Wikipedia
kabwiki
https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Media
Uslig
Mmeslay
Amseqdac
Amyannan umsqedac
Wikipedia
Amyannan n Wikipedia
Tugna
Amyannan n tugna
MediaWiki
Amyannan n MediaWiki
Talɣa
Amyannan n talɣa
Tallat
Amyannan n tallat
Taggayt
Amyannan n taggayt
Awwur
Amyannan uwwur
Asenfaṛ
Amyannan usenfaṛ
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Sujet
New York
0
5351
117625
117608
2026-10-12T10:31:13Z
~2026-54831-79
17243
aḍris amaynut
117625
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox city}}
'''New York''' d nettat ay d tamdint tameqqrant akk deg [[Iwunak Yedduklen|Yiwunak Yeddukklen]]. Tezga-d deg ugafa-agmuḍan n tmurt, ɣef [[Agaraw Aṭlasi|Ugaraw Aṭlasi]]. Zedɣen-tt 8.336.697 n yimezdaɣen (19.006.798 s yegmamen ay d-yezzin fell-as). Tamdint-a tezga-d deg [[New York (Awanak)|uwanak n New York]].
Tamdint-a tettwassen s yixxamen-is ɣezzifen, s tnezzut, s tdamsa tameqqrant, s tẓuri, s tesdawiyin, s tmusni d umezruy-is amesbaɣur.
New York mačči d tamdint n tnezzut kan. D amkan anda mlalen yigduden seg waṭas n tmura, s tutlayin yemgaraden, s yidles yemgaraden d wallalen yemgaraden n tudert.
Ɣas akken tamdint-a tettwassen am yiwet n tɣerma tameqqrant n umaḍal amiran, amezruy-is yezga yeqqen ɣer yigduden inaṣliyen n Marikan n Ugafa...
Tamsalt i ilaq ad nseɣti deg tazwara: igduden inaṣliyen n New York d '''Lenape''', seg yigduden inasliyen n Marikan n Ugafa. Amezruy n temdint yemmal-d amek i tettwabna ɣef wakal-nsen, syin akin amek i tuɣal d yiwet seg temdinin tigejdanin n umaḍal.
== Tarakalt d ugama n New York ==
New York tezga deg umkan yesɛan azal ameqqran deg trakalt n Marikan. Tella gar yisaffen d yilellen, ayen i tt-yerran d tamdint n yinig d tnezzut seg zik.
Deg tama-s n umalu yella ''Asif Hudson'', deg tama-s n usamar yella ''East River'', i d aferdis n waman meẓẓiyen yeqqnen ɣer yilel. Deg unẓul, tella tagnit tameqqrant n waman i yettwassnen s yisem n ''New York Harbor'', anda i d-keččmen yiseflinen.
Tarakalt-a tettak-as kraḍ n lfaydat:
* Yezmer ad yili deg-s unermis n tnezzut gar Marikan, Turuft d tmura nniḍen.
* Isaffen d yilellen ttaken-d iberdan n usiweḍ n yiferdisen d medden.
* Igelluyen n wakal d yigziren ttawin-d aṭas n temnaḍin i lebni n temdint.
Maca amkan-a yesɛa ula d uguren: iḥemmalen n waman, ahuzzu n yilel, leɣla n wakal d uguren n lebni deg temnaḍin i d-yettwarran zdat n waman.
=== Tiɣiwanin tisudisin ===
New York tebḍa ɣef semmus n tiɣiwanin timeqqranin (boroughs).
==== '''Manhattan''' ====
[[Tugna:West side of Manhattan from Hudson Commons (95103p).jpg|centré|cadre|Manhattan.]]
D ul n tdamsa n temdint, anda ''llan Wall Street, Times Square, Central Park'' d waṭas n yixxamen ɣezzifen. D tamnaḍt yettwassnen aṭas deg umaḍal.
==== '''Brooklyn''' ====
[[Tugna:Dumbo Neighborhood in Brooklyn, NYC.jpg|centré|cadre|Brooklyn]]
D tamnaḍt yesɛan agdud meqqren, tuddar tiqdimin, taẓuri, izerfan idelsanen d yimḍiqen imeqqranen n tudert n temdint.
==== '''Queens''' ====
[[Tugna:Flushing Queens from roof of Starlight Hotel.jpg|centré|cadre|Queens]]
Tettwassen s tmeslayin d yidles yemgaraden. Deg-s llan yimḍiqen n yinig, timnaḍin n tnezzut d waṭas n tdukliwin n yimezdaɣ.
==== '''The Bronx''' ====
[[Tugna:Yankee Stadium 001.JPG|centré|vignette|650x650px|Bronx.]]
D yiwet seg temnaḍin ideg d-yennulfa uɣanib aẓawan n hip-hop. Deg-s daɣen azrib ameqqran ɣer Bronx Zoo d Yankee Stadium.
==== '''Staten Island''' ====
[[Tugna:Freshkills Park in Staten Island, New York.jpg|centré|vignette|650x650px|Staten Island.]]
D tamnaḍt i yesɛan aṭas n yigran imenza, izerfan izegzawen d tuddar ur neččur ara d imezdaɣ am Manhattan.
== 3. Amezruy uqbel ad d-awḍen Yirupiyen ==
Uqbel ad d-awḍen Yirupiyen, akal n New York yella d aḥric seg wakal amenzu n ''Lenape'', i d-yettwasemman ''Lenapehoking''.
Igduden-a zedɣen deg temnaḍt-a i waṭas n yiseggasen s waṭas uqbel asnulfu n temdint tamirant.
Lenape sɛan tudert i d-yettwaznen ɣef ugama. Ttidiren s:
* Ugmar n yiɣersiwen.
* Uṣeggem n tiferkiwin d wakal n tfellaḥt.
* Uṣeyyeḍ n yiselman deg yisaffen.
* Tnezzut d wussawel gar tuddar d yigrawen yemgaraden.
Tudert-nsen tella teqqen ɣer tmettiwin n twaculin, taddart, tiɣawsiwin n ugama d tmenna n yimezwura.
Deg trakalt-nsen, '''Manhattan''' tettwassen s yisem yeqqnen ɣer '''Manahatta'''. Isem-a d yiwen seg yisemawen iqburen i d-yeggran deg temdint tamirant.
Aselmed n umezruy n New York ilaq ad yebdu s ''Lenape'', acku ur tebdi ara tudert d tademsa n temnaḍt-a deg 1624.
== 4. Tallit n Hulanda — New Amsterdam (1624–1664) ==
Deg useggas 1609, '''amnadi Henry Hudson''', i ixeddmen i tdukla n tnezzut tahulandit, yewweḍ ɣer temnaḍt n New York.
Hudson yella yettnadi abrid amaynut n tnezzut ɣer Asya, maca yeẓra azal n temnaḍt-a, ladɣa isaffen-is d waman i tt-id-yezgan.
Deg 1624, Ihulandiyen bdan ad d-sbedden imezdaɣ-nsen deg temnaḍt. Deg yiseggasen i d-iteddun, '''New Amsterdam''' tuɣal d tamdint tameẓẓyant n tnezzut ɣef yiri n Manhattan.
Deg 1653, tettwaɛqal s wudem unṣib am temdint.
New Amsterdam ur tettwasebded ara deg wakal ur nesɛi ara imezdaɣ, maca deg wakal i zedɣen yakan yigduden inasliyen Lenape. Yella d aḥric n tɣawsa tameqqrant n ikuluniyen Irupiyen,i yekksen kra n wakal i yigduden inasliyen Lenape, yerna i d-yessawḍen anagraw n '''useqdec n yimdanen i lfayda n wiyaḍ''' d tnezzut n waklan. ».
Tamdint tettnerni s:
* Tnezzut n yigelman n yiɣersiwen.
* Usiweḍ n yiferdisen ɣer Turuft.
* Lebni n yixxamen d lebni tqenṭyar n waman.
* Tnezzut gar tigdudin yemgaraden.
Deg tallit-a, tamdint tella d amkan n waṭas n tutlayin d yisɣanen. Llant temettiyin tihulandiyin, talmaniyin, tafransisin, tagliziyin, tiyahudiyin d yimezdaɣ iberkanen. tilelli n usɣan(n tedyanit) ur tettunefk ara i meṛṛa s yiwen wudem, yerna taklit d uɛzel n kra n yigrawen n yimezdaɣ d ayen yellan deg temdint.
==Isunen n weɣrem n New York==
Llan semmus (5) n yisunen deg New York, s tenglizt qqaren-as ''Boroughs''. [[File:5 Boroughs Labels New York City Map.png|thumb|5 Isunen n weɣrem n New York sɣur Julius Schorzman : 1- Manhattan, 2-Queens, 3-Brooklyn, 4-The Bronx, 5- Staten Island]]
*[[Manhattan]] : agwans n temdint, tella af tegzirt n Manhattan. Llant deg-s [[Wall Street]], [[Tasdawit n New York]], [[Tasdawit n Columbia]], asutel n Yiwunak Yeddukklen (ONU/NU). Ɣur-es imezdaɣen 1 546 856 deg-s.
*[[The Bronx]] : ay d asun agellil akk deg weɣrem n New York akwd tdersiwin (minorités) tiberkanin d tispanikin maca tuɣal-d cwiṭ n teɣlist seg 20 iseggassen i yezrin. Ay d dduḥ n uẓawan Hip-Hop, deg-s illa [[Asarir Yankees Stadium]]. Ɣur-es 1 354 068 imezdaɣen deg-s.
*[[Queens]] : Ɣur-es 2 237 815 imezdaɣen deg-s. Yeḍra [[US Open]] dinna yal uggur n ctember, deg-s llan imafagen n JFK d La Guardia. Illa d agemim n tmezduɣt d tmugri (industry).
*[[Brooklyn]] : Agemim n tmezduɣt n New-Yorkers. Ɣur-es 2 488 194 imezdaɣen deg-s
*[[Staten Island]] : Ɣur-es imezdaɣen 491 730 deg-s. Daɣem d agemim n tmezduɣt n New-Yorkers, yuggug si Manhattan.
[[Category:New York]][[Category:Timdinin]][[Category:Iwunak Yeddukklen]]
k96y6w7vyjejjiihghvwto173oqoiom
OpenAI
0
25565
117620
117566
2026-10-11T15:36:49Z
Gurzil90x
14292
117620
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox company
| name = OpenAI
| official_name = OpenAI
| type = Taṛmist
| founded = 2015
| founder = Sam Altman, Elon Musk, Greg Brockman, Ilya Sutskever, Wojciech Zaremba, John Schulman
| headquarters = San Francisco
| country = Iwunak Yedduklen
| industry = Tigzi taragmawant
| products = ChatGPT, DALL·E, Sora
| website = https://openai.com
}}[[Tugna:1515 Third Street.jpg|vignette|Tasɣimt n OpenAI deg San francisco]]
'''OpenAI''' d taṛmist n unadi d usnas deg '''[[Tigzi Taragmawant|tigzi taragmawant]]''' (AI) i d-yennulfan deg useggas 2015 deg Marikan, d tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt. Iswi agejdan i d-teskanay OpenAI d ad teḍmen belli tigzi taragmawant tamatut (AGI) ad d-tawi abaɣur i yimdanen merra. Ass-a, OpenAI tettwassen s waṭas s yifarisen d yinagrawen am ChatGPT, imudam GPT, Codex, akked wallalen i yesseqdacen imsihal seg API.
== 1. Talalit n OpenAI ==
OpenAI tettwasnulfa-d sɣur [[Sam Altman]] d [[Elon Musk]] d wiyaḍ deg 2015 am tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt (nonprofit). Seg tazwara, tuddsa-a tefka iman-is yiwen n yiswi ɣezzifen: asnerni n tigzi taragmawant s wudem ara d-yawin abaɣur i yimdanen merra, ladɣa ma tewweḍ tetiknulujit-a ɣer uswir n '''tigzi taragmawant tamatut'''.
Tamiḍrant-a tettak azal i wugur ameqqran: ma yella inagrawen n tigzi taragmawant uɣalen sɛan tazmert meqqren, ilaq tazmert-nsen ur tettwakerrez ara kan deg ufus n kra n yimdanen, n tiṛmisin neɣ n tmura, maca ad tettwaseqdac i lfayda tamatut.
Deg 2019, OpenAI tesnulfa-d aferdis n tedrimt iwakken ad tessiweḍ ad d-tawi idrimen, imdanen d tazmert n usiḍen i ilaqen i usnerni n yimudam imeqqranen. Aferdis-a yella ddaw n leḥkem n tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt.
== 2. D acu-tt tigzi taragmawant? ==
Tigzi taragmawant d taɣult n tussna d tetiknulujit i yesnernayen inagrawen n tmacint i izemren ad xedmen tiwuriwin i yeḥwaǧǧen s umata kra n tzemmar n tigzi: tegzi n tutlayt, tifrat n wuguren, asuddes n yisefka, tira n yiḍrisen, asnulfu n tugniwin, asihel, neɣ tuddma n kra n yimektayen seg yisefka.
Ur ilaq ara, ad nefhem awal tigzi dagi amzun tamacint tesɛa iman, iḥulfan neɣ tamuɣli n umaḍal am umdan. Imudam n tura d inagrawen n uiḍen i yettwaselmaden ɣef yisefka yerna xeddmen s yimenzayen n tussna n uselmed n tmacint.
OpenAI tettadi ladɣa deg yimudam imuqqranen(frontier), asuddes d tifrat n wuguren, inagrawen i izemren ad gzun ugar n yiwen n wanaw n yisefka (multimodal systems), akked wamek ara yettwaseqdec AI s tɣellist.
== 3. Tigzi taragmawant tamatut — AGI ==
Iswi ɣezzifen n OpenAI yeqqen ɣer wayen i semman ''Artificial General Intelligence (AGI)'', i nezmer ad d-nini s teqbaylit tigzi taragmawant tamatut.
OpenAI tesbadut AGI am inagrawen s timmad-nsen i izemren ad ɣelben imdanen deg tuget n twuriwin yesɛan azal adamsan.
Tamiḍrant n tamatut d tagejdant. Anagraw n tigzi taragmawant yezmer ad yili igerraz deg yiwet n twuri kan; AGI, ma tewweḍ tetiknulujit ɣer din, ilaq ad tesɛu tazmert wessiɛen: ad tegzu uguren yemgaraden, ad tesdukkel tamusni seg waṭas n taɣulin, ad tesseqdec ayen telmed deg tegnatin timaynutin, yerna ad tefru uguren ur nettwaselmed ara fell-asen s talɣa tusridt.
OpenAI tettwali AGI am iswi n wakud ɣezzifen, maca akud ilaqen akken ad naweḍ ɣer AGI mazal ur yettwassen ara.
== 4. Imudam GPT ==
Gar yisenfaren i d-yerran OpenAI tettwassen deg umaḍal llan imudam GPT — ''Generative Pre-trained Transformer''.
Imudam-a d inagrawen n tigzi taragmawant i yettwaselmaden ɣef yisefka imeqqranen. S uselmed-a, zemren ad gzun asiḍen n tutlayt, ad d-snulfun iḍrisen, ad d-rren ɣef yisteqsiyen, ad frun uguren, ad ɛiwnen deg usihel, yerna imudam imaynuten zemren ad xedmen akked yiḍrisen, tugniwin d wanawen-nniḍen n yisefka. OpenAI teskanay tawacult GPT am inagrawen i izemren ad gzun asiḍen, ad d-snulfun agbur yerna ad xedmen tifrat n wuguren deg waṭas n yimeslayen n yisefka.
Anamek n azarsileɣ(pre-trained) d akken amudam yettwaselmad uqbel ad yettwaseqdec deg udiwenni. Turriwt(Generative), ma d nettat, temmal-d tazmert-is n usnulfu n ugemmuḍ am yiḍrisen neɣ tangalt n useɣẓan.
== 5. ChatGPT ==
[[ChatGPT]] d afaris agejdan n OpenAI i yiseqdacen. D agrudem n udiwenni i yettaǧǧan amdan ad yesseqdec imudam n tigzi taragmawant s tutlayt tagamant. OpenAI tessegza ChatGPT am ufaris-is agejdan i yiseqdacen.
Aseqdac yezmer ad yesteqsi, ad yessuter asegzi, ad yaru neɣ ad iseɣti aḍris, ad yesseqdec tasleḍt, ad yelmed tamiḍrant n tussna, ad yessuter tallelt deg usihel, neɣ ad ixdem ɣef yisefka d yisemliyen.
Azal n ChatGPT deg umezruy n tigzi taragmawant d ameqqran acku yessekcem imudam n tutlayt ɣer useqdec n yal ass. Deg umḍiq anda tigzi taragmawant tella tettwassen ladɣa deg tesdawiyin, tanaremt d tkebbaniyin n tetiknulujit, agrudem n udiwenni yerra-tt d allal i yezmer ad yesseqdec umdan s tutlayt-is.
== 6. Codex d usihel ==
Taɣult-nniḍen i deg tesseqdac OpenAI tigzi taragmawant s waṭas d asihel.
'''Codex''' d anagraw n tigzi taragmawant i yellan i uxeddim ɣef tengalt d yisenfaren n useɣẓan. Yezmer ad yegzu tangalt yellan, ad yesseɣti tuccḍiwin, ad ibeddel taneɣruft n usenfar, ad yernu timahilin timaynutin, yerna ad ixdem tiwuriwin n usihel seg tazwara ar taggara.
Anect-a yeskanay abeddel meqqren deg useqdec n tigzi taragmawant: seg unagraw i d-yettarra kan ɣef yisteqsiyen ɣer umeggi n tigzi taragmawant (AI agent) i izemren ad yesseqdec allalen, ad ixdem ddeqs n yimahilen yerna ad ikemmel ɣer yiswi i as-yettunefken.
== 7. Anadi deg OpenAI ==
OpenAI mačči d taṛmist n yifarisen kan. Anadi yezga d yiwen seg yiḥricen-is igejdanen.
Taṛmist txeddem ɣef usnerni n yimudam n tigzi taragmawant, tifrat n wuguren, inagrawen wagutaskaran(multimodal), tɣellist, akked useqdec n yimudam s wudem ara yilin d abaɣur i yimdanen.
Yiwet seg tmuɣliwin timeqqranin d aseqdec n tigzi taragmawant deg unadi ussnan. Deg tiɣula am tusnakt, tussna, asihel d tesleḍt n yisefka, anagraw yezmer ad yuɣal d allal ara iɛiwnen imnadiyen deg usnulfu n turdiwin, tifrat n wuguren d useɣiwel n unadi.
== 8. Taɣellist d umṣada ==
Mi ara tettnerni tazmert n tigzi taragmawant, yettnerni daɣen wazal n tɣellist.
Anagraw yesɛan tazmert meqqren yezmer ad d-yawi abaɣur, maca yezmer daɣen ad d-yawi uguren ma yella ixdem tuccḍiwin, ma yettwaseqdec i wayen n diri, neɣ ma yella tikli-s ur temṣada ara akked wayen i yebɣa umdan.
Ɣef waya, OpenAI tessemras tamiḍrant n "''alignment"'', i d-yemmalen s umata amṣada n tikli n unagraw n tigzi taragmawant akked yiswan d tɣellist i d-yefka umdan.
'''''OpenAI Charter''''' yesseḥbibber ɣef sin yimenzayen meqqren: ad yettwabḍu ubaɣur n AGI s wudem wessiɛen, yerna ad yettwaseḥbiber ɣef tɣellist n wakud ɣezzifen.
== 9. Taneɣruft n OpenAI ==
Taneɣruft n OpenAI tbeddel s wakud.
OpenAI tebda deg 2015 d tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt. Deg 2019, tesnulfa-d aferdis n tedrimt iwakken ad tesnerni anadi d usnas-is.
Deg 28 Tubber 2025, tettwasekna-d taneɣruft tamaynut:
tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt tuɣal tettusemma ''OpenAI Foundation'';
aferdis n tedrimt yuɣal d ''OpenAI Group PBC'', anamek-is d ''Public Benefit Corporation'';
''OpenAI Foundation'' teqqim tettḥekkim deg ''OpenAI Group''.
OpenAI Foundation tesɛa 26% n iḥricen deg ''OpenAI Group''. Microsoft, deg tallit n useggem n taneɣruft, tesɛa azal n 27%, ma d 47% i d-yeqqimen sɛan-t ixeddamen n tura d wid yezrin akked yimendaden-nniḍen.
Taneɣruft-a tebɣa ad tesdukkel iswi n OpenAI akked tezmert-is ad d-tawi idrimen imeqqranen i yeḥwaǧǧ unadi n tigzi taragmawant.
== 10. Tazmert n usiḍen ==
Aselmed n yimudam imeqqranen n tigzi taragmawant yeḥwaǧǧ ddeqs n tezmert n usiḍen.
Anect-a yesɛa azal acku asnerni n yimudam ur yeqqin ara kan ɣer tarrayin n uselmed. Yeḥwaǧǧ daɣen iselkimen s tezmert tameqqrant n usiḍen, tiḥerci n yisefka, tazmert n trisiti, iẓeḍwan, isefka d tedrimt.
Ɣef waya, tigzi taragmawant n uswir unnig tuɣal d taɣult anda anadi ussnan, tiḥerci n usiḍen d tdamsa qqnen gar-asen.
== 11. OpenAI d Microsoft ==
Microsoft tesɛa assaɣ adamsan d utiknulujan ameqqran akked OpenAI. Deg taneɣruft i yettwasbedden deg 2025, Microsoft tesɛa azal n 27% n OpenAI Group.
Assaɣ-a yesɛa azal ladɣa deg tezmert n usiḍen d usnerni n yifarisen n tigzi taragmawant. Maca, deg taneɣruft n leḥkem n OpenAI, OpenAI Foundation i yeqqimen tettḥekkim deg OpenAI Group, mačči Microsoft.
== 12. OpenAI deg 2026 ==
Deg 2026, OpenAI ur teqqim ara d tanaremt n unadi kan. Tuɣal d taṛmist tameqqrant i yesɛan inagrawen i yiseqdacen, allalen i yimsihel, API i tkebbaniyin, imudam n tigzi taragmawant n uswir unnig, akked yimeggiyen i izemren ad xedmen tiwuriwin ɣezzifen.
ChatGPT d Codex mmalen-d sin n wudmawen n ubeddel-a: ChatGPT d agrudem wessiɛen n tigzi taragmawant i yiseqdacen, ma d Codex yettwabna ugar i uxeddim s tengalt d yisenfaren n useɣẓan.
Anadi n OpenAI yettkemmil daɣen deg tifrat n wuguren, imudam ugetaskaran, tɣellist d usnerni n ubrid ɣer AGI.
== 13. Abaɣur i tmetti ==
Tigzi taragmawant tezmer ad tbeddel aṭas n tiɣula: aselmed, tussna, tadamsa, asihel, aẓeṭṭa, axeddim, tasensegmit, asnulfu d unadi ussnan.
Ma yella inagrawen n tigzi taragmawant zemren ad xedmen ugar n twuriwin i ixeddem umdan ass-a, ad d-ffɣen yisteqsiyen imaynuten:
Amek ara tbeddel tarrayt n uxeddim? Anwi ixeddamen ara d-ilalen? Anwi ara ibeddlen neɣ ara iruḥen? Amek ara ttwasqedcen yimudam-a deg uselmed? Anwa ara yesɛun leḥkem ɣef yiḥricen igejdanen n tetiknulujit-a? Amek ara neḍmen belli abaɣur-is ad ibḍu gar yimdanen?
D isteqsiyen-a i yerran asnerni n tigzi taragmawant mačči d tamsalt n tetiknulujit kan, maca d tamsalt tadamsant, tinmettit, tasertant d tasertit n tussna.
== 14. Uguren d umeslay ɣef OpenAI ==
Am yal taṛmist tameqqrant n tetiknulujit, OpenAI tettmagar isteqsiyen d umeslay ɣef tarrayt-is.
Gar temsal tigejdanin llan: aḥraz n yisefka, tanezzut n yimudam, asemres n wayen d-yettwafkan sɣur yimdanen i uselmed n yimudam, tɣellist, leḥkem ɣef tetiknulujit, tasertit n yifarisen, tasertit n uxeddim, akked wamek ara tettbeddil tigzi taragmawant tuddsa n tmetti.
Ɣef waya, OpenAI ur ilaq ara ad tettwafhem kan seg yifarisen-is. Iwakken ad nefhem azal-is, ilaq ad nwali daɣen tamsalt tameqqrant i d-tessufuɣ tetiknulujit i tesnernay: anwa ara yessnernin tigzi taragmawant n uzekka, anwa ara tt-yesqedcen, anwa ara yettḥekkimen deg-s, yerna anwa ara yawin abaɣur seg-s?
cfiex72bsgh7vvxy24mw3kow953wnio
117621
117620
2026-10-11T15:38:59Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tuccḍiwin
117621
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox company
| name = OpenAI
| official_name = OpenAI
| type = Taṛmist
| founded = 2015
| founder = Sam Altman, Elon Musk, Greg Brockman, Ilya Sutskever, Wojciech Zaremba, John Schulman
| headquarters = San Francisco
| country = Iwunak Yedduklen
| industry = Tigzi taragmawant
| products = ChatGPT, DALL·E, Sora
| website = https://openai.com
|image=[[File:1515 Third Street.jpg|thumb|Tasɣimt n OpenAI deg San francisco.]]}}
'''OpenAI''' d taṛmist n unadi d usnas deg '''[[Tigzi Taragmawant|tigzi taragmawant]]''' (AI) i d-yennulfan deg useggas 2015 deg Marikan, d tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt. Iswi agejdan i d-teskanay OpenAI d ad teḍmen belli tigzi taragmawant tamatut (AGI) ad d-tawi abaɣur i yimdanen merra. Ass-a, OpenAI tettwassen s waṭas s yifarisen d yinagrawen am ChatGPT, imudam GPT, Codex, akked wallalen i yesseqdacen imsihal seg API.
== 1. Talalit n OpenAI ==
OpenAI tettwasnulfa-d sɣur [[Sam Altman]] d [[Elon Musk]] d wiyaḍ deg 2015 am tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt (nonprofit). Seg tazwara, tuddsa-a tefka iman-is yiwen n yiswi ɣezzifen: asnerni n tigzi taragmawant s wudem ara d-yawin abaɣur i yimdanen merra, ladɣa ma tewweḍ tetiknulujit-a ɣer uswir n '''tigzi taragmawant tamatut'''.
Tamiḍrant-a tettak azal i wugur ameqqran: ma yella inagrawen n tigzi taragmawant uɣalen sɛan tazmert meqqren, ilaq tazmert-nsen ur tettwakerrez ara kan deg ufus n kra n yimdanen, n tiṛmisin neɣ n tmura, maca ad tettwaseqdac i lfayda tamatut.
Deg 2019, OpenAI tesnulfa-d aferdis n tedrimt iwakken ad tessiweḍ ad d-tawi idrimen, imdanen d tazmert n usiḍen i ilaqen i usnerni n yimudam imeqqranen. Aferdis-a yella ddaw n leḥkem n tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt.
== 2. D acu-tt tigzi taragmawant? ==
Tigzi taragmawant d taɣult n tussna d tetiknulujit i yesnernayen inagrawen n tmacint i izemren ad xedmen tiwuriwin i yeḥwaǧǧen s umata kra n tzemmar n tigzi: tegzi n tutlayt, tifrat n wuguren, asuddes n yisefka, tira n yiḍrisen, asnulfu n tugniwin, asihel, neɣ tuddma n kra n yimektayen seg yisefka.
Ur ilaq ara, ad nefhem awal tigzi dagi amzun tamacint tesɛa iman, iḥulfan neɣ tamuɣli n umaḍal am umdan. Imudam n tura d inagrawen n uiḍen i yettwaselmaden ɣef yisefka yerna xeddmen s yimenzayen n tussna n uselmed n tmacint.
OpenAI tettadi ladɣa deg yimudam imuqqranen(frontier), asuddes d tifrat n wuguren, inagrawen i izemren ad gzun ugar n yiwen n wanaw n yisefka (multimodal systems), akked wamek ara yettwaseqdec AI s tɣellist.
== 3. Tigzi taragmawant tamatut — AGI ==
Iswi ɣezzifen n OpenAI yeqqen ɣer wayen i semman ''Artificial General Intelligence (AGI)'', i nezmer ad d-nini s teqbaylit tigzi taragmawant tamatut.
OpenAI tesbadut AGI am inagrawen s timmad-nsen i izemren ad ɣelben imdanen deg tuget n twuriwin yesɛan azal adamsan.
Tamiḍrant n tamatut d tagejdant. Anagraw n tigzi taragmawant yezmer ad yili igerraz deg yiwet n twuri kan; AGI, ma tewweḍ tetiknulujit ɣer din, ilaq ad tesɛu tazmert wessiɛen: ad tegzu uguren yemgaraden, ad tesdukkel tamusni seg waṭas n taɣulin, ad tesseqdec ayen telmed deg tegnatin timaynutin, yerna ad tefru uguren ur nettwaselmed ara fell-asen s talɣa tusridt.
OpenAI tettwali AGI am iswi n wakud ɣezzifen, maca akud ilaqen akken ad naweḍ ɣer AGI mazal ur yettwassen ara.
== 4. Imudam GPT ==
Gar yisenfaren i d-yerran OpenAI tettwassen deg umaḍal llan imudam GPT — ''Generative Pre-trained Transformer''.
Imudam-a d inagrawen n tigzi taragmawant i yettwaselmaden ɣef yisefka imeqqranen. S uselmed-a, zemren ad gzun asiḍen n tutlayt, ad d-snulfun iḍrisen, ad d-rren ɣef yisteqsiyen, ad frun uguren, ad ɛiwnen deg usihel, yerna imudam imaynuten zemren ad xedmen akked yiḍrisen, tugniwin d wanawen-nniḍen n yisefka. OpenAI teskanay tawacult GPT am inagrawen i izemren ad gzun asiḍen, ad d-snulfun agbur yerna ad xedmen tifrat n wuguren deg waṭas n yimeslayen n yisefka.
Anamek n azarsileɣ(pre-trained) d akken amudam yettwaselmad uqbel ad yettwaseqdec deg udiwenni. Turriwt(Generative), ma d nettat, temmal-d tazmert-is n usnulfu n ugemmuḍ am yiḍrisen neɣ tangalt n useɣẓan.
== 5. ChatGPT ==
[[ChatGPT]] d afaris agejdan n OpenAI i yiseqdacen. D agrudem n udiwenni i yettaǧǧan amdan ad yesseqdec imudam n tigzi taragmawant s tutlayt tagamant. OpenAI tessegza ChatGPT am ufaris-is agejdan i yiseqdacen.
Aseqdac yezmer ad yesteqsi, ad yessuter asegzi, ad yaru neɣ ad iseɣti aḍris, ad yesseqdec tasleḍt, ad yelmed tamiḍrant n tussna, ad yessuter tallelt deg usihel, neɣ ad ixdem ɣef yisefka d yisemliyen.
Azal n ChatGPT deg umezruy n tigzi taragmawant d ameqqran acku yessekcem imudam n tutlayt ɣer useqdec n yal ass. Deg umḍiq anda tigzi taragmawant tella tettwassen ladɣa deg tesdawiyin, tanaremt d tkebbaniyin n tetiknulujit, agrudem n udiwenni yerra-tt d allal i yezmer ad yesseqdec umdan s tutlayt-is.
== 6. Codex d usihel ==
Taɣult-nniḍen i deg tesseqdac OpenAI tigzi taragmawant s waṭas d asihel.
'''Codex''' d anagraw n tigzi taragmawant i yellan i uxeddim ɣef tengalt d yisenfaren n useɣẓan. Yezmer ad yegzu tangalt yellan, ad yesseɣti tuccḍiwin, ad ibeddel taneɣruft n usenfar, ad yernu timahilin timaynutin, yerna ad ixdem tiwuriwin n usihel seg tazwara ar taggara.
Anect-a yeskanay abeddel meqqren deg useqdec n tigzi taragmawant: seg unagraw i d-yettarra kan ɣef yisteqsiyen ɣer umeggi n tigzi taragmawant (AI agent) i izemren ad yesseqdec allalen, ad ixdem ddeqs n yimahilen yerna ad ikemmel ɣer yiswi i as-yettunefken.
== 7. Anadi deg OpenAI ==
OpenAI mačči d taṛmist n yifarisen kan. Anadi yezga d yiwen seg yiḥricen-is igejdanen.
Taṛmist txeddem ɣef usnerni n yimudam n tigzi taragmawant, tifrat n wuguren, inagrawen wagutaskaran(multimodal), tɣellist, akked useqdec n yimudam s wudem ara yilin d abaɣur i yimdanen.
Yiwet seg tmuɣliwin timeqqranin d aseqdec n tigzi taragmawant deg unadi ussnan. Deg tiɣula am tusnakt, tussna, asihel d tesleḍt n yisefka, anagraw yezmer ad yuɣal d allal ara iɛiwnen imnadiyen deg usnulfu n turdiwin, tifrat n wuguren d useɣiwel n unadi.
== 8. Taɣellist d umṣada ==
Mi ara tettnerni tazmert n tigzi taragmawant, yettnerni daɣen wazal n tɣellist.
Anagraw yesɛan tazmert meqqren yezmer ad d-yawi abaɣur, maca yezmer daɣen ad d-yawi uguren ma yella ixdem tuccḍiwin, ma yettwaseqdec i wayen n diri, neɣ ma yella tikli-s ur temṣada ara akked wayen i yebɣa umdan.
Ɣef waya, OpenAI tessemras tamiḍrant n "''alignment"'', i d-yemmalen s umata amṣada n tikli n unagraw n tigzi taragmawant akked yiswan d tɣellist i d-yefka umdan.
'''''OpenAI Charter''''' yesseḥbibber ɣef sin yimenzayen meqqren: ad yettwabḍu ubaɣur n AGI s wudem wessiɛen, yerna ad yettwaseḥbiber ɣef tɣellist n wakud ɣezzifen.
== 9. Taneɣruft n OpenAI ==
Taneɣruft n OpenAI tbeddel s wakud.
OpenAI tebda deg 2015 d tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt. Deg 2019, tesnulfa-d aferdis n tedrimt iwakken ad tesnerni anadi d usnas-is.
Deg 28 Tubber 2025, tettwasekna-d taneɣruft tamaynut:
tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt tuɣal tettusemma ''OpenAI Foundation'';
aferdis n tedrimt yuɣal d ''OpenAI Group PBC'', anamek-is d ''Public Benefit Corporation'';
''OpenAI Foundation'' teqqim tettḥekkim deg ''OpenAI Group''.
OpenAI Foundation tesɛa 26% n iḥricen deg ''OpenAI Group''. Microsoft, deg tallit n useggem n taneɣruft, tesɛa azal n 27%, ma d 47% i d-yeqqimen sɛan-t ixeddamen n tura d wid yezrin akked yimendaden-nniḍen.
Taneɣruft-a tebɣa ad tesdukkel iswi n OpenAI akked tezmert-is ad d-tawi idrimen imeqqranen i yeḥwaǧǧ unadi n tigzi taragmawant.
== 10. Tazmert n usiḍen ==
Aselmed n yimudam imeqqranen n tigzi taragmawant yeḥwaǧǧ ddeqs n tezmert n usiḍen.
Anect-a yesɛa azal acku asnerni n yimudam ur yeqqin ara kan ɣer tarrayin n uselmed. Yeḥwaǧǧ daɣen iselkimen s tezmert tameqqrant n usiḍen, tiḥerci n yisefka, tazmert n trisiti, iẓeḍwan, isefka d tedrimt.
Ɣef waya, tigzi taragmawant n uswir unnig tuɣal d taɣult anda anadi ussnan, tiḥerci n usiḍen d tdamsa qqnen gar-asen.
== 11. OpenAI d Microsoft ==
Microsoft tesɛa assaɣ adamsan d utiknulujan ameqqran akked OpenAI. Deg taneɣruft i yettwasbedden deg 2025, Microsoft tesɛa azal n 27% n OpenAI Group.
Assaɣ-a yesɛa azal ladɣa deg tezmert n usiḍen d usnerni n yifarisen n tigzi taragmawant. Maca, deg taneɣruft n leḥkem n OpenAI, OpenAI Foundation i yeqqimen tettḥekkim deg OpenAI Group, mačči Microsoft.
== 12. OpenAI deg 2026 ==
Deg 2026, OpenAI ur teqqim ara d tanaremt n unadi kan. Tuɣal d taṛmist tameqqrant i yesɛan inagrawen i yiseqdacen, allalen i yimsihel, API i tkebbaniyin, imudam n tigzi taragmawant n uswir unnig, akked yimeggiyen i izemren ad xedmen tiwuriwin ɣezzifen.
ChatGPT d Codex mmalen-d sin n wudmawen n ubeddel-a: ChatGPT d agrudem wessiɛen n tigzi taragmawant i yiseqdacen, ma d Codex yettwabna ugar i uxeddim s tengalt d yisenfaren n useɣẓan.
Anadi n OpenAI yettkemmil daɣen deg tifrat n wuguren, imudam ugetaskaran, tɣellist d usnerni n ubrid ɣer AGI.
== 13. Abaɣur i tmetti ==
Tigzi taragmawant tezmer ad tbeddel aṭas n tiɣula: aselmed, tussna, tadamsa, asihel, aẓeṭṭa, axeddim, tasensegmit, asnulfu d unadi ussnan.
Ma yella inagrawen n tigzi taragmawant zemren ad xedmen ugar n twuriwin i ixeddem umdan ass-a, ad d-ffɣen yisteqsiyen imaynuten:
Amek ara tbeddel tarrayt n uxeddim? Anwi ixeddamen ara d-ilalen? Anwi ara ibeddlen neɣ ara iruḥen? Amek ara ttwasqedcen yimudam-a deg uselmed? Anwa ara yesɛun leḥkem ɣef yiḥricen igejdanen n tetiknulujit-a? Amek ara neḍmen belli abaɣur-is ad ibḍu gar yimdanen?
D isteqsiyen-a i yerran asnerni n tigzi taragmawant mačči d tamsalt n tetiknulujit kan, maca d tamsalt tadamsant, tinmettit, tasertant d tasertit n tussna.
== 14. Uguren d umeslay ɣef OpenAI ==
Am yal taṛmist tameqqrant n tetiknulujit, OpenAI tettmagar isteqsiyen d umeslay ɣef tarrayt-is.
Gar temsal tigejdanin llan: aḥraz n yisefka, tanezzut n yimudam, asemres n wayen d-yettwafkan sɣur yimdanen i uselmed n yimudam, tɣellist, leḥkem ɣef tetiknulujit, tasertit n yifarisen, tasertit n uxeddim, akked wamek ara tettbeddil tigzi taragmawant tuddsa n tmetti.
Ɣef waya, OpenAI ur ilaq ara ad tettwafhem kan seg yifarisen-is. Iwakken ad nefhem azal-is, ilaq ad nwali daɣen tamsalt tameqqrant i d-tessufuɣ tetiknulujit i tesnernay: anwa ara yessnernin tigzi taragmawant n uzekka, anwa ara tt-yesqedcen, anwa ara yettḥekkimen deg-s, yerna anwa ara yawin abaɣur seg-s?
qjzn1ym1hmf6p2vkf8sdfp7ykaaepqe
Asfukel war tukci n tmusni
0
25606
117626
117609
2026-10-12T10:56:48Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117626
wikitext
text/x-wiki
'''Asfukel war tukci n tmusni''' (s teglizit: zero-knowledge proof, ZKP) d tarrayt deg uwgelhan i yessemras yiwen umdan neɣ yiwen unagraw iwakken ad isfukel i wayeḍ belli yiwet n tenfalit d tidet, war ma yefka-as talɣut nniḍen ɣef wayen yeffren, nnig wayen i d-temmal tenfalit-nni d yisefka izuyaz. Taɣara-a teqqen ɣer wamek i yettwasileɣ usfukel, mačči kan ɣer usuffeɣ neɣ war asuffeɣ n tuffirt s wudem usrid.
== Isem d unamek ==
« War tukci n tmusni » ur d-yemmal ara belli win yesneqden ur d-yelmid acemma. Yettwali belli tanfalit i as-d-yettunefken tettwaqbel s yilugan n unagraw. Ayen ur d-ilemmid ara d talɣut nniḍen ɣef tuffirt i yellan deffir usfukel. S umedya, ad iselken belli amdan yesɛa tasarut tuffirt, war ma yessen azal n tsarut-nni.
== Amezruy d usnerni n tmiḍrant ==
=== Seg yisfukal imatuten ɣer yisfukal s usdiwen ===
Deg usfukel n tusnakt i nennum, win i d-yettaken asfukel yeskanay-d tikli i izemren ad teḍfer tayeḍ. Maca deg uwgelhan, tikli-nni tezmer ad tesban talɣut i ilaq ad teqqim d tuffirt. Timiḍrant n ZK tefruri-d seg usteqsi-a: amek ara nesfukel tidet n kra, war ma nesban-d meṛṛa ayen i aɣ-yeǧǧan ad t-nessen?
''Shafi Goldwasser, Silvio Micali'' akked ''Charles Rackoff'' sbedden tigejda n taɣult-a deg leqdic i d-yeffɣen deg STOC deg 1985. Lqem-is aɣezfan yeffeɣ-d deg ''SIAM Journal on'' ''Computing'' deg 1989. Leqdic-a yesdukkel asfukel s '''usdiwen''', '''taseqqart''' d '''usenqed n''' '''tmusni''' i yezmer ad d-yerbeḥ win yesneqden.
=== Asemres ɣef ugur imatu ===
''Oded Goldreich, Silvio Micali'' akked ''Avi Wigderson'' sbegnen belli, ma llan kra n tesɣunin i yessehlen i usiḍen deg yiwet n tnila maca iweɛren i tuɣalin ɣer deffir (one-way functions), yal tutlayt deg taggayt NP tesɛa asfukel s usdiwen war tukci n tmusni. Leqdic-nsen yettwabder deg 1986, lqem aɣezfan-is deg 1991. Aya yessuffeɣ timiḍrant seg kra n wuguren n yimḍanen ɣer yiwet n taɣult tasnaẓrayant wessiɛen.
=== Tuɣalin ɣer leqdic war asdiwen ===
Deg 1988, ''Manuel Blum'', ''Paul Feldman'' akked ''Silvio Micali'' ssuffɣen-d leqdic agejdan ɣef yisfukal war asdiwen d yiseqdacen-nsen. Iɣewwaṛen izuyaz yezdin gar win yesfukulen d win yesneqden zemren ad ilin d lsas n leqdic-a. Ihi, « war asdiwen » ur yemmal ara « war uheggi » neɣ « war tawsit n unagraw ».
=== Tallit n yisfukal iwezlan ===
Deg yiseggasen 2010, inadiyen ɣef yisfukal iwezlan, aselken arurad d leḥsab ameqqran ssawḍen ɣer twaculin am '''Groth16''', '''Bulletproofs''', '''STARK''', '''PLONK''' d '''Halo'''. Yal tawacult tesɛa ilugan d yiswan-is: temẓi n usfukel, akud n usnulfu, tmara n uselken neɣ tukksa n uheggi i yettḥwaǧen laman deg umdan wis kraḍ.
== 2. Tabadut tusnakt d yiwudam n leqdic ==
I ussegzi n tarrayt, nettsemmi P i win yesfukulen (prover), V i win yesneqden (verifier), x i yisefka izuyaz, w i uselkin uffir (witness). Assaɣ R yesbadu ayen ilaq ad yili d tidet gar x d w.
'''R(x, w) = 1'''
Tanfalit i nettḥeqqiq d tin i d-yeqqaren belli '''illa''' w i yesɛan assaɣ-a d x. Tagrumma n yisefka izuyaz i yesɛan aselkin yettwabdar s:
'''L = { x : illa w, R(x, w) = 1 }'''
S umedya n ussegzi, x yezmer ad yili d azal y n tesɣent n ugeddeḥ H; w d amḍan uffir s = w. Assaɣ yettwasenqed d H(s) = y. Yezmer daɣen ad yili x d agmuḍ n leḥsab, w d isefka uffiren akked tikli n leḥsab i d-yessawḍen ɣer ugmuḍ-nni. Umḍan n yiwudam ur yettbeddilara tabadut: zemren ad ilin d imdanen, d iqeddacen neɣ d iseɣẓanen.
=== Kraḍ n tewtilin tigejdanin ===
'''Aqbal n wayen iṣeḥḥan''' (completeness). Ma x yesɛa aselkin iwatan, yerna P d V ḍefren ilugan, asfukel ilaq ad yettwaqbel s tseqqart meqqren, neɣ dima deg kra n yinagrawen.
'''Agi n wayen ur neṣṣiḥ ara''' (soundness). Ma x ur yesɛi ula d yiwen n uselkin iwatan, ilaq ad tili tseqqart n uɣelli n V deg tuccḍa d tameẓyant akken iwata, ɣas P yeɛreḍ ad iɣucc. Taɣara-a tḥerrez tidet n usfukel.
'''War tukci n tmusni''' (zero knowledge). Talɣut i d-yettawi V seg leqdic ilaq ad tezmer
ad tettwaserwes war aselkin uffir. Taɣara-a tḥerrez ayen i yessen P; ur tettwasefhem ara s wawal « uffir » kan. Taɣellist tettwasbadu s yiwen uɣewwaṛ λ. Taseqqart i wumi neqqar « tameẓyant akken iwata » tezmer ad tili d tin i yettidiren ddaw n 1/λk i yal k > 0, ma λ meqqer akken iwata. D aya i d-anamek n negligible deg tbadutin-a.
== Asfukel d afukal ==
Deg unamek usdid, ''anza'' yesseḥbibir ɣef tidet ula mgal win yesfukulen s tzemmar n leḥsab ur nesɛi ara tilisa. Afukal(Argument) yettḥerrez tidet mgal aɣuccam(win iɣuccen) i yesɛan tazmert n leḥsab talast. Deg uḍris imatu, awal « asfukel » yettwasemras i snat-a; deg usenqed tusnakt, amgired-a ilaq ad yettwaḥrez.
=== Tugna 1. Asfukel d uselkin uffir ===
Win yesfukulen yessemras aselkin uffir; win yesneqden yesseḥḥay tanfalit s usfukel d yisefka izuyaz.
[[Tugna:Tugna 1 Asfukel d uselkin uffir.png|centré|400x400px]]
== 3. Aserwes d unamek usdid n ZK ==
=== Aserwas am tewtilt n usfukel ===
'''Aserwas''' (simulator) d axwerzim(alguritm) i d-yeslalayen ayen i izemren ad iwali win yesneqden, war ma yesɛa aselkin uffir. Deg tabadut n ZK, ilaq ayen i d-yessuffeɣ userwas ad yemcabi, ilmend n tewtilt tusnakt i nettsemras, ayen i d-yettawi win yesneqden seg leqdic ilaw. Ma nezmer ad neslal talɣut-nni war tuffirt, tikli n usfukel ur as-d-terni ara talɣut i izemren ad tessegzi tuffirt. Aya ur d-yemmal ara belli '''aɣuccam''' yezmer ad d-yesnulfu yal asfukel yebɣa deg unagraw ilaw. Aserwes yezmer ad yessemres tarrayt tasnaẓrayant am tuɣalin ɣer kra n waddaden n win yesneqden, neɣ yiwen n uheggi n usenqed i yemgaraden ɣef uheggi ilaw. Iwakkenad tettwaḥrez tidet, tarrayin-a ilaq ad ttwasbadunt deg umedya tusnakt n tɣellist.
=== Kraḍ n talɣiwin n umcabi ===
'''War tukci n tmusni s wudem ummid''' (perfect zero knowledge). Tiski n wayen i d-yessuffeɣ userwas d tin n leqdic ilaw d yiwet s tusnakt.
'''War tukci n tmusni s waddadan''' (statistical zero knowledge). Sin n yisuffaɣ qriben nezzeh deg tseqqart; amgired-nsen d ameẓyan akken iwata, ɣas win i ten-yesneqden yesɛa tazmert n usiḍen(leḥsab) war tilisa.
'''War tukci n tmusni n usiḍen''' (computational zero knowledge). Axwerzim i yesɛan tilisa n usiḍen(leḥsab) ur yezmir ara ad yefrez gar sin n yisuffaɣ s tzemmar yugaren talast tameẓyant i tettwasbadun. Taɣara-a tezmer ad tbedd ɣef ugur tusnakt i yettwaḥsaben d aweɛran.
== Win yesneqden s laman d win iɣuccen ==
Kra n yisfukal ttwaseknen kan d ''War tukci n tmusni'''''('''ZK) ma ara yelli win yesneqden yeḍfer ilugan: aya d "''honest-verifier zero knowledge, HVZK"''. ''War tukci n tmusni(''ZK) mgal win yesneqden iɣuccen ilaq ad tesseḥbiber ɣef tuffirt ula ma ibeddel isteqsiyen neɣ ixeddem s talɣut nniḍen. Ur ilaq ara ad nerr HVZK d agdazal n ZK mgal yal aɣuccam.
Deg unagraw anda aṭas n yisfukal teddun deg yiwet n tallit, taɣara n ZK n yiwen n leqdic ur tekfi ara i usfukel n tɣellist n wammud. Leqdic yezdin, allus d ubeddel n umizwer n yiznan ḥwaǧen asenqed i iman-nsen.
== 4. Imedyaten d wassaɣ d NP ==
=== Asfukel n umḍan n yiseggasen ===
Amedya n ussegzi: yiwen n umdan yebɣa ad isfukel belli yesɛa 18 n yiseggasen neɣ ugar, war ma yesban-d azemz n tlalit-is. Isefka izuyaz zemren ad ilin d azemz n wass-a, talast 18, akked tsarut tazayezt n win i d-yefkan aselkin. Isefka uffiren zemren ad ilin d azemz n tlalit d uzmul umḍin i t-yesseḥḥan.
Asfukel ilaq ad yesdukkel snat n tewtilin: azemz yeqqen ɣer uselkin iṣeḥḥan, yerna amḍan n yiseggasen yellan deg-s ugar neɣ yewweḍ 18. Ma yesneqed kan tanaḍt « age ≥ 18 » war tuqqna ɣer uselkin, amdan yezmer ad yefk amḍan i d-isnulfa. Ihi, ZK yettḥerrez tikli n uselken; aɣbalu n yisefka ilaq ad yili d win i nezmer ad namen.
=== Amedya n tfelwit n wurar ===
Yezmer umdan ad yebɣu ad isfukel belli yesɛa tifrat n yiwen n '''Sudoku''', war ma d-yesban tifrat. Isefka izuyaz d tafelwit n wurar; aselkin uffir d imḍanen i yefka i texxamin tilemmas. Assaɣ R yesneqed belli yal izirig, yal tigejdit d yal aḥric yesɛa imḍanen ilaqen, yerna imḍanen i yellan seg tazwara ur beddlen ara. Amedya-a yeskanay belli aselkin ur ilaq ara ad yili d awal uffir; yezmer ad yili d tifrat n ugur.
=== Anamek n NP ===
NP d taggayt n wuguren anda tifrat i aɣ-d-yettunefken tezmer ad tettwasenqed deg wakud i yettnernin s wudem agetfulan ilmend n teɣzi n yisefka. Aya ur d-yemmal ara belli tifrat-nni teshel i tifin. Yal tifrat n kra n wuguren tezmer ad tettwasenqed s lemɣawla, maca tifin-is tezmer ad teḥwaǧ leḥsab meqqren.
Agmuḍ n Goldreich, Micali d Wigderson yemmal belli, s kra n turdiwin n uwgelhan, nezmer ad nesfukel tilin n tifrat i yal ugur deg NP war tukci n tmusni. Maca tilin n tarrayt deg tusnakt ur d-yemmal ara belli tarrayt-nni d taruradt neɣ teshel i usemres. Asenqed n wakud, tkatut d teɣzi n usfukel d aḥric nniḍen n unadi.
=== Tugna 2. Aselken n umḍan n yiseggasen ===
Amedya n ussegzi: asfukel belli amdan yesɛa 18 n yiseggasen neɣ ugar, war asban n uzemz n tlalit-is.
[[Tugna:Tugna 1 Asfukel d uselkin uffir.png|centré|vignette|380x380px|Tugna n uselken n umḍan n yiseggasen.]]
<small>Tugna 2. Asfukel yesdukkel tidet n uzmul akked tewtilt n yiseggasen. Ilaq daɣen aselkin ad yeqqen ɣer umdan iwatan, ad ur yemmut ara wakud n usemres-is, ad ur tettwakkes ara tsiregt-is. D amedya n ussegzi, mačči d anagraw ummid n usesteb.</small>
== 5. Isfukal war asdiwen (NIZK) ==
Deg usfukel s usdiwen, P d V ttmeslayen s yiznan: P yezmer ad yefk aḥric amezwaru, V ad yefren asteqsi agacuran, P ad d-yerr. Deg NIZK, P yeslalay-d asfukel π, V yesneqed-it s yisefka izuyaz, war ma yuḥwaǧ ad d-yesteqsi P deg tallit-nni. Yezmer daɣen ad yiselkenasfukel seld azemz n usnulfu-is.
{| class="wikitable"
|+
!Aḥric
!Ayen i ixeddem
|-
|Setup
|Iheggi iɣewwaṛen izuyaz pp, ilmend n tarrayt.
|-
|Prove(pp, x, w)
|Yeslalay-d asfukel π s yisefka x d uselkin uffir w.
|-
|Verify(pp, x, π)
|Yettarra aqbal neɣ agi n usfukel.
|}
=== Iɣewwaṛen yezdin d laman ===
Kra n yinagrawen semrasen ''common reference string (CRS)'': d azrar n yisefka izuyaz i ttsemrasen sin yiwudam. Deg kra n talɣiwin, aheggi yeslalay-d daɣen talɣut tuffirt i ilaq ad tettwakkes; ma teqqim ɣer kra n umdan, yezmer ad tesruḥ taɣara n tɣellist. D ta i wumi qqaren ''trusted setup''.
'''Aheggi''' s waṭas n yimttekkiyen yezmer ad yesneɣṣ laman i nettara deg yiwen umdan, ilmend n tewtilin n tarrayt. Kra n yiɣewwaṛen zemren ad ttwasemrsen i waṭas n leḥsabat, yerna ad ttwalqamen s lmendad n yimttekkiyen imaynuten; PLONK aneṣli d amedya n uheggi amatu i izemren ad yettwalqem.
=== Aheggi ibanen (transparent setup) ===
Deg kra n twaculin, ulac talɣut tuffirt n uheggi i ilaq ad tettwakkes. Iɣewwaṛen zemren add-ttwasnulfun s tarrayt ibanenn neɣ s yimḍanen ugacuranen izuyaz. '''STARK''' d '''Bulletproofs''' d sin n yimedyaten yemgaraden n tarrayin war "''trusted setup"''. Aya ur yekkesara ilugan n tusnakt d turdiwin n uwgelhan iɣef bḍan.
=== Fiat-Shamir ===
Tarrayt n '''Fiat-Shamir''' tettbeddil, i kra n yisfukal s usdiwen i iwulmen, asteqsi agacuran n V s ugmuḍ n tesɣent n ugeddeḥ. Tanfalit, aḥric amezwaru n usfukel d usatal ilaq ad qqnen ɣer usiḍen-a. Taɣellist tettwasenqed deg umedya n "''random oracle"''; ur ilaq ara adnerr yal asdiwen d NIZK s ubeddel-a war asfukel n tɣellist.
=== Tugna 3. S usdiwen d war asdiwen ===
Aḥric afellay yeskanay amedya s kraḍ n yiznan; aḥric n wadda yeskanay asfukel NIZK
==== A · S usdiwen ====
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-11 10-42-52.png|710x710px]]
==== B · War asdiwen (NIZK) ====
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-11 10-45-37.png|763x763px]]
<small>'''Tugna 3.''' Deg NIZK, win yesneqden ur d-yettazen ara asteqsi deg tallit n usfukel. Maca iɣewwaṛen yezdin</small>
<small>zemren ad ttwaheggin uqbel. « War asdiwen » ur d-yemmal ara « war tuzzna n usfukel » neɣ « war uheggi ».</small>
== 6. Amedya s wudem n tusnakt: tarrayt n Schnorr ==
Schnorr yessemras agraw '''G''' s umḍan amezwaru '''q''' n yiferdisen, d uferdis '''g''' i d-yeslalayen agraw-a. Tasarut tuffirt d '''s'''; tasarut tazayezt d '''y = gs'''. Ugur n tifin n '''s''' seg '''y''' d '''g''' yettusemma ''discrete logarithm''. Dag i asfukel n tmusni n '''s''', mačči kan n tilin-is.
=== Kraḍ n yiznan ===
1. '''P''' yefren amḍan agacuran '''r''' modulo '''q''', isiḍen '''a = gr''', syin ad yazen '''a''' i '''V'''.
2. '''V''' yefren asteqsi agacuran '''c''' modulo '''q''', ad t-yazen i '''P'''.
3. '''P''' yerr-d '''z = r + cs''' (mod q). '''V''' yesneqed asekkil-a:
'''<math>g{z} = a \cdot y^{c}</math>'''
Aqbal n win yeḍfren ilugan yettban seg: <math>g^{r+cs} = g^{r} \cdot (g^{s})^{c}</math>. Talɣa-a tessemras « + » deg z;
<nowiki>RFC 8235</nowiki> yessemras talɣa tagdazalt s « − » d useggem n uselken.
=== Asiḍen ameẓyan i ussegzi ===
Ad neddem p = 23, q = 11, g = 2. Leḥsab n yiferdisen n ugraw yettawi-d agmuḍ modulo
23. Ma s = 3, ad naf y = 8. Ma r = 4, ad naf a = 16. Ma c = 2, ad naf z = 10 modulo 11.
Ihi:
<math>2^{10} \bmod 23 = 12</math>
<math>16 \cdot 8^{12} \bmod 23 = 12</math>
Sin yidisawen d yiwen, ihi aselken yeqbel. Imḍanen-a d imeẓyanen nezzeh: kul yiwen yezmer ad yaf s s usenqed n kra n wazalen. Amedya-a d win n uselmed kan, ur yesɛi ara taɣellist n usemres ilaw.
=== Aserwes d allus n r ===
I win yesneqden s laman, aserwas yezmer ad yefren '''c''' d '''z''', syin ad isiḍen <math>a = g^{z} \cdot y^{-c}</math> . Yewwi-d kraḍ n wazalen i yeqbel uselken, war '''s'''. Maca deg leqdic ilaw, '''P''' ilaq ad yefk '''a''' uqbel ma yessen '''c'''. D umizwer-a i yessemgiriden aserwes d uɣuccu.
Ma P yessemres yiwen '''r''' i sin n yisteqsiyen yemgaraden '''c₁''' d '''c₂''', s tririyin '''z₁''' d '''z₂''', tasarut tezmer ad tettwaf: '''s = (z₁ − z₂) · (c₁ − c₂)−1 modulo q'''. D asfukel usrid n wazal n yimḍanen igacuranen d yibeddilen-nsen.
<small>Deg talɣa war asdiwen, '''c''' yettwasiḍen seg '''H''' n yiɣewwaṛen, '''y''', '''a''' d isutal. Aselken n ugraw d umasal n yisefka d aḥric n tɣellist, ɣas ur d-yettwasegzi ara meṛṛa dagi.</small>
== 7. Tiwaculin n yisfukal ==
=== zk-SNARK d Groth16 ===
zk-SNARK d agzul n "''zero-knowledge Succinct Non-interactive ARgument of Knowledge"''. «Succinct » yemmal belli asfukel d aselken-is zemren ad ilin d iwezlan ilmend n leḥsab i yettwasenqaden; « of knowledge » teqqen ɣer tewtilt n tmusni n uselkin. '''Groth16''', i d-yefka '''Jens Groth''' deg 2016, d tarrayt s "''pairings''" deg yigrawen tusnakt. Asfukel-is yesɛa kraḍ n yiferdisen n ugraw. Aheggi-is yettwasnen yeqqen ɣer leḥsab i yebɣa ad yesneqed.
=== PLONK ===
PLONK, i d-yefɣen deg 2019, yessemras iɣewwaṛen yezdin i waṭas n leḥsabat, s talast n teɣzi i yettwasbadun, yerna iɣewwaṛen-a zemren ad ttwalqamen. Yesseqdec assaɣen gar igetfulen akked usfukel n ubeddel n umizwer n yiferdisen. Isem « PLONK » yettwasemras daɣen i tarrayin i d-yekkan seg-s, maca ur ilaq ara ad nerr meṛṛa talɣiwin-nni sɛant yiwen uheggi neɣ yiwet n tɣellist.
=== zk-STARK ===
zk-STARK d "''zero-knowledge Scalable Transparent ARgument of Knowledge"''. Leqdic n '''Ben-Sasson''' d yimdukal-is deg 2018 yeskanay tarrayt i leḥsab ameqqran s uheggi ibanen. Tiwaculin-a ttsemrasent tarrayin n yigatfulen, asenqed n kra n yiferdisen d tesɣunin n ugeddeḥ. Taɣellist-nsent mgal iselkimen ikwantiyen teqqen ɣer turdiwin i yettwasemrasen, mačči ɣer yisem « STARK » kan.
=== Bulletproofs ===
Bulletproofs d tarrayt war "''trusted setup"'', tettwasemras s waṭas i usfukel belli azal uffir yella gar snat n tlisa (range proof). Teɣzi n usfukel tettnerni s wudem alugaritman; maca akud n usnulfu d uselken, deg tarrayt taneṣlit, yettnerni s wudem imzireg ilmend n tiddi nugur. Ihi, « asfukel awezlan » ur d-yemmal ara dima « aselken awezlan ».
=== Halo d usdukkel n yisfukal ===
'''Halo''' yeskanay deg 2019 asdukkel n yisfukal s tuɣalin ɣer yiman-is (recursive proof
composition) war ''trusted setup''. Asfukel amaynut yezmer ad yesneqed asfukel aqbur d kra n leḥsab nniḍen, iwakken ad tili teɣzi n leqdic yettwasenqaden meqqret, ɣas asfukel i neḥrez d awezlan. Aya d tarrayt i usemẓi n tmara n uselken n umezrar n leḥsabat.
no8eptyn9s5cbm6ulazr8o6v76xhqqi
SpaceX
0
25610
117622
117597
2026-10-11T15:52:40Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117622
wikitext
text/x-wiki
[[Tugna:Starship - Flight 13 (Sunset).jpg|vignette|Starship (Timeẓdit tamuqqrant n) deg taɣsert n usekker deg Teksas.]]
'''Space Exploration Technologies Corp'''., yettwassnen s yisem n '''SpaceX''', d takebbanit tamarikanit n temguri tallunant d yimeẓla n usiweḍ ɣer tallunt. Asutel-is (ammas-is agejdan) yezga-d deg temdint n Hawthorne, deg twilayt n [[Kalifurnya|Kalifuṛnya]], deg Y[[Iwunak Yeddukklen n Temrikt|iwunak Yeddukklen n Marikan]]. Yessers-itt [[Elon Musk]] deg useggas n 2002, s yiswi ameqran n usenqes n wazal n watig n yisiklen ɣer tallunt akken ad yili wemdan deg yimal d talmest tamaget-mtiwgan (ara izedɣen ugar n yiwen n umtiweg), ladɣa s usebded n temharsa deg umtiweg n [[Mezweɣ]].
SpaceX tewwi-d asnulfu ameqran deg tesnatwilt tallunant imi d nettat i d tamezwarut deg umaḍal i d-yesbedden timeẓda yettwalsen useqdec (i yettallisen useqdec n tfekkiwin-nsent tigejdanin), ayen yessadren aṭas atig n usekkar n yigensiyen d yinawen allunanen.
== 1. Amezruy d usbeddi ==
[[Tugna:Falcon 1 Flight 4 liftoff.jpg|vignette|Tameẓḍit Falcon 1, asenker-ines amezwaru deg 2008.]]
Deg useggas n 2001, [[Elon Musk]] yebɣa ad yeldi asenfar n usiwweḍ n yimɣan ɣer umtiweg n Mezweɣ s yisem n '''Mars Oasis''', akken ad d-yessaki lebɣi n lɣaci ɣer usnirem n tallunt. Maca mi yerra ɣer Rrus ad d-yaɣ '''timeẓḍiyin n tiwḍin tiḥbawiyin''' (fusées balistiques intercontinentales), yufa-d tasqamt-nsent teɣlay mliḥ. Seg yimir, yefhem dakken amur ameqran n watig n tmeẓda yekka-d seg wammud n temguri d usebded ur nelli d unzig, mačči seg watig(ssuma) n sselɛa tamezwarut.
Deg 14 Meɣres 2002, Elon Musk yesbedd SpaceX deg temdint n El Segundo (uqbel ad tunag ɣer Hawthorne). Iswi-ines yella d aheggi n tmeẓḍiyin fessusen, ur ɣlayit ara, i yettawḍen ɣer uḥbu n Lqaɛa.
=== Falcon 1: Allal amezwaru ===
Deg tazwara, takebbanit tennuɣ aṭas d wuguren iteknikiyen. Timeẓḍit tamezwarut, '''Falcon 1''', terza deg kraḍ n yisenkar imezwura gar 2006 d 2008. SpaceX tqerreb ɣer uɣelluy d leflas n tedrimt. Maca deg 28 Ctembeṛ 2008, Falcon 1 tewweḍ akken iwata ɣer uḥbu n Lqaɛa; d nettat i d timeẓḍit tamezwarut tusligt yesseqdacen '''aserɣu imengi''' i yessawḍen annect-a deg umezruy.
=== Agatu d NASA (Amtawa CRS) ===
Mi d-teḍra teswiɛt-a, tasudut n tallunt tamarikanit (NASA) tefka i SpaceX yiwen n ugatu ameqran deg ukatar n wahil ''Commercial Resupply Services (CRS)'' s wazal n 1.6 n yimelyaren n yidulaṛen. Agatu-agi yella d asiweḍ n yisafaren ɣer Tɣsert Tallunant Tagraɣlant (ISS) s tmeẓḍa Falcon 9 d unaw Dragon. D aya i iselken takebbanit seg lexsaṛa, yerna yeldi-yas tawwurt ɣer unegmu ameqran.
== 2. Allalen d yisenfaren igejdanen ==
=== Timeẓḍit Falcon 9 d Falcon Heavy ===
Falcon 9 d timeẓḍit n sin n yiswiren i ibeddun s yimsedda n tawsit Merlin (i yesseqdacen kirusin RP-1 akked uksijin aleggaɣ / LOX). Tamezwarut deg Falcon 9 d tawila-ines i useqdec uzzig: tafekka tamezwarut (premier étage) ur tettwaglaz ara deg yilel am akken teḍra d tmeẓḍiyin tiqburin; tettuɣal-d s leɛqel s useqdec n yimsedda-s akken ad ters ɣef wakal neɣ ɣef tefliwin tiylalanin deg yilel (autonomous spaceport drone ships).
Falcon Heavy d timeẓḍit teččur d tazmert, tebna ɣef kraḍt n tfekkiwin n Falcon 9 yeddukklen (27 n yimsedda Merlin). Asenker-ines amezwaru yella-d deg Fuṛar 2018, anida i tewwi takeṛṛust n ''Tesla Roadster'' ɣer tallunt.
=== Anaw allunan Dragon d Crew Dragon ===
Dragon d allal allunan i d-yessawḍen sselɛa ɣer Tɣsert Tallunant Tagraɣlant deg 2012. D nettat i d anaw amezwaru uslig i iqerben ɣer ISS.
Seg-s i d-yennulfa Crew Dragon (Dragon 2), anaw yesɛan tazmert i yimsallunen (astronautes). Deg Mayyu 2020, SpaceX tessuli sin n yimsallunen n NASA (Bob Behnken d Doug Hurley) deg tuɣdaḍt Demo-2, d ayen i d-yerran tuɣḍaḍin n usali n yimdanen ɣer tallunt seg wakal n Temrikt deffir mi yekfa wahil n ''Navette Spatiale'' deg 2011.
=== Asenfar n Starship ===
Starship d asenfar ameqran akk n SpaceX. Yebna s sin n yiḥricen: tafekka tamezwarut i wumi semman Super Heavy, d unaw amatu i wumi qqaren Starship. D timezdit yettwalsen useqdec s lekmal-is (100%), yesɛan imseddayen n tewsit Raptor i iteddun s lmitan (methalox) d uksijin aleggaɣ.
Iswi n Starship d asiweḍ n ugar n 100 n yiṭunnen n sselɛa neɣ n yimdanen ɣer waggur (Ayyur), ɣer [[Mezweɣ]], d tiɣula tiḥerfiyin n tallunt taqribt. NASA textar Starship akken ad yili d amessikel i wahil-is Artemis III ara yessersen imdanen ɣef wayyur.
=== Aẓeṭṭa n yigensaten Starlink ===
Starlink d '''tayemmunt''' tameqrant n yigensaten imeẓẓyanen deg uḥbu amadday n Lqaɛa (LEO - Low Earth Orbit). Iswi n usenfar-a d asiweḍ n uẓeṭṭa n internet s tazzla tameqrant d unqas n tanzagt n tririt (low latency) ɣer yal tama deg umaḍal, ladɣa timnaḍin ur nesɛi ara tilifun neɣ ifibren n trisiti d Internet.
== 3. Tidyanin d warrazen igejdanen ==
SpaceX tessaweḍ ad tessebded aṭas n yikayaden d ''yirekkuṛen(imḍanen s wudem afellay)'' deg umezruy n tsnallunt:
'''2008''': Asekkar amezwaru n tmeẓḍit tusligt yesseqdacen aserɣu alemmas (Falcon 1) ɣer uḥbu.
'''2012''': Anaw amezwaru uslig (Dragon) i yewwḍen ɣer Tɣsert Tallunant Tagraɣlant (ISS).
'''Duǧembeṛ 2015''': Tikkelt tamezwarut deg umezruy anida tafekka tamezwarut n tmeẓḍit taḥbawant (Falcon 9) ters-d s tezmert-is ɣef wakal deg tɣsert n Cape Canaveral.
'''Meɣres 2017''': Allas n useqdec n tfekka tamezwarut i yeffɣen yakan ɣer tallunt tikkelt tis snat.
'''Mayyu 2020''': Tuɣdaḍt Crew Dragon Demo-2, asali amezwaru n yimsallunen s tkebbanit tusligt.
'''Ctembeṛ 2021''': Tuɣdaḍt Inspiration4, asikel amezwaru ɣer tallunt anida akk imdanen i yulin d iɣarimen (mačči d imsallunen n ddewla).
== 4. Iswiyen n yimal ==
Iswi agejdan n SpaceX d asikel ɣer umtiweg n Mezweɣ. Elon Musk yeqqar dakken aɣref amdan yessefk fell-as ad yesɛu tamhelt deg wugar n yiwen n umtiweg akken ur yettenger ara ma teḍra-d twaɣit deg Lqaɛa (am unṭag n yitran neɣ n yiẓra n tallunt, imenɣi aɣelnaw, atg.). SpaceX tebɣa ad tessebded tamdint tamezwarut deg Mezweɣ s useqdec n tmeẓḍa n Starship ara yeddun deg yiseggasen i d-iteddun.
e6eixugsqbh86uv0xq1paiiq3pgkok2
Qusṭantin Amezwaru
0
25611
117623
117607
2026-10-11T19:22:16Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117623
wikitext
text/x-wiki
'''Qusṭantin Amezwaru''', i yettwassnen daɣen s yisem n '''Qusṭantin Ameqqran''' (''Constantinus Magnus s tlatinit''), d yiwen seg
{{Infobox biography|item=Q8413|image=[[File:0 Gaius Flavius Valerius Constantinus, Palatino.jpg|thumb|Asebdad n Qusṭantin Amezwaru]]|caption=Qusṭantin Amezwaru.}}
yimenkaden irumanen i yesɛan azal ameqqran deg umezruy n umaḍal aqdim.
Yella d amenkad n Tgelda Tarumanit seg useggas 306 armi d 337, maca ur yuɣal d amenkad awḥid n tgelda meṛṛa alamma d aseggas 324.
Deg 31 n yiseggasen n udabu-is, Qusṭantin yessaweḍ ad ibeddel aṭas n tɣawsiwin deg tsertit, deg tedbelt, deg tsertit taserdasit, deg tdamsa, ladɣa deg wassaɣ gar uwanek arumani d tmeslayt tamasiḥit.
Gar wayen i t-yeskanayen deg umezruy:
- Yerbeḥ ṭṭradat imeqqranen mgal imenkaden i t-yettnaɣen ɣef udabu.
- Yerr-a tamurt tarumanit meṛṛa ddaw yiwen n umenkad deg 324.
- Yesnerna tasertit n tsureft d uḥraz n tilelli n ddin i yimasḥiyen.
- Yefka afus n tallelt i tmeslayt tamasiḥit, armi tuɣal d yiwet n tɣessa timeqqranin n tmetti tarumanit.
- Yebna tamezdeɣt tamanekdat tamaynut deg Qusṭanṭiniya, ɣef wakal n temdint taqdimt n Byzantion.
- Yesdukkel amussu n uselḥu n tmeslayt tamasiḥit deg ugraw n Nikiya, deg 325.
- Yesnerna yiwet n tsertit tamaynut n tedrimt, taserdast d tedbelt.
S wakka, Qusṭantin ur yelli ara kan d amenkad i yerbeḥ ṭṭradat. Yella daɣen d yiwen n yimdanen i d-yeslulfen tallit tamaynut deg umezruy n Tgelda Tarumanit, tin ara yessiwḍen sya ɣer temsalt tarumanit n usamar, i yettwassnen deg umezruy am Tgelda Tabizantin.
== 1. Talalit d temẓi n Qusṭantin ==
=== 1.1. Talalit-is ===
Qusṭantin ilul, ilmend n tɣbula i d-yewḍen ɣur-neɣ, ɣef useggas 272 neɣ deg kra n yiseggasen i t-id-yezwaren, deg temdint n ''Naissus'', i d-yeqqimen ass-a d Nič deg [[Ṣerbya]].
Isem-is arumani yella d ''Flavius Valerius Constantinus''.
Baba-s d [[Qusṭantin Klurus]] (Constantius Chlorus), yiwen n yimeqqranen iserdasiyen irumanen i yuɣalen d imenkaden.
Yemma-s d [[Helena (yemma-s n Qusṭantin Amezwaru)|Helena]], tameṭṭut i yuɣalen sya ɣer zdat d yiwet n tuqdisin timeqqranin n umezruy amasiḥi.
Ur nessin ara s tidet meṛṛa ma [[Helena (yemma-s n Qusṭantin Amezwaru)|Helena]] d tameṭṭut tamezwarut n Qusṭantin Klurus s uzref, neɣ d tameṭṭut i yesɛa yid-s assaɣ uqbel zwaǧ-is ameskaran. Tameṭṭut-a ur tesɛi ara tazmert n tsertit deg tazwara, maca mmi-s mi yuɣal d amenkad, ad as-yefk azal ameqqran.
=== 1.2. Axxam-is d tugna n tmetti n wakud-nni ===
Deg tazwara n tasut tis IV, Tgelda Tarumanit d tamurt tameqqrant i yeṭṭfen aḥric ameqqran n Tuṛuft, Tafriqt n ugafa d Asya n umalu.
Deg tallit-a, aṭas n yimenkaden ur d-ttilalen ara deg temdint n Ruma. Llan-d seg temnaḍin n Danub, Illyricum d Balkans, anda taserdast tesɛa azal ameqqran deg usefru n udabu.
Qusṭantin yella seg tɣiwant-a n tsertit taserdasit. Ihi, talalit-is deg Naissus ur telli ara d ayen iweɛren ad nefhem, imi taserdast tarumanit tuɣal d yiwen n yigejdan n tɣessa n tgelda.
=== 1.3. Tamẓi deg yixxamen n yimenkaden ===
Qusṭantin yessaweḍ ad ikker deg tɣiwant n yimenkaden. Yedder deg yixxamen n udabu deg usamar n tgelda, anda yella Dyuklisyan d amenkad.
Yelmed amek tettwaselḥu tgelda, amek tettwasebdad taserdast, akked wamek tteddun wassaɣen gar yimenkaden.
Yexdem daɣen deg teserdast, yedda deg kra n yikabar iserdasiyen, yessen tamsalt n usefrek n yimukan d uselḥu n yimrigen.
Tudert-is deg tallit-a tefka-yas tirmit i as-yettunefken kan i kra n yimeqqranen irumanen.
== 2. Tagnit n Tgelda Tarumanit uqbel ad d-yili Qusṭantin ==
=== 2.1. Tazɣent n tasut tis III ===
Deg tasut tis III, Tgelda Tarumanit tɛedda ɣef yiwet n tallit iweɛren aṭas.
Llan aṭas n yimenkaden i d-ttilin s tallelt n teserdast, maca ur ttɣimin ara deg udabu aṭas n wakud.
Ṭṭradat n daxel, tazɣent n tedrimt, asenqes n uselḥu n temnaḍin, akked ṭṭradat ɣef tilisa rnan-d ccwal i tgelda.
Seg 235 armi d 284, aṭas n yimenkaden uɣalen-d ɣer udabu, kra seg-sen ttwaneɣan neɣ ttwakksen deg wakud ameẓẓyan.
=== 2.2. Aɣelluy n tetrarkiya ===
Dyuklisyan, mi yuɣal d amenkad deg 284, yeɛreḍ ad yefru ugur-a.
Yesbed tasertit n tetrarkiya, anda tgelda tettwasefru s ukuẓ n yimeqqranen: sin n yimenkaden imeqqranen (Augusti) d sin n yimenkaden imawlan n lɛehd (Caesares).
Iswi n tetrarkiya yella d:
- Asefru n tgelda s wudem iqriben ɣer temnaḍin-is.
- Aḥraz n tilisa seg iɣerfan ibarbaren.
- Asenqes n ṭṭradat n udabu gar yimeqqranen.
- Aḍman n usemḍfer n udabu war ṭṭradat.
Maca tarrayt-a ur tessawaḍ ara ad teḥrez talwit i lebda.
Mi Dyuklisyan d Maximian ǧǧan adabu deg 305, tamukrist(ugur) n wamek ara d-yilin yimenkaden imaynuten tebda tettban-d.
Qusṭantin ad yuɣal d yiwen n yimdanen i yesɛan azal ameqqran deg uɣelluy n tetrarkiya.
=== 3. Abrid n Qusṭantin ɣer udabu (305–306) ===
Deg 305, baba-s [[Qusṭantin Klurus]] yuɣal d amenkad ameqqran n umalu n tgelda.
Qusṭantin, i yellan deg usamar, yuɣal ɣer baba-s, yedda yid-s deg yigrawen iserdasiyen n Britanya.
Deg 25 Yulyu 306, Qusṭantin Klurus yemmut deg temdint n Eboracum, i d-yuɣalen ass-a d York deg Ngliz.
Deffir tmettant-is, iserdasen-is ssutren ad yili mmi-s Qusṭantin d amenkad.
Deffir tmettant n baba-s, iserdasen-is sbedden Qusṭantin d amenkad deg 306, maca Galerius, amenkad ameqqran n usamar, ur iqbil ara ad t-yessisem d Augustus s tazwara. Yefka-yas kan azwel n Caesar.
Tamsalt-a tessekcem Qusṭantin deg yiwet n tɣawsa tameqqrant: anadi ɣef adabu arumani s tallelt n teserdast.
Deg yiseggasen i d-iteddun, Qusṭantin isnerna adabu-is deg Galiya, Britanya d kra n temnaḍin n Uṛupa n umalu.
Yesbed daɣen assaɣen n tsertit s yimenkaden nniḍen.
Deg 307, yezweǧ Fausta, yell-is n umenkad aqdim Maximian. Zwaǧ-a yella daɣen d yiwet n tarrayt n usdukkel n yiɛeggalen n udabu.
== 4. Ṭṭradat n Qusṭantin akked Maxentius (312) ==
=== 4.1. Anwa i yellan d ''Maxentius''? ===
''Maxentius'' d mmi-s n ''Maximian'', yiwen n yimenkaden iqburen n tetrarkiya. Yuɣal d amenkad deg Ruma deg 306, yerna yeṭṭef kra n temnaḍin n ṭṭelyan d Tafriqt Tarumanit. Qusṭantin d ''Maxentius'' uɣalen d imnaɣen ɣef udabu n umalu. Deg 312, Qusṭantin yefren ad yessekcem taserdast-is ɣer ṭṭelyan iwakken ad yernu Maxentius.
=== 4.2. Akabar n Itelya ===
Qusṭantin yessufeɣ taserdast-is seg ''Galiya'', yezger idurar n ''Alpes'', yerna kra n isedasen n yigen n ''Maxentius'' deg temdinin n usamar n ṭṭelyan. Yerbeḥ deg ''Turin'', ''Verona'' d yimukan nniḍen, syin yuɣal ɣer [[Roma|Ruma]].
Maxentius yefren ad yessuffeɣ taserdast-is seg Ruma iwakken ad yemmager Qusṭantin.
=== 4.3. Ṭṭrad n Teqenṭert n Milvius ===
[[Tugna:Ponte Milvio-side view-antmoose.jpg|centré|vignette|450x450px|Tiqenṭart n Milvius, anda i d-yeḍra amennuɣ gar Qusṭantin d Maxentius.]]
Deg 28 Kṭuber 312, sin n yimeqqranen mmagren ɣef teqenṭert n Milvius (Pons Milvius), deg ugafa n Ruma. Tarrayt n Qusṭantin, akked udabu-s ɣef yigen, teǧǧa-t ad yerbeḥ ṭṭrad. Deg trewla-ines ɣer Ruma, Maxentius yeɣli deg wasif n Tiber, yemmut deg waman.
Tameɣra n Qusṭantin tebna ɣef rbeḥ-a, imi seg wass-nni yuɣal d amenkad yesɛan adabu ɣef umalu n Tgelda Tarumanit.
Ṭṭrad-a ad yesɛu daɣen azal ameqqran deg umezruy n tmeslayt tamasiḥit.
== 5. Tirgit n Qusṭantin d uqerrub-is ɣer usɣan(ddin) amasiḥi ==
=== 5.1. D acu i d-yellan uqbel ṭṭrad? ===
Imezrayen n tallit taqdimt ḥkan-d belli Qusṭantin yeẓra azamul deg yigenni neɣ yurga tirgit uqbel ṭṭrad n Milvius.
Maca iɣbula ur msefhamen ara ɣef wamek i yeḍra. '''''Lactantius''''', ameskar amasiḥi n tasut tis IV, yura belli Qusṭantin yettwawelleh deg targit iwakken ad yerr azamul amasiḥi ɣef yiwen seg yizamulen n teserdast-is.
Eusebius n Qaysariya, i yuran Vita Constantini, yefka-d taḥkayt nniḍen, anda Qusṭantin yeẓra, ilmend n wayen i d-yenna, azamul n ufus amasiḥi(amidag) deg yigenni. Deg yiɣbula n tmasiḥit, taḥkayt-a tettwaqqen ɣer wawal alatini:
'''In hoc signo vinces — «S uzamul-a ara terbeḥeḍ.»'''
Maca ur nezmir ara ad nini s tidet belli ayen i d-yettwaḥkan deg yiɣbula-a yeḍra akken i t-id-uran. Imezrayen imiranen kkaten-d deg taḥkayat-a imi tella deg-sent tmuɣli n ddin, tazerfa n udabu-s d usnulfu n tugna n umenkad.
Amgired gar ''Lactantius'' d ''Eusebius'', akked wakud anda ttwarun iɣbula-nsen, yettaǧǧa tamsalt-a d tin ɣef mazal yettili unadi n umezruy.
=== 5.2. Qusṭantin d amasiḥi neɣ d afagan? ===
Tamsalt-a ur tefru ara s yiwet n tririt tafessast.
Qusṭantin yella deg tmetti tarumanit anda llan aṭas n yisɣanen d leɛwayed n wafagan. Deg tazwara n udabu-is, yella yesskanay-d assaɣen d ddin n yiṭij, ladɣa d Sol Invictus. Maca seg 312 d asawen, aselḥu-s yesɛa ugar n wassaɣen d tmeslayt [[tamasiḥit]].
Yebda yettak-as tallelt, yettqabal imrabḍen-is, yerna yebna tallelt-is tasertant ɣef tɣessa-s. Ihi, nezmer ad nini belli Qusṭantin yuɣal yettak afus i ddin amasiḥi, maca '''ur nezmir ara ad nẓer s tidet''' melmi i tbeddel tikti-s n ddin, neɣ amek i tella taflest-is tagensant.
Tamsalt n ddin-is tban-d daɣen deg wayen i yeḍran ɣer taggara n tudert-is, imi ur yettwaɣḍes ara deg waman n lebni amasiḥi (baptême) alamma d aseggas 337, deg wakud i yella yettwaḍen.
== 6. Asaḍuf n Milan (313): abeddel ameqqran deg umezruy n ddin ==
Deg useggas 313, Qusṭantin yemlal d ''Licinius'', amenkad n usamar n Tgelda Tarumanit, deg temdint n Milan. Sin n yimenkaden msefhamen ɣef yiwet n tsertit tamaynut i yeɛnan tilelli n ddin deg tgelda. Tizrawin n umezruy semman-as '''Asaḍuf n Milan''' (Edictum Mediolanense).
=== 6.1. D acu i d-yella deg talwit-a? ===
Iswi-is yella d aḥraz n tilelli n ddin i yimdanen n Tgelda Tarumanit. Imasḥiyen, i yellan d wid i yettwaḥebsen neɣ yettwaneɣan deg kra n talliyin yezrin, uɣalen sɛan azref ad ɛebden ddin-nsen war aḥebbes seg tmenkda.
Adabu yessuter daɣen ad ttwaldin kra n yixxamen n usɣan [[Tamasiḥit|amasiḥi]] akked wayen i as-yettwakkesen deg tallit n uqehher. Maca ilaq ad nefhem yiwet n tɣawsa:
Asaḍuf n Milan ur yerr ara ddin amasiḥi d ddin unṣib n Tmenkda Tarumanit. Tefka tilelli n ddin, ur teḥbis ara meṛṛa leɛwayed n wafagan, ur tessekcem ara akk imdanen deg usɣan amasiḥi. Ddɣa, deg tallit n Qusṭantin, isɣanen iqburen mazal llan deg tmetti tarumanit.
=== 6.2. Amgired gar Qusṭantin d Dyuklisyan ===
Deg 303, deg wakud n [[Dyuklisyan]], tella yiwet n tsertit taẓayant mgal yimasḥiyen. Kra n tklizin ttwamdlent, idlisen n ddin ttwaseṛɣen, yerna aṭas n yimasḥiyen ɛeddan ɣef lmeḥna. Deg tallit n Qusṭantin, tamsalt-a tbeddel.
Anekcum n ddin amasiḥi deg tsertit n uwanek yella d yiwen n yiberdan imeqqranen n ubeddel n tmetti tarumanit.
Maca anamek n ubeddel-a ur d-yemmal ara belli Tmenkda Tarumanit tuɣal d tamasiḥit deg yiwen wass. Abeddel yella s leɛqel, yerna yedda deg waṭas n tasutin.
== 7. Ṭṭradat d Licinius d usdukkel n Tgelda Tarumanit (316–324) ==
Deffir talwit n Milan, Qusṭantin d ''Licinius'' llan d sin n yimenkaden imeqqranen. Qusṭantin yeṭṭef amalu n tgelda, Licinius yeṭṭef aḥric ameqqran n usamar. Assaɣen-nsen llan d wid iweɛren, ɣas akken Licinius yezweǧ Kunsṭantiya, ultma-s n Qusṭantin.
=== 7.1. Ṭṭrad n Cibalae ===
Deg 316, neɣ 314 ilmend n kra n yiɣbula, ṭṭrad amezwaru ameqqran gar-asen yeḍra deg ''Cibalae'', deg temnaḍt n Karwasya n wass-a.
Qusṭantin yerbeḥ ṭṭrad-a. Deffir-s, ṭṭrad nniḍen yeḍra ɣef temnaḍt n ''Mardia''.
Sin n yimenkaden msefhamen ɣef talwit, maca assaɣen-nsen warǧǧin llan rakden.
=== 7.2. Ṭṭrad aneggaru deg 324 ===
Deg 324, Qusṭantin yessufeɣ agraw aserdasi ameqqran mgal Licinius.
Ṭṭradat imeqqranen ḍran deg:
- ''Adrianopolis'', deg [[Tturk|Tturkya]] n wass-a.
- ''Hellespont'', deg yilel gar Uṛupa d Asya.
- ''Chrysopolis'', i d-yeqqimen ass-a deg tama tasya n Istanbul.
Qusṭantin yerbeḥ Licinius deg Kṭuber 324. Licinius yeqbel ad yefk adabu, maca deg useggas 325 yettwanɣa s unamek n uḥraz n udabu n Qusṭantin. Sya ɣer zdat, Qusṭantin yuɣal d amenkad awḥid n Tmenkda Tarumanit meṛṛa. Ayen ur nessawaḍ ara ad yeg Dyuklisyan s tetrarkiya, Qusṭantin yessaweḍ ad t-yeg s ṭṭradat d wassaɣen n udabu.
gfrcc6xpr3z6f4tfbq2qomtz9bcsk4k
Talɣa:Infobox company
10
25614
117615
2026-10-11T14:51:29Z
Gurzil90x
14292
Asebtar amaynut: <includeonly>{{Infobox | name = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{{logo|{{{image|}}}}}} | caption = {{{logo_caption|}}} | header1 = Talɣut ɣef tṛmist | label2 = Isem unṣib | data2 = {{{official_name|}}} | label3 = Alugu | data3 = {{{logo_name|}}} | label4 = Azamul | data4 = {{{symbol|}}} | label5 = Tabzimt | data5 = {{{label|}}} | label6 = Anaw n tṛmist | data6 = {{{type|}}} | label7 = Azemz n usbeddi | data7 = {{{founded|}}} | label8 = Amesbedday | data8 = {{{fo...
117615
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{Infobox
| name = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| image = {{{logo|{{{image|}}}}}}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| header1 = Talɣut ɣef tṛmist
| label2 = Isem unṣib
| data2 = {{{official_name|}}}
| label3 = Alugu
| data3 = {{{logo_name|}}}
| label4 = Azamul
| data4 = {{{symbol|}}}
| label5 = Tabzimt
| data5 = {{{label|}}}
| label6 = Anaw n tṛmist
| data6 = {{{type|}}}
| label7 = Azemz n usbeddi
| data7 = {{{founded|}}}
| label8 = Amesbedday
| data8 = {{{founder|}}}
| label9 = Tasɣimt tagejdant
| data9 = {{{headquarters|}}}
| label10 = Tamurt
| data10 = {{{country|}}}
| label11 = Aɣerbaz n leqdic
| data11 = {{{industry|}}}
| label12 = Ifarisen
| data12 = {{{products|}}}
| label13 = Imeẓla
| data13 = {{{services|}}}
| label14 = Imḍebbren
| data14 = {{{key_people|}}}
| label15 = Ixeddamen
| data15 = {{{employees|}}}
| label16 = Amaduf
| data16 = {{{revenue|}}}
| label17 = Abaɣur
| data17 = {{{profit|}}}
| label18 = Abaɣur amṣafi
| data18 = {{{net_income|}}}
| label19 = Tiṛmisin tinaddawin
| data19 = {{{subsidiaries|}}}
| label20 = Taɣbalut
| data20 = {{{resources|}}}
| label21 = Tiɣussar
| data21 = {{{expenses|}}}
| label22 = Asmel unṣib
| data22 = {{{website|}}}
}}</includeonly><noinclude>
== Aseqdec ==
<pre>
{{Infobox company
| name =
| logo =
| logo_caption =
| official_name =
| logo_name =
| symbol =
| label =
| type =
| founded =
| founder =
| headquarters =
| country =
| industry =
| products =
| services =
| key_people =
| employees =
| revenue =
| profit =
| net_income =
| subsidiaries =
| resources =
| expenses =
| website =
}}
</pre>
</noinclude>
ob8wzw7ejx6tfoprwub96jujegl4asg
117616
117615
2026-10-11T15:04:58Z
Gurzil90x
14292
117616
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{Infobox
| name = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| image = {{{logo|{{{image|}}}}}}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| header1 = Talɣut ɣef teṛmist
| label2 = Isem unṣib
| data2 = {{{official_name|}}}
| label3 = Alugu
| data3 = {{{logo_name|}}}
| label4 = Azamul
| data4 = {{{symbol|}}}
| label5 = Tabzimt
| data5 = {{{label|}}}
| label6 = Anaw n tṛmist
| data6 = {{{type|}}}
| label7 = Azemz n usbeddi
| data7 = {{{founded|}}}
| label8 = Amesbedday
| data8 = {{{founder|}}}
| label9 = Tasɣimt tagejdant
| data9 = {{{headquarters|}}}
| label10 = Tamurt
| data10 = {{{country|}}}
| label11 = Taɣult n urmud
| data11 = {{{industry|}}}
| label12 = Ifarisen
| data12 = {{{products|}}}
| label13 = Imeẓla
| data13 = {{{services|}}}
| label14 = Imḍebbren
| data14 = {{{key_people|}}}
| label15 = Ixeddamen
| data15 = {{{employees|}}}
| label16 = Amaduf
| data16 = {{{revenue|}}}
| label17 = Abaɣur
| data17 = {{{profit|}}}
| label18 = Abaɣur amṣafi
| data18 = {{{net_income|}}}
| label19 = Tiṛmisin tinaddawin
| data19 = {{{subsidiaries|}}}
| label20 = Taɣbalut
| data20 = {{{resources|}}}
| label21 = Tiɣussar
| data21 = {{{expenses|}}}
| label22 = Asmel unṣib
| data22 = {{{website|}}}
}}</includeonly><noinclude>
== Aseqdec ==
<pre>
{{Infobox company
| name =
| logo =
| logo_caption =
| official_name =
| logo_name =
| symbol =
| label =
| type =
| founded =
| founder =
| headquarters =
| country =
| industry =
| products =
| services =
| key_people =
| employees =
| revenue =
| profit =
| net_income =
| subsidiaries =
| resources =
| expenses =
| website =
}}
</pre>
</noinclude>
j5wekt3a05w1wtxqrg0khs5v9btcdvs
117617
117616
2026-10-11T15:19:15Z
Gurzil90x
14292
aseɣti n yismawen n tɣawsiwin deg Infobox company.
117617
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{Infobox
| name = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| image = {{{logo|{{{image|}}}}}}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| header1 = Talɣut ɣef teṛmist
| label2 = Isem unṣib
| data2 = {{{official_name|}}}
| label3 = Alugu
| data3 = {{{logo_name|}}}
| label4 = Azamul
| data4 = {{{symbol|}}}
| label5 = Tabzimt
| data5 = {{{label|}}}
| label6 = Anaw n teṛmist
| data6 = {{{type|}}}
| label7 = Azemz n usbeddi
| data7 = {{{founded|}}}
| label8 = Amesbedday
| data8 = {{{founder|}}}
| label9 = Tasɣimt tagejdant
| data9 = {{{headquarters|}}}
| label10 = Tamurt
| data10 = {{{country|}}}
| label11 = Taɣult n urmud
| data11 = {{{industry|}}}
| label12 = Ifarisen
| data12 = {{{products|}}}
| label13 = Imeẓla
| data13 = {{{services|}}}
| label14 = Imḍebbren
| data14 = {{{key_people|}}}
| label15 = Ixeddamen
| data15 = {{{employees|}}}
| label16 = Amaduf
| data16 = {{{revenue|}}}
| label17 = Abaɣur
| data17 = {{{profit|}}}
| label18 = Abaɣur amṣafi
| data18 = {{{net_income|}}}
| label19 = Tiṛmisin tinaddawin
| data19 = {{{subsidiaries|}}}
| label20 = Taɣbalut
| data20 = {{{resources|}}}
| label21 = Tiɣussar
| data21 = {{{expenses|}}}
| label22 = Asmel unṣib
| data22 = {{{website|}}}
}}</includeonly><noinclude>
== Aseqdec ==
<pre>
{{Infobox company
| name =
| logo =
| logo_caption =
| official_name =
| logo_name =
| symbol =
| label =
| type =
| founded =
| founder =
| headquarters =
| country =
| industry =
| products =
| services =
| key_people =
| employees =
| revenue =
| profit =
| net_income =
| subsidiaries =
| resources =
| expenses =
| website =
}}
</pre>
</noinclude>
sgmamj8ztcxmtb5ocqzdaqrnm1fmh7u
Amseqdac:Gurzil90x/Infobox company test
2
25615
117618
2026-10-11T15:20:39Z
Gurzil90x
14292
test
117618
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox company|name=Microsoft|official_name=Microsoft Corporation|type=Entreprise|founded=1975|founder=Bill Gates, Paul Allen|headquarters=Redmond|country=États-Unis|industry=Informatique|products=Windows, Microsoft 365, Xbox|website=https://www.microsoft.com}}
nqzw14tfif1l4sd3fh0cswvi0sgu4qw
117619
117618
2026-10-11T15:31:26Z
Gurzil90x
14292
Asekyed
117619
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox company
| name = OpenAI
| official_name = OpenAI
| type = Taṛmist
| founded = 2015
| founder = Sam Altman, Elon Musk, Greg Brockman, Ilya Sutskever, Wojciech Zaremba, John Schulman
| headquarters = San Francisco
| country = Iwunak Yedduklen
| industry = Tigzi taragmawant
| products = ChatGPT, DALL·E, Sora
| website = https://openai.com
}}
gqyyybmv6e834gaxo7vzc0p3fb8vb5s
Ovid
0
25616
117624
2026-10-11T20:51:56Z
Gurzil90x
14292
Amagrad amaynut
117624
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography|item=Q7198|image=[[File:Ovid by an anonymous sculptor.jpg|thumb|Ovid sɣur yiwen umserɣta udrig]]|caption=Ovid.}}
'''Ovid''', s yisem-is ummid '''Publius Ovidius Naso''', d yiwen seg yimedyazen irumanen imeqqranen n tallit taɣustit. Yella d amedyaz, amaru n tmucuha timiṭulujiyin, d win i yerran tayri, tuttya, tafekka, tamagit, lḥif akked unejli d isental igejdanen n tsekla-s.
Yettwassen ladɣa s udlis-is Metamorphoses (tuttyiwin), yiwen seg yedlisen i yesɛan tazrirt tameqqrant ɣef tsekla, tasugna, tasertit n tfekka d tẓuriwin n Umaḍal n Utrim.
Tudert-is tbeddel s wudem ameqqran deg useggas 8 mbaɛd talalit n Ɛisa, mi t-yessufeɣ umenkad Uɣustus seg Ruma, yerra-t ɣer Tomis, ɣef yiri n Yilel Aberkan. Dinna i yemmut, war ma yuɣal ɣer temdint i iḥemmel.
nahxqobrwngaivxbjqsea2ys3fqueg0