Wikipedia
kabwiki
https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan
MediaWiki 1.47.0-wmf.18
first-letter
Media
Uslig
Mmeslay
Amseqdac
Amyannan umsqedac
Wikipedia
Amyannan n Wikipedia
Tugna
Amyannan n tugna
MediaWiki
Amyannan n MediaWiki
Talɣa
Amyannan n talɣa
Tallat
Amyannan n tallat
Taggayt
Amyannan n taggayt
Awwur
Amyannan uwwur
Asenfaṛ
Amyannan usenfaṛ
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Sujet
Tutlayin timaziɣin
0
46
117307
110530
2026-09-04T02:21:54Z
Sami At Ferḥat
6375
clean empty sections
117307
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language family
|name=Tamaziɣt
|altname=ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ
|ethnicity=[[Imaziɣen]]
|region=[[Tafriqt n ugafa]]
|familycolor=Afro-asiatic
|protoname=[[Tutlayt Proto-Tamaziɣt|Proto-Tamaziɣt]]
|child1=[[Tamaziɣt n ugafa]]
|child2=[[Tutlayin timaziɣin tiɣerbiyin|Tamaziɣt tutrimt]]
|child3=[[Tutlayin titergiyin|Tatergit]]
|child4=[[Tamaziɣt tasenqrit]]
|child5=''[[Tutlayt tanumidit|Tanumidit]]'' †
|child6=''[[Tagwanect|Tagwancet]]'' †
|iso2=ber
|iso5=ber
|glotto=berb1260
|glottorefname=Berber
|map=Map_of_Berber_Languages_2018.png
|mapcaption=Tutlayin timaziɣin:<br/>{{col-begin}}{{col-break}}
'''Tamaziɣt n ugafa'''
''Taqbaylit''
{{legend|#BA68C8| [[Tutlayt taqbaylit|Taqbaylit]]}}
''Aṭlas''
{{legend|#E53935|[[Tamaziɣt (Amerruk)]] (Tamaziɣt)}}
{{legend|#F06292|[[Tutlayt tacelḥit|Tasusit]]}}
{{legend|#AD1457|[[Taznagt n Srayer]] akked [[Taɣumart|Taɣumart]]}}
''Taznast''
{{legend|#F57F17|[[Tutlayt tarifit|Tarifit]] (Tmaziɣt)}}
{{legend|#FBC02D|[[Taseɣrucnit]] & [[Ayt Wrayn]]}}
{{legend|#E65100|[[Tutlayt tacenwit|Tacenwit]]}}
{{legend|#FF5722|[[Tutlayt tacawit|Tacawit]]}}
{{legend|#FFFF00|Niden ([[Tumẓabt]], [[Taggargrent]], [[Tutlayin tiznasin tisemranin]])}}
{{col-break}}
'''Tamaziɣt tutrimt'''
{{legend|#546E7A|[[Tutlayt taẓnagt|Taẓnagt]] (Tuẓẓungiyya)}}
'''Tamaziɣt tasemrant'''
{{legend|#00E676|[[Tamaziɣt tacerqit]] ([[Tasiwit]], [[Tanfust]], [[Tasuknit]], [[Taɣdimest]], [[Tawilant]])}}
'''Tatergit'''
{{legend|#5C6BC0|[[Tutlayin titergiyin|Tatergit]] (Tamaceq)}}
{{col-end}}
}}
'''Tamaziɣt''' neɣ '''Tutlayin timaziɣin''' (s [[Tifinaɣ]]: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ), (s [[tifinaɣ]] n [[Imuhaɣ]]: ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵗⵜ) d tawacult n [[Tutlayt|tutlayin]] i ttmeslayen [[Imaziɣen|Yimaziɣen]] di [[Tamazɣa|Tmazɣa]] yeṭṭfen azal ameqran deg [[Tafriqt ugafa|Tefriqt Tagafayt]]. Tamaziɣt d angaz deg tawacult n [[tutlayin tifrusyawiyin]] dges tagrawt n tutlayin (neɣ n [[tantala|tentaliyin]] deg tiẓri n kra n [[tasnilest|imusnawen]]) anda ttwalin d akken Tamaziɣt zik nni tella d yiwet n tutlayt yedduklen
Azal ameqran n wid yettmeslayen Tamaziɣt ass-a ttilin deg [[Ameṛṛuk|tgelda n umeṛṛuk]] d [[Lezzayer]] akken i ttilin daɣan s umdan meẓẓiyen deg [[Tunes]] d [[Libya]] d [[Mali]] d [[Nnijer|Nniǧer]] d [[Miẓran]] d [[Muriṭanya]] d kra n Taliwin n [[Spanya]] akken daɣen i llan ugar n 5 n imelyan n imaziɣenyettidiren deg [[Turuft|Uruppa]] d [[Tamrikt]] zeddiɣ (mazal) ttmeslayen Tamaziɣt
== Addad n Tmaziɣt deg tmura n Tmazɣa ==
Addad n Tmaziɣt deg [[Tamazɣa|tmura n Tmazɣa]] yemgarad s unect (ɛla ḥsab) n tmurt, Acku llant tmura id yukzen (id yesteɛṛfen) s Tmaziɣt d [[tutlayt tamaddudt|tamaddudt]] (d tunṣibt), llant tmura id yukzen s Tmaziɣt d [[tutlayt tanamurt]] akken daɣen i llant tmura yegguman ad akzent s Tmaziɣt:
* [[Tutlayt tamaceɣt]]: Tettwakez d tutlayt tanamurt deg [[Mali]] aseggas n 1982
* [[Tawellemt]]: Tettwakez d tutlayt tanamurt deg [[Nnijer|Nniǧer]] aseggas n 1999
* [[Tamaziɣt tameslugent tazzayrit]]: Tettwskez d [[tutlayt tanamurt]] deg 2002 sin akin d [[tutlayt tamaddudt]] deg useggas n 2016
* [[Tamaziɣt tameslugent tameṛṛukit]]: Tettwskez d tutlayt tamaddudt deg [[Ameṛṛuk|umeṛṛuk]] aseggas n 2011
Deg wakud dgi trajin imaziɣen n tmura n iden asmedded n tutlayt-a deg tmura-nsen.
== Asismel d tsartut n Tmaziɣt ==
[[tasnilest|imusnawen]] mtawan (mtafaqen) deg usismel n Tmaziɣt s usegder-is s unect (ɛla ḥsab) n usegder arakal:
* [[Tamaziɣt taɣerbit]]
** [[Tutlayt taẓnagt|Taznagt]]
** [[Tutlayt tetserret|Tatserret]]
* [[Tamaziɣt n ugafa]]
** [[Taqbaylit]]
** [[Tamaziɣt n Tunes]]
*** [[Tasendit]]
*** [[Tamaziɣt n Ǧerba]]
*** [[Tamaẓert]]
*** [[Dwiret|Tamaziɣt n Dwiret]]
** [[Tutlayin timaziɣin n waṭlas]] dgi llant:
*** [[Tutlayt tacelḥit|Tasusit]]
*** [[Tamaziɣt n weṭlas alemmas]]
*** [[Taznagt n Srayer]]
*** [[Taɣumart]]
*** [[Taseɣrucnit]]
** [[Tutlayin tiznasiyin]] dgi llant:
*** [[Tutlayt tacawit|Tacawit]]
*** [[Tutlayt tarifit|Tarifit]]
*** [[Tutlayt tumẓabt|Tumẓabt]]
*** [[Teggargrent]]
*** [[Tamaziɣt n Figig]]
*** [[Tutlayt tacenwit]]
*** [[Tagurart]]
* [[Tamaziɣt tacerqit]]
**[[Tanfust]]
** [[Tazuwart]]
** [[Taɣdamest]]
** [[Ɣat]]
** [[Tasuknit]]
** [[Tawilant|Tawjilit]]
** [[Tasiwit|Jlan n isiwan]]
* [[Tutlayin titergiyin]]
** [[Tamaheɣt]]
** [[Tamaceɣt]]
** [[Tamajeɣt]]
** [[Tawellemt]]
* [[Tagwanect]] (tenger)
== Askelu n tmaziɣt ==
──o [[Tutlayin tifrusyawiyin|Tafrusyawit]]
├─o [[Proto-Tamaziɣt 1]] <small>(-7000)</small>
└─o [[Proto-Tamaziɣt 2]] <small>(-200)</small>
├─o [[Tutlayin timaziɣin ticerqiyin|Tamaziɣt tacerqit]]
| └─────o <big>[[Tanfusit]]</big>
├─o [[Tutlayin timaziɣin tiɣerbiyin|Tamaziɣt taɣerbit]]
| |─────o <big>[[Taqbaylit]]</big>
| |──o [[Tutlayin timaziɣin n waṭlas|Tamaziɣt n waṭlas]]
| | └──o <big>[[Tacelḥit]]</big>
| | └──o <big>[[Tamaziɣt (Amerruk)|Tamaziɣt n Umerruk alemmas]]</big>
| └─o [[Taznast]]
| └───o <big>[[Tarifit]]</big>
| └───o <big>[[Tacenwit]]</big>
| └───o <big>[[Tumẓabt]]</big>
| └───o <big>[[Tacawit]]</big>
| └─o [[Taznast n umalu]]
| └─o <big>[[Tajerbit]]</big>
├───────o <big>[[Tutlayin titergiyin|Tatergit]]</big>
├─o [[Tutlayin timaziɣin tiɣerbiyin|Tamaziɣt taɣerbit]]
└─────o <big>[[Taẓnagt]]</big>
└─────o <big>[[Tamseɣlalt]]</big>
== Tiwelhiwin ==
{{refs}}
{{Tamaziɣt}}
[[Taggayt:Tutlayin n Miẓra]]
[[Taggayt:Tutlayin n Libya]]
[[Taggayt:Tutlayin n Nijer]]
[[Taggayt:Tutlayin n Mali]]
[[Taggayt:Tutlayin n Umeṛṛuk]]
[[Taggayt:Tutlayin n Lezzayer]]
[[Taggayt:Tutlayin n Muritanya]]
[[Taggayt:Tutlayin n Tuness]]
[[Taggayt:Tutlayin n Borkina Faso]]
[[Taggayt:Tutlayin|M]]
[[Taggayt:Imaziɣen]]
f4nlvbwhesdum9o9tpvya3kqwei57m6
Module:TableTools
828
9089
117297
80720
2026-09-03T12:57:06Z
Hamish
9471
Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q15408619|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]
117297
Scribunto
text/plain
------------------------------------------------------------------------------------
-- TableTools --
-- --
-- This module includes a number of functions for dealing with Lua tables. --
-- It is a meta-module, meant to be called from other Lua modules, and should not --
-- be called directly from #invoke. --
------------------------------------------------------------------------------------
local libraryUtil = require('libraryUtil')
local p = {}
-- Define often-used variables and functions.
local floor = math.floor
local infinity = math.huge
local checkType = libraryUtil.checkType
local checkTypeMulti = libraryUtil.checkTypeMulti
------------------------------------------------------------------------------------
-- isPositiveInteger
--
-- This function returns true if the given value is a positive integer, and false
-- if not. Although it doesn't operate on tables, it is included here as it is
-- useful for determining whether a given table key is in the array part or the
-- hash part of a table.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isPositiveInteger(v)
return type(v) == 'number' and v >= 1 and floor(v) == v and v < infinity
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- isNan
--
-- This function returns true if the given number is a NaN value, and false if
-- not. Although it doesn't operate on tables, it is included here as it is useful
-- for determining whether a value can be a valid table key. Lua will generate an
-- error if a NaN is used as a table key.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isNan(v)
return type(v) == 'number' and v ~= v
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- shallowClone
--
-- This returns a clone of a table. The value returned is a new table, but all
-- subtables and functions are shared. Metamethods are respected, but the returned
-- table will have no metatable of its own.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.shallowClone(t)
checkType('shallowClone', 1, t, 'table')
local ret = {}
for k, v in pairs(t) do
ret[k] = v
end
return ret
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- removeDuplicates
--
-- This removes duplicate values from an array. Non-positive-integer keys are
-- ignored. The earliest value is kept, and all subsequent duplicate values are
-- removed, but otherwise the array order is unchanged.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.removeDuplicates(arr)
checkType('removeDuplicates', 1, arr, 'table')
local isNan = p.isNan
local ret, exists = {}, {}
for _, v in ipairs(arr) do
if isNan(v) then
-- NaNs can't be table keys, and they are also unique, so we don't need to check existence.
ret[#ret + 1] = v
elseif not exists[v] then
ret[#ret + 1] = v
exists[v] = true
end
end
return ret
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- numKeys
--
-- This takes a table and returns an array containing the numbers of any numerical
-- keys that have non-nil values, sorted in numerical order.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.numKeys(t)
checkType('numKeys', 1, t, 'table')
local isPositiveInteger = p.isPositiveInteger
local nums = {}
for k in pairs(t) do
if isPositiveInteger(k) then
nums[#nums + 1] = k
end
end
table.sort(nums)
return nums
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- affixNums
--
-- This takes a table and returns an array containing the numbers of keys with the
-- specified prefix and suffix. For example, for the table
-- {a1 = 'foo', a3 = 'bar', a6 = 'baz'} and the prefix "a", affixNums will return
-- {1, 3, 6}.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.affixNums(t, prefix, suffix)
checkType('affixNums', 1, t, 'table')
checkType('affixNums', 2, prefix, 'string', true)
checkType('affixNums', 3, suffix, 'string', true)
local function cleanPattern(s)
-- Cleans a pattern so that the magic characters ()%.[]*+-?^$ are interpreted literally.
return s:gsub('([%(%)%%%.%[%]%*%+%-%?%^%$])', '%%%1')
end
prefix = prefix or ''
suffix = suffix or ''
prefix = cleanPattern(prefix)
suffix = cleanPattern(suffix)
local pattern = '^' .. prefix .. '([1-9]%d*)' .. suffix .. '$'
local nums = {}
for k in pairs(t) do
if type(k) == 'string' then
local num = mw.ustring.match(k, pattern)
if num then
nums[#nums + 1] = tonumber(num)
end
end
end
table.sort(nums)
return nums
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- numData
--
-- Given a table with keys like {"foo1", "bar1", "foo2", "baz2"}, returns a table
-- of subtables in the format
-- {[1] = {foo = 'text', bar = 'text'}, [2] = {foo = 'text', baz = 'text'}}.
-- Keys that don't end with an integer are stored in a subtable named "other". The
-- compress option compresses the table so that it can be iterated over with
-- ipairs.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.numData(t, compress)
checkType('numData', 1, t, 'table')
checkType('numData', 2, compress, 'boolean', true)
local ret = {}
for k, v in pairs(t) do
local prefix, num = mw.ustring.match(tostring(k), '^([^0-9]*)([1-9][0-9]*)$')
if num then
num = tonumber(num)
local subtable = ret[num] or {}
if prefix == '' then
-- Positional parameters match the blank string; put them at the start of the subtable instead.
prefix = 1
end
subtable[prefix] = v
ret[num] = subtable
else
local subtable = ret.other or {}
subtable[k] = v
ret.other = subtable
end
end
if compress then
local other = ret.other
ret = p.compressSparseArray(ret)
ret.other = other
end
return ret
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- compressSparseArray
--
-- This takes an array with one or more nil values, and removes the nil values
-- while preserving the order, so that the array can be safely traversed with
-- ipairs.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.compressSparseArray(t)
checkType('compressSparseArray', 1, t, 'table')
local ret = {}
local nums = p.numKeys(t)
for _, num in ipairs(nums) do
ret[#ret + 1] = t[num]
end
return ret
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- sparseIpairs
--
-- This is an iterator for sparse arrays. It can be used like ipairs, but can
-- handle nil values.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.sparseIpairs(t)
checkType('sparseIpairs', 1, t, 'table')
local nums = p.numKeys(t)
local i = 0
local lim = #nums
return function ()
i = i + 1
if i <= lim then
local key = nums[i]
return key, t[key]
else
return nil, nil
end
end
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- size
--
-- This returns the size of a key/value pair table. It will also work on arrays,
-- but for arrays it is more efficient to use the # operator.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.size(t)
checkType('size', 1, t, 'table')
local i = 0
for _ in pairs(t) do
i = i + 1
end
return i
end
local function defaultKeySort(item1, item2)
-- "number" < "string", so numbers will be sorted before strings.
local type1, type2 = type(item1), type(item2)
if type1 ~= type2 then
return type1 < type2
elseif type1 == 'table' or type1 == 'boolean' or type1 == 'function' then
return tostring(item1) < tostring(item2)
else
return item1 < item2
end
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- keysToList
--
-- Returns an array of the keys in a table, sorted using either a default
-- comparison function or a custom keySort function.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.keysToList(t, keySort, checked)
if not checked then
checkType('keysToList', 1, t, 'table')
checkTypeMulti('keysToList', 2, keySort, {'function', 'boolean', 'nil'})
end
local arr = {}
local index = 1
for k in pairs(t) do
arr[index] = k
index = index + 1
end
if keySort ~= false then
keySort = type(keySort) == 'function' and keySort or defaultKeySort
table.sort(arr, keySort)
end
return arr
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- sortedPairs
--
-- Iterates through a table, with the keys sorted using the keysToList function.
-- If there are only numerical keys, sparseIpairs is probably more efficient.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.sortedPairs(t, keySort)
checkType('sortedPairs', 1, t, 'table')
checkType('sortedPairs', 2, keySort, 'function', true)
local arr = p.keysToList(t, keySort, true)
local i = 0
return function ()
i = i + 1
local key = arr[i]
if key ~= nil then
return key, t[key]
else
return nil, nil
end
end
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- isArray
--
-- Returns true if the given value is a table and all keys are consecutive
-- integers starting at 1.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isArray(v)
if type(v) ~= 'table' then
return false
end
local i = 0
for _ in pairs(v) do
i = i + 1
if v[i] == nil then
return false
end
end
return true
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- isArrayLike
--
-- Returns true if the given value is iterable and all keys are consecutive
-- integers starting at 1.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.isArrayLike(v)
if not pcall(pairs, v) then
return false
end
local i = 0
for _ in pairs(v) do
i = i + 1
if v[i] == nil then
return false
end
end
return true
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- invert
--
-- Transposes the keys and values in an array. For example, {"a", "b", "c"} ->
-- {a = 1, b = 2, c = 3}. Duplicates are not supported (result values refer to
-- the index of the last duplicate) and NaN values are ignored.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.invert(arr)
checkType("invert", 1, arr, "table")
local isNan = p.isNan
local map = {}
for i, v in ipairs(arr) do
if not isNan(v) then
map[v] = i
end
end
return map
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- listToSet
--
-- Creates a set from the array part of the table. Indexing the set by any of the
-- values of the array returns true. For example, {"a", "b", "c"} ->
-- {a = true, b = true, c = true}. NaN values are ignored as Lua considers them
-- never equal to any value (including other NaNs or even themselves).
------------------------------------------------------------------------------------
function p.listToSet(arr)
checkType("listToSet", 1, arr, "table")
local isNan = p.isNan
local set = {}
for _, v in ipairs(arr) do
if not isNan(v) then
set[v] = true
end
end
return set
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- deepCopy
--
-- Recursive deep copy function. Preserves identities of subtables.
------------------------------------------------------------------------------------
local function _deepCopy(orig, includeMetatable, already_seen)
if type(orig) ~= "table" then
return orig
end
-- already_seen stores copies of tables indexed by the original table.
local copy = already_seen[orig]
if copy ~= nil then
return copy
end
copy = {}
already_seen[orig] = copy -- memoize before any recursion, to avoid infinite loops
for orig_key, orig_value in pairs(orig) do
copy[_deepCopy(orig_key, includeMetatable, already_seen)] = _deepCopy(orig_value, includeMetatable, already_seen)
end
if includeMetatable then
local mt = getmetatable(orig)
if mt ~= nil then
setmetatable(copy, _deepCopy(mt, true, already_seen))
end
end
return copy
end
function p.deepCopy(orig, noMetatable, already_seen)
checkType("deepCopy", 3, already_seen, "table", true)
return _deepCopy(orig, not noMetatable, already_seen or {})
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- sparseConcat
--
-- Concatenates all values in the table that are indexed by a number, in order.
-- sparseConcat{a, nil, c, d} => "acd"
-- sparseConcat{nil, b, c, d} => "bcd"
------------------------------------------------------------------------------------
function p.sparseConcat(t, sep, i, j)
local arr = {}
local arr_i = 0
for _, v in p.sparseIpairs(t) do
arr_i = arr_i + 1
arr[arr_i] = v
end
return table.concat(arr, sep, i, j)
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- length
--
-- Finds the length of an array, or of a quasi-array with keys such as "data1",
-- "data2", etc., using an exponential search algorithm. It is similar to the
-- operator #, but may return a different value when there are gaps in the array
-- portion of the table. Intended to be used on data loaded with mw.loadData. For
-- other tables, use #.
-- Note: #frame.args in frame object always be set to 0, regardless of the number
-- of unnamed template parameters, so use this function for frame.args.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.length(t, prefix)
-- requiring module inline so that [[Module:Exponential search]] which is
-- only needed by this one function doesn't get millions of transclusions
local expSearch = require("Module:Exponential search")
checkType('length', 1, t, 'table')
checkType('length', 2, prefix, 'string', true)
return expSearch(function (i)
local key
if prefix then
key = prefix .. tostring(i)
else
key = i
end
return t[key] ~= nil
end) or 0
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- inArray
--
-- Returns true if searchElement is a member of the array, and false otherwise.
-- Equivalent to JavaScript array.includes(searchElement) or
-- array.includes(searchElement, fromIndex), except fromIndex is 1 indexed
------------------------------------------------------------------------------------
function p.inArray(array, searchElement, fromIndex)
checkType("inArray", 1, array, "table")
-- if searchElement is nil, error?
fromIndex = tonumber(fromIndex)
if fromIndex then
if (fromIndex < 0) then
fromIndex = #array + fromIndex + 1
end
if fromIndex < 1 then fromIndex = 1 end
for _, v in ipairs({unpack(array, fromIndex)}) do
if v == searchElement then
return true
end
end
else
for _, v in pairs(array) do
if v == searchElement then
return true
end
end
end
return false
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- merge
--
-- Given the arrays, returns an array containing the elements of each input array
-- in sequence.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.merge(...)
local arrays = {...}
local ret = {}
for i, arr in ipairs(arrays) do
checkType('merge', i, arr, 'table')
for _, v in ipairs(arr) do
ret[#ret + 1] = v
end
end
return ret
end
------------------------------------------------------------------------------------
-- extend
--
-- Extends the first array in place by appending all elements from the second
-- array.
------------------------------------------------------------------------------------
function p.extend(arr1, arr2)
checkType('extend', 1, arr1, 'table')
checkType('extend', 2, arr2, 'table')
for _, v in ipairs(arr2) do
arr1[#arr1 + 1] = v
end
end
return p
4n03zk6kcoeg4gz82mieeh94c1szcjy
Tiɣirdemt
0
16396
117302
115781
2026-09-03T18:27:57Z
Abillardoo
16203
/* */
117302
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tiɣirdemt''' (aget: '''Tiɣirdmiwin'''), ([[isem ussnan]]: '''Scorpiones''') d yiwet n [[tafesna (tasnudert)|tfesna]] n [[tiswermin|tuwrimin]] [[tiraɣlalin]] yeṭṭafaren [[asmil (tasnudert)|asmil]] n [[tissisyin|tessisin]]. [[Talmest|Tilmas]] n tfesna-ayi d tid ilan (yesɛan) 8 n [[aṭar (agman)|yiḍarren]], akken i ttidirent deg yideggan [[aẓɣal|iẓeɣlen]] [[takewt|iɣuraren]], tteffrent deg wurzuten n yiẓra i wakken ad rewlent seg [[tafukt|tfukt]] n tniri.
Llant wazal n 2500 neɣ 2700 n [[talmest|telmas]] n tɣerdmiwin deg umaḍal. Azal ameqran n tɣirdmiwin d timiririn, acku [[tisiqqest|tisiqqsin]]-nsent i d-ittilin deg taggara n [[Asallaf|wedfar]]-nsent ttilin-d deg-sent [[uɣes|yiriren]].
== Tarrawt ==
== Tudert d wansayen ==
Llan-t snat n telmas n tɣirdmiwin
== Tasartut ==
rh67fzjljhunr8db4xghwtq3j2tuvkd
117303
117302
2026-09-03T18:28:37Z
Abillardoo
16203
117303
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tiɣirdemt''' (aget: '''Tiɣirdmiwin'''), ([[isem ussnan]]: '''Scorpiones''') d yiwet n [[tafesna (tasnudert)|tfesna]] n [[tiswermin|tuwrimin]] [[tiraɣlalin]] yeṭṭafaren [[asmil (tasnudert)|asmil]] n [[tissisyin|tessisin]]. [[Talmest|Tilmas]] n tfesna-ayi d tid ilan (yesɛan) 8 n [[aṭar (agman)|yiḍarren]], akken i ttidirent deg yideggan [[aẓɣal|iẓeɣlen]] [[takewt|iɣuraren]], tteffrent deg wurzuten n yiẓra i wakken ad rewlent seg [[tafukt|tfukt]] n tniri.
Llant wazal n 2500 neɣ 2700 n [[talmest|telmas]] n tɣerdmiwin deg umaḍal. Azal ameqran n tɣirdmiwin d timiririn, acku [[tisiqqest|tisiqqsin]]-nsent i d-ittilin deg taggara n [[Asallaf|wedfar]]-nsent ttilin-d deg-sent [[uɣes|yiriren]].
== Tarrawt ==
== Tudert d wansayen ==
Llan-t snat n telmas n tɣirdmiwin.
== Tiwsitin ==
* [[Buɣardem]] – (''Androctonus'').
== Tasartut ==
ngzsfgpzd2bs08p24lr5585u4ihugwu
117304
117303
2026-09-03T18:29:34Z
Abillardoo
16203
117304
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tiɣirdemt''' (aget: '''Tiɣirdmiwin'''), ([[isem ussnan]]: '''Scorpiones''') d yiwet n [[tafesna (tasnudert)|tfesna]] n [[tiswermin|tuwrimin]] [[tiraɣlalin]] yeṭṭafaren [[asmil (tasnudert)|asmil]] n [[tissisyin|tessisin]]. [[Talmest|Tilmas]] n tfesna-ayi d tid ilan (yesɛan) 8 n [[aṭar (agman)|yiḍarren]], akken i ttidirent deg yideggan [[aẓɣal|iẓeɣlen]] [[takewt|iɣuraren]], tteffrent deg wurzuten n yiẓra i wakken ad rewlent seg [[tafukt|tfukt]] n tniri.
Llant wazal n 2500 neɣ 2700 n [[talmest|telmas]] n tɣerdmiwin deg umaḍal. Azal ameqran n tɣirdmiwin d timiririn, acku [[tisiqqest|tisiqqsin]]-nsent i d-ittilin deg taggara n [[Asallaf|wedfar]]-nsent ttilin-d deg-sent [[uɣes|yiriren]].
== Tarrawt ==
== Tudert d wansayen ==
Llan-t snat n telmas n tɣirdmiwin.
== Tiwsitin ==
* [[Buɣardem]] – (''Androctonus'').
== Tasartut ==
== Imniren ==
[[Taggayt:tissisin]]
[[Taggayt:ibureɣsen]]
nwxj3hhq18q22zbdhowzjdyhkm8yysh
Septimyus Severus
0
25553
117299
117296
2026-09-03T14:10:42Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117299
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Septimius Severus busto-Musei Capitolini.jpg|vignette|Asebdad n uqeṛṛu n Septimyus Severus.]]
'''Lusyus Septimyus Severus''' (145 – 211 S.Ɛ.) d yiwen seg yimenkaden imeqranen i ibeddlen udem d unagraw n Tmenkda Taṛumanit. D netta i d amenzu i d-yekkan seg Tefriqt n Ugafa (s yiziɣer alibi-apunig) i yulin ɣer ukersi n udabu aṛumi. Yerna d netta i d amsebdad n twacult tageldant n Yisibiriyen.
Tanbaḍt-ines, seg useggas n 193 ar 211 S.Ɛ., tewwi-d isniflen d yiseggamen lqayen deg tasredsa (lɛesker), deg uzref (lqanun), d tedbelt. S tnekkra-ines, yessufeɣ tamenkda seg tallit n Principatus (anda asqamu n yimɣaren yella d amteddu) ɣer tallit n udabu amserdas lqayen.
== 1. Aẓar, Talalit d Temẓi-ines ==
=== Talalit deg Leptis Magna ===
Ilul Septimyus Severus ass n 11 deg Yebrir n useggas 145 (neɣ 146) S.Ɛ. deg temdint n Leptis Magna (deg tmurt n Libiya n tura). Tamdint-a tella d yiwet seg temdinin timeqqranin n Tefriqt n Ugafa, tebna ɣef yiri n Yilel Agrakal deg temnaḍt n Tripolitania.
=== Aẓar n twacult ===
'''Baba-s''': Ism-is ''Publius Septimius Geta'', yekka-d seg yiẓuran ilibiyen-ipuniyen (imaziɣen-ifiniqiyen) yesɛan ayla d ccan ameqran deg temnaḍt. Twacult-ines tella teṭṭef tiɣermi taṛumit acḥal d tasuta send talalit-is.
'''Yemma-s''': Ism-is ''Fulvia Pia'', tekka-d seg twacult taṭalyanit-taṛumit n watelsan (gens Fulvia).
=== Asgmi d tutlayin ===
Severus yelmed tutlayt tapunigt, talatinit, d tegrikt. Ɣas akken yelmed tasekla d lqanun deg Ruma d Atina, imuzrayen n tallit-nni (am Cassius Dion) nnan-d d akken yella yessawal talatinit s yiwet n aɣdebbu tafriqit i d-yettbanen ar taggara n tudert-is.
== 2. Abrid Asertan d Umserdas (Cursus Honorum) ==
Send ad yaweḍ ɣer udabu unnig, Septimyus Severus yekfa akk talliyin n usedmer asertan aṛumi s tallelt n umenkad [[Mark Urel]]:
'''Akcam ɣer Usqamu n Yimɣaren (''SINA'')''': Yekcem d aɛeggal deg useggas n 170 S.Ɛ.
'''Isurifen imezwura''': Yeṭṭef tamassit n kwaystur (quaestor) deg Ruma d Baetica (Spanya), sakin d aṭribun n ''ipliben'' deg 176 S.Ɛ.
'''Tanbaḍt n temnaḍin''': Yuɣal d afritran (praetor) deg 178 S.Ɛ., syin d anebbaḍ n Gallia Lugdunensis (Fransa), n Sisilya, d Pannonia Superior (ɣef wasif n Danub) deg useggas n 191 S.Ɛ.[1].
Deg Panunya, Severus yefka tamawt meqqren i tseddarin n yiserdasen, yella yeẓra amek ay tteddun iserdasen n tlisa d wayen ttnadin, d ayen i as-yeldin abrid ɣer tezmert tamuqqrant.
== 3. Aseggas n Semmus n Yimenkaden (193 S.Ɛ.) d Tuzzya ɣer Unbaḍ ==
Deg taggara n useggas 192 S.Ɛ., yemmut umenkad ''Commodus''. Deg useggas 193 S.Ɛ.—i yettwasnen deg umezruy s Useggas n Semmus n Yimenkaden—tallit n tezɣent d ummenuɣ ɣef udabu:
Amenkad Pertinax yeṭṭef leḥkem kra n wagguren kan send ad t-nɣen yimḍebbren n tɛessast.
Iɛessasen-nni zzenzen akersi n udabu deg "ssuq" i win ara d-yefken aṭas n tedrimt; dɣa yuɣ-it umarkanti Didius Julianus.
Iserdasen n Danub ugin aya. Ass n 9 Yebrir 193 S.Ɛ. deg temdint n Carnuntum, berrḥen s Septimyus Severus d amenkad.<syntaxhighlight>
┌──────────────────────────────┐
│ Aseggas n 193 S.Ɛ. │
│ Assider(aɣelluy) n Didius Julianus │
└──────────────┬───────────────┘
│
┌──────────────────┴──────────────────┐
▼ ▼
┌───────────────────────┐ ┌───────────────────────┐
│ Amenɣi n Issus (194) │ │ Amenɣi n Lugdunum │
│ Mgal Pescennius Niger │ │ (197) mgal Albinus │
└───────────────────────┘ └───────────────────────┘
</syntaxhighlight>Severus yuzzel s tazzla tameqqrant ɣer temdint n Ruma. ''Didius Julianus'' yetwanɣa send ad d-yaweḍ Severus. Iwakken ad yeṭṭef anbaḍ akken iwata, yennuɣ mgal sin n yimsizwren:
'''''Pescennius Niger'' (deg Ugmuḍ)''': Yernat deg umenɣi n Cyzicus, Nicaea, d Issus (194 S.Ɛ.).
'''''Clodius Albinus'' (deg Utaram)''': Yernat deg umenɣi aneggaru n Lugdunum (Lyon) deg useggas n 197 S.Ɛ., i yellan d yiwen seg yimenɣan imeqranen akk gar Yiṛumaniyen.
== 4. Iseggamen d Isniflen Imserdasen d Yidblanen ==
Tanbaḍt n Septimyus Severus tbeddel lsas n uwanak aṛumi.
=== Isniflen n Tasredsa (Iserdasen) ===
'''Afsax n Tɛessast Tapriturit''': Yefsax taɛessast taqburt i yellan teččur kan d iṭalyaniyen, yebna-tt-id s yiserdasen iḥiriyen i d-yextar seg tlisa n Danub d Tefriqt.
'''Tirbbaɛ timaynutin''': Yesnulfa-d kraḍt n tseddarin timaynutiw (Legio I, II, d III Parthica). Yiwet deg-sent yessers-itt ɣer tama n Ruma (Castra Albana) i useḥbiber fell-as.
'''Tidrimin d Zwaǧ''': Yerna deg texlaṣṣin n yiserdasen (solde) s wazal n 33% ar 50%, yerna yefka-yasen azref ad zewǧen skud llan deg uheggi n lɛesker (d ayen yellan d amgadal send-is).
=== Isniflen n Tedbelt d Uzref ===
'''Asenqes n tezmert n Usqamu''': Yekkes aṭas n tezmert i Usqamu n Yimɣaren (Sina), yerr-a adabu gar yifassen n yimḍebbren imserdasen d yinefrayen neɣ imsaḍufen.
'''Asnerni n tussna n uzref''': Yesseqdec imusnawen imeqranen n lqanun aṛumi, gar-asen ''Papinien'' (Aemilius Papinianus, i d-yekkan ula d netta seg Tefriqt neɣ Surya), Ulpien, d Paulus.
'''Tadamsa d Txezna''': Yebḍa tadamsa gar txezna n uwanak (aerarium/fiscus) d tbaɣurt tusligt n umenkad d twacult-is (res privata).
j6t4uf7tnfjveuqg65jr3vjm6u5gu6k
117300
117299
2026-09-03T14:15:22Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117300
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Septimius Severus busto-Musei Capitolini.jpg|vignette|Asebdad n uqeṛṛu n Septimyus Severus.]]
'''Lusyus Septimyus Severus''' (145 – 211 S.Ɛ.) d yiwen seg yimenkaden imeqranen i ibeddlen udem d unagraw n Tmenkda Taṛumanit. D netta i d amenzu i d-yekkan seg Tefriqt n Ugafa (s yiziɣer alibi-apunig) i yulin ɣer ukersi n udabu aṛumi. Yerna d netta i d amsebdad n twacult tageldant n Yisibiriyen.
Tanbaḍt-ines, seg useggas n 193 ar 211 S.Ɛ., tewwi-d isniflen d yiseggamen lqayen deg tasredsa (lɛesker), deg uzref (lqanun), d tedbelt. S tnekkra-ines, yessufeɣ tamenkda seg tallit n Principatus (anda asqamu n yimɣaren yella d amteddu) ɣer tallit n udabu amserdas lqayen.
== 1. Aẓar, Talalit d Temẓi-ines ==
=== Talalit deg Leptis Magna ===
Ilul Septimyus Severus ass n 11 deg Yebrir n useggas 145 (neɣ 146) S.Ɛ. deg temdint n Leptis Magna (deg tmurt n Libiya n tura). Tamdint-a tella d yiwet seg temdinin timeqqranin n Tefriqt n Ugafa, tebna ɣef yiri n Yilel Agrakal deg temnaḍt n Tripolitania.
[[Tugna:Severus210AD.png|vignette|Tamnekda Taṛumanit deg tallit n Severus.]]
=== Aẓar n twacult ===
'''Baba-s''': Ism-is ''Publius Septimius Geta'', yekka-d seg yiẓuran ilibiyen-ipuniyen (imaziɣen-ifiniqiyen) yesɛan ayla d ccan ameqran deg temnaḍt. Twacult-ines tella teṭṭef tiɣermi taṛumit acḥal d tasuta send talalit-is.
'''Yemma-s''': Ism-is ''Fulvia Pia'', tekka-d seg twacult taṭalyanit-taṛumit n watelsan (gens Fulvia).
=== Asgmi d tutlayin ===
Severus yelmed tutlayt tapunigt, talatinit, d tegrikt. Ɣas akken yelmed tasekla d lqanun deg Ruma d Atina, imuzrayen n tallit-nni (am Cassius Dion) nnan-d d akken yella yessawal talatinit s yiwet n aɣdebbu tafriqit i d-yettbanen ar taggara n tudert-is.
== 2. Abrid Asertan d Umserdas (Cursus Honorum) ==
Send ad yaweḍ ɣer udabu unnig, Septimyus Severus yekfa akk talliyin n usedmer asertan aṛumi s tallelt n umenkad [[Mark Urel]]:
'''Akcam ɣer Usqamu n Yimɣaren (''SINA'')''': Yekcem d aɛeggal deg useggas n 170 S.Ɛ.
'''Isurifen imezwura''': Yeṭṭef tamassit n kwaystur (quaestor) deg Ruma d Baetica (Spanya), sakin d aṭribun n ''ipliben'' deg 176 S.Ɛ.
'''Tanbaḍt n temnaḍin''': Yuɣal d afritran (praetor) deg 178 S.Ɛ., syin d anebbaḍ n Gallia Lugdunensis (Fransa), n Sisilya, d Pannonia Superior (ɣef wasif n Danub) deg useggas n 191 S.Ɛ.[1].
Deg Panunya, Severus yefka tamawt meqqren i tseddarin n yiserdasen, yella yeẓra amek ay tteddun iserdasen n tlisa d wayen ttnadin, d ayen i as-yeldin abrid ɣer tezmert tamuqqrant.
== 3. Aseggas n Semmus n Yimenkaden (193 S.Ɛ.) d Tuzzya ɣer Unbaḍ ==
Deg taggara n useggas 192 S.Ɛ., yemmut umenkad ''Commodus''. Deg useggas 193 S.Ɛ.—i yettwasnen deg umezruy s Useggas n Semmus n Yimenkaden—tallit n tezɣent d ummenuɣ ɣef udabu:
Amenkad Pertinax yeṭṭef leḥkem kra n wagguren kan send ad t-nɣen yimḍebbren n tɛessast.
Iɛessasen-nni zzenzen akersi n udabu deg "ssuq" i win ara d-yefken aṭas n tedrimt; dɣa yuɣ-it umarkanti Didius Julianus.
Iserdasen n Danub ugin aya. Ass n 9 Yebrir 193 S.Ɛ. deg temdint n Carnuntum, berrḥen s Septimyus Severus d amenkad.<syntaxhighlight>
┌──────────────────────────────┐
│ Aseggas n 193 S.Ɛ. │
│ Assider(aɣelluy) n Didius Julianus │
└──────────────┬───────────────┘
│
┌──────────────────┴──────────────────┐
▼ ▼
┌───────────────────────┐ ┌───────────────────────┐
│ Amenɣi n Issus (194) │ │ Amenɣi n Lugdunum │
│ Mgal Pescennius Niger │ │ (197) mgal Albinus │
└───────────────────────┘ └───────────────────────┘
</syntaxhighlight>Severus yuzzel s tazzla tameqqrant ɣer temdint n Ruma. ''Didius Julianus'' yetwanɣa send ad d-yaweḍ Severus. Iwakken ad yeṭṭef anbaḍ akken iwata, yennuɣ mgal sin n yimsizwren:
'''''Pescennius Niger'' (deg Ugmuḍ)''': Yernat deg umenɣi n Cyzicus, Nicaea, d Issus (194 S.Ɛ.).
'''''Clodius Albinus'' (deg Utaram)''': Yernat deg umenɣi aneggaru n Lugdunum (Lyon) deg useggas n 197 S.Ɛ., i yellan d yiwen seg yimenɣan imeqranen akk gar Yiṛumaniyen.
== 4. Iseggamen d Isniflen Imserdasen d Yidblanen ==
Tanbaḍt n Septimyus Severus tbeddel lsas n uwanak aṛumi.
=== Isniflen n Tasredsa (Iserdasen) ===
'''Afsax n Tɛessast Tapriturit''': Yefsax taɛessast taqburt i yellan teččur kan d iṭalyaniyen, yebna-tt-id s yiserdasen iḥiriyen i d-yextar seg tlisa n Danub d Tefriqt.
'''Tirbbaɛ timaynutin''': Yesnulfa-d kraḍt n tseddarin timaynutiw (Legio I, II, d III Parthica). Yiwet deg-sent yessers-itt ɣer tama n Ruma (Castra Albana) i useḥbiber fell-as.
'''Tidrimin d Zwaǧ''': Yerna deg texlaṣṣin n yiserdasen (solde) s wazal n 33% ar 50%, yerna yefka-yasen azref ad zewǧen skud llan deg uheggi n lɛesker (d ayen yellan d amgadal send-is).
[[Tugna:Leptis Magna Arch of Septimius Severus.jpg|vignette|Tagenzi n Severus deg Leptis Magna.]]
=== Isniflen n Tedbelt d Uzref ===
'''Asenqes n tezmert n Usqamu''': Yekkes aṭas n tezmert i Usqamu n Yimɣaren (Sina), yerr-a adabu gar yifassen n yimḍebbren imserdasen d yinefrayen neɣ imsaḍufen.
'''Asnerni n tussna n uzref''': Yesseqdec imusnawen imeqranen n lqanun aṛumi, gar-asen ''Papinien'' (Aemilius Papinianus, i d-yekkan ula d netta seg Tefriqt neɣ Surya), Ulpien, d Paulus.
'''Tadamsa d Txezna''': Yebḍa tadamsa gar txezna n uwanak (aerarium/fiscus) d tbaɣurt tusligt n umenkad d twacult-is (res privata).
am9m6f2tl1pkyjpfk011bdgw13r0eps
117301
117300
2026-09-03T14:16:52Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117301
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Septimius Severus busto-Musei Capitolini.jpg|vignette|Asebdad n uqeṛṛu n Septimyus Severus.]]
'''Lusyus Septimyus Severus''' (145 – 211 S.Ɛ.) d yiwen seg yimenkaden imeqranen i ibeddlen udem d unagraw n Tmenkda Taṛumanit. D netta i d amenzu i d-yekkan seg Tefriqt n Ugafa (s yiziɣer alibi-apunig) i yulin ɣer ukersi n udabu aṛumi. Yerna d netta i d amsebdad n twacult tageldant n Yisibiriyen.
Tanbaḍt-ines, seg useggas n 193 ar 211 S.Ɛ., tewwi-d isniflen d yiseggamen lqayen deg tasredsa (lɛesker), deg uzref (lqanun), d tedbelt. S tnekkra-ines, yessufeɣ tamenkda seg tallit n Principatus (anda asqamu n yimɣaren yella d amteddu) ɣer tallit n udabu amserdas lqayen.
== 1. Aẓar, Talalit d Temẓi-ines ==
=== Talalit deg Leptis Magna ===
Ilul Septimyus Severus ass n 11 deg Yebrir n useggas 145 (neɣ 146) S.Ɛ. deg temdint n Leptis Magna (deg tmurt n Libiya n tura). Tamdint-a tella d yiwet seg temdinin timeqqranin n Tefriqt n Ugafa, tebna ɣef yiri n Yilel Agrakal deg temnaḍt n Tripolitania.
[[Tugna:Severus210AD.png|vignette|Tamnekda Taṛumanit deg tallit n Severus.]]
=== Aẓar n twacult ===
'''Baba-s''': Ism-is ''Publius Septimius Geta'', yekka-d seg yiẓuran ilibiyen-ipuniyen (imaziɣen-ifiniqiyen) yesɛan ayla d ccan ameqran deg temnaḍt. Twacult-ines tella teṭṭef tiɣermi taṛumit acḥal d tasuta send talalit-is.
'''Yemma-s''': Ism-is ''Fulvia Pia'', tekka-d seg twacult taṭalyanit-taṛumit n watelsan (gens Fulvia).
=== Asgmi d tutlayin ===
Severus yelmed tutlayt tapunigt, talatinit, d tegrikt. Ɣas akken yelmed tasekla d lqanun deg Ruma d Atina, imuzrayen n tallit-nni (am Cassius Dion) nnan-d d akken yella yessawal talatinit s yiwet n aɣdebbu tafriqit i d-yettbanen ar taggara n tudert-is.
== 2. Abrid Asertan d Umserdas (Cursus Honorum) ==
Send ad yaweḍ ɣer udabu unnig, Septimyus Severus yekfa akk talliyin n usedmer asertan aṛumi s tallelt n umenkad [[Mark Urel]]:
'''Akcam ɣer Usqamu n Yimɣaren (''SINA'')''': Yekcem d aɛeggal deg useggas n 170 S.Ɛ.
'''Isurifen imezwura''': Yeṭṭef tamassit n kwaystur (quaestor) deg Ruma d Baetica (Spanya), sakin d aṭribun n ''ipliben'' deg 176 S.Ɛ.
'''Tanbaḍt n temnaḍin''': Yuɣal d afritran (praetor) deg 178 S.Ɛ., syin d anebbaḍ n Gallia Lugdunensis (Fransa), n Sisilya, d Pannonia Superior (ɣef wasif n Danub) deg useggas n 191 S.Ɛ.[1].
Deg Panunya, Severus yefka tamawt meqqren i tseddarin n yiserdasen, yella yeẓra amek ay tteddun iserdasen n tlisa d wayen ttnadin, d ayen i as-yeldin abrid ɣer tezmert tamuqqrant.
== 3. Aseggas n Semmus n Yimenkaden (193 S.Ɛ.) d Tuzzya ɣer Unbaḍ ==
Deg taggara n useggas 192 S.Ɛ., yemmut umenkad ''Commodus''. Deg useggas 193 S.Ɛ.—i yettwasnen deg umezruy s Useggas n Semmus n Yimenkaden—tallit n tezɣent d ummenuɣ ɣef udabu:
Amenkad Pertinax yeṭṭef leḥkem kra n wagguren kan send ad t-nɣen yimḍebbren n tɛessast.
Iɛessasen-nni zzenzen akersi n udabu deg "ssuq" i win ara d-yefken aṭas n tedrimt; dɣa yuɣ-it umarkanti Didius Julianus.
Iserdasen n Danub ugin aya. Ass n 9 Yebrir 193 S.Ɛ. deg temdint n Carnuntum, berrḥen s Septimyus Severus d amenkad.<syntaxhighlight>
┌──────────────────────────────┐
│ Aseggas n 193 S.Ɛ. │
│ Assider(aɣelluy) n Didius Julianus │
└──────────────┬───────────────┘
│
┌──────────────────┴──────────────────┐
▼ ▼
┌───────────────────────┐ ┌───────────────────────┐
│ Amenɣi n Issus (194) │ │ Amenɣi n Lugdunum │
│ Mgal Pescennius Niger │ │ (197) mgal Albinus │
└───────────────────────┘ └───────────────────────┘
</syntaxhighlight>Severus yuzzel s tazzla tameqqrant ɣer temdint n Ruma. ''Didius Julianus'' yetwanɣa send ad d-yaweḍ Severus. Iwakken ad yeṭṭef anbaḍ akken iwata, yennuɣ mgal sin n yimsizwren:
'''''Pescennius Niger'' (deg Ugmuḍ)''': Yernat deg umenɣi n Cyzicus, Nicaea, d Issus (194 S.Ɛ.).
'''''Clodius Albinus'' (deg Utaram)''': Yernat deg umenɣi aneggaru n Lugdunum (Lyon) deg useggas n 197 S.Ɛ., i yellan d yiwen seg yimenɣan imeqranen akk gar Yiṛumaniyen.
== 4. Iseggamen d Isniflen Imserdasen d Yidblanen ==
Tanbaḍt n Septimyus Severus tbeddel lsas n uwanak aṛumi.
=== Isniflen n Tasredsa (Iserdasen) ===
'''Afsax n Tɛessast Tapriturit''': Yefsax taɛessast taqburt i yellan teččur kan d iṭalyaniyen, yebna-tt-id s yiserdasen iḥiriyen i d-yextar seg tlisa n Danub d Tefriqt.
'''Tirbbaɛ timaynutin''': Yesnulfa-d kraḍt n tseddarin timaynutiw (Legio I, II, d III Parthica). Yiwet deg-sent yessers-itt ɣer tama n Ruma (Castra Albana) i useḥbiber fell-as.
'''Tidrimin d Tsulya(Zwaǧ)''': Yerna deg texlaṣṣin n yiserdasen (solde) s wazal n 33% ar 50%, yerna yefka-yasen azref ad zewǧen skud llan deg uheggi n lɛesker (d ayen yellan d amgadal send-is).
[[Tugna:Leptis Magna Arch of Septimius Severus.jpg|vignette|Tagenzi n Severus deg Leptis Magna.]]
=== Isniflen n Tedbelt d Uzref ===
'''Asenqes n tezmert n Usqamu''': Yekkes aṭas n tezmert i Usqamu n Yimɣaren (Sina), yerr-a adabu gar yifassen n yimḍebbren imserdasen d yinefrayen neɣ imsaḍufen.
'''Asnerni n tussna n uzref''': Yesseqdec imusnawen imeqranen n lqanun aṛumi, gar-asen ''Papinien'' (Aemilius Papinianus, i d-yekkan ula d netta seg Tefriqt neɣ Surya), Ulpien, d Paulus.
'''Tadamsa d Txezna''': Yebḍa tadamsa gar txezna n uwanak (aerarium/fiscus) d tbaɣurt tusligt n umenkad d twacult-is (res privata).
glff7d0grhzq5aictw421kfflkt0jrb
117305
117301
2026-09-03T20:25:42Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
117305
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Septimius Severus busto-Musei Capitolini.jpg|vignette|Asebdad n uqeṛṛu n Septimyus Severus.]]
'''Lusyus Septimyus Severus''' (145 – 211 S.Ɛ.) d yiwen seg yimenkaden imeqranen i ibeddlen udem d unagraw n Tmenkda Taṛumanit. D netta i d amenzu i d-yekkan seg Tefriqt n Ugafa (s yiziɣer alibi-apunig) i yulin ɣer ukersi n udabu aṛumi. Yerna d netta i d amsebdad n twacult tageldant n Yisibiriyen.
Tanbaḍt-ines, seg useggas n 193 ar 211 S.Ɛ., tewwi-d isniflen d yiseggamen lqayen deg tasredsa (lɛesker), deg uzref (lqanun), d tedbelt. S tnekkra-ines, yessufeɣ tamenkda seg tallit n Principatus (anda asqamu n yimɣaren yella d amteddu) ɣer tallit n udabu amserdas lqayen.
== 1. Aẓar, Talalit d Temẓi-ines ==
=== Talalit deg Leptis Magna ===
Ilul Septimyus Severus ass n 11 deg Yebrir n useggas 145 (neɣ 146) S.Ɛ. deg temdint n Leptis Magna (deg tmurt n Libiya n tura). Tamdint-a tella d yiwet seg temdinin timeqqranin n Tefriqt n Ugafa, tebna ɣef yiri n Yilel Agrakal deg temnaḍt n Tripolitania.
[[Tugna:Severus210AD.png|vignette|Tamnekda Taṛumanit deg tallit n Severus.]]
=== Aẓar n twacult ===
'''Baba-s''': Ism-is ''Publius Septimius Geta'', yekka-d seg yiẓuran ilibiyen-ipuniyen (imaziɣen-ifiniqiyen) yesɛan ayla d ccan ameqran deg temnaḍt. Twacult-ines tella teṭṭef tiɣermi taṛumit acḥal d tasuta send talalit-is.
'''Yemma-s''': Ism-is ''Fulvia Pia'', tekka-d seg twacult taṭalyanit-taṛumit n watelsan (gens Fulvia).
=== Asgmi d tutlayin ===
Severus yelmed tutlayt tapunigt, talatinit, d tegrikt. Ɣas akken yelmed tasekla d lqanun deg Ruma d Atina, imuzrayen n tallit-nni (am Cassius Dion) nnan-d d akken yella yessawal talatinit s yiwet n aɣdebbu tafriqit i d-yettbanen ar taggara n tudert-is.
== 2. Abrid Asertan d Umserdas (Cursus Honorum) ==
Send ad yaweḍ ɣer udabu unnig, Septimyus Severus yekfa akk talliyin n usedmer asertan aṛumi s tallelt n umenkad [[Mark Urel]]:
'''Akcam ɣer Usqamu n Yimɣaren (''SINA'')''': Yekcem d aɛeggal deg useggas n 170 S.Ɛ.
'''Isurifen imezwura''': Yeṭṭef tamassit n kwaystur (quaestor) deg Ruma d Baetica (Spanya), sakin d aṭribun n ''ipliben'' deg 176 S.Ɛ.
'''Tanbaḍt n temnaḍin''': Yuɣal d afritran (praetor) deg 178 S.Ɛ., syin d anebbaḍ n Gallia Lugdunensis (Fransa), n Sisilya, d Pannonia Superior (ɣef wasif n Danub) deg useggas n 191 S.Ɛ.[1].
Deg Panunya, Severus yefka tamawt meqqren i tseddarin n yiserdasen, yella yeẓra amek ay tteddun iserdasen n tlisa d wayen ttnadin, d ayen i as-yeldin abrid ɣer tezmert tamuqqrant.
== 3. Aseggas n Semmus n Yimenkaden (193 S.Ɛ.) d Tuzzya ɣer Unbaḍ ==
Deg taggara n useggas 192 S.Ɛ., yemmut umenkad ''Commodus''. Deg useggas 193 S.Ɛ.—i yettwasnen deg umezruy s Useggas n Semmus n Yimenkaden—tallit n tezɣent d ummenuɣ ɣef udabu:
Amenkad Pertinax yeṭṭef leḥkem kra n wagguren kan send ad t-nɣen yimḍebbren n tɛessast.
Iɛessasen-nni zzenzen akersi n udabu deg "ssuq" i win ara d-yefken aṭas n tedrimt; dɣa yuɣ-it umarkanti Didius Julianus.
Iserdasen n Danub ugin aya. Ass n 9 Yebrir 193 S.Ɛ. deg temdint n Carnuntum, berrḥen s Septimyus Severus d amenkad.<syntaxhighlight>
┌──────────────────────────────┐
│ Aseggas n 193 S.Ɛ. │
│ Assider(aɣelluy) n Didius Julianus │
└──────────────┬───────────────┘
│
┌──────────────────┴──────────────────┐
▼ ▼
┌───────────────────────┐ ┌───────────────────────┐
│ Amenɣi n Issus (194) │ │ Amenɣi n Lugdunum │
│ Mgal Pescennius Niger │ │ (197) mgal Albinus │
└───────────────────────┘ └───────────────────────┘
</syntaxhighlight>Severus yuzzel s tazzla tameqqrant ɣer temdint n Ruma. ''Didius Julianus'' yetwanɣa send ad d-yaweḍ Severus. Iwakken ad yeṭṭef anbaḍ akken iwata, yennuɣ mgal sin n yimsizwren:
'''''Pescennius Niger'' (deg Ugmuḍ)''': Yernat deg umenɣi n Cyzicus, Nicaea, d Issus (194 S.Ɛ.).
'''''Clodius Albinus'' (deg Utaram)''': Yernat deg umenɣi aneggaru n Lugdunum (Lyon) deg useggas n 197 S.Ɛ., i yellan d yiwen seg yimenɣan imeqranen akk gar Yiṛumaniyen.
== 4. Iseggamen d Isniflen Imserdasen d Yidblanen ==
Tanbaḍt n Septimyus Severus tbeddel lsas n uwanak aṛumi.
=== Isniflen n Tasredsa (Iserdasen) ===
'''Afsax n Tɛessast Tapriturit''': Yefsax taɛessast taqburt i yellan teččur kan d iṭalyaniyen, yebna-tt-id s yiserdasen iḥiriyen i d-yextar seg tlisa n Danub d Tefriqt.
'''Tirbbaɛ timaynutin''': Yesnulfa-d kraḍt n tseddarin timaynutiw (Legio I, II, d III Parthica). Yiwet deg-sent yessers-itt ɣer tama n Ruma (Castra Albana) i useḥbiber fell-as.
'''Tidrimin d Tsulya(Zwaǧ)''': Yerna deg texlaṣṣin n yiserdasen (solde) s wazal n 33% ar 50%, yerna yefka-yasen azref ad zewǧen skud llan deg uheggi n lɛesker (d ayen yellan d amgadal send-is).
[[Tugna:Leptis Magna Arch of Septimius Severus.jpg|vignette|Tagenzi n Severus deg Leptis Magna.]]
=== Isniflen n Tedbelt d Uzref ===
'''Asenqes n tezmert n Usqamu''': Yekkes aṭas n tezmert i Usqamu n Yimɣaren (Sina), yerr-a adabu gar yifassen n yimḍebbren imserdasen d yinefrayen neɣ imsaḍufen.
'''Asnerni n tussna n uzref''': Yesseqdec imusnawen imeqranen n lqanun aṛumi, gar-asen ''Papinien'' (Aemilius Papinianus, i d-yekkan ula d netta seg Tefriqt neɣ Surya), Ulpien, d Paulus.
'''Tadamsa d Txezna''': Yebḍa tadamsa gar txezna n uwanak (aerarium/fiscus) d tbaɣurt tusligt n umenkad d twacult-is (res privata).
== 5. Tuffɣiwin n Tredsa d Usehrew n Tlisa ==
<syntaxhighlight>
─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ TUFFƔIWIN N TREDSA N SEVERUS │
├──────────────────────────────┬──────────────────────────────┤
│ 1. TUFFƔA n Mezubuṭamya │ Aserɣi n Ctesiphon (197) d │
│ (197 - 198 S.Ɛ.) │ tmerniwt n Mesopotamya. │
├──────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 2. TUFFƔA n Tefriqt │ Asebded n Limes Tripolitanus │
│ (202 - 203 S.Ɛ.) │ d lebni n Gholaia/Bu Njem. │
├──────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 3. TUFFƔA n Kaledunya │ Aɛawed n lebni n Uɣrab n │
│ (208 - 211 S.Ɛ.) │ Hadrian d umenɣi di Scotland │
└──────────────────────────────┴──────────────────────────────┘
</syntaxhighlight>'''Tuffɣa n Mezubuṭamya (197–198 S.Ɛ.)''': Yennuɣ mgal Tmenkda Tapartit, yesreɣ tamanaɣt-nsen Ctesiphon. Tamnaḍt n Mezubuṭamya tuɣal d tamnaḍt taṛumit tamaynut.
'''Tuffɣa n Tefriqt (202–203 S.Ɛ.)''': Yessuddes talisa n Tefriqt n Ugafa (Limes Tripolitanus) mgal tgeldiwin timaziɣin n unẓul (am Yigaramanten). Yebna igruren n tredsa(lɛesker) deg Gholaia (Bu Njem) d Ghadames. Yerra tamdint-is Leptis Magna d tamnaḍt tamirant s lebni n yisebdaden, tagenzi, d usagen ameqran.
'''Tuffɣa n Briṭanya (208–211 S.Ɛ.)''': Yuli ɣer tgzirt n Briṭanya (Legliz) d warraw-is iwakken ad iḥareb mgal leɛṛac n Kaledunya (Caledonia, deg Skutlanda n tura). Dinna iɛawed asebded d useǧhed n Uɣrab n [[Hadriyan]].
nsvnch2f3yobjwv7x95hlwx3fjjrmvs
117308
117305
2026-09-04T11:53:25Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117308
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Septimius Severus busto-Musei Capitolini.jpg|vignette|Asebdad n uqeṛṛu n Septimyus Severus.]]
'''Lusyus Septimyus Severus''' (145 – 211 S.Ɛ.) d yiwen seg yimenkaden imeqranen i ibeddlen udem d unagraw n Tmenkda Taṛumanit. D netta i d amenzu i d-yekkan seg Tefriqt n Ugafa (s yiziɣer alibi-apunig) i yulin ɣer ukersi n udabu aṛumi. Yerna d netta i d amsebdad n twacult tageldant n Yisibiriyen.
Tanbaḍt-ines, seg useggas n 193 ar 211 S.Ɛ., tewwi-d isniflen d yiseggamen lqayen deg tasredsa (lɛesker), deg uzref (lqanun), d tedbelt. S tnekkra-ines, yessufeɣ tamenkda seg tallit n Principatus (anda asqamu n yimɣaren yella d amteddu) ɣer tallit n udabu amserdas lqayen.
== 1. Aẓar, Talalit d Temẓi-ines ==
=== Talalit deg Leptis Magna ===
Ilul Septimyus Severus ass n 11 deg Yebrir n useggas 145 (neɣ 146) S.Ɛ. deg temdint n Leptis Magna (deg tmurt n Libiya n tura). Tamdint-a tella d yiwet seg temdinin timeqqranin n Tefriqt n Ugafa, tebna ɣef yiri n Yilel Agrakal deg temnaḍt n Tripolitania.
[[Tugna:Severus210AD.png|vignette|Tamnekda Taṛumanit deg tallit n Severus.]]
=== Aẓar n twacult ===
'''Baba-s''': Ism-is ''Publius Septimius Geta'', yekka-d seg yiẓuran ilibiyen-ipuniyen (imaziɣen-ifiniqiyen) yesɛan ayla d ccan ameqran deg temnaḍt. Twacult-ines tella teṭṭef tiɣermi taṛumit acḥal d tasuta send talalit-is.
'''Yemma-s''': Ism-is ''Fulvia Pia'', tekka-d seg twacult taṭalyanit-taṛumit n watelsan (gens Fulvia).
=== Asgmi d tutlayin ===
Severus yelmed tutlayt tapunigt, talatinit, d tegrikt. Ɣas akken yelmed tasekla d lqanun deg Ruma d Atina, imuzrayen n tallit-nni (am Cassius Dion) nnan-d d akken yella yessawal talatinit s yiwet n aɣdebbu tafriqit i d-yettbanen ar taggara n tudert-is.
== 2. Abrid Asertan d Umserdas (Cursus Honorum) ==
Send ad yaweḍ ɣer udabu unnig, Septimyus Severus yekfa akk talliyin n usedmer asertan aṛumi s tallelt n umenkad [[Mark Urel]]:
'''Akcam ɣer Usqamu n Yimɣaren (''SINA'')''': Yekcem d aɛeggal deg useggas n 170 S.Ɛ.
'''Isurifen imezwura''': Yeṭṭef tamassit n kwaystur (quaestor) deg Ruma d Baetica (Spanya), sakin d aṭribun n ''ipliben'' deg 176 S.Ɛ.
'''Tanbaḍt n temnaḍin''': Yuɣal d afritran (praetor) deg 178 S.Ɛ., syin d anebbaḍ n Gallia Lugdunensis (Fransa), n Sisilya, d Pannonia Superior (ɣef wasif n Danub) deg useggas n 191 S.Ɛ.[1].
Deg Panunya, Severus yefka tamawt meqqren i tseddarin n yiserdasen, yella yeẓra amek ay tteddun iserdasen n tlisa d wayen ttnadin, d ayen i as-yeldin abrid ɣer tezmert tamuqqrant.
== 3. Aseggas n Semmus n Yimenkaden (193 S.Ɛ.) d Tuzzya ɣer Unbaḍ ==
Deg taggara n useggas 192 S.Ɛ., yemmut umenkad ''Commodus''. Deg useggas 193 S.Ɛ.—i yettwasnen deg umezruy s Useggas n Semmus n Yimenkaden—tallit n tezɣent d ummenuɣ ɣef udabu:
Amenkad Pertinax yeṭṭef leḥkem kra n wagguren kan send ad t-nɣen yimḍebbren n tɛessast.
Iɛessasen-nni zzenzen akersi n udabu deg "ssuq" i win ara d-yefken aṭas n tedrimt; dɣa yuɣ-it umarkanti Didius Julianus.
Iserdasen n Danub ugin aya. Ass n 9 Yebrir 193 S.Ɛ. deg temdint n Carnuntum, berrḥen s Septimyus Severus d amenkad.<syntaxhighlight>
┌──────────────────────────────┐
│ Aseggas n 193 S.Ɛ. │
│ Assider(aɣelluy) n Didius Julianus │
└──────────────┬───────────────┘
│
┌──────────────────┴──────────────────┐
▼ ▼
┌───────────────────────┐ ┌───────────────────────┐
│ Amenɣi n Issus (194) │ │ Amenɣi n Lugdunum │
│ Mgal Pescennius Niger │ │ (197) mgal Albinus │
└───────────────────────┘ └───────────────────────┘
</syntaxhighlight>Severus yuzzel s tazzla tameqqrant ɣer temdint n Ruma. ''Didius Julianus'' yetwanɣa send ad d-yaweḍ Severus. Iwakken ad yeṭṭef anbaḍ akken iwata, yennuɣ mgal sin n yimsizwren:
'''''Pescennius Niger'' (deg Ugmuḍ)''': Yernat deg umenɣi n Cyzicus, Nicaea, d Issus (194 S.Ɛ.).
'''''Clodius Albinus'' (deg Utaram)''': Yernat deg umenɣi aneggaru n Lugdunum (Lyon) deg useggas n 197 S.Ɛ., i yellan d yiwen seg yimenɣan imeqranen akk gar Yiṛumaniyen.
== 4. Iseggamen d Isniflen Imserdasen d Yidblanen ==
Tanbaḍt n Septimyus Severus tbeddel lsas n uwanak aṛumi.
=== Isniflen n Tasredsa (Iserdasen) ===
'''Afsax n Tɛessast Tapriturit''': Yefsax taɛessast taqburt i yellan teččur kan d iṭalyaniyen, yebna-tt-id s yiserdasen iḥiriyen i d-yextar seg tlisa n Danub d Tefriqt.
'''Tirbbaɛ timaynutin''': Yesnulfa-d kraḍt n tseddarin timaynutiw (Legio I, II, d III Parthica). Yiwet deg-sent yessers-itt ɣer tama n Ruma (Castra Albana) i useḥbiber fell-as.
'''Tidrimin d Tsulya(Zwaǧ)''': Yerna deg texlaṣṣin n yiserdasen (solde) s wazal n 33% ar 50%, yerna yefka-yasen azref ad zewǧen skud llan deg uheggi n lɛesker (d ayen yellan d amgadal send-is).
[[Tugna:Leptis Magna Arch of Septimius Severus.jpg|vignette|Tagenzi n Severus deg Leptis Magna.]]
=== Isniflen n Tedbelt d Uzref ===
'''Asenqes n tezmert n Usqamu''': Yekkes aṭas n tezmert i Usqamu n Yimɣaren (Sina), yerr-a adabu gar yifassen n yimḍebbren imserdasen d yinefrayen neɣ imsaḍufen.
'''Asnerni n tussna n uzref''': Yesseqdec imusnawen imeqranen n lqanun aṛumi, gar-asen ''Papinien'' (Aemilius Papinianus, i d-yekkan ula d netta seg Tefriqt neɣ Surya), Ulpien, d Paulus.
'''Tadamsa d Txezna''': Yebḍa tadamsa gar txezna n uwanak (aerarium/fiscus) d tbaɣurt tusligt n umenkad d twacult-is (res privata).
== 5. Tuffɣiwin n Tredsa d Usehrew n Tlisa ==
<syntaxhighlight>
─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ TUFFƔIWIN N TREDSA N SEVERUS │
├──────────────────────────────┬──────────────────────────────┤
│ 1. TUFFƔA n Mezubuṭamya │ Aserɣi n Ctesiphon (197) d │
│ (197 - 198 S.Ɛ.) │ tmerniwt n Mesopotamya. │
├──────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 2. TUFFƔA n Tefriqt │ Asebded n Limes Tripolitanus │
│ (202 - 203 S.Ɛ.) │ d lebni n Gholaia/Bu Njem. │
├──────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 3. TUFFƔA n Kaledunya │ Aɛawed n lebni n Uɣrab n │
│ (208 - 211 S.Ɛ.) │ Hadrian d umenɣi di Scotland │
└──────────────────────────────┴──────────────────────────────┘
</syntaxhighlight>'''Tuffɣa n Mezubuṭamya (197–198 S.Ɛ.)''': Yennuɣ mgal Tmenkda Tapartit, yesreɣ tamanaɣt-nsen Ctesiphon. Tamnaḍt n Mezubuṭamya tuɣal d tamnaḍt taṛumit tamaynut.
'''Tuffɣa n Tefriqt (202–203 S.Ɛ.)''': Yessuddes talisa n Tefriqt n Ugafa (Limes Tripolitanus) mgal tgeldiwin timaziɣin n unẓul (am Yigaramanten). Yebna igruren n tredsa(lɛesker) deg Gholaia (Bu Njem) d Ghadames. Yerra tamdint-is Leptis Magna d tamnaḍt tamirant s lebni n yisebdaden, tagenzi, d usagen ameqran.
'''Tuffɣa n Briṭanya (208–211 S.Ɛ.)''': Yuli ɣer tgzirt n Briṭanya (Legliz) d warraw-is iwakken ad iḥareb mgal leɛṛac n Kaledunya (Caledonia, deg Skutlanda n tura). Dinna iɛawed asebded d useǧhed n Uɣrab n [[Hadriyan]].
== 6. Tawacult d Temsalt n Wukus ==
=== Julia Domna ===
Severus yuɣ tislit-is tis snat J''ulia Domna'' deg useggas n 187 S.Ɛ., d yelli-s n uqessis ameqran n tecbalt n yiṭij(seg usɣan ''Ilagabal'' n temnaḍt n [[surya]] n wass-a) deg temdint n Emesa (Homs, deg [[Surya]]). Julia Domna tella d tamusnawt yeɣran aṭas, tella tessebded igrawen n ifelsufen, imedyazen d yimussnawen deg Ruma, yerna tesɛa tazrirt meqqren deg tsertit n umenkad.
=== Arraw-is: Karakalla d Geta ===
Tesɛa-d yid-s sin n warrac:
'''[[Karakalla]]''' (Lucius Septimius Bassianus / Antoninus).
'''Publius Septimius Geta'''.
Severus yessuli sin-a n warraw-is ɣer umkan n ''Augustus'' iwakken ad nbeḍen lwaḥid deffir-s. Maca yella gar-asen yiwen n wurfan d cceḥna tameqqrant ur nerkid.
== 7. Tamettant ==
=== Tamettant deg Eboracum (211 S.Ɛ.) ===
Yemmut Septimyus Severus ass n 4 deg Furar n useggas 211 S.Ɛ. deg temdint n Eboracum (York, deg Briṭanya) deg leɛmer-is 65 n yiseggasen. Send ad yemmet, yefka i sin n warraw-is yiwen n uwellah yeqqimen deg umezruy:
"Ddukklet gar-awen, Ili-ken am iserdasen, Ili-ken d imakkayen, u Ḥeqret wiyaḍ."
(« Concordes estote, milites locupletate, ceteros contemnite »)
Deffir tmettant-ines, [[Karakalla]] yenɣa gma-s Geta deg 212 S.Ɛ. iwakken ad yeṭṭef adabu i yimani-s, sakin yefka tiɣeṛmi taṛumanit i akk iɣermanen ilelliyen n tmenkda (Aẓreg n Karakalla).
ekf8d0sjiyrqy2nwv4k1y66j6dq1yoj
Monero
0
25555
117298
117295
2026-09-03T14:00:59Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117298
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Monero-Logo.svg|vignette|Monero.]]
'''Monero''' d yiwen n wsuṛdi umḍin s wudem n uɣbalu yeldin, yebnan ɣef uzeṭṭa ayugan-ɣer-uyugan (peer-to-peer). Asenfaṛ-a ilul-d deg yebrir n useggas 2014. Talɣa tagjdit n Monero tbedd ɣef uselken n tbaḍnit, d tinigawin s wudem udrig.
Mgal [[Bitcoin|Bitkuyin]] (Bitcoin) ideg yella uzrar n yiḥedran d azayez yerna d afrawan, Muniru yesseqdac timhaliwin n uwgelhen tusligin akken ad yeffer tansa n umceyyaɛ, tansa n unermas, akked wazal n yidrimen yettwaznen deg yal tanigawt.
== Amezruy d usnulfu ==
Asenfaṛ n Monero yebda-d deg yebrir 2014 s yisem n BitMonero, i d-yekkan seg teglizit (Bit) d tutlayt n t-Esperantot (Monero, i d-yemmalen asuṛdi neɣ ''tapyast n tedrimt''). Yeqqel d asenfaṛ imzerreg s yisem n ''Bytecoin'', yiwen n usuṛdi i yesseqdacen aneggaf '''CryptoNote'''.
Imi tarbaɛt tamatut ur teqbil ara kra n tarrayin n usefrek n ''Bytecoin'', yettwaxdem-d leqdic amaynut sɣur imnadiyen d imusnawen n tsenselkimt i yefkan leɛnaya tameqqrant i tbaḍnit d tuqqna yeldin i medden meṛṛa war taɛessast. Seg yimir-n, aṭas n tneflitin timiriyin i d-yernan deg unagraw-is, gar-asent:
'''RingCT (2017)''' : I usedreg n wazalen n tinigawin.
'''Bulletproofs (2018)''' : I usenqes n d tiddi n yisefka n tinigawin.
'''RandomX (2019)''' : Alguritm n unza n umahil i '''usnaɣez''' s useqdec n yisekkaren imuta (CPU).
== Titiknulujiyin tigejdanin n tbaḍnit ==
Monero yemxallaf ɣef waṭas n yisuṛdiyen umḍinen nniḍen acku tabaḍnit deg-s ur telli ara d axtiṛan (afranan), d taneflit tagejdayt yettwagedlen s wudem amagnu deg yal tanigawt.<syntaxhighlight>
+-------------------------------------------------------------+
| Tinigawin Tibaḍnanin n Monero |
+-------------------------------------------------------------+
| 1. Amceyyaɛ (Amazan) --> Tizmal n uzebg (Ring Signatures)|
| 2. Anermas --> Tansiwin tuffirin |
| 3. Azal n wudrim --> RingCT (Awgelhen n wazal n wudrim) |
+-------------------------------------------------------------+
</syntaxhighlight>
=== 3.1. Tizmal n uzebg (Ring Signatures) ===
Tarrayt-a tesseqdac tasarut tazayezt n umceyyaɛ akked tzemmar n tsura tizuyaz nniḍen yettwafernen seg uzrar n yiḥedran. Anagraw yesseqdec azmul n uzebg, s waya ur nezmir ara ad nẓer anwa n tidet i d amceyyaɛ ameẓyan gar wid yellan deg ugraw.
=== 3.2. Tansiwin tuffirin (Stealth Addresses) ===
Deg yal tanigawt, amceyyaɛ yesnulfuy-d s wudem awurman tansa tudrigt i yiwet n tikkelt kan. Ɣas akken amsaɣ yesɛa tansa tazayezt, ulac yiwen deg beṛṛa n uzeṭṭa izemren ad yessiweḍ gar tansa-nni d tinigawin i d-yettasen ɣur-s.
=== 3.3. Tinigawin tibaḍnanin n uzebg (RingCT) ===
Deg tazwara n Monero, azalen n yidrimen llan ttbanen-d. Seg useggas n 2017, anagraw yessekcem titiknit n RingCT, i yesseqdacen tarrayin tusnaktin n uwgelhen akken ad iḥrez azalen war ma yeffeɣ-d umḍan ar tafat, yerna ad yeḍmen d akken ur d-yeḍri ara uɛawed n useqdec n yidrimen (double spending).
=== 3.4. Alguritm RandomX ===
Iwakken ad yeḥrez awar-aslemmas n uzeṭṭa, Monero yesseqdac alguritm n unza n umahil iwumi qqaṛen RandomX. Alguritm-a yettwaselɣa akken ad yelḥu s wudem igerrzen ɣef yisekkaren imuta (CPU) n yiselkimen n yal ass, yerna yesseḥbes amirew n tmacinin tusligin yettwassnen s yisem n ASIC i d-yettawin tazrirt tamuqqrant ɣef uzeṭṭa sɣur teṛmistin timeqqranin.
== 5. Tafunjibilit ==
Yiwet seg tɣawsiwin timeqqranin deg tesnakt n Monero d tafunjibilit. Deg usuṛdi am Bitkuyin, yal taceqquft(tapyast) tesɛa amezruy n tinigawin i izemren ad yettwetbeɛ deg uzrar n yiḥedran; ma yella taceqquft-nni tekka-d seg yiwet n tkerḍa neɣ n yimenɣi, lbankat d tggazin n ubeddel zemren ad tt-gdeln.
Deg Monero, imi amezruy n yal XMR yeffer s uwgelhen, ulac taceqquft neɣ tapyast i izemren ad tili amzun tcudd ɣer kra n tadyanin deg yizri ɣef tayeḍ: yal 1 XMR yesɛa yiwen wazal yerna yegda wayeḍ, am wakken i tga tedrimt n lkaɣeḍ deg tilawt.
lx2kxb9u9d5nczlxrab9e9s3hxvznw6
Module:Exponential search
828
25557
117306
2026-09-03T22:10:43Z
Hamish
9471
[IPE-NEXT] Quick edit imported from [[:w:en:Module:Exponential search]]
117306
Scribunto
text/plain
-- This module provides a generic exponential search algorithm.
require[[strict]]
local checkType = require('libraryUtil').checkType
local floor = math.floor
local function midPoint(lower, upper)
return floor(lower + (upper - lower) / 2)
end
local function search(testFunc, i, lower, upper)
if testFunc(i) then
if i + 1 == upper then
return i
end
lower = i
if upper then
i = midPoint(lower, upper)
else
i = i * 2
end
return search(testFunc, i, lower, upper)
else
upper = i
i = midPoint(lower, upper)
return search(testFunc, i, lower, upper)
end
end
return function (testFunc, init)
checkType('Exponential search', 1, testFunc, 'function')
checkType('Exponential search', 2, init, 'number', true)
if init and (init < 1 or init ~= floor(init) or init == math.huge) then
error(string.format(
"invalid init value '%s' detected in argument #2 to " ..
"'Exponential search' (init value must be a positive integer)",
tostring(init)
), 2)
end
init = init or 2
if not testFunc(1) then
return nil
end
return search(testFunc, init, 1, nil)
end
jqqi8l27tb73lglksbukg2g3bzt3fmv