelsafit n uzekka » (1843) ===
Deg wedlis-is « Imenzayen n Tfelsafit n Uzekka » (Grundsätze der Philosophie der Zukunft), Feuerbach yura s wawal izgan:
« Tifelsafit n Hegel tessuli iziɣer neɣ tidmi ɣer udabu, maca tidmi ur tezmir ara ad tili mebla amdan i yettmeyyizen. D amdan i d-yettaken anamek i tidmi, mačči d tidmi i d-yettaken amdan. »
Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tafelsafit seg yigenni n tiktiwin timadwanen ɣer tmurt n tilawt, n yiḥulfan, d tegnatin n wemdan. Yenna belli tefelsafit ilaq ad tebdu seg wemdan n tidet, amdan n uɣrum, n tmeddurt, n tayri, n lmeḥna — mačči seg « Tidmi tamagdezt » ur nesɛi udem.
=== 2.3. Abddel n uselmed ===
Feuerbach yessers-d abddel ameqqran deg tefelsafit:
Hegel yeqqar: « Tilin d tin i d-yettawin tikti neɣ tafrit» (Sein bestimmt das Bewusstsein).
Feuerbach yeqqar: « Tikti d tin i d-yettawin seg tilin » — maca tilin-agi d tilin n wemdan n tidet, n ugama, n yiḥulfan.
Aya d abrid i d-yeldin i [[Karl Marks|Marks]], i d-yennan seg imir-n: « Mačči tikti i d-yessawalayen tilin n tmetti, maca tilin n tmetti i d-yessawalayen tikti. »
== III. Tasleṭ n Wesɣan: « Tumast n Tmasiḥit » ==
=== 3.1. Tikti tagejdant: « Tasnakuct d tessnalsa » ===
Tikti tameqqrant akk n Feuerbach d tinna: « Tasnakuct d tessnalsa » (Theologie ist Anthropologie). Aya anamek-is: yal ayen i d-neqqar ɣef Yakuc, deg tidet, d ayen i d-neqqar ɣef wemdan(dayen i d-yekkan seg wamek yella wemdan) — maca s talɣa yettwasemɣren, yettwasbedden berra n wemdan.
Feuerbach yenna:
« Yakuc(Ṛebbi) d tumast n wemdan yettwaberrzen seg wemdan, yettwasbedden deg yigenni, yettwaɛeẓzen amzun d ayen nniḍen. ».
Deg udlis-is agejdan i wumi isemma "Tumast n Tmasiḥit", i d-yeffɣen deg useggas n 1841, Feuerbach yessefhem-d s telqayt belli asɣan d asenẓer n tumast talsant. S unamek nniḍen, d amdan s timmad-is i d-yesnulfan Yakuc (Ṛebbi). yeḥseb-it d imezgi n uktuyen-is d yisirmen-is yelhan akk, am tayri, tamusni, taɣdemt, d tnezzmart tameɣlalt. Feuerbach yeqqar-d belli amdan, mi ara yefk akk tiɣariwin-a i yiwet n tɣawsa n beṛṛa i t-yugaren, yettak-as azal i nettat d tnezzmart-is, yettu iman-is d wayen yezmer ad t-ixdem. Ayagi d ayen i d-igellun s tkufḍa, imi amdan yettwali iman-is d aleqqaq zdat n tesmekta n usugen i d-ixleq yiman-is. Akken ad d-yerr amdan azal-is d tilelli-s, issefk fell-as ad yegzu belli ayen akk i yettnadi deg usɣan yella deg tumast-is talsant d ugama-s. S wakka, Feuerbach yerra tasnakuca d tasnalsa, imi ɣur-s tuffirt n usɣan d amdan d tilawt-is.
=== 3.2. Asenfar n tumast n wemdan ===
Feuerbach yessefhem amek i yettxemmem wemdan asɣan:
'''Amdan yettwali''' '''asenẓer-is(isnefren-is)''': isnefrenr-is d tayri, d tamusni, d tezmert, d leḥnana, d tanezmart.
'''Yessemɣar-iten:''' Yessuli isnefren-is ɣer udabu ameqqran, yerra-ten d ayen ur nesɛi talast.
'''Yesbedd-iten berra-s:''' Yefka-asen isem « Yakuc », yerra-ten d ayen yellan deg yigenni, ur nelli deg wemdan.
'''Yeɛbed-iten:''' Yuɣal yettɛebbid ayen i d-yexleq s yiman-is, yettwali-t d ameqqran, netta d ameẓẓyan.
Feuerbach yura: « Amdan yessekcem tumast-is deg Yakuc, syin yettwali Yakuc d ayen yeffɣen i wemdan, d ayen yettḥekkmen fell-as. »
=== 3.3. Asɣan d takufḍa ===
Deg tmuɣli n Feuerbach, asɣan d talɣa n tkufḍa: amdan yettak afus-is i wayen i d-yexleq, syin yettuɣal d aqeddac n wayen i d-yexleq s yiman-is. Aya yecba wayen i d-yenna ɣef tedrimt: amdan ixeddem, yessewjed-d lɣella, maca lɣella-ines tuɣal d ayen yettḥekkmen fell-as.
=== 3.4. Acu i d-yewwi usɣan i wemdan? ===
Feuerbach ur yeqqer ara asɣan ur nesɛi anamek. Yenna belli asɣan yesɛa anamek: d asirem n wemdan, d tayri-s i leḥnana, d tazmert i yettnadi. Maca asɣan yesker-d takufḍa imi yessekcem isnefren-agi berra n wemdan, deg wemkan ad yettilint deg wemdan s timmad-is.
== IV. Takufḍa: Tikti Tagejdant ==
=== 4.1. Anamek n tkufḍa ɣer Feuerbach ===
Takufḍa ɣer Feuerbach d tadyant ideg amdan yessekcem tumast-is deg ayen nniḍen, syin yettwali ayen-nni amzun d ayen yeffɣen i wemdan, yettḥekkem fell-as. Llant kraḍ n talɣiwin n takufḍa ɣer Feuerbach:
'''Takufḍa tasɣanant''': Amdan yessekcem isnefren-is deg Yakuc, syin yeɛbed Yakuc amzun d ameqqran fell-as.
'''Takufḍa tafelsafant''': Tefelsafit n Hegel tessekcem amdan deg « Tidmi tamagdezt », tesseɣli-t d aqeddac n tiktiwin timugdaz.
'''Takufḍa tasertant''': Udabu d yilugan yettwasbedden beṛṛa n wemdan, yettḥekkmen fell-as.
=== 4.2. Abrid n usellek seg tkufḍa ===
Feuerbach yenna belli asellek seg tkufḍa yettili s '''tmusni''': mi ara yissin wemdan belli Yakuc d asenfar n tumast-is, ad yeḥbes ad yeɛbed ayen i d-yexleq, ad yuɣal ɣer yiman-is, ad yeɛbed tumast-is deg yiman-is.
« Mi ara yissin wemdan belli isnefren n Yakuc d isnefren-is, ad yuɣal d ilelli. Ad yeḥbes ad yettnadi beṛṛa-s ayen yellan deg-s. »
=== 4.3. Asemdu ɣef Marks ===
[[Karl Marks|Marks]] yeṭṭef-d tikti-agi n takufḍa, maca yesbedd-itt ɣef tmetti d tedamsa: takufḍa ur telli ara kan deg wesɣan, maca deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan yettxeddem lɣella-s syin ttuɣalen d ayen yettḥekkmen fell-as.
== V. Talsawit: Amdan d Tumast n Yal Ayen Yellan ==
=== 5.1. « Amdan d aḥric ameqqran i wemdan » ===
Feuerbach yura: « Homo homini Deus est » — « Amdan d Yakuc i wemdan ». Aya anamek-is: ur nesɛi ara ḥedd nniḍen i d-yettaken anamek i tudert-nneɣ, i d-yettaken tayri, i d-yettakan leḥnana — d amdan kan i izemren ad yeg aya i wemdan nniḍen.
=== 5.2. Tumast n wemdan deg tmetti ===
Feuerbach ur yettwali ara amdan d yiwen kan, yettwali-t deg temetti. Yenna:
« Tumastt n wemdan ur telli ara deg yiwen kan, tettili deg tmetti, deg ussaɣ ger Nekk d Kečč, ger Nekk d Kemm. Amdan ur yezmir ara ad yili mebla wayeḍ. »
Aya d tikti tameqqrant: amdan d amdan kan s wayeḍ. Tayri, tamidit, timetti — akk-a d isnefren n wemdan n tidet.
=== 5.3. Asentel n « Nekk d Kečč » ===
Feuerbach yessefhem belli tumast n wemdan ur telli ara deg « Nekk » kan, maca deg ussaɣ ger « Nekk » d « Kečč/Kemm ». Aya yecba tikti n Martin Buber (i d-yusan deffir-s) ɣef « I-Thou ». Feuerbach yenna:
« Amdan n yiwen ur yelli ara d amdan n tidet. Amdan n tidet yettili kan deg sin: Nekk d Kečč. ».
== VI. Tenga d Yiḥulfan: Tefelsafit n Tilawt ==
=== 6.1. Tanga d tumast ===
Feuerbach yenna belli tanga d tumast n yal ayen yellan. Ur telli ara « Tidmi » ur nesɛi tenga, ur telli ara tumast ur nesɛi udem. Tenga ur telli ara d ayen n dir, d ayen ur nesɛi anamek — d ayen yettɛicin, i d-yettaken tudert, d ayen i nessawal s yiḥulfan-nneɣ.
« Tanga ur telli ara d ayen n dir. D ayen i d-yettaken tumast i yal ayen. Mebla tanga, ur telli ara tidmi, ur telli ara tikti, ur telli ara tmeddurt. ».
Uqbel ad d-isbedd tafelsafit-is timziregt, Feuerbach yella d anelmad n Hegel, yettiki deg tarbaɛt n yimhegaliyen iẓelmaḍen (hégéliens de gauche). Maca, s tmuɣli-s tamaynut, yeffeɣ i webrid n tiktiwt i yebnan ɣef tikti n "Iziɣer amagdaz" i d-ixelqen tilawt d umaḍal angawan. Feuerbach yeqleb tamuɣli-ya s lǧedra-s; ɣur-s, tilawt tangawant d ugama d nutenti i d aẓar n kullec, ma d tiktiwin, timuɣliwin, d yisɣanen d ayen i d-yekkan seg umdan yettidiren deg tilawt-a. Ihi, tangeẓṛi n Feuerbach tebna ɣef wayen yettwaḥulfan s wallalen n tnefsit, ɣef tfekka d wemdan amuddir, win yettidiren deg tmetti d ugama. Ɣer uflusuf-a, amdan ur yelli ara kan d asugen neɣ d tikti tamadwant, maca d tafekka i yesɛan iḥulfan, tayri, d israyen yeqqnen ɣer tudert-a.
=== 6.2. Iḥulfan d abrid n tmusni ===
Feuerbach yebɣa ad yesseɣli tefelsafit seg « tidmi iḥekkun ɣef yiman-is » ɣer « yiḥulfan i d-yettakan tilawt ». Yenna:
« Iḥulfan ur ttekksen ara. D nitni i d-yettakan tilawt i wallaɣ. Mi ara waliɣ, mi ara sleɣ, mi ara ḥulfuɣ — din i yettili tilawt n tidet. »
Aya d azɣan n « tefelsafit tamagdezt » i yettwalin tilawt s tikti kan. Feuerbach yebɣa tafelsafit i d-yebdan seg tfekka, seg yiḥulfan, seg tegnatin n wemdan.
=== 6.3. Agama d tumast ===
Feuerbach yettwali agama d ayen yezwaren i wemdan. Amdan yekka-d seg ugama, yettidir deg ugama, yettɛic s ugama. Agama ur yelli ara d « asenẓer n Tidmi », d ayen yellan s timmad-is, ur yeḥwaǧ ara ḥedd i t-id-ixellqen.
== VII. Tafelsafit n Uzekka: Abrid n Feuerbach ==
=== 7.1. Tafelsafit ilaq ad tili s wudem n talsawit ===
Feuerbach yebɣa ad yesbedd tafelsafit tamaynut: tafelsafit ur nettwali ara « Tidmi tamagdezt », maca tafelsafit i yettwalin amdan n tidet, s tfekka-s, s yiḥulfan-is, s tayri-s, s lmeḥna-s. Yura:
« Tifelsafit n uzekka ilaq ad tebdu seg wemdan, mačči seg tikta. Ilaq ad tessers amdan deg tlemmast, ad t-twali s yiḥulfan, s tayri, s temetti. »
=== 7.2. Asenfal n wesɣan s talsawit ===
Feuerbach ur yebɣi ara ad yekkes asɣan s ufus. Yebɣa ad yessker asenfal: ad nessker tifsar i yettɛebbid wemdan deg Yakuc (tayri, leḥnana, tazmert, tamusni) ad tent-nessers deg wemdan s timmad-is. Aya d asenfal seg « tasnakuct » ɣer « talsawit », seg « tefelsafit n yigenni » ɣer « tefelsafit n tmurt ».
=== 7.3. Tumast n tmusni tatrart ===
Tafelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tmusni tatrart:
'''Deg tesnilsit''': Tefham belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti.
'''Deg tefelsafit n tmetti''': Tesbedd amdan d tumastt, mačči udabu.
'''Deg tedamsa''': Teldi abrid i uzɣan n tedrimt d uxeddim.
'''Deg tussna n tnefsit''': Tesken belli asɣan d aḥulfu, d asirem, mačči d tidet n berra.
== VIII. Asemdu ɣef Marks d Engels ==
=== 8.1. Marks d Feuerbach ===
[[Karl Marks]] yebda s tfelsafit n Feuerbach. Deg 1843–1844, yura « Azɣan n Tefelsafit n Hegel » d « agemmir ɣef Feuerbach » (Thesen über Feuerbach). [[Karl Marks|Marks]] yeṭṭef-d tikti n tkufḍa, maca yesbedd-itt ɣer tmetti d tedamsa:
Feuerbach yenna: Takufḍa tella deg wesɣan.
Marks yenna: Takufḍa tella deg uxeddim, deg tedrimt, deg wayen akk ideg amdan ixeddem-it syin ittuɣal d ayen yettḥekkimen fell-as.
=== 8.2. Azɣan n Marks ɣef Feuerbach ===
Deg ugemmir wis 11, [[Karl Marks|Marks]] yura: « Imeflasufen ḥekkan-d kan ɣef ddunit s talɣa yemxalafen; ayen yesɛan azal d abeddel-is. » Marks yenna belli Feuerbach yeḥbes deg uselmed, ur yewwiḍ ara ɣer ubeddel n tmetti. Feuerbach yettwali amdan s tmuɣli tamagdezt, ur yettwali ara tignatin n tmetti, n tedamsa, n udabu i yettbeddilen amdan.
=== 8.3. Engels d Feuerbach ===
Friedrich Engels yura deg « Ludwig Feuerbach d Tagara n Tefelsafit Talmanit Tamagdezt(taklasikit) » (1886) belli Feuerbach yeldi abrid, maca ur yekfi ara. Yenna:
« Feuerbach yesseɣli tefelsafit seg yigenni ɣer tmurt. Maca yettḥebes din: yettwali amdan s tmuɣli, ur yettwali ara tignatin n tmetti i yettbeddilen amdan. ».
== XIX. Asemdu n Tefelsafit n Feuerbach ɣer Tussna Tatrart ==
=== 10.1. Deg tfelsafit n wesɣan ===
Feuerbach yeldi abrid i tfelsafit tatrart n wesɣan: [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], Freud, Sartre — akk-a ssnen belli Feuerbach d win i d-yennan belli asɣan d axeddim n wemdan. Freud yenna belli asɣan d « lmarur » (illusion), Nietzsche yenna belli « Yakuc yemmut », Sartre yenna belli amdan d ilelli, ur yesɛi ḥedd i s-d-yettaken anamek.
=== 10.2. Deg tassnalsa ===
Tefelsafit n Feuerbach tesɛa azal ameqqran deg tassnalsa (anthropologie) tatrart. Yesbedd amdan d tumast n yal anadi, n yal tamusni. Aya d lsas n tassnalsa tatrart i yettwalin amdan s tmuɣli n tmetti, n yidles, n tutlayt.
=== 10.3. Deg tfelsafit n tmetti ===
Tikti n Feuerbach ɣef tayri, leḥnana, d temetti tebna lsas i tfelsafit n tmetti tatrart. Yenna belli tmetti ur tebni ara ɣef yilugan kan, tebni ɣef wassaɣ ger yemdanen, ɣef tayri, ɣef leḥnana.
=== 10.4. Deg tfelsafit n tutlayt ===
Feuerbach yenna belli tutlayt d aḥric n wemdan, n temetti. Tutlayt ur telli ara d ayen n berra, d ayen i d-yekkan seg wemdan, seg wassaɣ ger yemdanen. Aya yeldi abrid i tfelsafit n tutlayt tatrart.
1rommwc0td9cr6iih3qquc2jmps5ii3