Wikipedia
kabwiki
https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan
MediaWiki 1.47.0-wmf.20
first-letter
Media
Uslig
Mmeslay
Amseqdac
Amyannan umsqedac
Wikipedia
Amyannan n Wikipedia
Tugna
Amyannan n tugna
MediaWiki
Amyannan n MediaWiki
Talɣa
Amyannan n talɣa
Tallat
Amyannan n tallat
Taggayt
Amyannan n taggayt
Awwur
Amyannan uwwur
Asenfaṛ
Amyannan usenfaṛ
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Sujet
Lla Yamina
0
5139
117466
77919
2026-09-23T06:44:37Z
Mlili2002
17169
117466
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography}}
[[Tugna:Lla Yamina (Arab Ferroudja) Chanteuse Kabyle.png|vignette|Lla Yamina]]
'''Lla Yamina''' d tacennayt ger tmezwura n teqbaylit. Isem-is n tidett s teqbaylit '''At Waɛrab Farruǧa''', tulled deg temnaṭ n [[Iɣil Aɛli|Yiɣil Aɛli]] di tama n wadda n tmurt Leqbayel (Basse Kabylie) deg usegwas 1905, temmut deg Yennayer 2008.
== Agwad n Lla Yamina ar radyu ==
Lla Yamina tekccem ar ccna asmi id wwed ar [[Lezzayer]] deg usegwas n 1924. Imiren di laɛmar-is urɛad ɛcrin.
Anekccum-is a [[Radyu n teqbaylit]] yellad s lemɛawna n snat tullawin. Yiwet deg sent qqaren-as [[Lla Tassaɛdit]] ( nettat d-tarumit, isem-is aḥeqani d Madame Lafages). Tissnat d [[Lla Wenissa]], umi qqaren '''Qdim Ḥlima''' n tmurt n Umalu (Akruma n wassa).
Ccna n Lla Wenissa d [[Lla Yamina]] akk [[Lla Zina]], yezzi kkan s icewwiqen. Ulac allalen imiren, ala tuɣac-nsent. Uyrna [[radyu n teqbaylit]] n yimiren ur tesawad-ara ar [[tmurt n leqbayel]] hacca ar tmurt n lɣurba kkan ig iteffaɣ ṣṣut-nsent.
Lla Yamina nettat tigjdit n ccna n [[teqbaylit]], ger dit yerzan asalu ar ccna n tulawin di lweqt-nni anda ccna yella amzun d lɛar.
Lla Yamina, [[Lla Wenissa]] akd [[Lla Zina]], skerented tarbaɛt umi qqaren " Tarbaɛt n Lla Wenissa" deg segwasen nni n 30.
Sakkin arnanted ɣursent [[Lla Cṛifa]], [[Lla Lǧida Tamuqrant]], [[Cabḥa]], [[Jamila]], sekrented nnuba umi qqaren " [[Urar Lxalat]]" yuɣlen d "[[Nnuba Lxalat]]".
Lla Yamina tedda di ccna alami d asmi Imdebren n Radyu (Amaṭṭaf wis ssin) bgsend ad sngren urar n lxalat f lemwaǧi n radyu. Dɣa Lla Yamina teffaɣ si radyu deg segwasen n tesɛin.
==Tizlatin n Lla Yamina ==
*Tafzimt-iw lfeṭṭa
*Aɛyiɣ Mulaɣ
*Berkayi deg zwaǧ ur nesliḥ
*A tarwa aɛzizen felli
*Ṭṭir lhawa
*Ay Asaru
*Ccaḥ ccah a ṛṛay-iw
*Ccurafa
== Tamedyazt n Lla Yamina ==
1)
Amer llan igad yeccfan,
D lfaḥmin yeɣran,
Nettḥibi lward nettezut,
Nneqbed tiregwa waman,
Ar leǧnan iyi rran(t),
Yefraḥ wergaz d-tameṭṭut,
Mid negra deg laxxar n zman,
Neḥdar mi-tt kksan,
Ɛudna-s bab-is yemmut,
Ma nruḥ nugad,
Ma neqqim rebbi akka ig rad.
2)
Ccaḥ ccaḥ a ṛṛay-iw
D kecc ig bɣan,
Mi teddid d win ik yehwan,
Teǧǧid imawlan
[[Category:Tameddurt]][[Category:Aẓawan]][[Category:Acennay]]
gvjevhckyqfx8nka1gi260ipjdnppm3
117467
117466
2026-09-23T07:19:49Z
Mlili2002
17169
117467
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography}}
[[Tugna:Lla Yamina (Arab Ferroudja) Chanteuse Kabyle.png|vignette|Lla Yamina]]
'''Lla Yamina''' d tacennayt ger tmezwura n teqbaylit. Isem-is n tidett s teqbaylit '''At Waɛrab Farruǧa''', tulled deg temnaṭ n [[Iɣil Aɛli|Yiɣil Aɛli]] di tama n wadda n tmurt Leqbayel (Basse Kabylie) deg usegwas 1905, temmut deg Yennayer 2008.
== Agwad n Lla Yamina ar radyu ==
Lla Yamina tekccem ar ccna asmi id wwed ar [[Lezzayer]] deg usegwas n 1924. Imiren di laɛmar-is urɛad ɛcrin.
Anekccum-is a [[Radyu n teqbaylit]] yellad s lemɛawna n snat tullawin. Yiwet deg sent qqaren-as [[Lla Tassaɛdit]] ( nettat d-tarumit, isem-is aḥeqani d Madame Lafages). Tissnat d [[Lla Wenissa]], umi qqaren '''Qdim Ḥlima''' n tmurt n Umalu (Akruma n wassa).
Ccna n Lla Wenissa d [[Lla Yamina]] akk [[Lla Zina]], yezzi kkan s icewwiqen. Ulac allalen imiren, ala tuɣac-nsent. Uyrna [[radyu n teqbaylit]] n yimiren ur tesawad-ara ar [[tmurt n leqbayel]] hacca ar tmurt n lɣurba kkan ig iteffaɣ ṣṣut-nsent.
Lla Yamina nettat tigjdit n ccna n [[teqbaylit]], ger dit yerzan asalu ar ccna n tulawin di lweqt-nni anda ccna yella amzun d lɛar.
Lla Yamina, [[Lla Wenissa]] akd [[Lla Zina]], skerented tarbaɛt umi qqaren " Tarbaɛt n Lla Wenissa" deg segwasen nni n 30.
Sakkin arnanted ɣursent [[Lla Cṛifa]], [[Lla Lǧida Tamuqrant]], [[Cabḥa]], [[Jamila]], sekrented nnuba umi qqaren " [[Urar Lxalat]]" yuɣlen d "[[Nnuba Lxalat]]".
Lla Yamina tedda di ccna alami d asmi Imdebren n Radyu (Amaṭṭaf wis ssin) bgsend ad sngren urar n lxalat f lemwaǧi n radyu. Dɣa Lla Yamina teffaɣ si radyu deg segwasen n tesɛin.
==Tizlatin n Lla Yamina ==
*Tafzimt-iw lfeṭṭa
*Aɛyiɣ Mulaɣ
*Berkayi deg zwaǧ ur nesliḥ
*A tarwa aɛzizen felli
*Ṭṭir lhawa
*Ay Asaru
*Ccaḥ ccah a ṛṛay-iw
*Ccurafa
== Tamedyazt n Lla Yamina ==
1)
Amer llan igad yeccfan,
D lfaḥmin yeɣran,
Nettḥibi lward nettezut,
Nneqbed tiregwa waman,
Ar leǧnan iyi rran(t),
[[Tugna:Lla Yamina deg seggasen n 1990.png|vignette|Lla Yamina deg seggasen n 1990]]
Yefraḥ wergaz d-tameṭṭut,
Mid negra deg laxxar n zman,
Neḥdar mi-tt kksan,
Ɛudna-s bab-is yemmut,
Ma nruḥ nugad,
Ma neqqim rebbi akka ig rad.
2)
Ccaḥ ccaḥ a ṛṛay-iw
D kecc ig bɣan,
Mi teddid d win ik yehwan,
Teǧǧid imawlan
[[Category:Tameddurt]][[Category:Aẓawan]][[Category:Acennay]]
5x1flsx5wh5kbimpniwx6y7xp94ifyo
117468
117467
2026-09-23T07:24:18Z
Mlili2002
17169
117468
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography}}
'''Lla Yamina''' d tacennayt ger tmezwura n teqbaylit. Isem-is n tidett s teqbaylit '''At Waɛrab Farruǧa''', tulled deg temnaṭ n [[Iɣil Aɛli|Yiɣil Aɛli]] di tama n wadda n tmurt Leqbayel (Basse Kabylie) deg usegwas 1905, temmut deg Yennayer 2008. [[Tugna:Lla Yamina (Arab Ferroudja) Chanteuse Kabyle.png|vignette|Lla Yamina]]
== Agwad n Lla Yamina ar radyu ==
Lla Yamina tekccem ar ccna asmi id wwed ar [[Lezzayer]] deg usegwas n 1924. Imiren di laɛmar-is urɛad ɛcrin.
Anekccum-is a [[Radyu n teqbaylit]] yellad s lemɛawna n snat tullawin. Yiwet deg sent qqaren-as [[Lla Tassaɛdit]] ( nettat d-tarumit, isem-is aḥeqani d Madame Lafages). Tissnat d [[Lla Wenissa]], umi qqaren '''Qdim Ḥlima''' n tmurt n Umalu (Akruma n wassa).
Ccna n Lla Wenissa d [[Lla Yamina]] akk [[Lla Zina]], yezzi kkan s icewwiqen. Ulac allalen imiren, ala tuɣac-nsent. Uyrna [[radyu n teqbaylit]] n yimiren ur tesawad-ara ar [[tmurt n leqbayel]] hacca ar tmurt n lɣurba kkan ig iteffaɣ ṣṣut-nsent.
Lla Yamina nettat tigjdit n ccna n [[teqbaylit]], ger dit yerzan asalu ar ccna n tulawin di lweqt-nni anda ccna yella amzun d lɛar.
Lla Yamina, [[Lla Wenissa]] akd [[Lla Zina]], skerented tarbaɛt umi qqaren " Tarbaɛt n Lla Wenissa" deg segwasen nni n 30.
Sakkin arnanted ɣursent [[Lla Cṛifa]], [[Lla Lǧida Tamuqrant]], [[Cabḥa]], [[Jamila]], sekrented nnuba umi qqaren " [[Urar Lxalat]]" yuɣlen d "[[Nnuba Lxalat]]".
Lla Yamina tedda di ccna alami d asmi Imdebren n Radyu (Amaṭṭaf wis ssin) bgsend ad sngren urar n lxalat f lemwaǧi n radyu. Dɣa Lla Yamina teffaɣ si radyu deg segwasen n tesɛin.
==Tizlatin n Lla Yamina ==
*Tafzimt-iw lfeṭṭa
*Aɛyiɣ Mulaɣ
*Berkayi deg zwaǧ ur nesliḥ
*A tarwa aɛzizen felli
*Ṭṭir lhawa
*Ay Asaru
*Ccaḥ ccah a ṛṛay-iw
*Ccurafa
== Tamedyazt n Lla Yamina ==
[[Tugna:Lla Yamina deg seggasen n 1990.png|vignette|Lla Yamina deg seggasen n 1990]]1)
Amer llan igad yeccfan,
D lfaḥmin yeɣran,
Nettḥibi lward nettezut,
Nneqbed tiregwa waman,
Ar leǧnan iyi rran(t),
Yefraḥ wergaz d-tameṭṭut,
Mid negra deg laxxar n zman,
Neḥdar mi-tt kksan,
Ɛudna-s bab-is yemmut,
Ma nruḥ nugad,
Ma neqqim rebbi akka ig rad.
2)
Ccaḥ ccaḥ a ṛṛay-iw
D kecc ig bɣan,
Mi teddid d win ik yehwan,
Teǧǧid imawlan
[[Category:Tameddurt]][[Category:Aẓawan]][[Category:Acennay]]
kl1rm63xt7b635qljbm8ovfe78s6nai
Aliksandr Severus
0
25566
117460
117456
2026-09-22T18:52:55Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117460
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Alexander Severus Musei Capitolini MC471.jpg|vignette|Aliksandr Severus.]]
'''Aliksandr Severus''' (''Marcus Aurelius Severus Alexander'') yella d amenkad n Tmenkda
{{Infobox biography|item=Q1769|image=[[File:0 Alexandre Sévère - MR 408 - Louvre (1b).JPG|thumb]]|caption=Amenkad Aliksandr Severus}}
Tarumanit seg 222 ar 235 n tallit-nneɣ. Yuli ɣer uselway n tmenkda mi yesɛa kan azal n 13 neɣ 14 n yiseggasen, deffir tmettant n gma-s n yemma-s, amenkad Elagabalus. Tallit-is tettuneḥsab gar talliyin tineggura n twacult n Severus, uqbel ad tebdu tazɣent tameqqrant n wurfan d yimenɣiyen i yettwassnen deg umezruy arumani s yisem n tezɣent n lqern wis III.
== 1. Tilalit, tawacult d tneflit-is ==
Aliksandr Severus ilul deg 208 deg Arqa Caesarea, deg tmurt n Surya n wass-a, i yellan deg tallit-nni d aḥric n Tmenkda Tarumanit. Isem-is amezwaru yella ''Marcus Julius Gessius Bassianus Alexianus''.
Yella d mmi-s n ''Julia Mamaea'' akked ''Marcus Julius Gessius Marcianus''. Tawacult-is tettcudd s waṭas ɣer twacult n Severus. Jidda-s, ''Julia Maesa'', tettuneḥsab gar tlawin yesɛan azal ameqqran deg tsertit tarumanit n tallit-nni. Nettat d weltma-s n ''Julia Domna'', tameṭṭut n umenkad [[Septimyus Severus]].
Aya yeǧǧa Aliksandr ad yesɛu azref awaraw i tmenkda.
== 2. Tagnit uqbel ad yali ɣer tmenkda ==
Uqbel ad yawweḍ ɣer uselway, Tamenkda Tarumanit tella deg tallit n ubeddel. [[Elagabalus]], i yellan d amenkad seg 218, yessexleḍ tasertit, asɣan(tadyanit) d tsertit n uxxam n tmenkda s tarrayt i yessewḥalen aṭas n yimdanen deg Roma.
Elagabalus yebɣa ad yerr asɣan n Elagabal, ṛebbi n tafat n Emesa, deg wadeg unnig deg tudert tadeyyanit tarumanit. Aṭas n yimdanen n Roma, ladɣa Isinaṭuren d yiserdasen, ur qeblen ara aya.
Julia Maesa teẓra belli tagnit n Elagabalus ur tettkemmil ara. Ihi, tessaweḍ-it ad yeqbel Aliksandr d mmi-s s uzref(s usmemmi). Deg 221, Aliksandr yuɣal d '''''Caesar''''', anamek-is belli yettwali d win ara d-iḍefren amenkad.
== 3. Aɣelluy n Elagabalus d usali n Aliksandr ==
Deg 11 Meɣres 222, iɛessasen n Tredsa Praetorian nɣan Elagabalus akked yemma-s Julia Soaemias.
Deffir waya, Aliksandr yettwafren d amenkad.
Yesɛa azal n 13 neɣ 14 n yiseggasen kan.
Aya yessefk ad nefhem yiwen n uḥric agejdan n tmenkda-s: imi meẓẓi aṭas, tasertit n tmenkda deg yiseggasen imezwura tella s waṭas gar ifassen n yemma-s Julia Mamaea d jedda-s Julia Maesa.
== 4. Julia Mamaea d wazal n tlawin deg tsertit ==
[[Tugna:Julia mammea01 pushkin.jpg|vignette|Asebdad n Julia Mamaea.]]
'''''Julia Mamaea''''' tesɛa azal ameqqran deg tmenkda n mmi-s. Tella d tameṭṭut yettwasnen s leḥḍara, s tḥerci d useḥbiber ɣef tedrimt.
Mi temmut ''Julia Maesa'', ''Mamaea'' tuɣal d yiwet gar tid yesɛan azal ameqqran ɣef umenkad.
Iswi-s yella d asnerni n tugna n Aliksandr am umenkad iḥerzen ilugan, Isinaṭuren d tsertit taqburt tarumanit, mgal tugna n Elagabalus i yettwali aṭas n yimdanen d win ur nettekki ara deg leɛwayed n Roma.
Maca azal d tezrirt tameqqrant n yemma-s fell-as yuɣal daɣen d ugur. Iserdasen d kra n yimeqqranen bdan ttwalin amenkad amzun ur yezmir ara ad yerfed ɣef yiman-is taẓæyt d tmasit n tmenkda.
== 5. Tasertit-is tagensant ==
[[Tugna:Marble portrait bust of Severus Alexander MET DP345023.jpg|vignette|Tarudemt s arxam n Aliksandr Severus.]]
Aliksandr d wid i t-id-yezzin bɣan ad d-rren kra n wansayen n leḥkem aqbur n Roma.
Yebɣa ad yesseḥbiber ɣef '''Senatus''', ad yesnerni azal n yimawlan d yimdanen yettwassnen s tmusni, yerna ad yegzem azal n yiserdasen deg tsertit.
Deg tazwara n leḥkem-is, imeḍebbaren d yimussnawen n yizerfan am ''Ulpian'' sɛan azal deg tedbelt n tmenkda.
''Ulpian'', yiwen gar yimussnawen n yizerfan imuqranen n Roma, yuɣal d yiwen seg imeḍebbaren n Tredsa Praetorian. Maca yella-d umennuɣ gar-as d iɛessasen n Tredsa Praetorian, alamma nɣan-t deg 223.
Tadyant-a tettak-d tugna n wugur ameqqran i yellan deg tmenkda: amenkad yebɣa ad yerr iɛessasen n Tredsa Praetorian ddaw n leḥkem, maca iɛessasen-a bdan sɛan azal n tsertit i yettnernin.
== 6. Tadbelt d tdamsa ==
Tallit n Aliksandr tettuneḥsab s umata d tallit n uɛraḍ n useḥbiber ɣef tdamsa n tmenkda.
Akken i d-ttawin kra n yimyura iqburen, Aliksandr d yemma-s bɣan ad ḥerzen tedrimt n tmenkda, ad ḥebsen ṣṣerf ur nesɛi ara azal, yerna ad snernin leḥkem yebnan ɣef uḥareb n tedbelt.
Maca Tamenkda Tarumanit tella d tameqqrant aṭas: seg ''Britanya'' deg umalu ar ''Mesopotamia'' deg usammar, seg Ufrat ar Tefriqt Ugafa. Iserdasen, iɣerbazen n tmenkda, iberdan, imukan n laman d tedbelt n yal tamnaḍt sran idrimen imeqqranen.
Ihi, asnerni n tdamsa ur yelli ara d ayen fessusen.
== 7. Aliksandr d Senatus ==
Yiwen gar yiswan n leḥkem-is yella d tuɣalin ɣer umyizwer gar umenkad d Senatus.
Deg talliyin yezrin, ladɣa ddaw n kra n yimenkaden, Senatus yella yettwaḥqar neɣ yettwakkes-as kra n wazal-is.
Aliksandr yebɣa ad d-yerr azal-is, neɣ ma drus ad d-yerr tugna n leḥkem anda imsenqaden d yimeqqranen n Roma ttekkin deg tsertit.
Maca deg tidet, Tamenkda Tarumanit n lqern wis III ur tezmir ara ad tuɣal ɣer tarrayt n leḥkem n tallit n Augustus. Ajgu n tezmert yella yettbeddil: aserdasi yuɣal d yiwen gar yiferdisen igejdanen n leḥkem.
== 8. Asɣan d tsertit tasɣanant ==
Aliksandr ur yelli ara d amenkad yettwasnen s tsertit tasɣanant taɣelnawt am Elagabalus.
Leḥkem-is yebɣa ad d-yerr leɛwayed d wansayen n Roma d yixxamen n yirebbiten n Roma ɣer waddad-nsen.
Imyura iqburen, ladɣa Historia Augusta, ttawin-d belli Aliksandr yella yesɛa azal i waṭas n yimdanen yettwassnen deg umezruy n usɣan d tfelsafit, gar-asen ''Abraham'' d ''Yasuɛ''. Maca Historia Augusta d aɣbalu i deg llan waṭas n yisallen ur nettwaḍmen ara, ihi yessefk ad ten-nwali s leḥḍara.
Ur ilaq ara ad d-nini s teẓẓi belli Aliksandr yella d amasiḥi. Ur nesɛi ara anagi amezwaru i d-yessenkanen aya.
== 9. Tamenkda Tasasanit — abrid amaynut n Persia ==
Yiwen gar yibeddilen imeqqranen n tallit-is yeḍra deg usammar.
Tamenkda n '''''Parthia''''', i yellan d acengu aqdim n Roma, teɣli. Deg wadeg-is, '''''Ardashir''''' yebna Tamenkda Tasasanit azal n 224.
Aya ibeddel akk tagnit tasertasant deg usammar.
Sasanid-nni ur bɣin ara kan ad ḥerzen akal n Parthia. Bɣan ad snernin tazmert-nsen ɣef Mesopotamia d kra n tmura i yellan ddaw n Roma.
Roma tesɛa tura acengu amaynut, yesɛan tadbelt yeqwan, aserdasi ameqqran d tikti n tmenkda i yebɣan ad tennerni.
== 10. Amennuɣ mgal Ardashir I ==
Azal n 230, Sasanid-nni bdan ttawin-d aḍar ameqqran ɣef tmura n Roma deg usammar.
Aliksandr yessekcem iman-is deg umennuɣ.
Deg 231–232, yewwi iserdasen ar usammar. Imennuɣ yella d awezɣi i Roma. Iɣallen irumanen ttwabḍan ɣef waṭas n yiberdan.
Kra n yiserdasen uɣen-d lǧehd, wiyaḍ xesren aṭas n yimdanen.
Aɣawas arumani ur yessaweḍ ara ad yerẓ akk Tamenkda Tasasanit, maca Sasanid-nni daɣen ur ssiwḍen ara ad rnun akal ameqqran ɣef Roma deg tagnit-nni.
Aliksandr yuɣal ɣer Roma, anda i d-yessken iman-is am win yerna deg umennuɣ. Maca tilawt tella ugar n waya: ur telli d timernit tameqqrant n Roma, ur yelli daɣen d aɣelluy n Persia.
== 11. Ugur n limes n Rhine d Danube ==
Mi yella Aliksandr deg usammar, kra n yigrawen n yijermanen bdan ttaẓen ɣer tlisa n Tmenkda Tarumanit ɣef ''limes'' deg ''Rhine'' d ''Danube''.
Tamenkda tesra ihi ad d-terr iɣallen-is ɣer umalu.
Deg 234–235, Aliksandr yewwi iserdasen-is ɣer tmurt n Germanya.
Dagi i tebda tagnit ara t-yawin ɣer tmettant.
== 12. Ugur-is akked yiserdasen ==
Aliksandr ur yelli ara d amenkad yellan yettkel ɣef yiman-is am kra n yimenkaden i t-id-yeḍfren. Yettwali ameslay, tamsalt d tifrat tasertit am tarrayin i izemren ad ssiwḍent ɣer talwit.
Maca iserdasen n ''limes'' ur bɣin ara aya.
Nutni bɣan amennuɣ mgal igrawen ijermaḍen. Aliksandr, s unamek n kra n yiɣbula, yebɣa ad yeg tamsalt s wawal d tedrimt uqbel ad yebdu amennuɣ ameqqran.
I yiserdasen, aya yella d anamek n teḍɛaf.
Yerna llan wid i yettwalin belli amenkad yettawi awal n yemma-s Julia Mamaea ugar n wayen ilaq.
== 13. Maximinus Thrax ==
Gar yiserdasen yella yiwen n umɣar n yiserdasen i wumi qqaren ''Maximinus Thrax''.
Yella d argaz n usatal aserdasan, yettwassen gar yiserdasen, yerna tugna-s tella mgal tin n Aliksandr: Maximinus yettwali d argaz n umennuɣ, n lǧehd d tsertit taserdasant.
Deg 235, kra n yiserdasen fernen ''Maximinus'' d amenkad.
Aya yella d aɛraḍ n usenser n Aliksandr.
== 14. Tamatut n Aliksandr Severus ==
Deg Meɣres 235, iserdasen nɣan Aliksandr Severus akked yemma-s Julia Mamaea, deg temnaḍt n Mogontiacum — Mainz n wass-a — neɣ deg kra n wadeg iqerben ɣur-s.
Yesɛa azal n 26 neɣ 27 n yiseggasen.
Tamttant-is ur telli ara kan d taggara n yiwen umenkad.
Tettuneḥsab d yiwen n ubeddel ameqqran deg umezruy n Roma.
== 15. Taggara n twacult n Severus ==
S tmettant n Aliksandr, tettfakka s tidet twacult n Severus, i yebdan s [[Septimyus Severus]] deg 193.
Gar yimenkaden-is llan:
Septimius Severus → Karakalla → Geta → Elagabalus → Aliksandr Severus.
[[Makrinus]], i yeḥkmen gar Karakalla d Elagabalus, ur yettekki ara ɣer twacult-a.
Twacult n Severus teḥkem azal n 42 n yiseggasen, maca tallit-is tettban-d daɣen amek i yettnerni wazal n yiserdasen deg ufran d usenser n yimenkaden.
== 16. Tazɣent n lqern wis III ==
Tamettant n Aliksandr deg 235 tettwaḥsab s umata d tazwara n wayen i wumi semman imezzayen n umezruy Tazɣent n lqern wis III (Crisis of the Third Century).
Gar 235 d 284/285, Tamenkda Tarumanit tettidir tallit n wurfan:
imenɣiyen ɣef tmenkda,
imenkaden yettbeddilen s lemɣawla,
iserdasen i yettferanen imenkaden,
imenɣiyen mgal Sasanid,
anṭag n yigrawen ijermanen ɣef tlisa ''limes'',
uguren n tdamsa,
d unṭaḍ n waṭṭanen deg kra n talliyin.
Deg kra n yiseggasen, Tamenkda qarib ad tebḍu ɣef kra n tmura.
Ihi, 235 d aseggas agejdan deg umezruy arumani.
== 17. Ayen i yellan yelhan deg leḥkem-is ==
Aliksandr yettwali s umata am umenkad ur nebɣi ara tirrugza taserdasant neɣ adabu s yiɣil.
Yebɣa:
ad d-yerr azal i Senatus(Sina n Ruma);
ad yesnerni tadbelt;
ad iḥareb ɣef tedrimt n tmenkda;
ad yesnerni tarrayt n leḥkem yebnan ɣef yimḍebbaren d yimussnawen;
ad yeḥrez talwit tasɣanant;
ad yesseḥbiber ɣef tmenkda mgal Sasanid-nni d yicenga n ugafa.
Deg tarrayt-a, nezmer ad t-nwali am umenkad yebɣan talwit d leḥkem s yilugan ugar n leḥkem s tissas n yiserdasen.
== 18. Anda i ixuṣṣ leḥkem-is ==
Maca ayen yellan d lǧehd-is yuɣal, deg kra n tegnatin, d taḍɛaf-is.
Tamenkda n lqern wis III tesra amenkad i izemren ad yesseḥbiber ɣef yiserdasen.
Aliksandr ur yessaweḍ ara ad yerr aserdasi ddaw n leḥkem-is s tarrayt iwatan.
Yerna azal n yemma-s deg tsertit yessexṣer tugna-s gar kra n yiserdasen. Nutni bɣan ad walin amenkad i yettawi leqrar s yiman-is.
Tifrat-is n tamsalt tajermanit s tarrayt n ustag daɣen tettwafhem am taḍɛaf.
Deg Tmenkda Tarumanit n tallit-nni, tugna n lǧehd tella tikwal tesɛa azal am lǧehd s timmad-is.
== 19. Amek i nezmer ad t-nefhem ass-a? ==
Ur ilaq ara ad nefhem Aliksandr kan am «amenkad ur yeǧhid ara».
Ugur yella ugar n yiwen umdan.
Anagraw asertan arumani yella yettbeddil.
Deg lqern wis I d wis II, tawacult n umenkad, Senatus d usardas zemren, s kra n wuguren, ad ṭṭfen tawenza n tmenkda.
Deg lqern wis III, aserdasi yuɣal yesɛa azal ameqqran deg ufran n win ara yeḥkmen.
Ma ur k-qeblen ara yiserdasen-ik, tzemreḍ ad teɣliḍ — ɣas ma yella Senatus, izerfan neɣ tawacult n tmenkda ɣer tama-k.
Tamettant n Aliksandr tettak-d tugna tameqqrant n ubeddel-a.
== 20. Aliksandr d Elagabalus — sin yimenkaden yemgaraden ==
Yelha ad nesmenyif Aliksandr d win i t-id-yezrin, Elagabalus.
Elagabalus yebɣa abeddel ameqqran deg leɛwayed d tedyanit n Roma; Aliksandr yebɣa tuɣalin ɣer leɛwayed.
Elagabalus yessewḥal Senatus d kra n yimdanen n Roma; Aliksandr yebɣa ad d-yerr azal n Senatus.
Elagabalus yettwali deg umezruy arumani am amenkad n ubeddel d wurfan; Aliksandr yettwali am amenkad n useḥbiber d useggem.
Maca sin fukken s yiwen n wudem: iɛessasen n Tredsa Praetorian neɣ iserdasen qqimen d aferdis agejdan deg tmettant-nsen.
== 21. Azal-is deg umezruy n Roma ==
Azal ameqqran n Aliksandr Severus deg umezruy ur d-yekki ara kan seg wayen ixdem, maca seg tallit anda yemmut.
Tamettant-is tettmarki taggara n yiwet n tallit.
Deffir-s, ''Maximinus Thrax'' yuli ɣer tmenkda s tallelt n yiserdasen. Ur yelli ara d ameqqran n Senatus neɣ d warraw n twacult n yimenkaden.
Aya yesseknen-d belli tazmert n tmenkda tezmer tura ad d-teffeɣ srid seg usardas.
Deg yiseggasen i d-yeḍfren, aya yuɣal yettɛawad-d tikwal.
== 22. Tugna-is deg yiɣbula iqburen ==
Aṭas n wayen i neẓra ɣef Aliksandr yekka-d seg yimyura iqburen am ''Cassius Dio'', ''Herodian'' d ''Historia Augusta''.
Maca yessefk ad nefrez gar-asen.
Cassius Dio yella d amdan n tsertit n tallit-nni, maca aḥric aneggaru n umezruy-is ur aɣ-d-yewwiḍ ara s talɣa-is tamezwarut.
Herodian yura ɣef tallit n yimenkaden seg [[Mark Urel]] ar tallit-is.
''Historia Augusta'' tesɛa aṭas n yisallen ɣef Aliksandr, maca imezzayen n wass-a ḥesben belli aṭas n wayen i d-tettawi ur yezmir ara ad yettwaḍmen.
Ihi, tugna n «Aliksandr, amenkad yelhan, aḥnin, iḥerzen ilugan» ilaq ad tettwaqra s leḥḍara: kra deg-s yezmer ad yili d tidet, kra nniḍen yezmer ad yili d tugna tasertit i d-snulfuyen yimyura n deffir tmettant-is.
4y4c8hrt6luk1ipbqh5t4gcep5i697t
ChatGPT
0
25569
117459
117454
2026-09-22T14:00:09Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117459
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:OpenAI logo 2025 (symbol).svg|vignette|Alugu n ChatGPT]]
'''ChatGPT''' d amallal n udiwenni s [[Tigzi Taragmawant|tigzi taragmawant]] (AI) i d-tesnulfa taṛmist OpenAI. Yeffeɣ-d i useqdec azayez deg 30 Wamber 2022, deg tazwara am rusenfaṛ n unadi, iwakken OpenAI ad telmed seg useqdec n yimdanen, ad tissin tizemmar d tilisa n unagraw-is. Deg lqem-is amezwaru, ChatGPT yebna ɣef umudam seg twacult GPT-3.5.
Isem ChatGPT yebḍa ɣef sin yiḥricen: Chat, anamek-is adiwenni, akked GPT — Generative Pre-trained Transformer, tawacult n yimudam n tutlayt i ɣef yebna. Tamiḍrant tagejdant d ad yerr tazmert n yimudam imeqqranen n tutlayt deg ugrudem anda amdan yezmer ad yesseqdec tigzi taragmawant s tutlayt tagamant, amzun yettmeslay akked umeggay.
Ass-a, ChatGPT yugar aṭas tamiḍrant n chatbot. Yezmer ad iɛiwen deg tira, tussna, anadi, asihel, tasleḍt n yisefka d yisemliyen, tugniwin, tifrat n wuguren, aseggem n yisenfaren d waṭas n twuriwin-nniḍen. OpenAI tessegza-t am umallal AI i izemren ad iɛiwen deg twuriwin n yal ass.
== 1. Talalit n ChatGPT ==
Mi d-yeffeɣ ChatGPT deg 2022, tamiḍrant n umeslay akked tmacint ur telli ara d tamaynut. Llan ''chatbots'' uqbel-is s waṭas n yiseggasen. Ayen i ibeddlen akked ChatGPT d tazmert n umudam-is ad yegzu asiḍen n udiwenni, ad ikemmel ameslay ɣef waṭas n yisteqsiyen, ad yessegzi timiḍranin, ad yaru iḍrisen ɣezzifen, yerna ad ixdem tiwuriwin yemgaraden war ma ilaq ad yettwaselmed s talɣa tusridt i yal yiwet seg-sent.
[[OpenAI]] tessegza deg ussufeɣ n 2022 belli talɣa n udiwenni tettak i ChatGPT tazmert ad d-yerr ɣef yisteqsiyen i d-iteddun deffir yisteqsi amezwaru, ad iqbel mi yecceḍ, ad yesseɣti kra n turdiwin ur nṣeḥḥa ara deg usteqsi, yerna ad yagi kra n yisutar ur nemṣada ara akked tɣellist.
Lqem amezwaru yettwaselmed s tarrayt n RLHF — Reinforcement Learning from Human Feedback, anda imdanen ɛawnen deg uselmed n unagraw s usmenyif gar tririyin yemgaraden. ChatGPT n tazwara yebna ɣef GPT-3.5, maca deg yiseggasen i d-yeḍfernen OpenAI ternu imudam s tzemmar ugar.
== 2. D acu i d GPT? ==
Iwakken ad nefhem ChatGPT, ilaq ad nefhem GPT.
GPT d agzul n '''Aselkat n usaraw uzarsileɣ'''('''Generative Pre-trained Transformer)'''.
Asaraw yemmal-d belli amudam yezmer ad d-isnulfu agbur am uḍris, tangalt n useɣẓan neɣ igemmaḍ-nniḍen.
Azarsileɣ yemmal-d belli uqbel ad yebdu udiwenni akked useqdac, amudam yettwaselmad yakan ɣef yisefka imeqqranen.
Aselkat d anaw n taneɣruft n uẓeṭṭa n uselmed alaway i yerran imudam n tutlayt imeqqranen n tura zemren ad xedmen tasleḍt n wassaɣen gar wawalen, tefyar d yimektayen deg yiḍrisen.
ChatGPT, ihi, mačči d adlis ameqqran anda tella tririt i yal asteqsi. D anagraw n uselmed n tmacint i yesseqdacen imudam i yettwaselmaden ɣef waṭas n yisefka, syin yesseqdac ayen yelmed iwakken ad d-isuddes tiririt almend n usteqsi d usatal.
== 3. Amek iteddu ChatGPT? ==
Mi ara taruḍ asteqsi, aḍris-ik yettwabḍa ɣer iferdisen imeẓyanen i nezmer ad nessemmi tiddas(tokens). ''Tiddest'' tezmer ad yili awal, aḥric n wawal, azamul neɣ kra n usekkil almend n tutlayt d umsiddes(tokenizer) i yettwaseqdacen.
Amudam yettawi tiddest-a, yettales tasleḍt n wassaɣen gar-asen akked usatal i d-yezwaren, syin yettak tilisa i wayen i izemren ad d-iḍfer. S talɣa taḥerfit, yezmer ad yettwafhem am unagraw i yettaznen yal tikkelt: «D acu i ilaqen ad d-iḍfer tura?»
Maca mi ara nales ayagi ɣef yimelyunen neɣ yimelyaren n yiferdisen d yassaɣen ussnanen i yelmed umudam, ad d-teffeɣ tazmert i yugar s waṭas asnimer n wawal i d-iteddun: asegzi, tira, agdal, tasleḍt, asihel, tifrat n wuguren d usuddes n tamusni.
Dɣa, ma tella tririt tettban amzun tamacint «tessen» ayen i d-tenna, ilaq ad nefrez gar tarrayt n umudam d tegzi n umdan. ChatGPT d anagraw n tigzi taragmawant; ur ilaq ara ad as-nefk iḥulfan, iman neɣ tamuɣli tudmawant n umaḍal war ad yili ufus ussnan i waya.
== 4. Aselmed s tallelt n yimdanen ==
Yiwen seg yiferdisen i d-yerran ChatGPT yemgarad ɣef kra n yimudam iqburen d aselmed iwakken ad iḍfer tanaḍt n useqdac yerna ad yerr s talɣa iwulmen i udiwenni.
Deg lqem amezwaru, OpenAI tessemres ''supervised fine-tuning'': imselmaden imdanen ttaken-d imedyaten n yidiwenniyen gar useqdac d umeggay. Syin, OpenAI tessemres '''RLHF'''. Imdanen smenyafen gar waṭas n tririyin; isefka-a ttwasqedcen iwakken ad yelmed unagraw anwa anaw n tririt i d-yettwasmenyafen.
Tarrayin n uselmed n yimudam imaynuten n tura zemrent ad mgaradent ɣef tarrayt-a tamezwarut, maca tamuɣli tagejdant teqqim: ur ilaq ara umudam ad yissin kan amek ara d-isnulfu aḍris; ilaq daɣen ad yelmed amek ara iḍfer tanaḍt d wamek ara d-yerr s talɣa ara yilin d abaɣur i useqdac.
== 5. Seg GPT-3.5 ɣer yimudam imaynuten ==
Amezruy n ChatGPT yeqqen ɣer unerni n yimudam n OpenAI.
Deg 2022, ChatGPT amezwaru yebna ɣef GPT-3.5. Deg Meɣres 2023, GPT-4 yekcem ɣer ChatGPT Plus. Deg Mayyu 2024, GPT-4o yekcem ɣer ChatGPT. Deg Sebtember 2024, OpenAI tebda tessemras imudam n uwemmam/reasoning s o1-preview d o1-mini. Deg Ɣuct 2025, GPT-5 yekcem ɣer ChatGPT.
Deg 2026, tawacult GPT-5.6 tettwaseqdec deg ChatGPT. OpenAI tessegza GPT-5.6 Sol am umudam i yesseqdacen Plus d Pro i twuriwin i yeḥwaǧǧen tizemmar ugar, ma d GPT-5.6 Luna d amudam agejdan i yiseqdacen Free d Go deg ubeddel i d-tessegza deg Ɣuct 2026.
Anamek-is d akken ChatGPT mačči d yiwen n umudam. D afaris neɣ d agrudem i izemren ad yesseqdec imudam yemgaraden almend n lqem, n twuri d unaw n umiḍan.
== 6. Adiwenni d usatal ==
Tazmert tagejdant n ChatGPT d asatal n udiwenni.
Ma testeqsaḍ, syin terniḍ: «Segzi-d ugar», ChatGPT yezmer ad yegzu belli tmeslayeḍ ɣef tririt yezrin. Ur ilaq ara ad talseḍ asteqsi seg tazwara.
Anect-a yettili acku iznan n udiwenni zemren ad ilin deg usatal i yettwafkan i umudam. S waya, adiwenni yezmer ad yuɣal d axeddim s kra n yimeḍqan: asteqsi → tiririt → aseɣti → tasleḍt → lqem aneggaru.
D ayen i d-yefkan azal ameqqran i ChatGPT am wallal n uselmed, tira, asihel d unadi.
== 7. Tifrat n wuguren d «uxemmam» ==
Imudam imaynuten n ChatGPT ur ttwasqedcen ara kan i tira n tutlayt; zemren daɣen ad xedmen ɣef tifrat n wuguren.
Deg leḥsab, asihel, tussna neɣ tasleḍt, anagraw yezmer ad yesseqdec tarrayin i as-yettaken akud ugar i usuddes n tririt uqbel ad tt-id-yefk.
Anect-a ur ilaq ara ad yettwafhem amzun ChatGPT yettxemmim s yiḥulfan neɣ s teɣzi n umdan. Awal axemmam neɣ s teglizit ''reasoning'' dagi yettuseqdac i tzemmar n unagraw ad yesseqdec kra n yimenzayen d tarrayin n tifrat n wuguren iwakken ad yawi ɣer ugemmuḍ igerrzen.
Deg 2026, OpenAI tettak deg kra n yimudam-is tarrayin i yettaǧǧan aseqdac ad yefren acḥal n wakud d tzemmar ara yefk unagraw i tifrat n wugur.
== 8. Agetaskarant — multimodality ==
ChatGPT n tura ur yettqimi ara deg uḍris kan.
Imudam d wallalen-is zemren, almend n lqem d umiḍan, ad xedmen akked tugniwin, ifuyla d yisemliyen, ad ten-sleḍ, ad ten-id-ssegzin neɣ ad d-rren ɣef yisteqsiyen fell-asen. OpenAI tessegza ChatGPT am umeggay i yezmer ad yettwaseqdec i tesleḍt n tugniwin d yifuyla, rnu ɣer tira, asiḍen(leḥsab), asihel d usuddes n yimektayen.
Tazmert-a tettusemma s Teglizit ''multimodality'': anagraw ur yettqabal ara yiwen n wanaw n yisefka kan.
Anect-a yessekcem ChatGPT seg umaḍal n chatbot n uḍris ɣer unagraw wessiɛen i izemren ad ixdem akked waṭas n wanawen n yisefka.
== 9. Anadi deg Web ==
Yiwen seg wuguren n yimudam n tutlayt d akken tamusni i d-yettwaselmed ur tezmir ara ad tili d tamaynut i lebda. Tella talast gar wakud n uselmed d wayen iḍerrun tura deg umaḍal.
I tifrat n waya, ChatGPT yezmer ad yesseqdec anadi deg Web. Deg umḍiq n wakken ad d-yerr kan seg tamusni n umudam, yezmer ad inadi ɣef yisallen imaynuten deg Internet, ad ten-yesleḍ, syin ad d-yefk tiririt s tuɣalin ɣer yɣbula. OpenAI tessegza belli ''ChatGPT Search'' yettaǧǧa ChatGPT ad d-yawi isallen imaynuten seg Internet srid ɣer udiwenni.
Aya yesɛa azal deg yisental i yettbeddilen s lemɣawla: isallen n wass, tetiknulujit, ibeddilen n yifarisen, tasertit, tadamsa, imeslayen ussnanen imaynuten d wayen-nniḍen.
== 10. Anadi Lqayen ==
I unadi yeḥwaǧǧen ugar n telqayt, OpenAI tesnulfa ''Deep Research''.
Deg umḍiq n unadi aḥerfi i d-yettawin kra n yɣbula, Anadi Lqayen(Deep Research) yezmer ad yebnu abrid n unadi, ad inadi deg waṭas n yɣbula, ad ten-yesmenyaf, ad yessemlil isallen, syin ad d-isuffeɣ aneqqis neɣ tasleḍt s yɣbula.
Deg 2026, OpenAI terni tazmert i Deep Research ad yeqqen ɣer yisnasen d yiɣbula-nniḍen, yerna aseqdac yezmer ad iwali amek iteddu unadi yerna ad t-id-ibeddel deg tazwara ar taggara.
S waya, ChatGPT yezmer ad yuɣal seg umeggay n yisteqsiyen d tririyin ɣer umallal n unadi.
13o8222eh5e8i9lcakca74sjrhek9vi
Tilkayu
0
25570
117465
117407
2026-09-23T05:50:39Z
Land useqdac
17167
Tugar n yisallen
117465
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tilkayu''' neɣ '''Amcic aɣilas n Tilkayu''' ([[isem ussnan]]: '''Leopardus tilcayo''') d yiwet n [[talmest|telmest]] n [[tiserɣuda|tserɣuda]] yettidiren di [[Bulivya]]. Talmest n wemcic-a tga d talmest tamezwart i d-ittugelmen seg wugar n tsut (lqern). Maca, telmest-a tella tettwassen yakan ɣer yimezdaɣ n tamiwin deg wanda yettidir. Tikli-nnes tcudd ɣer tin n ṣṣenɛat niḍen n yimcic n tigert am oncilla, yerna amkan-nnes d aɣref ay d-yemgerraden s tgemmi ur t-id-sseknen ara yimusnawen n yiɣersiwen arma d tazrawt n 2026.
== Aglam ==
== Amezruy ==
== Tasensartut ==
== Taẓuni (Ideggan n tudert) ==
== Taggaẓt ==
== Imniren ==
[[Taggayt:iɣersiwen]]
[[Taggayt:tiserɣuda]]
rswxcl1sw906cpbz1e1t1wbtq05dbq2
Asmaḍel
0
25583
117469
117452
2026-09-23T10:42:12Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117469
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Early migrations mercator.svg|vignette|Inigen imezwura n talsa.]]
'''Asmaḍel''' (neɣ '''Tasmaḍelt''', s tefransist: Mondialisation neɣ Globalisation, s teglizit: Globalization) d akala d umussu ameqran n usemres, n tuqqna d usegrew gar tmura, tidamsiwin, tmettiyin d yidelsan n umtiweg n Lqaɛa meṛṛa. Yettgensis-d assaɣen i d-yezzin i umaḍal akk, ideg ay ssenqasen tlisa gar yiwanaken, yerna yettili-d userked n yiwen n wulzuz (ssuq) agraɣlan ideg ttazzalen yilzazen (sselɛat), imeẓla, idrimen (ihriten), tilɣa d yimdanen s tazzla tameqrant yerna war aḥbaṣ.
Xas akken asmaḍel yebda-d seg zik s tnezzut tagraɣlant d unadi ɣef yimuka imaynuten, aswir-is yulin s lǧehd seg tagara n tasut tis 20, ladɣa seld aɣelluy n Uɣrab n Berlin (1989) d unnerni ussnan d utiknuluji, ladɣa s usnulfu n Internet d ttawilat n taywalt tatrart.
== 1. Amezruy n usmaḍel ==
=== 1.1 Talliyin timenza ===
Abrid ɣer usmaḍel ur d-yelli ara d ayen i d-yusan deg yiwen wass. Seg tallit taqburt, llan yimussuyen n wembaddel deg wulzuz gar yegduden:
'''Abrid n Usilki''' (Abrid n leḥrir): Yeqqen Asya d Turuft d Tefriqt Ugafa, yegla-d s wembaddel n sselɛat, d ussegrew n tmusniwin.
'''Isaffen d yillelen''': Ilel Agrakal yella d asayes ameqran ideg mlalen Yimaziɣen (Inumidiyen, Ifniqiyen), Igrigiyen d Yirumanen.
=== 1.2 Tagrawla tamgurant d usehres ===
Deg tasut tis 15 d tis 16, tizmert n tmura n Turuft terna mi d-ufan imuka imaynuten (am Marikan). Deg tasut tis 18 d tis 19, tagrawla tamgurant tessaweḍ ɣer usedmer n tmacint n iraggen, abrid n wuzzal d uselket alemmas n sselɛa. Tallit-a tella daɣen d tallit n usehres (tameharsa) ansa i d-yewwi Umalu tabaɣurt tameqrant seg Tefriqt d Wasya.
=== 1.3 Tallit tamezdayt deffir 1945 ===
Deffir Ṭṭraḍ Amaḍlan Wis Sin, timura timeqranin sbeddent-d anagraw n Bretton Woods (1944)[4]. Dɣa d aya i d-yeslulen:
Asenduq n Tedrimt Agraɣlan (FMI)
Lbanka Tamaḍlant (Banque Mondiale)
GATT, i yuɣalen d Tuddsa Tanmaḍalt n Tnezzut (OMC) deg useggas n 1995.
Seg useggas n 1990 d asawen, mi yeɣli Uɣrab n Berlin tekfa [[Tadukli n Tegdudiwin Tinemlayin Tisuvyitiyin|Tdukli Tasuvyatit]], anagraw n [[Asihri|usihri]] yessaweḍ ɣer yal tiɣmert deg umaḍal, dɣa yekcem umaḍal deg wayen iwumi neqqar Asmaḍel atrar.
== 2. Iḥricen igejdanen n usmaḍel ==
=== 2.1 Tadamsa d ulzuz amaḍlan ===
Deg wenrar n tdamsa, asmaḍel yesnulfa-d yiwen n wulzuz anmaḍal ameqran:
'''Tanezzut tilellit''' : Tukksa n tewsitin neɣ n yizerfan n tedwant d usekru n yiweẓla gar yiwanaken.
'''Tikebbaniyin tigetɣelnawin''' (Multinationales): D tikebbaniyin timeqranin (am Apple, Toyota, Samsung, Total) i yesɛan iẓuran d tiṛmisin deg ugar n tmurt tamyiwent. Tikebbaniyin-a feṛṛqent afares-nsent: ttgent anadi ussnan deg tmura timekcbirin, ma d tafellaḥt neɣ amguri gen-t anect-a deg tmura ideg atig n uxeddim rxiṣ.
'''Taggazin n yidrimen''' : Adrim, talɣut d yihriten ttazzalen deg kra n tsinin seg New York ɣer Tokyo neɣ London s useqdec n yizeḍwan iliktruniyen.
=== 2.2 Tatiknulujit d taywalt ===
Tatiknulujit d azaglu iɣef ibedd usmaḍel amirant:
'''Internet d yizeḍwan imettiyen''': Asnulfu n Web, n yismartfunen d wallalen n taywalt yerran amaḍal am yiwet n taddart meẓẓiyen ("taddart tanmaḍalt"). Yal talɣut tettuɣal d tin yettwassnen deg yal tama deg tasint kan.
'''Assiweḍ atrar''': Iɣerruba imeqranen n yIgburen, d yibriden n tmacinin yeskelsen akud d watug n yinig d sselɛa.
=== 2.3 Tasertit d tsuda tigraɣlanin ===
Asmaḍel yessedrem azref n Uwanek-aɣlan i yesɛan tanaya tummidt ɣef tmurt-is:
Tizmar n yiwanaken ttwarnant sɣur tudsiwin timaḍlanin (am ONU, OMC, FMI, Tadukli n Turuft).
Llan yilugan d yisuḍaf igraɣlanen i yettḥettimen iman-nsen ɣef tsertit n yal tamurt deg wayen yeɛnan tadamsa, izerfan n umdan, d uselḥu n tsertit n tedrimt.
=== 2.4 Idles d tmetti ===
Idles yegla-d s unbeddel ameqran:
'''Asured n yidles amaḍlan''': Abrid n tudert n tmura n Umalu (ladɣa Marikan) yuɣal d amedya deg umaḍal: aselsi (am djinz), učči arurad (fast-food), sinima n Hollywood, d uẓawan apupiler.
'''Tutlayt taglizit''': Tuɣal d tutlayt tagraɣlant n tnezzut, n tussna d tesnatiknulujit[17][18].
'''Amanuḍ adelsan deg umihi''': Tuget n tutlayin d yidelsan inasliyen ttqabalen imihi n ungar acku ur zmirent ara ad ddunt d tneflit n wallalen n taywalt atraren yebnan ɣef kra n tutlayin kan timeqqranin.
=== 2.5 Tawennaḍt d tekriḍt tamezdayt ===
Tawennaḍt ur tefriq ara gar tlisa:
'''Abeddel n unezwi''': Asuget n lgaz n ussemdu yeḥman d ufus n temguri yegla-d s teẓɣelt n umtiweg d uceṛceṛ n ugris deg yigarawen d yisafen.
'''Aluɣu''': Asuffeɣ n yiḍumman, asṛuḥu n tẓegwa deg Amazonya neɣ deg Tefriqt, d usemres s yir udem n tebaɣurin tigamanin d tamsalt i yeɛnan amaḍal akk, mačči kan yiwen n uwanek.
3zupymlwpz6gsbr8wheg06kw5l3pju3
117470
117469
2026-09-23T10:42:27Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tuccḍiwin
117470
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Early migrations mercator.svg|vignette|Inigen imezwura n talsa.]]
'''Asmaḍel''' (neɣ '''Tasmaḍelt''', s tefransist: Mondialisation neɣ Globalisation, s teglizit: Globalization) d akala d umussu ameqran n usemres, n tuqqna d usegrew gar tmura, tidamsiwin, tmettiyin d yidelsan n umtiweg n Lqaɛa meṛṛa. Yettgensis-d assaɣen i d-yezzin i umaḍal akk, ideg ay ssenqasen tlisa gar yiwanaken, yerna yettili-d userked n yiwen n wulzuz (ssuq) agraɣlan ideg ttazzalen yilzazen (sselɛat), imeẓla, idrimen (ihriten), tilɣa d yimdanen s tazzla tameqrant yerna war aḥbaṣ.
Xas akken asmaḍel yebda-d seg zik s tnezzut tagraɣlant d unadi ɣef yimuka imaynuten, aswir-is yulin s lǧehd seg tagara n tasut tis 20, ladɣa seld aɣelluy n Uɣrab n Berlin (1989) d unnerni ussnan d utiknuluji, ladɣa s usnulfu n Internet d ttawilat n taywalt tatrart.
== 1. Amezruy n usmaḍel ==
=== 1.1 Talliyin timenza ===
Abrid ɣer usmaḍel ur d-yelli ara d ayen i d-yusan deg yiwen wass. Seg tallit taqburt, llan yimussuyen n wembaddel deg wulzuz gar yegduden:
'''Abrid n Usilki''' (Abrid n leḥrir): Yeqqen Asya d Turuft d Tefriqt Ugafa, yegla-d s wembaddel n sselɛat, d ussegrew n tmusniwin.
'''Isaffen d yillelen''': Ilel Agrakal yella d asayes ameqran ideg mlalen Yimaziɣen (Inumidiyen, Ifniqiyen), Igrigiyen d Yirumanen.
=== 1.2 Tagrawla tamgurant d usehres ===
Deg tasut tis 15 d tis 16, tizmert n tmura n Turuft terna mi d-ufan imuka imaynuten (am Marikan). Deg tasut tis 18 d tis 19, tagrawla tamgurant tessaweḍ ɣer usedmer n tmacint n iraggen, abrid n wuzzal d uselket alemmas n sselɛa. Tallit-a tella daɣen d tallit n usehres (tameharsa) ansa i d-yewwi Umalu tabaɣurt tameqrant seg Tefriqt d Wasya.
=== 1.3 Tallit tamezdayt deffir 1945 ===
Deffir Ṭṭraḍ Amaḍlan Wis Sin, timura timeqranin sbeddent-d anagraw n Bretton Woods (1944)[4]. Dɣa d aya i d-yeslulen:
Asenduq n Tedrimt Agraɣlan (FMI)
Lbanka Tamaḍlant (Banque Mondiale)
GATT, i yuɣalen d Tuddsa Tanmaḍalt n Tnezzut (OMC) deg useggas n 1995.
Seg useggas n 1990 d asawen, mi yeɣli Uɣrab n Berlin tekfa [[Tadukli n Tegdudiwin Tinemlayin Tisuvyitiyin|Tdukli Tasuvyatit]], anagraw n [[Asihri|usihri]] yessaweḍ ɣer yal tiɣmert deg umaḍal, dɣa yekcem umaḍal deg wayen iwumi neqqar Asmaḍel atrar.
== 2. Iḥricen igejdanen n usmaḍel ==
=== 2.1 Tadamsa d ulzuz amaḍlan ===
Deg wenrar n tdamsa, asmaḍel yesnulfa-d yiwen n wulzuz anmaḍal ameqran:
'''Tanezzut tilellit''' : Tukksa n tewsitin neɣ n yizerfan n tedwant d usekru n yiweẓla gar yiwanaken.
'''Tikebbaniyin tigetɣelnawin''' (Multinationales): D tikebbaniyin timeqranin (am Apple, Toyota, Samsung, Total) i yesɛan iẓuran d tiṛmisin deg ugar n tmurt tamyiwent. Tikebbaniyin-a feṛṛqent afares-nsent: ttgent anadi ussnan deg tmura timekcbirin, ma d tafellaḥt neɣ amguri gen-t anect-a deg tmura ideg atig n uxeddim rxiṣ.
'''Taggazin n yidrimen''' : Adrim, talɣut d yihriten ttazzalen deg kra n tsinin seg New York ɣer Tokyo neɣ London s useqdec n yizeḍwan iliktruniyen.
=== 2.2 Tatiknulujit d taywalt ===
Tatiknulujit d azaglu iɣef ibedd usmaḍel amirant:
'''Internet d yizeḍwan imettiyen''': Asnulfu n Web, n yismartfunen d wallalen n taywalt yerran amaḍal am yiwet n taddart meẓẓiyen ("taddart tanmaḍalt"). Yal talɣut tettuɣal d tin yettwassnen deg yal tama deg tasint kan.
'''Assiweḍ atrar''': Iɣerruba imeqranen n yIgburen, d yibriden n tmacinin yeskelsen akud d watug n yinig d sselɛa.
=== 2.3 Tasertit d tsuda tigraɣlanin ===
Asmaḍel yessedrem azref n Uwanek-aɣlan i yesɛan tanaya tummidt ɣef tmurt-is:
Tizmar n yiwanaken ttwarnant sɣur tudsiwin timaḍlanin (am ONU, OMC, FMI, Tadukli n Turuft).
Llan yilugan d yisuḍaf igraɣlanen i yettḥettimen iman-nsen ɣef tsertit n yal tamurt deg wayen yeɛnan tadamsa, izerfan n umdan, d uselḥu n tsertit n tedrimt.
=== 2.4 Idles d tmetti ===
Idles yegla-d s unbeddel ameqran:
'''Asured n yidles amaḍlan''': Abrid n tudert n tmura n Umalu (ladɣa Marikan) yuɣal d amedya deg umaḍal: aselsi (am djinz), učči arurad (fast-food), sinima n Hollywood, d uẓawan apupiler.
'''Tutlayt taglizit''': Tuɣal d tutlayt tagraɣlant n tnezzut, n tussna d tesnatiknulujit.
'''Amanuḍ adelsan deg umihi''': Tuget n tutlayin d yidelsan inasliyen ttqabalen imihi n ungar acku ur zmirent ara ad ddunt d tneflit n wallalen n taywalt atraren yebnan ɣef kra n tutlayin kan timeqqranin.
=== 2.5 Tawennaḍt d tekriḍt tamezdayt ===
Tawennaḍt ur tefriq ara gar tlisa:
'''Abeddel n unezwi''': Asuget n lgaz n ussemdu yeḥman d ufus n temguri yegla-d s teẓɣelt n umtiweg d uceṛceṛ n ugris deg yigarawen d yisafen.
'''Aluɣu''': Asuffeɣ n yiḍumman, asṛuḥu n tẓegwa deg Amazonya neɣ deg Tefriqt, d usemres s yir udem n tebaɣurin tigamanin d tamsalt i yeɛnan amaḍal akk, mačči kan yiwen n uwanek.
h9gahiwa9egd44i1y2pkoo4hkyhqwj6
Dyuklisyan
0
25586
117461
2026-09-22T19:12:13Z
Gurzil90x
14292
Amagrad amaynut
117461
wikitext
text/x-wiki
'''Dyuklisyan''' (Diocletianus s tlaṭinit; azal n 244–311 SL.Ɛ.) yella d amenkad arumani seg 284 ar 305 SL.Ɛ. Yettwaḥsab gar yimenkaden
{{Infobox biography|item=Q43107|image=[[File:Istanbul Archaeology Museum Bust of Diocletian, from Nikomedia, Izmit, end 3rd century AD 1536.jpg|thumb|Asalay n Isṭanbul, Asebdad n uqeṛṛu n Dyuklisyan]]|caption=Amenkad Dyuklisyan.}}
i yesɛan azal meqqren deg umezruy n Tmenkda Tarumanit, acku deg tallit-is i yettwabeddel s wudem ameqqran wamek i tettuddus tmenkda, wamek i tettwaḍebber, wamek i tettwaseḥbes tsertit-is d wamek i yettwasebded ujerriḍ-is askari.
Dyuklisyan ur d-yusi ara seg twacult n yimenkaden. Yekker-d seg yiwet n tallit anda Tamenkda Tarumanit tettidir uguren imeqqranen: uguren isertanen, imeɣriyen gar iserdasen, ṭṭraḍ deg yidurar n tilisa, uguren n tedrimt, d ubeddel n yimenkaden s lemɣawla. Mi yekcem ɣer leḥkem deg 284, yebda ad yerr adabu d tmenkda ɣer yiwen n unagraw iǧehden ugar.
7zu7nb5ja8ynq4csdksy3g6nfsvdrb6
Kohat tirih an 2026
0
25587
117462
2026-09-23T05:14:48Z
Land useqdac
17167
Asebtar amaynut: {{Databox}} Ass n 18 Ctembeṛ 2026, ḍḍfen yiɣewwaɣen imsellḥen yerna ṭṭfen asenfar n Yizirigen Iqburen n Temsulta deg Kohat, deg [[Pakistan]]. Deffir yiwen n ussehres amezwaru mgal tmesgida n usmel-a, tkemmel sakkin yiwet n temhelt n yimenɣi d ussefqed azal n 22 n tsaɛtin, dɣa d aya ay d-yeglan s tmettant n ma ulac 31 n medden d tmettant n 103 niḍen. ==Tirid== ==Tasestant== ==Timiriwin== ==Deffir== ==Ẓer daɣ== [[Category:Ctembeṛ 2026 n tmenɣiwin]]
117462
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Ass n 18 Ctembeṛ 2026, ḍḍfen yiɣewwaɣen imsellḥen yerna ṭṭfen asenfar n Yizirigen Iqburen n Temsulta deg Kohat, deg [[Pakistan]]. Deffir yiwen n ussehres amezwaru mgal tmesgida n usmel-a, tkemmel sakkin yiwet n temhelt n yimenɣi d ussefqed azal n 22 n tsaɛtin, dɣa d aya ay d-yeglan s tmettant n ma ulac 31 n medden d tmettant n 103 niḍen.
==Tirid==
==Tasestant==
==Timiriwin==
==Deffir==
==Ẓer daɣ==
[[Category:Ctembeṛ 2026 n tmenɣiwin]]
c7ez0wxsmzfqo3gc1m5d2uffqzl1991
Taggayt:Ctembeṛ 2026 n tmenɣiwin
14
25588
117463
2026-09-23T05:16:49Z
Land useqdac
17167
Page vide créée
117463
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
Amseqdac:Land useqdac
2
25589
117464
2026-09-23T05:19:18Z
Land useqdac
17167
Asebtar amaynut: Isem-iw s [[taqbaylit]] {{#babel:zgh|ber-5|kab-2}}
117464
wikitext
text/x-wiki
Isem-iw s [[taqbaylit]]
{{#babel:zgh|ber-5|kab-2}}
84u21tlpqm1l8x57dcga09iz2op7yjw