Wikipedia kabwiki https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Uslig Mmeslay Amseqdac Amyannan umsqedac Wikipedia Amyannan n Wikipedia Tugna Amyannan n tugna MediaWiki Amyannan n MediaWiki Talɣa Amyannan n talɣa Tallat Amyannan n tallat Taggayt Amyannan n taggayt Awwur Amyannan uwwur Asenfaṛ Amyannan usenfaṛ TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet New York 0 5351 117635 117625 2026-10-13T10:42:27Z Mastiman Anumidi 17235 Aḍris amaynut 117635 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''New York''' d nettat ay d tamdint tameqqrant akk deg [[Iwunak Yedduklen|Yiwunak Yeddukklen]]. Tezga-d deg ugafa-agmuḍan n tmurt, ɣef [[Agaraw Aṭlasi|Ugaraw Aṭlasi]]. Zedɣen-tt 8.336.697 n yimezdaɣen (19.006.798 s yegmamen ay d-yezzin fell-as). Tamdint-a tezga-d deg [[New York (Awanak)|uwanak n New York]]. Tamdint-a tettwassen s yixxamen-is ɣezzifen, s tnezzut, s tdamsa tameqqrant, s tẓuri, s tesdawiyin, s tmusni d umezruy-is amesbaɣur. New York mačči d tamdint n tnezzut kan. D amkan anda mlalen yigduden seg waṭas n tmura, s tutlayin yemgaraden, s yidles yemgaraden d wallalen yemgaraden n tudert. Ɣas akken tamdint-a tettwassen am yiwet n tɣerma tameqqrant n umaḍal amiran, amezruy-is yezga yeqqen ɣer yigduden inaṣliyen n Marikan n Ugafa... Tamsalt i ilaq ad nseɣti deg tazwara: igduden inaṣliyen n New York d '''Lenape''', seg yigduden inasliyen n Marikan n Ugafa. Amezruy n temdint yemmal-d amek i tettwabna ɣef wakal-nsen, syin akin amek i tuɣal d yiwet seg temdinin tigejdanin n umaḍal. == Tarakalt d ugama n New York == New York tezga deg umkan yesɛan azal ameqqran deg trakalt n Marikan. Tella gar yisaffen d yilellen, ayen i tt-yerran d tamdint n yinig d tnezzut seg zik. Deg tama-s n umalu yella ''Asif Hudson'', deg tama-s n usamar yella ''East River'', i d aferdis n waman meẓẓiyen yeqqnen ɣer yilel. Deg unẓul, tella tagnit tameqqrant n waman i yettwassnen s yisem n ''New York Harbor'', anda i d-keččmen yiseflinen. Tarakalt-a tettak-as kraḍ n lfaydat: * Yezmer ad yili deg-s unermis n tnezzut gar Marikan, Turuft d tmura nniḍen. * Isaffen d yilellen ttaken-d iberdan n usiweḍ n yiferdisen d medden. * Igelluyen n wakal d yigziren ttawin-d aṭas n temnaḍin i lebni n temdint. Maca amkan-a yesɛa ula d uguren: iḥemmalen n waman, ahuzzu n yilel, leɣla n wakal d uguren n lebni deg temnaḍin i d-yettwarran zdat n waman. === Tiɣiwanin tisudisin === New York tebḍa ɣef semmus n tiɣiwanin timeqqranin (boroughs). ==== '''Manhattan''' ==== [[Tugna:West side of Manhattan from Hudson Commons (95103p).jpg|centré|cadre|Manhattan.]] D ul n tdamsa n temdint, anda ''llan Wall Street, Times Square, Central Park'' d waṭas n yixxamen ɣezzifen. D tamnaḍt yettwassnen aṭas deg umaḍal. ==== '''Brooklyn''' ==== [[Tugna:Dumbo Neighborhood in Brooklyn, NYC.jpg|centré|cadre|Brooklyn]] D tamnaḍt yesɛan agdud meqqren, tuddar tiqdimin, taẓuri, izerfan idelsanen d yimḍiqen imeqqranen n tudert n temdint. ==== '''Queens''' ==== [[Tugna:Flushing Queens from roof of Starlight Hotel.jpg|centré|cadre|Queens]] Tettwassen s tmeslayin d yidles yemgaraden. Deg-s llan yimḍiqen n yinig, timnaḍin n tnezzut d waṭas n tdukliwin n yimezdaɣ. ==== '''The Bronx''' ==== [[Tugna:Yankee Stadium 001.JPG|centré|vignette|650x650px|Bronx.]] D yiwet seg temnaḍin ideg d-yennulfa uɣanib aẓawan n hip-hop. Deg-s daɣen azrib ameqqran ɣer Bronx Zoo d Yankee Stadium. ==== '''Staten Island''' ==== [[Tugna:Freshkills Park in Staten Island, New York.jpg|centré|vignette|650x650px|Staten Island.]] D tamnaḍt i yesɛan aṭas n yigran imenza, izerfan izegzawen d tuddar ur neččur ara d imezdaɣ am Manhattan. == 3. Amezruy uqbel ad d-awḍen Yirupiyen == Uqbel ad d-awḍen Yirupiyen, akal n New York yella d aḥric seg wakal amenzu n ''Lenape'', i d-yettwasemman ''Lenapehoking''. Igduden-a zedɣen deg temnaḍt-a i waṭas n yiseggasen s waṭas uqbel asnulfu n temdint tamirant. Lenape sɛan tudert i d-yettwaznen ɣef ugama. Ttidiren s: * Ugmar n yiɣersiwen. * Uṣeggem n tiferkiwin d wakal n tfellaḥt. * Uṣeyyeḍ n yiselman deg yisaffen. * Tnezzut d wussawel gar tuddar d yigrawen yemgaraden. Tudert-nsen tella teqqen ɣer tmettiwin n twaculin, taddart, tiɣawsiwin n ugama d tmenna n yimezwura. Deg trakalt-nsen, '''Manhattan''' tettwassen s yisem yeqqnen ɣer '''Manahatta'''. Isem-a d yiwen seg yisemawen iqburen i d-yeggran deg temdint tamirant. Aselmed n umezruy n New York ilaq ad yebdu s ''Lenape'', acku ur tebdi ara tudert d tademsa n temnaḍt-a deg 1624. == 4. Tallit n Hulanda — New Amsterdam (1624–1664) == Deg useggas 1609, '''amnadi Henry Hudson''', i ixeddmen i tdukla n tnezzut tahulandit, yewweḍ ɣer temnaḍt n New York. Hudson yella yettnadi abrid amaynut n tnezzut ɣer Asya, maca yeẓra azal n temnaḍt-a, ladɣa isaffen-is d waman i tt-id-yezgan. Deg 1624, Ihulandiyen bdan ad d-sbedden imezdaɣ-nsen deg temnaḍt. Deg yiseggasen i d-iteddun, '''New Amsterdam''' tuɣal d tamdint tameẓẓyant n tnezzut ɣef yiri n Manhattan. Deg 1653, tettwaɛqal s wudem unṣib am temdint. New Amsterdam ur tettwasebded ara deg wakal ur nesɛi ara imezdaɣ, maca deg wakal i zedɣen yakan yigduden inasliyen Lenape. Yella d aḥric n tɣawsa tameqqrant n ikuluniyen Irupiyen,i yekksen kra n wakal i yigduden inasliyen Lenape, yerna i d-yessawḍen anagraw n '''useqdec n yimdanen i lfayda n wiyaḍ''' d tnezzut n waklan. ». Tamdint tettnerni s: * Tnezzut n yigelman n yiɣersiwen. * Usiweḍ n yiferdisen ɣer Turuft. * Lebni n yixxamen d lebni tqenṭyar n waman. * Tnezzut gar tigdudin yemgaraden. Deg tallit-a, tamdint tella d amkan n waṭas n tutlayin d yisɣanen. Llant temettiyin tihulandiyin, talmaniyin, tafransisin, tagliziyin, tiyahudiyin d yimezdaɣ iberkanen. tilelli n usɣan(n tedyanit) ur tettunefk ara i meṛṛa s yiwen wudem, yerna taklit d uɛzel n kra n yigrawen n yimezdaɣ d ayen yellan deg temdint. == 5. Tallit n Lingliziyen (1664–1783) == Deg 1664, Lingliziyen ṭṭfen New Amsterdam. Beddlen-as isem, semman-as New York, ilmend n ''James'', ''Duke of York''. Deg tallit-a, tamdint tettnerni s waṭas, tuɣal d yiwet seg temdinin tigejdanin n tmura i yellan ddaw udabu n [[Legliz|Leglizi]] deg Marikan n Ugafa. Tanezzut tettnerni, llan imezdaɣ imaynuten, ttemḍafaren-d yimseftiyen n tnezzut. Maca tadamsa n temdint tella tesɛa ula d aḥric i ibedden ɣef umahil n waklan. Deg ṭṭrad n timunent n Marikan, New York teqqim ddaw n udabu aserdasi n Lingliziyen seg 1776 armi 1783. Mi ifukk ṭṭrad, tamdint tebda tallit tamaynut, tuɣal d yiwet seg temdinin i yesɛan azal ameqqran deg usbeddi n uwanek amarikani. == 6. New York deg tazwara n Uwanek Amarikani == Seg 1789 armi 1790, New York tella d tamdint tagejdant n Marikan (tamanaɣt tafidiralit). Deg-s i yeṭṭef George Washington tanbaḍt-is tamezwarut am umenzu n tmurt deg 1789. Ayen i d-yerr New York d tamdint tameqqrant n tnezzut deg lqern wis 19 mačči d tadamsa kan, maca d amkan-is: * Asif n Hudson i d-yettɛawanen asirag ɣer daxel n tmurt. * Asiweḍ n yiferdisen gar taddart d tmeddurt. * Abrid n ''Erie Canal'', i d-yeldin deg 1825. * Tanezzut n Marikan s usiweḍ n waman. ''Erie Canal'' yessuddes assaɣ n tnezzut gar New York d temnaḍin n wadda n Ilel Erie, ayen i yesnernan azal n temdint deg tedamsa n Marikan. ==Isunen n weɣrem n New York== Llan semmus (5) n yisunen deg New York, s tenglizt qqaren-as ''Boroughs''. [[File:5 Boroughs Labels New York City Map.png|thumb|5 Isunen n weɣrem n New York sɣur Julius Schorzman : 1- Manhattan, 2-Queens, 3-Brooklyn, 4-The Bronx, 5- Staten Island]] *[[Manhattan]] : agwans n temdint, tella af tegzirt n Manhattan. Llant deg-s [[Wall Street]], [[Tasdawit n New York]], [[Tasdawit n Columbia]], asutel n Yiwunak Yeddukklen (ONU/NU). Ɣur-es imezdaɣen 1 546 856 deg-s. *[[The Bronx]] : ay d asun agellil akk deg weɣrem n New York akwd tdersiwin (minorités) tiberkanin d tispanikin maca tuɣal-d cwiṭ n teɣlist seg 20 iseggassen i yezrin. Ay d dduḥ n uẓawan Hip-Hop, deg-s illa [[Asarir Yankees Stadium]]. Ɣur-es 1 354 068 imezdaɣen deg-s. *[[Queens]] : Ɣur-es 2 237 815 imezdaɣen deg-s. Yeḍra [[US Open]] dinna yal uggur n ctember, deg-s llan imafagen n JFK d La Guardia. Illa d agemim n tmezduɣt d tmugri (industry). *[[Brooklyn]] : Agemim n tmezduɣt n New-Yorkers. Ɣur-es 2 488 194 imezdaɣen deg-s *[[Staten Island]] : Ɣur-es imezdaɣen 491 730 deg-s. Daɣem d agemim n tmezduɣt n New-Yorkers, yuggug si Manhattan. [[Category:New York]][[Category:Timdinin]][[Category:Iwunak Yeddukklen]] dhju4hwgltwfc0mnw7a4a466buf75x1 Jessica Ellerby 0 25141 117634 113978 2026-10-13T00:33:54Z InternetArchiveBot 10734 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 117634 wikitext text/x-wiki {{Infobox biography | name = Jessica Anne Ellerby | birth_date = 1986 | birth_place = [[Dubay]], [[Émirats arabes unis]] | nationality = Taglizit | occupation = Tameslayt, tamesnulfa | years_active = 2008 – ar tura }} '''Jessica Anne Ellerby''' (tulid di 1986) d tameslayt d tamesnulfa taglizit yettwalden di [[Dubay]]. Tebda tarrayt-is di [[tiɣerɣart]] (tmasra). Di tiliẓri, tettwassan s yidurar-is di ''[[Lovesick (série télévisée)|Lovesick]]'' (2014–2016) n [[Netflix]], deg tzemmur 8 n ''[[Benidorm (British TV series)|Benidorm]]'' (2016) ɣef [[ITV (TV network)|ITV]], d ''[[Pennyworth]]'' (2019–2021) ɣef [[Epix]]. == Tameṭṭut == Ellerby twalad d tetsṛuḥ di [[Dubaï]] seg yimawlan n Taglizt. Tettekki di [[Dubai College]].<ref>[https://gulfnews.com/uae/music-of-the-heart-1.419420 Music of the heart — ''Gulf News'' (21 June 2001).]</ref> Di 17 n iseggwasen,<ref>[https://untitled-magazine.com/actress-jessica-ellerby-gets-royal-for-her-queen-elizabeth-role-in-pennyworth/ Actress Jessica Ellerby gets royal for her Queen Elizabeth role in "Pennyworth" — ''The Untitled'' (25 September 2019).]</ref> tuɣal ɣer Taglizt i weɛrab n ''A Levels''.<ref>[https://www.abookof.us/openbook/jessica-ellerby? Jessica Ellerby [Pennyworth] — ''A Book of Magazine'' (17 September 2019).]</ref> Sakin t-yeffeɣ-d seg [[Bristol Old Vic Theatre School]].<ref>[http://www.essence-magazine.co.uk/Jessica-Ellerby-Interview-November-2018.html Jessica Ellerby – Living the dream — ''Essence'' (November 2018).]</ref> == Tarrayt == Seld tmedras n tɣerɣart, Ellerby yesɛa-d tazwara-is n umɛal di ''Triptych'' di [[Southwark Playhouse]] di 2008. Di 2010, tgez deg [[West End theatre|West End]] s ''Dreamboats and Petticoats'' di [[Playhouse Theatre]]. Seld tazwara-is di sinima s urrole ameẓyan di ''[[Get Him to the Greek]]'' (2010), ig zemren ad d-yili role amezwaru ameqran s Lynne di ''[[Hollow (2011 British film)|Hollow]]'' (2011). Di 2012, tuɣal ɣer West End deg usnulfu n [[Trevor Nunn]] n ''[[A Chorus of Disapproval (play)|A Chorus of Disapproval]]'' di [[Harold Pinter Theatre]]. Sakin tban di ''[[I Will Rock You]]'' (2013) s role n Alice. Seg 2014 ɣer 2016, Ellerby tesɛa-d role yettales ɣef snat n tzemmurin tamezwartin n ''Lovesick'' n [[Netflix]] am Jane Ansell, tabaḥbula n Dylan ([[Johnny Flynn]]).<ref>[https://www.digitalspy.com/tv/a29698926/lovesick-season-4-renewal/ Exclusive: ''Lovesick'' actor reveals whether we'll ever see the show again — ''Digital Spy'' (5 November 2019).]</ref> Di 2015, tban di tavidyut n [[Noel Gallagher]] “Ballad of the Mighty”. Di 2016, teqrab-d ɣer uzegrir agejdan n ''Benidorm'' (ITV) i tzemmur 8 s role n Amber Platt. Ellerby tura tura tura tsensel d tamesnulfa — tura tesɛa-d tira d usnulfu n waggur ''The Hungry Games'' di 2018.<ref>[https://www.theitalianreve.com/interview-with-jessica-ellerby-on-the-new-wave-of-female-leading-roles/ Interview with Jessica Ellerby: On the New Wave of Female Leading Roles — ''The Italian Rêve'' (16 January 2019).]</ref> Tessawel Stacee di tzemmur tis snat n tgladt n [[Sky One]] ''[[Living the Dream (British TV series)|Living the Dream]]'' (2019).<ref>[https://meaww.com/jessica-ellerby-on-her-love-for-directing-and-playing-someone-nice-for-once-on-living-the-dream Jessica Ellerby on her love for directing… — ''MEAWW'' (21 January 2019).]</ref> Deg useggwas-nni, tesɛa-d role n [[Élisabeth II]] tameẓyan di ''[[Pennyworth]]'' ɣef [[Epix]], t-tales di tzemmur 2.<ref>[https://deadline.com/2019/03/pennyworth-emma-paetz-jessica-ellerby-cast-in-epixs-batman-prequel-series-1202579258/ ''Pennyworth'': Emma Paetz & Jessica Ellerby Cast — ''Deadline'' (20 March 2019).]</ref> == Tudert tudmawant == Ellerby tettdawi deg [[Londres]].<ref>[https://www.ldnfashion.com/interviews/jessica-ellerby-actress/ My London: Jessica Ellerby – Actress — ''LDN Fashion'' (8 March 2021).]</ref> Tettaḥ ay imi tɣer-as amessawa [[Nick Hendrix]] di yulyu 2017.<ref>[https://www.whattowatch.com/features/midsomer-murders-star-nick-hendrix-in-any-other-show-id-be-a-seasoned-veteran Midsomer Murders star Nick Hendrix… — ''What to Watch'' (29 May 2022).]</ref> Deg yiwen usrig am tameslayt, Ellerby tettmuddu-d daɣen amekkan i usenduk n [[yoga]].<ref>[https://www.jyoga.co.uk/ Jessica Ellerby Stewart Yoga — JYoga.]</ref> == Tifrat n yifilm == === Sinima === {| class="wikitable sortable" |- ! Aseggas ! Azwel ! Role ! class="unsortable" | Awennit |- | 2010 | ''[[Get Him to the Greek]]'' | Club Girl | |- | 2011 | ''[[Hollow]]'' | Lynne | |- | 2013 | ''[[I Will Rock You]]'' | Alice | |- | 2015 | ''The Pitch'' | Carol | Azenzi (court métrage) |- | 2016 | ''The Five Wives & Lives of Melvyn Pfferberg'' | Scarlett | Azenzi |- | 2018 | ''The Hungry Games'' | Anna | Azenzi; tamesnulfa |- | rowspan="2" | 2019 | ''This Time Away'' | Louise | Azenzi |- | ''Dirty Rotten Liars'' | Sasha | Azenzi |- | 2023 | ''Making Up'' | Cass | Azenzi |- |} === Tiliẓri === {| class="wikitable sortable" |- ! Aseggas ! Azwel ! Role ! class="unsortable" | Awennit |- | 2009 | ''[[The Bill]]'' | Stacey Hayes | Iqesm : « Growing Pains » |- | 2013 | ''[[By Any Means (2013 TV series)|By Any Means]]'' | Karen Mason | 1 iqesm |- | rowspan="2" | 2014 | ''[[Les Enquêtes de Morse]]'' | Diana Day | Iqesm : « Trove » |- | ''[[Cardinal Burns]]'' | Various | 1 iqesm |- | 2014–2016 | ''[[Lovesick (série télévisée)|Lovesick]]'' | Jane Ansell | 4 iqesmen |- | rowspan="3" | 2015 | ''[[Inside No. 9]]'' | Zara | Anthologie, iqesm : « [[The 12 Days of Christine]] » |- | ''[[SunTrap]]'' | Serveuse | Iqesm : « The Usual Suspects » |- | ''The Red Dress'' | Candice | Tiliẓri (tifilm n tiliẓri) |- | rowspan="3" | 2016 | ''[[Benidorm (British TV series)|Benidorm]]'' | Amber Platt | Role agejdan (tzemmur 8, 7 iqesmen) |- | ''[[In the Club]]'' | Molly | 3 iqesmen |- | ''[[Hoff the Record]]'' | Rebecca | Iqesm : « Finance » |- | 2019 | ''[[Living the Dream (British TV series)|Living the Dream]]'' | Stacee | 5 iqesmen |- | 2019–2021 | ''[[Pennyworth]]'' | [[Élisabeth II]] | 13 iqesmen |- | 2021 | ''[[Midsomer Murders]]'' | Caitlin Dawson | Iqesm : « Scarecrow Murders » |- |} === Iwuraren n yiraḍ (Jeux vidéo) === {| class="wikitable sortable" |- ! Aseggas ! Azwel ! Role |- | 2023 | ''[[The Lord of the Rings: Gollum]]'' | Mell |- |} == Tiɣerɣart (théâtre) == {| class="wikitable sortable" |- ! Aseggas ! Azwel ! Role ! class="unsortable" | Awennit |- | rowspan="2" | 2008 | ''Triptych'' | Brandy | [[Southwark Playhouse]], Londres |- | ''Word:Play 2'' | | [[Theatre503]], Londres |- | rowspan="2" | 2009 | ''Oorah!'' | | [[Finborough Theatre]], Londres |- | ''Dick Whittington'' | Alice Fitzwarren | [[The Theatre Chipping Norton]] |- | 2010 | ''[[Dreamboats and Petticoats]]'' | Donna | [[Playhouse Theatre]], Londres |- | 2011 | ''Fanta Orange'' | Ronnie | Finborough Theatre, Londres<ref>{{Cite Web |title=''Fanta Orange'' — Finborough Theatre. |url=https://finboroughtheatre.co.uk/production/fanta-orange/ |access-date=2025-09-13 |archive-date=2023-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230819022524/https://finboroughtheatre.co.uk/production/fanta-orange/ |url-status=dead}}</ref> |- | 2012 | ''[[A Chorus of Disapproval (play)|A Chorus of Disapproval]]'' | Linda Washbrook | [[Harold Pinter Theatre]], Londres |- |} == Tiwelhiwin == {{Reflist}} [[Taggayt:Tiluli deg 1986]] [[Taggayt:Tiluli di Dubay]] [[Taggayt:Tamdint n tudert n tɣawsaṭ n temdint n Brittanya deg usrid n yiwen n wemzizel]] [[Taggayt:Tamdint n tlalit n television n tanglizt]] [[Taggayt:Tamdint n tlalit n uɣrum n tanglizt]] [[Taggayt:Tamdint n tlalit n sinima n tanglizt]] tv9a2auzm85xfmfs2lva48ihjm7cqjt Zhu Xi 0 25178 117630 117181 2026-10-12T18:36:10Z Gurzil90x 14292 arniɣ ayen ilaqen 117630 wikitext text/x-wiki {{Infobox biography|item=Q9397|image=[[File:唯一可靠的朱熹画像.jpg|thumb|唯一可靠的朱熹画像]]}} '''Zhu Xi''' (1130-1200) yella d afelsaf n tmurt n Ccinwa, yerna d yiwen seg yergazen imeqqranen i d-yessemlin "'''Takunfisyunit Tamaynut'''" (Neo-Confucianism). D netta i d-yefkan udem i tfelsafit n Ccinwa i waṭas n lqurun, aladɣa di tallit n twacult n Song. == Tudert-is s == Ilul-d di Fujian, di Ccinwa. Yeɣra aṭas segmi yella d ameẓyan. Yewwi amkan (leqdic) deg udabu n Ccinwa acḥal n tikkal, maca amur ameqqran n wakud-is issedda-t deg uselmed d tira. Yella yettnadi ad d-yaf lmeɛna n tidmi n ''Confucius'', maca s wallen n tallit-is. == Tafelsafit-is == Tafelsafit n Zhu Xi tebna ɣef tmuɣli d tameẓlayt ɣef umeɣraḍ d umdan. Yebɣa ad d-yessemlil tidmi n ''Confucius'' d wayen i d-nnan ifelsafen nniḍen i t-id-yezwaren. Iferreq ger sin n yiferdisen igejdanen n ddunit: # '''Li (Amenzay):''' D "amenzay" neɣ "alugen" yellan deffir yal taɣawsa. Yal tɣawsa (amdan, tasekla, itri) tesɛa ''Li'' ines. D ayen i d-yettakken i tɣawsa talɣa-s d wamek i tella. D tidet tamagdezt ur nettbeddil ara. # '''Qi (Taẓwert neɣ Tanga):''' D "taẓwert n tudert" neɣ "tanga" i yesseḍfaren ''Li''. D anagaw (matériel) n ddunit, d ayen iɣ-yeǧǧan nenṭer neɣ nemyeggarad. ''Qi'' yezmer ad yili d azedgan neɣ d arazedgan, d aya i d-yettaken amgired ger yimdanen d tɣawsiwin, ɣas akken sɛan yiwen n ''Li''. '''Taiji (Agejdi Ameqqran)''' Ɣer '''Zhu Xi''', ''Taiji'' (yeqqar-as "Tagara Tameqqrant") d llsas n yimenzayen ( ''Li'') merra. D netta i ten-id-yejmeɛn d yiwen. '''Abrid n Uselmed (Gewu)''' Akken ad yegzu umdan ''Li'' (amenzay) n tɣawsiwin, yessefk ad yexdem ayen iwumi yesemma "Gewu" (Akayad n tɣawsiwin). Anamek-is, ilaq ad yezger, ad isleḍ tɣawsiwin n tudert n yal ass, seg tɣawsiwin timeẓyanin armi d timeqqranin, akken ad yegzu imenzayen i tent-iseddayen. S wakka, ad yelmed amek ad yidir s tuẓult d lmeɛqul. == Tazrirt-is == Ayen yeqqimen mliḥ deffir Zhu Xi d leqdic-is ɣef "Rebɛa n Yedlisen" (Adlis Ameqqran, Tameddurt n Ulemmas, Awalen n Confucius, d Mencius). * Yessemli-ten, yessefhem-iten yiwen yiwen. * Iwenniten i yura ɣef yedlisen-a uɣalen d nutni i d llsas n uselmed unṣib di Ccinwa. * Iwakken ad yawi yiwen amkan deg udabu (ad isɛeddi akayaḍ n unekcum), ilaq ad yissin mliḥ isegziyen n Zhu Xi. * Tazrirt-is teqqim i qrib 700 n yiseggasen di Ccinwa, yerna teffeɣ armi d Japan d Kurya. S wegzul, Zhu Xi d yiwen seg yifelsafen i yesɛan tazrirt tameqqrant akk, acku d netta i d-yessemlalen tidmi n Confucius tamzwarut d tmuɣli tamaynut, tamẓlayt, ɣef umeɣraḍ. rtgm6yypk3v6hs147cw3m5mrogpm6o2 OpenAI 0 25565 117627 117621 2026-10-12T13:52:54Z Gurzil90x 14292 seɣtiɣ kra n tuccḍiwin 117627 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = OpenAI | official_name = OpenAI | type = Taṛmist | founded = 2015 | founder = Sam Altman, Elon Musk, Greg Brockman, Ilya Sutskever, Wojciech Zaremba, John Schulman | headquarters = San Francisco | country = Iwunak Yedduklen | industry = Tigzi taragmawant | products = ChatGPT, DALL·E, Sora | website = https://openai.com |image=[[File:1515 Third Street.jpg|300px]]}} '''OpenAI''' d taṛmist n unadi d usnas deg '''[[Tigzi Taragmawant|tigzi taragmawant]]''' (AI) i d-yennulfan deg useggas 2015 deg Marikan, d tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt. Iswi agejdan i d-teskanay OpenAI d ad teḍmen belli tigzi taragmawant tamatut (AGI) ad d-tawi abaɣur i yimdanen merra. Ass-a, OpenAI tettwassen s waṭas s yifarisen d yinagrawen am ChatGPT, imudam GPT, Codex, akked wallalen i yesseqdacen imsihal seg API. == 1. Talalit n OpenAI == OpenAI tettwasnulfa-d sɣur [[Sam Altman]] d [[Elon Musk]] d wiyaḍ deg 2015 am tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt (nonprofit). Seg tazwara, tuddsa-a tefka iman-is yiwen n yiswi ɣezzifen: asnerni n tigzi taragmawant s wudem ara d-yawin abaɣur i yimdanen merra, ladɣa ma tewweḍ tetiknulujit-a ɣer uswir n '''tigzi taragmawant tamatut'''. Tamiḍrant-a tettak azal i wugur ameqqran: ma yella inagrawen n tigzi taragmawant uɣalen sɛan tazmert meqqren, ilaq tazmert-nsen ur tettwakerrez ara kan deg ufus n kra n yimdanen, n tiṛmisin neɣ n tmura, maca ad tettwaseqdac i lfayda tamatut. Deg 2019, OpenAI tesnulfa-d aferdis n tedrimt iwakken ad tessiweḍ ad d-tawi idrimen, imdanen d tazmert n usiḍen i ilaqen i usnerni n yimudam imeqqranen. Aferdis-a yella ddaw n leḥkem n tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt. == 2. D acu-tt tigzi taragmawant? == Tigzi taragmawant d taɣult n tussna d tetiknulujit i yesnernayen inagrawen n tmacint i izemren ad xedmen tiwuriwin i yeḥwaǧǧen s umata kra n tzemmar n tigzi: tegzi n tutlayt, tifrat n wuguren, asuddes n yisefka, tira n yiḍrisen, asnulfu n tugniwin, asihel, neɣ tuddma n kra n yimektayen seg yisefka. Ur ilaq ara, ad nefhem awal tigzi dagi amzun tamacint tesɛa iman, iḥulfan neɣ tamuɣli n umaḍal am umdan. Imudam n tura d inagrawen n uiḍen i yettwaselmaden ɣef yisefka yerna xeddmen s yimenzayen n tussna n uselmed n tmacint. OpenAI tettadi ladɣa deg yimudam imuqqranen(frontier), asuddes d tifrat n wuguren, inagrawen i izemren ad gzun ugar n yiwen n wanaw n yisefka (multimodal systems), akked wamek ara yettwaseqdec AI s tɣellist. == 3. Tigzi taragmawant tamatut — AGI == Iswi ɣezzifen n OpenAI yeqqen ɣer wayen i semman ''Artificial General Intelligence (AGI)'', i nezmer ad d-nini s teqbaylit tigzi taragmawant tamatut. OpenAI tesbadut AGI am inagrawen s timmad-nsen i izemren ad ɣelben imdanen deg tuget n twuriwin yesɛan azal adamsan. Tamiḍrant n tamatut d tagejdant. Anagraw n tigzi taragmawant yezmer ad yili igerraz deg yiwet n twuri kan; AGI, ma tewweḍ tetiknulujit ɣer din, ilaq ad tesɛu tazmert wessiɛen: ad tegzu uguren yemgaraden, ad tesdukkel tamusni seg waṭas n taɣulin, ad tesseqdec ayen telmed deg tegnatin timaynutin, yerna ad tefru uguren ur nettwaselmed ara fell-asen s talɣa tusridt. OpenAI tettwali AGI am iswi n wakud ɣezzifen, maca akud ilaqen akken ad naweḍ ɣer AGI mazal ur yettwassen ara. == 4. Imudam GPT == Gar yisenfaren i d-yerran OpenAI tettwassen deg umaḍal llan imudam GPT — ''Generative Pre-trained Transformer''. Imudam-a d inagrawen n tigzi taragmawant i yettwaselmaden ɣef yisefka imeqqranen. S uselmed-a, zemren ad gzun asiḍen n tutlayt, ad d-snulfun iḍrisen, ad d-rren ɣef yisteqsiyen, ad frun uguren, ad ɛiwnen deg usihel, yerna imudam imaynuten zemren ad xedmen akked yiḍrisen, tugniwin d wanawen-nniḍen n yisefka. OpenAI teskanay tawacult GPT am inagrawen i izemren ad gzun asiḍen, ad d-snulfun agbur yerna ad xedmen tifrat n wuguren deg waṭas n yimeslayen n yisefka. Anamek n azarsileɣ(pre-trained) d akken amudam yettwaselmad uqbel ad yettwaseqdec deg udiwenni. Turriwt(Generative), ma d nettat, temmal-d tazmert-is n usnulfu n ugemmuḍ am yiḍrisen neɣ tangalt n useɣẓan. == 5. ChatGPT == [[ChatGPT]] d afaris agejdan n OpenAI i yiseqdacen. D agrudem n udiwenni i yettaǧǧan amdan ad yesseqdec imudam n tigzi taragmawant s tutlayt tagamant. OpenAI tessegza ChatGPT am ufaris-is agejdan i yiseqdacen. Aseqdac yezmer ad yesteqsi, ad yessuter asegzi, ad yaru neɣ ad iseɣti aḍris, ad yesseqdec tasleḍt, ad yelmed tamiḍrant n tussna, ad yessuter tallelt deg usihel, neɣ ad ixdem ɣef yisefka d yisemliyen. Azal n ChatGPT deg umezruy n tigzi taragmawant d ameqqran acku yessekcem imudam n tutlayt ɣer useqdec n yal ass. Deg umḍiq anda tigzi taragmawant tella tettwassen ladɣa deg tesdawiyin, tanaremt d tkebbaniyin n tetiknulujit, agrudem n udiwenni yerra-tt d allal i yezmer ad yesseqdec umdan s tutlayt-is. == 6. Codex d usihel == Taɣult-nniḍen i deg tesseqdac OpenAI tigzi taragmawant s waṭas d asihel. '''Codex''' d anagraw n tigzi taragmawant i yellan i uxeddim ɣef tengalt d yisenfaren n useɣẓan. Yezmer ad yegzu tangalt yellan, ad yesseɣti tuccḍiwin, ad ibeddel taneɣruft n usenfar, ad yernu timahilin timaynutin, yerna ad ixdem tiwuriwin n usihel seg tazwara ar taggara. Anect-a yeskanay abeddel meqqren deg useqdec n tigzi taragmawant: seg unagraw i d-yettarra kan ɣef yisteqsiyen ɣer umeggi n tigzi taragmawant (AI agent) i izemren ad yesseqdec allalen, ad ixdem ddeqs n yimahilen yerna ad ikemmel ɣer yiswi i as-yettunefken. == 7. Anadi deg OpenAI == OpenAI mačči d taṛmist n yifarisen kan. Anadi yezga d yiwen seg yiḥricen-is igejdanen. Taṛmist txeddem ɣef usnerni n yimudam n tigzi taragmawant, tifrat n wuguren, inagrawen wagutaskaran(multimodal), tɣellist, akked useqdec n yimudam s wudem ara yilin d abaɣur i yimdanen. Yiwet seg tmuɣliwin timeqqranin d aseqdec n tigzi taragmawant deg unadi ussnan. Deg tiɣula am tusnakt, tussna, asihel d tesleḍt n yisefka, anagraw yezmer ad yuɣal d allal ara iɛiwnen imnadiyen deg usnulfu n turdiwin, tifrat n wuguren d useɣiwel n unadi. == 8. Taɣellist d umṣada == Mi ara tettnerni tazmert n tigzi taragmawant, yettnerni daɣen wazal n tɣellist. Anagraw yesɛan tazmert meqqren yezmer ad d-yawi abaɣur, maca yezmer daɣen ad d-yawi uguren ma yella ixdem tuccḍiwin, ma yettwaseqdec i wayen n diri, neɣ ma yella tikli-s ur temṣada ara akked wayen i yebɣa umdan. Ɣef waya, OpenAI tessemras tamiḍrant n "''alignment"'', i d-yemmalen s umata amṣada n tikli n unagraw n tigzi taragmawant akked yiswan d tɣellist i d-yefka umdan. '''''OpenAI Charter''''' yesseḥbibber ɣef sin yimenzayen meqqren: ad yettwabḍu ubaɣur n AGI s wudem wessiɛen, yerna ad yettwaseḥbiber ɣef tɣellist n wakud ɣezzifen. == 9. Taneɣruft n OpenAI == Taneɣruft n OpenAI tbeddel s wakud. OpenAI tebda deg 2015 d tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt. Deg 2019, tesnulfa-d aferdis n tedrimt iwakken ad tesnerni anadi d usnas-is. Deg 28 Tubber 2025, tettwasekna-d taneɣruft tamaynut: tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt tuɣal tettusemma ''OpenAI Foundation''; aferdis n tedrimt yuɣal d ''OpenAI Group PBC'', anamek-is d ''Public Benefit Corporation''; ''OpenAI Foundation'' teqqim tettḥekkim deg ''OpenAI Group''. OpenAI Foundation tesɛa 26% n iḥricen deg ''OpenAI Group''. Microsoft, deg tallit n useggem n taneɣruft, tesɛa azal n 27%, ma d 47% i d-yeqqimen sɛan-t ixeddamen n tura d wid yezrin akked yimendaden-nniḍen. Taneɣruft-a tebɣa ad tesdukkel iswi n OpenAI akked tezmert-is ad d-tawi idrimen imeqqranen i yeḥwaǧǧ unadi n tigzi taragmawant. == 10. Tazmert n usiḍen == Aselmed n yimudam imeqqranen n tigzi taragmawant yeḥwaǧǧ ddeqs n tezmert n usiḍen. Anect-a yesɛa azal acku asnerni n yimudam ur yeqqin ara kan ɣer tarrayin n uselmed. Yeḥwaǧǧ daɣen iselkimen s tezmert tameqqrant n usiḍen, tiḥerci n yisefka, tazmert n trisiti, iẓeḍwan, isefka d tedrimt. Ɣef waya, tigzi taragmawant n uswir unnig tuɣal d taɣult anda anadi ussnan, tiḥerci n usiḍen d tdamsa qqnen gar-asen. == 11. OpenAI d Microsoft == Microsoft tesɛa assaɣ adamsan d utiknulujan ameqqran akked OpenAI. Deg taneɣruft i yettwasbedden deg 2025, Microsoft tesɛa azal n 27% n OpenAI Group. Assaɣ-a yesɛa azal ladɣa deg tezmert n usiḍen d usnerni n yifarisen n tigzi taragmawant. Maca, deg taneɣruft n leḥkem n OpenAI, OpenAI Foundation i yeqqimen tettḥekkim deg OpenAI Group, mačči Microsoft. == 12. OpenAI deg 2026 == Deg 2026, OpenAI ur teqqim ara d tanaremt n unadi kan. Tuɣal d taṛmist tameqqrant i yesɛan inagrawen i yiseqdacen, allalen i yimsihel, API i tkebbaniyin, imudam n tigzi taragmawant n uswir unnig, akked yimeggiyen i izemren ad xedmen tiwuriwin ɣezzifen. ChatGPT d Codex mmalen-d sin n wudmawen n ubeddel-a: ChatGPT d agrudem wessiɛen n tigzi taragmawant i yiseqdacen, ma d Codex yettwabna ugar i uxeddim s tengalt d yisenfaren n useɣẓan. Anadi n OpenAI yettkemmil daɣen deg tifrat n wuguren, imudam ugetaskaran, tɣellist d usnerni n ubrid ɣer AGI. == 13. Abaɣur i tmetti == Tigzi taragmawant tezmer ad tbeddel aṭas n tiɣula: aselmed, tussna, tadamsa, asihel, aẓeṭṭa, axeddim, tasensegmit, asnulfu d unadi ussnan. Ma yella inagrawen n tigzi taragmawant zemren ad xedmen ugar n twuriwin i ixeddem umdan ass-a, ad d-ffɣen yisteqsiyen imaynuten: Amek ara tbeddel tarrayt n uxeddim? Anwi ixeddamen ara d-ilalen? Anwi ara ibeddlen neɣ ara iruḥen? Amek ara ttwasqedcen yimudam-a deg uselmed? Anwa ara yesɛun leḥkem ɣef yiḥricen igejdanen n tetiknulujit-a? Amek ara neḍmen belli abaɣur-is ad ibḍu gar yimdanen? D isteqsiyen-a i yerran asnerni n tigzi taragmawant mačči d tamsalt n tetiknulujit kan, maca d tamsalt tadamsant, tinmettit, tasertant d tasertit n tussna. == 14. Uguren d umeslay ɣef OpenAI == Am yal taṛmist tameqqrant n tetiknulujit, OpenAI tettmagar isteqsiyen d umeslay ɣef tarrayt-is. Gar temsal tigejdanin llan: aḥraz n yisefka, tanezzut n yimudam, asemres n wayen d-yettwafkan sɣur yimdanen i uselmed n yimudam, tɣellist, leḥkem ɣef tetiknulujit, tasertit n yifarisen, tasertit n uxeddim, akked wamek ara tettbeddil tigzi taragmawant tuddsa n tmetti. Ɣef waya, OpenAI ur ilaq ara ad tettwafhem kan seg yifarisen-is. Iwakken ad nefhem azal-is, ilaq ad nwali daɣen tamsalt tameqqrant i d-tessufuɣ tetiknulujit i tesnernay: anwa ara yessnernin tigzi taragmawant n uzekka, anwa ara tt-yesqedcen, anwa ara yettḥekkimen deg-s, yerna anwa ara yawin abaɣur seg-s? rvsdko8rkmgr435jqcdbzdks2xct6mp 117632 117627 2026-10-12T19:11:46Z Gurzil90x 14292 seɣtiɣ kra n tuccḍiwin 117632 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = OpenAI | official_name = OpenAI | type = Taṛmist Tatiknulujit | founded = 2015 | founder = Sam Altman, Elon Musk, Greg Brockman, Ilya Sutskever, Wojciech Zaremba, John Schulman | headquarters = San Francisco | country = Iwunak Yedduklen | industry = Tigzi taragmawant | products = ChatGPT, DALL·E, Sora | website = https://openai.com | image = [[File:1515 Third Street.jpg|300px]] }} '''OpenAI''' d taṛmist n unadi d usnas deg '''[[Tigzi Taragmawant|tigzi taragmawant]]''' (AI) i d-yennulfan deg useggas 2015 deg Marikan, d tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt. Iswi agejdan i d-teskanay OpenAI d ad teḍmen belli tigzi taragmawant tamatut (AGI) ad d-tawi abaɣur i yimdanen merra. Ass-a, OpenAI tettwassen s waṭas s yifarisen d yinagrawen am ChatGPT, imudam GPT, Codex, akked wallalen i yesseqdacen imsihal seg API. == 1. Talalit n OpenAI == OpenAI tettwasnulfa-d sɣur [[Sam Altman]] d [[Elon Musk]] d wiyaḍ deg 2015 am tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt (nonprofit). Seg tazwara, tuddsa-a tefka iman-is yiwen n yiswi ɣezzifen: asnerni n tigzi taragmawant s wudem ara d-yawin abaɣur i yimdanen merra, ladɣa ma tewweḍ tetiknulujit-a ɣer uswir n '''tigzi taragmawant tamatut'''. Tamiḍrant-a tettak azal i wugur ameqqran: ma yella inagrawen n tigzi taragmawant uɣalen sɛan tazmert meqqren, ilaq tazmert-nsen ur tettwakerrez ara kan deg ufus n kra n yimdanen, n tiṛmisin neɣ n tmura, maca ad tettwaseqdac i lfayda tamatut. Deg 2019, OpenAI tesnulfa-d aferdis n tedrimt iwakken ad tessiweḍ ad d-tawi idrimen, imdanen d tazmert n usiḍen i ilaqen i usnerni n yimudam imeqqranen. Aferdis-a yella ddaw n leḥkem n tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt. == 2. D acu-tt tigzi taragmawant? == Tigzi taragmawant d taɣult n tussna d tetiknulujit i yesnernayen inagrawen n tmacint i izemren ad xedmen tiwuriwin i yeḥwaǧǧen s umata kra n tzemmar n tigzi: tegzi n tutlayt, tifrat n wuguren, asuddes n yisefka, tira n yiḍrisen, asnulfu n tugniwin, asihel, neɣ tuddma n kra n yimektayen seg yisefka. Ur ilaq ara, ad nefhem awal tigzi dagi amzun tamacint tesɛa iman, iḥulfan neɣ tamuɣli n umaḍal am umdan. Imudam n tura d inagrawen n uiḍen i yettwaselmaden ɣef yisefka yerna xeddmen s yimenzayen n tussna n uselmed n tmacint. OpenAI tettadi ladɣa deg yimudam imuqqranen(frontier), asuddes d tifrat n wuguren, inagrawen i izemren ad gzun ugar n yiwen n wanaw n yisefka (multimodal systems), akked wamek ara yettwaseqdec AI s tɣellist. == 3. Tigzi taragmawant tamatut — AGI == Iswi ɣezzifen n OpenAI yeqqen ɣer wayen i semman ''Artificial General Intelligence (AGI)'', i nezmer ad d-nini s teqbaylit tigzi taragmawant tamatut. OpenAI tesbadut AGI am inagrawen s timmad-nsen i izemren ad ɣelben imdanen deg tuget n twuriwin yesɛan azal adamsan. Tamiḍrant n tamatut d tagejdant. Anagraw n tigzi taragmawant yezmer ad yili igerraz deg yiwet n twuri kan; AGI, ma tewweḍ tetiknulujit ɣer din, ilaq ad tesɛu tazmert wessiɛen: ad tegzu uguren yemgaraden, ad tesdukkel tamusni seg waṭas n taɣulin, ad tesseqdec ayen telmed deg tegnatin timaynutin, yerna ad tefru uguren ur nettwaselmed ara fell-asen s talɣa tusridt. OpenAI tettwali AGI am iswi n wakud ɣezzifen, maca akud ilaqen akken ad naweḍ ɣer AGI mazal ur yettwassen ara. == 4. Imudam GPT == Gar yisenfaren i d-yerran OpenAI tettwassen deg umaḍal llan imudam GPT — ''Generative Pre-trained Transformer''. Imudam-a d inagrawen n tigzi taragmawant i yettwaselmaden ɣef yisefka imeqqranen. S uselmed-a, zemren ad gzun asiḍen n tutlayt, ad d-snulfun iḍrisen, ad d-rren ɣef yisteqsiyen, ad frun uguren, ad ɛiwnen deg usihel, yerna imudam imaynuten zemren ad xedmen akked yiḍrisen, tugniwin d wanawen-nniḍen n yisefka. OpenAI teskanay tawacult GPT am inagrawen i izemren ad gzun asiḍen, ad d-snulfun agbur yerna ad xedmen tifrat n wuguren deg waṭas n yimeslayen n yisefka. Anamek n azarsileɣ(pre-trained) d akken amudam yettwaselmad uqbel ad yettwaseqdec deg udiwenni. Turriwt(Generative), ma d nettat, temmal-d tazmert-is n usnulfu n ugemmuḍ am yiḍrisen neɣ tangalt n useɣẓan. == 5. ChatGPT == [[ChatGPT]] d afaris agejdan n OpenAI i yiseqdacen. D agrudem n udiwenni i yettaǧǧan amdan ad yesseqdec imudam n tigzi taragmawant s tutlayt tagamant. OpenAI tessegza ChatGPT am ufaris-is agejdan i yiseqdacen. Aseqdac yezmer ad yesteqsi, ad yessuter asegzi, ad yaru neɣ ad iseɣti aḍris, ad yesseqdec tasleḍt, ad yelmed tamiḍrant n tussna, ad yessuter tallelt deg usihel, neɣ ad ixdem ɣef yisefka d yisemliyen. Azal n ChatGPT deg umezruy n tigzi taragmawant d ameqqran acku yessekcem imudam n tutlayt ɣer useqdec n yal ass. Deg umḍiq anda tigzi taragmawant tella tettwassen ladɣa deg tesdawiyin, tanaremt d tkebbaniyin n tetiknulujit, agrudem n udiwenni yerra-tt d allal i yezmer ad yesseqdec umdan s tutlayt-is. == 6. Codex d usihel == Taɣult-nniḍen i deg tesseqdac OpenAI tigzi taragmawant s waṭas d asihel. '''Codex''' d anagraw n tigzi taragmawant i yellan i uxeddim ɣef tengalt d yisenfaren n useɣẓan. Yezmer ad yegzu tangalt yellan, ad yesseɣti tuccḍiwin, ad ibeddel taneɣruft n usenfar, ad yernu timahilin timaynutin, yerna ad ixdem tiwuriwin n usihel seg tazwara ar taggara. Anect-a yeskanay abeddel meqqren deg useqdec n tigzi taragmawant: seg unagraw i d-yettarra kan ɣef yisteqsiyen ɣer umeggi n tigzi taragmawant (AI agent) i izemren ad yesseqdec allalen, ad ixdem ddeqs n yimahilen yerna ad ikemmel ɣer yiswi i as-yettunefken. == 7. Anadi deg OpenAI == OpenAI mačči d taṛmist n yifarisen kan. Anadi yezga d yiwen seg yiḥricen-is igejdanen. Taṛmist txeddem ɣef usnerni n yimudam n tigzi taragmawant, tifrat n wuguren, inagrawen wagutaskaran(multimodal), tɣellist, akked useqdec n yimudam s wudem ara yilin d abaɣur i yimdanen. Yiwet seg tmuɣliwin timeqqranin d aseqdec n tigzi taragmawant deg unadi ussnan. Deg tiɣula am tusnakt, tussna, asihel d tesleḍt n yisefka, anagraw yezmer ad yuɣal d allal ara iɛiwnen imnadiyen deg usnulfu n turdiwin, tifrat n wuguren d useɣiwel n unadi. == 8. Taɣellist d umṣada == Mi ara tettnerni tazmert n tigzi taragmawant, yettnerni daɣen wazal n tɣellist. Anagraw yesɛan tazmert meqqren yezmer ad d-yawi abaɣur, maca yezmer daɣen ad d-yawi uguren ma yella ixdem tuccḍiwin, ma yettwaseqdec i wayen n diri, neɣ ma yella tikli-s ur temṣada ara akked wayen i yebɣa umdan. Ɣef waya, OpenAI tessemras tamiḍrant n "''alignment"'', i d-yemmalen s umata amṣada n tikli n unagraw n tigzi taragmawant akked yiswan d tɣellist i d-yefka umdan. '''''OpenAI Charter''''' yesseḥbibber ɣef sin yimenzayen meqqren: ad yettwabḍu ubaɣur n AGI s wudem wessiɛen, yerna ad yettwaseḥbiber ɣef tɣellist n wakud ɣezzifen. == 9. Taneɣruft n OpenAI == Taneɣruft n OpenAI tbeddel s wakud. OpenAI tebda deg 2015 d tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt. Deg 2019, tesnulfa-d aferdis n tedrimt iwakken ad tesnerni anadi d usnas-is. Deg 28 Tubber 2025, tettwasekna-d taneɣruft tamaynut: tuddsa ur nettnadi ara ɣef tedrimt tuɣal tettusemma ''OpenAI Foundation''; aferdis n tedrimt yuɣal d ''OpenAI Group PBC'', anamek-is d ''Public Benefit Corporation''; ''OpenAI Foundation'' teqqim tettḥekkim deg ''OpenAI Group''. OpenAI Foundation tesɛa 26% n iḥricen deg ''OpenAI Group''. Microsoft, deg tallit n useggem n taneɣruft, tesɛa azal n 27%, ma d 47% i d-yeqqimen sɛan-t ixeddamen n tura d wid yezrin akked yimendaden-nniḍen. Taneɣruft-a tebɣa ad tesdukkel iswi n OpenAI akked tezmert-is ad d-tawi idrimen imeqqranen i yeḥwaǧǧ unadi n tigzi taragmawant. == 10. Tazmert n usiḍen == Aselmed n yimudam imeqqranen n tigzi taragmawant yeḥwaǧǧ ddeqs n tezmert n usiḍen. Anect-a yesɛa azal acku asnerni n yimudam ur yeqqin ara kan ɣer tarrayin n uselmed. Yeḥwaǧǧ daɣen iselkimen s tezmert tameqqrant n usiḍen, tiḥerci n yisefka, tazmert n trisiti, iẓeḍwan, isefka d tedrimt. Ɣef waya, tigzi taragmawant n uswir unnig tuɣal d taɣult anda anadi ussnan, tiḥerci n usiḍen d tdamsa qqnen gar-asen. == 11. OpenAI d Microsoft == Microsoft tesɛa assaɣ adamsan d utiknulujan ameqqran akked OpenAI. Deg taneɣruft i yettwasbedden deg 2025, Microsoft tesɛa azal n 27% n OpenAI Group. Assaɣ-a yesɛa azal ladɣa deg tezmert n usiḍen d usnerni n yifarisen n tigzi taragmawant. Maca, deg taneɣruft n leḥkem n OpenAI, OpenAI Foundation i yeqqimen tettḥekkim deg OpenAI Group, mačči Microsoft. == 12. OpenAI deg 2026 == Deg 2026, OpenAI ur teqqim ara d tanaremt n unadi kan. Tuɣal d taṛmist tameqqrant i yesɛan inagrawen i yiseqdacen, allalen i yimsihel, API i tkebbaniyin, imudam n tigzi taragmawant n uswir unnig, akked yimeggiyen i izemren ad xedmen tiwuriwin ɣezzifen. ChatGPT d Codex mmalen-d sin n wudmawen n ubeddel-a: ChatGPT d agrudem wessiɛen n tigzi taragmawant i yiseqdacen, ma d Codex yettwabna ugar i uxeddim s tengalt d yisenfaren n useɣẓan. Anadi n OpenAI yettkemmil daɣen deg tifrat n wuguren, imudam ugetaskaran, tɣellist d usnerni n ubrid ɣer AGI. == 13. Abaɣur i tmetti == Tigzi taragmawant tezmer ad tbeddel aṭas n tiɣula: aselmed, tussna, tadamsa, asihel, aẓeṭṭa, axeddim, tasensegmit, asnulfu d unadi ussnan. Ma yella inagrawen n tigzi taragmawant zemren ad xedmen ugar n twuriwin i ixeddem umdan ass-a, ad d-ffɣen yisteqsiyen imaynuten: Amek ara tbeddel tarrayt n uxeddim? Anwi ixeddamen ara d-ilalen? Anwi ara ibeddlen neɣ ara iruḥen? Amek ara ttwasqedcen yimudam-a deg uselmed? Anwa ara yesɛun leḥkem ɣef yiḥricen igejdanen n tetiknulujit-a? Amek ara neḍmen belli abaɣur-is ad ibḍu gar yimdanen? D isteqsiyen-a i yerran asnerni n tigzi taragmawant mačči d tamsalt n tetiknulujit kan, maca d tamsalt tadamsant, tinmettit, tasertant d tasertit n tussna. == 14. Uguren d umeslay ɣef OpenAI == Am yal taṛmist tameqqrant n tetiknulujit, OpenAI tettmagar isteqsiyen d umeslay ɣef tarrayt-is. Gar temsal tigejdanin llan: aḥraz n yisefka, tanezzut n yimudam, asemres n wayen d-yettwafkan sɣur yimdanen i uselmed n yimudam, tɣellist, leḥkem ɣef tetiknulujit, tasertit n yifarisen, tasertit n uxeddim, akked wamek ara tettbeddil tigzi taragmawant tuddsa n tmetti. Ɣef waya, OpenAI ur ilaq ara ad tettwafhem kan seg yifarisen-is. Iwakken ad nefhem azal-is, ilaq ad nwali daɣen tamsalt tameqqrant i d-tessufuɣ tetiknulujit i tesnernay: anwa ara yessnernin tigzi taragmawant n uzekka, anwa ara tt-yesqedcen, anwa ara yettḥekkimen deg-s, yerna anwa ara yawin abaɣur seg-s? dbjy538ky993rh60y2ubu52tyjhm335 Asfukel war tukci n tmusni 0 25606 117636 117626 2026-10-13T11:03:41Z Gurzil90x 14292 arniɣ ayen ilaqen 117636 wikitext text/x-wiki '''Asfukel war tukci n tmusni''' (s teglizit: zero-knowledge proof, ZKP) d tarrayt deg uwgelhan i yessemras yiwen umdan neɣ yiwen unagraw iwakken ad isfukel i wayeḍ belli yiwet n tenfalit d tidet, war ma yefka-as talɣut nniḍen ɣef wayen yeffren, nnig wayen i d-temmal tenfalit-nni d yisefka izuyaz. Taɣara-a teqqen ɣer wamek i yettwasileɣ usfukel, mačči kan ɣer usuffeɣ neɣ war asuffeɣ n tuffirt s wudem usrid. == Isem d unamek == « War tukci n tmusni » ur d-yemmal ara belli win yesneqden ur d-yelmid acemma. Yettwali belli tanfalit i as-d-yettunefken tettwaqbel s yilugan n unagraw. Ayen ur d-ilemmid ara d talɣut nniḍen ɣef tuffirt i yellan deffir usfukel. S umedya, ad iselken belli amdan yesɛa tasarut tuffirt, war ma yessen azal n tsarut-nni. == Amezruy d usnerni n tmiḍrant == === Seg yisfukal imatuten ɣer yisfukal s usdiwen === Deg usfukel n tusnakt i nennum, win i d-yettaken asfukel yeskanay-d tikli i izemren ad teḍfer tayeḍ. Maca deg uwgelhan, tikli-nni tezmer ad tesban talɣut i ilaq ad teqqim d tuffirt. Timiḍrant n ZK tefruri-d seg usteqsi-a: amek ara nesfukel tidet n kra, war ma nesban-d meṛṛa ayen i aɣ-yeǧǧan ad t-nessen? ''Shafi Goldwasser, Silvio Micali'' akked ''Charles Rackoff'' sbedden tigejda n taɣult-a deg leqdic i d-yeffɣen deg STOC deg 1985. Lqem-is aɣezfan yeffeɣ-d deg ''SIAM Journal on'' ''Computing'' deg 1989. Leqdic-a yesdukkel asfukel s '''usdiwen''', '''taseqqart''' d '''usenqed n''' '''tmusni''' i yezmer ad d-yerbeḥ win yesneqden. === Asemres ɣef ugur imatu === ''Oded Goldreich, Silvio Micali'' akked ''Avi Wigderson'' sbegnen belli, ma llan kra n tesɣunin i yessehlen i usiḍen deg yiwet n tnila maca iweɛren i tuɣalin ɣer deffir (one-way functions), yal tutlayt deg taggayt NP tesɛa asfukel s usdiwen war tukci n tmusni. Leqdic-nsen yettwabder deg 1986, lqem aɣezfan-is deg 1991. Aya yessuffeɣ timiḍrant seg kra n wuguren n yimḍanen ɣer yiwet n taɣult tasnaẓrayant wessiɛen. === Tuɣalin ɣer leqdic war asdiwen === Deg 1988, ''Manuel Blum'', ''Paul Feldman'' akked ''Silvio Micali'' ssuffɣen-d leqdic agejdan ɣef yisfukal war asdiwen d yiseqdacen-nsen. Iɣewwaṛen izuyaz yezdin gar win yesfukulen d win yesneqden zemren ad ilin d lsas n leqdic-a. Ihi, « war asdiwen » ur yemmal ara « war uheggi » neɣ « war tawsit n unagraw ». === Tallit n yisfukal iwezlan === Deg yiseggasen 2010, inadiyen ɣef yisfukal iwezlan, aselken arurad d leḥsab ameqqran ssawḍen ɣer twaculin am '''Groth16''', '''Bulletproofs''', '''STARK''', '''PLONK''' d '''Halo'''. Yal tawacult tesɛa ilugan d yiswan-is: temẓi n usfukel, akud n usnulfu, tmara n uselken neɣ tukksa n uheggi i yettḥwaǧen laman deg umdan wis kraḍ. == 2. Tabadut tusnakt d yiwudam n leqdic == I ussegzi n tarrayt, nettsemmi P i win yesfukulen (prover), V i win yesneqden (verifier), x i yisefka izuyaz, w i uselkin uffir (witness). Assaɣ R yesbadu ayen ilaq ad yili d tidet gar x d w. '''R(x, w) = 1''' Tanfalit i nettḥeqqiq d tin i d-yeqqaren belli '''illa''' w i yesɛan assaɣ-a d x. Tagrumma n yisefka izuyaz i yesɛan aselkin yettwabdar s: '''L = { x : illa w, R(x, w) = 1 }''' S umedya n ussegzi, x yezmer ad yili d azal y n tesɣent n ugeddeḥ H; w d amḍan uffir s = w. Assaɣ yettwasenqed d H(s) = y. Yezmer daɣen ad yili x d agmuḍ n leḥsab, w d isefka uffiren akked tikli n leḥsab i d-yessawḍen ɣer ugmuḍ-nni. Umḍan n yiwudam ur yettbeddilara tabadut: zemren ad ilin d imdanen, d iqeddacen neɣ d iseɣẓanen. === Kraḍ n tewtilin tigejdanin === '''Aqbal n wayen iṣeḥḥan''' (completeness). Ma x yesɛa aselkin iwatan, yerna P d V ḍefren ilugan, asfukel ilaq ad yettwaqbel s tseqqart meqqren, neɣ dima deg kra n yinagrawen. '''Agi n wayen ur neṣṣiḥ ara''' (soundness). Ma x ur yesɛi ula d yiwen n uselkin iwatan, ilaq ad tili tseqqart n uɣelli n V deg tuccḍa d tameẓyant akken iwata, ɣas P yeɛreḍ ad iɣucc. Taɣara-a tḥerrez tidet n usfukel. '''War tukci n tmusni''' (zero knowledge). Talɣut i d-yettawi V seg leqdic ilaq ad tezmer ad tettwaserwes war aselkin uffir. Taɣara-a tḥerrez ayen i yessen P; ur tettwasefhem ara s wawal « uffir » kan. Taɣellist tettwasbadu s yiwen uɣewwaṛ λ. Taseqqart i wumi neqqar « tameẓyant akken iwata » tezmer ad tili d tin i yettidiren ddaw n 1/λk i yal k > 0, ma λ meqqer akken iwata. D aya i d-anamek n negligible deg tbadutin-a. == Asfukel d afukal == Deg unamek usdid, ''anza'' yesseḥbibir ɣef tidet ula mgal win yesfukulen s tzemmar n leḥsab ur nesɛi ara tilisa. Afukal(Argument) yettḥerrez tidet mgal aɣuccam(win iɣuccen) i yesɛan tazmert n leḥsab talast. Deg uḍris imatu, awal « asfukel » yettwasemras i snat-a; deg usenqed tusnakt, amgired-a ilaq ad yettwaḥrez. === Tugna 1. Asfukel d uselkin uffir === Win yesfukulen yessemras aselkin uffir; win yesneqden yesseḥḥay tanfalit s usfukel d yisefka izuyaz. [[Tugna:Tugna 1 Asfukel d uselkin uffir.png|centré|400x400px]] == 3. Aserwes d unamek usdid n ZK == === Aserwas am tewtilt n usfukel === '''Aserwas''' (simulator) d axwerzim(alguritm) i d-yeslalayen ayen i izemren ad iwali win yesneqden, war ma yesɛa aselkin uffir. Deg tabadut n ZK, ilaq ayen i d-yessuffeɣ userwas ad yemcabi, ilmend n tewtilt tusnakt i nettsemras, ayen i d-yettawi win yesneqden seg leqdic ilaw. Ma nezmer ad neslal talɣut-nni war tuffirt, tikli n usfukel ur as-d-terni ara talɣut i izemren ad tessegzi tuffirt. Aya ur d-yemmal ara belli '''aɣuccam''' yezmer ad d-yesnulfu yal asfukel yebɣa deg unagraw ilaw. Aserwes yezmer ad yessemres tarrayt tasnaẓrayant am tuɣalin ɣer kra n waddaden n win yesneqden, neɣ yiwen n uheggi n usenqed i yemgaraden ɣef uheggi ilaw. Iwakkenad tettwaḥrez tidet, tarrayin-a ilaq ad ttwasbadunt deg umedya tusnakt n tɣellist. === Kraḍ n talɣiwin n umcabi === '''War tukci n tmusni s wudem ummid''' (perfect zero knowledge). Tiski n wayen i d-yessuffeɣ userwas d tin n leqdic ilaw d yiwet s tusnakt. '''War tukci n tmusni s waddadan''' (statistical zero knowledge). Sin n yisuffaɣ qriben nezzeh deg tseqqart; amgired-nsen d ameẓyan akken iwata, ɣas win i ten-yesneqden yesɛa tazmert n usiḍen(leḥsab) war tilisa. '''War tukci n tmusni n usiḍen''' (computational zero knowledge). Axwerzim i yesɛan tilisa n usiḍen(leḥsab) ur yezmir ara ad yefrez gar sin n yisuffaɣ s tzemmar yugaren talast tameẓyant i tettwasbadun. Taɣara-a tezmer ad tbedd ɣef ugur tusnakt i yettwaḥsaben d aweɛran. == Win yesneqden s laman d win iɣuccen == Kra n yisfukal ttwaseknen kan d ''War tukci n tmusni'''''('''ZK) ma ara yelli win yesneqden yeḍfer ilugan: aya d "''honest-verifier zero knowledge, HVZK"''. ''War tukci n tmusni(''ZK) mgal win yesneqden iɣuccen ilaq ad tesseḥbiber ɣef tuffirt ula ma ibeddel isteqsiyen neɣ ixeddem s talɣut nniḍen. Ur ilaq ara ad nerr HVZK d agdazal n ZK mgal yal aɣuccam. Deg unagraw anda aṭas n yisfukal teddun deg yiwet n tallit, taɣara n ZK n yiwen n leqdic ur tekfi ara i usfukel n tɣellist n wammud. Leqdic yezdin, allus d ubeddel n umizwer n yiznan ḥwaǧen asenqed i iman-nsen. == 4. Imedyaten d wassaɣ d NP == === Asfukel n umḍan n yiseggasen === Amedya n ussegzi: yiwen n umdan yebɣa ad isfukel belli yesɛa 18 n yiseggasen neɣ ugar, war ma yesban-d azemz n tlalit-is. Isefka izuyaz zemren ad ilin d azemz n wass-a, talast 18, akked tsarut tazayezt n win i d-yefkan aselkin. Isefka uffiren zemren ad ilin d azemz n tlalit d uzmul umḍin i t-yesseḥḥan. Asfukel ilaq ad yesdukkel snat n tewtilin: azemz yeqqen ɣer uselkin iṣeḥḥan, yerna amḍan n yiseggasen yellan deg-s ugar neɣ yewweḍ 18. Ma yesneqed kan tanaḍt « age ≥ 18 » war tuqqna ɣer uselkin, amdan yezmer ad yefk amḍan i d-isnulfa. Ihi, ZK yettḥerrez tikli n uselken; aɣbalu n yisefka ilaq ad yili d win i nezmer ad namen. === Amedya n tfelwit n wurar === Yezmer umdan ad yebɣu ad isfukel belli yesɛa tifrat n yiwen n '''Sudoku''', war ma d-yesban tifrat. Isefka izuyaz d tafelwit n wurar; aselkin uffir d imḍanen i yefka i texxamin tilemmas. Assaɣ R yesneqed belli yal izirig, yal tigejdit d yal aḥric yesɛa imḍanen ilaqen, yerna imḍanen i yellan seg tazwara ur beddlen ara. Amedya-a yeskanay belli aselkin ur ilaq ara ad yili d awal uffir; yezmer ad yili d tifrat n ugur. === Anamek n NP === NP d taggayt n wuguren anda tifrat i aɣ-d-yettunefken tezmer ad tettwasenqed deg wakud i yettnernin s wudem agetfulan ilmend n teɣzi n yisefka. Aya ur d-yemmal ara belli tifrat-nni teshel i tifin. Yal tifrat n kra n wuguren tezmer ad tettwasenqed s lemɣawla, maca tifin-is tezmer ad teḥwaǧ leḥsab meqqren. Agmuḍ n Goldreich, Micali d Wigderson yemmal belli, s kra n turdiwin n uwgelhan, nezmer ad nesfukel tilin n tifrat i yal ugur deg NP war tukci n tmusni. Maca tilin n tarrayt deg tusnakt ur d-yemmal ara belli tarrayt-nni d taruradt neɣ teshel i usemres. Asenqed n wakud, tkatut d teɣzi n usfukel d aḥric nniḍen n unadi. === Tugna 2. Aselken n umḍan n yiseggasen === Amedya n ussegzi: asfukel belli amdan yesɛa 18 n yiseggasen neɣ ugar, war asban n uzemz n tlalit-is. [[Tugna:Tugna 1 Asfukel d uselkin uffir.png|centré|vignette|380x380px|Tugna n uselken n umḍan n yiseggasen.]] <small>Tugna 2. Asfukel yesdukkel tidet n uzmul akked tewtilt n yiseggasen. Ilaq daɣen aselkin ad yeqqen ɣer umdan iwatan, ad ur yemmut ara wakud n usemres-is, ad ur tettwakkes ara tsiregt-is. D amedya n ussegzi, mačči d anagraw ummid n usesteb.</small> == 5. Isfukal war asdiwen (NIZK) == Deg usfukel s usdiwen, P d V ttmeslayen s yiznan: P yezmer ad yefk aḥric amezwaru, V ad yefren asteqsi agacuran, P ad d-yerr. Deg NIZK, P yeslalay-d asfukel π, V yesneqed-it s yisefka izuyaz, war ma yuḥwaǧ ad d-yesteqsi P deg tallit-nni. Yezmer daɣen ad yiselkenasfukel seld azemz n usnulfu-is. {| class="wikitable" |+ !Aḥric !Ayen i ixeddem |- |Setup |Iheggi iɣewwaṛen izuyaz pp, ilmend n tarrayt. |- |Prove(pp, x, w) |Yeslalay-d asfukel π s yisefka x d uselkin uffir w. |- |Verify(pp, x, π) |Yettarra aqbal neɣ agi n usfukel. |} === Iɣewwaṛen yezdin d laman === Kra n yinagrawen semrasen ''common reference string (CRS)'': d azrar n yisefka izuyaz i ttsemrasen sin yiwudam. Deg kra n talɣiwin, aheggi yeslalay-d daɣen talɣut tuffirt i ilaq ad tettwakkes; ma teqqim ɣer kra n umdan, yezmer ad tesruḥ taɣara n tɣellist. D ta i wumi qqaren ''trusted setup''. '''Aheggi''' s waṭas n yimttekkiyen yezmer ad yesneɣṣ laman i nettara deg yiwen umdan, ilmend n tewtilin n tarrayt. Kra n yiɣewwaṛen zemren ad ttwasemrsen i waṭas n leḥsabat, yerna ad ttwalqamen s lmendad n yimttekkiyen imaynuten; PLONK aneṣli d amedya n uheggi amatu i izemren ad yettwalqem. === Aheggi ibanen (transparent setup) === Deg kra n twaculin, ulac talɣut tuffirt n uheggi i ilaq ad tettwakkes. Iɣewwaṛen zemren add-ttwasnulfun s tarrayt ibanenn neɣ s yimḍanen ugacuranen izuyaz. '''STARK''' d '''Bulletproofs''' d sin n yimedyaten yemgaraden n tarrayin war "''trusted setup"''. Aya ur yekkesara ilugan n tusnakt d turdiwin n uwgelhan iɣef bḍan. === Fiat-Shamir === Tarrayt n '''Fiat-Shamir''' tettbeddil, i kra n yisfukal s usdiwen i iwulmen, asteqsi agacuran n V s ugmuḍ n tesɣent n ugeddeḥ. Tanfalit, aḥric amezwaru n usfukel d usatal ilaq ad qqnen ɣer usiḍen-a. Taɣellist tettwasenqed deg umedya n "''random oracle"''; ur ilaq ara adnerr yal asdiwen d NIZK s ubeddel-a war asfukel n tɣellist. === Tugna 3. S usdiwen d war asdiwen === Aḥric afellay yeskanay amedya s kraḍ n yiznan; aḥric n wadda yeskanay asfukel NIZK ==== A · S usdiwen ==== [[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-11 10-42-52.png|710x710px]] ==== B · War asdiwen (NIZK) ==== [[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-11 10-45-37.png|763x763px]] <small>'''Tugna 3.''' Deg NIZK, win yesneqden ur d-yettazen ara asteqsi deg tallit n usfukel. Maca iɣewwaṛen yezdin</small> <small>zemren ad ttwaheggin uqbel. « War asdiwen » ur d-yemmal ara « war tuzzna n usfukel » neɣ « war uheggi ».</small> == 6. Amedya s wudem n tusnakt: tarrayt n Schnorr == Schnorr yessemras agraw '''G''' s umḍan amezwaru '''q''' n yiferdisen, d uferdis '''g''' i d-yeslalayen agraw-a. Tasarut tuffirt d '''s'''; tasarut tazayezt d '''y = gs'''. Ugur n tifin n '''s''' seg '''y''' d '''g''' yettusemma ''discrete logarithm''. Dag i asfukel n tmusni n '''s''', mačči kan n tilin-is. === Kraḍ n yiznan === 1. '''P''' yefren amḍan agacuran '''r''' modulo '''q''', isiḍen '''a = gr''', syin ad yazen '''a''' i '''V'''. 2. '''V''' yefren asteqsi agacuran '''c''' modulo '''q''', ad t-yazen i '''P'''. 3. '''P''' yerr-d '''z = r + cs''' (mod q). '''V''' yesneqed asekkil-a: '''<math>g{z} = a \cdot y^{c}</math>''' Aqbal n win yeḍfren ilugan yettban seg: <math>g^{r+cs} = g^{r} \cdot (g^{s})^{c}</math>. Talɣa-a tessemras « + » deg z; <nowiki>RFC 8235</nowiki> yessemras talɣa tagdazalt s « − » d useggem n uselken. === Asiḍen ameẓyan i ussegzi === Ad neddem p = 23, q = 11, g = 2. Leḥsab n yiferdisen n ugraw yettawi-d agmuḍ modulo 23. Ma s = 3, ad naf y = 8. Ma r = 4, ad naf a = 16. Ma c = 2, ad naf z = 10 modulo 11. Ihi: <math>2^{10} \bmod 23 = 12</math> <math>16 \cdot 8^{12} \bmod 23 = 12</math> Sin yidisawen d yiwen, ihi aselken yeqbel. Imḍanen-a d imeẓyanen nezzeh: kul yiwen yezmer ad yaf s s usenqed n kra n wazalen. Amedya-a d win n uselmed kan, ur yesɛi ara taɣellist n usemres ilaw. === Aserwes d allus n r === I win yesneqden s laman, aserwas yezmer ad yefren '''c''' d '''z''', syin ad isiḍen <math>a = g^{z} \cdot y^{-c}</math> . Yewwi-d kraḍ n wazalen i yeqbel uselken, war '''s'''. Maca deg leqdic ilaw, '''P''' ilaq ad yefk '''a''' uqbel ma yessen '''c'''. D umizwer-a i yessemgiriden aserwes d uɣuccu. Ma P yessemres yiwen '''r''' i sin n yisteqsiyen yemgaraden '''c₁''' d '''c₂''', s tririyin '''z₁''' d '''z₂''', tasarut tezmer ad tettwaf: '''s = (z₁ − z₂) · (c₁ − c₂)−1 modulo q'''. D asfukel usrid n wazal n yimḍanen igacuranen d yibeddilen-nsen. <small>Deg talɣa war asdiwen, '''c''' yettwasiḍen seg '''H''' n yiɣewwaṛen, '''y''', '''a''' d isutal. Aselken n ugraw d umasal n yisefka d aḥric n tɣellist, ɣas ur d-yettwasegzi ara meṛṛa dagi.</small> == 7. Tiwaculin n yisfukal == === zk-SNARK d Groth16 === zk-SNARK d agzul n "''zero-knowledge Succinct Non-interactive ARgument of Knowledge"''. «Succinct » yemmal belli asfukel d aselken-is zemren ad ilin d iwezlan ilmend n leḥsab i yettwasenqaden; « of knowledge » teqqen ɣer tewtilt n tmusni n uselkin. '''Groth16''', i d-yefka '''Jens Groth''' deg 2016, d tarrayt s "''pairings''" deg yigrawen tusnakt. Asfukel-is yesɛa kraḍ n yiferdisen n ugraw. Aheggi-is yettwasnen yeqqen ɣer leḥsab i yebɣa ad yesneqed. === PLONK === PLONK, i d-yefɣen deg 2019, yessemras iɣewwaṛen yezdin i waṭas n leḥsabat, s talast n teɣzi i yettwasbadun, yerna iɣewwaṛen-a zemren ad ttwalqamen. Yesseqdec assaɣen gar igetfulen akked usfukel n ubeddel n umizwer n yiferdisen. Isem « PLONK » yettwasemras daɣen i tarrayin i d-yekkan seg-s, maca ur ilaq ara ad nerr meṛṛa talɣiwin-nni sɛant yiwen uheggi neɣ yiwet n tɣellist. === zk-STARK === zk-STARK d "''zero-knowledge Scalable Transparent ARgument of Knowledge"''. Leqdic n '''Ben-Sasson''' d yimdukal-is deg 2018 yeskanay tarrayt i leḥsab ameqqran s uheggi ibanen. Tiwaculin-a ttsemrasent tarrayin n yigatfulen, asenqed n kra n yiferdisen d tesɣunin n ugeddeḥ. Taɣellist-nsent mgal iselkimen ikwantiyen teqqen ɣer turdiwin i yettwasemrasen, mačči ɣer yisem « STARK » kan. === Bulletproofs === Bulletproofs d tarrayt war "''trusted setup"'', tettwasemras s waṭas i usfukel belli azal uffir yella gar snat n tlisa (range proof). Teɣzi n usfukel tettnerni s wudem alugaritman; maca akud n usnulfu d uselken, deg tarrayt taneṣlit, yettnerni s wudem imzireg ilmend n tiddi nugur. Ihi, « asfukel awezlan » ur d-yemmal ara dima « aselken awezlan ». === Halo d usdukkel n yisfukal === '''Halo''' yeskanay deg 2019 asdukkel n yisfukal s tuɣalin ɣer yiman-is (recursive proof composition) war ''trusted setup''. Asfukel amaynut yezmer ad yesneqed asfukel aqbur d kra n leḥsab nniḍen, iwakken ad tili teɣzi n leqdic yettwasenqaden meqqret, ɣas asfukel i neḥrez d awezlan. Aya d tarrayt i usemẓi n tmara n uselken n umezrar n leḥsabat. == 8. Iseqdacen == === Asesteb d yiselkinen umḍinen === Asfukel n tmusni n tsarut tuffirt yezmer ad yili d aḥric n usesteb. Anagraw yezmer ad yiselken belli win i as-d-yettmeslayen yesɛa tasarut, war ma t-id-yefka. Iwakken ad yettwakkes usemres n usfukel aqbur, ilaq tuqqna ɣer usatal, asteqsi amaynut neɣ tallit nusemres. Asfukel i izemren ad yettwasenqed sɣur yal yiwen ur yettuɣal ara d asesteb amaynut s yiman-is. Deg yiselkinen umḍinen, ZK yezmer ad yesseḥbiber ɣef talɣut ur neḥwaǧ ara i wuskan: amḍan n yiseggasen, tilin deg yiwet n tegrumma, neɣ tasiregt i kra n leqdic. Maca anagraw ilaq ad isenqed daɣen azmul n win i d-yefkan aselkin, azemz n taggara n usemres-is d wamek ara tettwakkes tsiregt ma tbeddel tegnit. === Tidrimin tumḍinin d Zerocash === '''Zerocash''', i d-yettwabedren deg 2014, yessemras zk-SNARKs iwakken ad yettwasenqed tanigawt(lexlaṣ) war asban n kra n yisefka n win i d-yettaken, win yettawin d wazal n yidrimen. Asfukel yezmer ad yesdukkel tilin n yidrimen, tasiregt n usemres-nsen d uḥraz n wazal. Anagraw ummid yessemras daɣen allalen nniḍen iwakken ad yagi lexlaṣ snat n tikkal s yiwen n uḥric n yidrimen. === Aselken n usiḍen(leḥsab) d yimesdukklen n temhal(rollups) === Deg wannar n yizurar n yiḥedren(blockchains), '''amesdukkel n temhal aneɣbal''' "'''''validity rollup'''''", deg-s aṭas n temhal ttwaseqdacent berra n uzrar agejdan. Asfukel yeseɣtay abeddel n waddad seg S ɣer S′; tezrart tagejdant tesneqad asfukel ilmend n yilugan-is. Aya yezmer ad isneɣṣ leḥsab i ilaq ad xedmen meṛṛa yimttekkiyen. Maca aṭas n yiseqdacen i wumi qqaren « ZK-rollups » semrasen asfukel n tidet, war ma ffren meṛṛa isefka n temhal. Tilin n usfukel ur tefru ara s yiman-is ugur n unekcum ɣer yisefka (data availability). Ilaq ad tili tarrayt i win iḥwaǧen isefka n waddad iwakken ad t-id-yales, ad yiselken tazmert n usuffeɣ neɣ ad iḥrez izerfan-is deg unagraw. === Asenqed, afran d usemres n yisefka === ZK yezmer ad yekki deg yinagrawen n ufran, usenqed n usiḍen(leḥsab) neɣ uselken n leqdic n yiwen wahil ɣef yisefka uffiren. Deg yal amedya, ilaq ad yettwasbadu wayen i yettwasfukulen s ṣṣfa: asfukel n kra n tneqqiḍin ur yettuɣal ara d asfukel n tɣellist n unagraw meṛṛa. Aḥraz n tuffirt d aselken n leḥsab zemren ad myekmalen, maca yal yiwen yesɛa tiwtilin-is. 8krrshjnf8yurhvuhjmi3jorp1mxl8r Qusṭantin Amezwaru 0 25611 117631 117623 2026-10-12T18:44:59Z Gurzil90x 14292 arniɣ ayen ilaqen 117631 wikitext text/x-wiki '''Qusṭantin Amezwaru''', i yettwassnen daɣen s yisem n '''Qusṭantin Ameqqran''' (''Constantinus Magnus s tlatinit''), d yiwen seg {{Infobox biography|item=Q8413|image=[[File:0 Gaius Flavius Valerius Constantinus, Palatino.jpg|thumb|Asebdad n Qusṭantin Amezwaru|300px]]|caption=Qusṭantin Amezwaru.}} yimenkaden irumanen i yesɛan azal ameqqran deg umezruy n umaḍal aqdim. Yella d amenkad n Tgelda Tarumanit seg useggas 306 armi d 337, maca ur yuɣal d amenkad awḥid n tgelda meṛṛa alamma d aseggas 324. Deg 31 n yiseggasen n udabu-is, Qusṭantin yessaweḍ ad ibeddel aṭas n tɣawsiwin deg tsertit, deg tedbelt, deg tsertit taserdasit, deg tdamsa, ladɣa deg wassaɣ gar uwanek arumani d tmeslayt tamasiḥit. Gar wayen i t-yeskanayen deg umezruy: - Yerbeḥ ṭṭradat imeqqranen mgal imenkaden i t-yettnaɣen ɣef udabu. - Yerr-a tamurt tarumanit meṛṛa ddaw yiwen n umenkad deg 324. - Yesnerna tasertit n tsureft d uḥraz n tilelli n ddin i yimasḥiyen. - Yefka afus n tallelt i tmeslayt tamasiḥit, armi tuɣal d yiwet n tɣessa timeqqranin n tmetti tarumanit. - Yebna tamezdeɣt tamanekdat tamaynut deg Qusṭanṭiniya, ɣef wakal n temdint taqdimt n Byzantion. - Yesdukkel amussu n uselḥu n tmeslayt tamasiḥit deg ugraw n Nikiya, deg 325. - Yesnerna yiwet n tsertit tamaynut n tedrimt, taserdast d tedbelt. S wakka, Qusṭantin ur yelli ara kan d amenkad i yerbeḥ ṭṭradat. Yella daɣen d yiwen n yimdanen i d-yeslulfen tallit tamaynut deg umezruy n Tgelda Tarumanit, tin ara yessiwḍen sya ɣer temsalt tarumanit n usamar, i yettwassnen deg umezruy am Tgelda Tabizantin. == 1. Talalit d temẓi n Qusṭantin == === 1.1. Talalit-is === Qusṭantin ilul, ilmend n tɣbula i d-yewḍen ɣur-neɣ, ɣef useggas 272 neɣ deg kra n yiseggasen i t-id-yezwaren, deg temdint n ''Naissus'', i d-yeqqimen ass-a d Nič deg [[Ṣerbya]]. Isem-is arumani yella d ''Flavius Valerius Constantinus''. Baba-s d [[Qusṭantin Klurus]] (Constantius Chlorus), yiwen n yimeqqranen iserdasiyen irumanen i yuɣalen d imenkaden. Yemma-s d [[Helena (yemma-s n Qusṭantin Amezwaru)|Helena]], tameṭṭut i yuɣalen sya ɣer zdat d yiwet n tuqdisin timeqqranin n umezruy amasiḥi. Ur nessin ara s tidet meṛṛa ma [[Helena (yemma-s n Qusṭantin Amezwaru)|Helena]] d tameṭṭut tamezwarut n Qusṭantin Klurus s uzref, neɣ d tameṭṭut i yesɛa yid-s assaɣ uqbel zwaǧ-is ameskaran. Tameṭṭut-a ur tesɛi ara tazmert n tsertit deg tazwara, maca mmi-s mi yuɣal d amenkad, ad as-yefk azal ameqqran. === 1.2. Axxam-is d tugna n tmetti n wakud-nni === Deg tazwara n tasut tis IV, Tgelda Tarumanit d tamurt tameqqrant i yeṭṭfen aḥric ameqqran n Tuṛuft, Tafriqt n ugafa d Asya n umalu. Deg tallit-a, aṭas n yimenkaden ur d-ttilalen ara deg temdint n Ruma. Llan-d seg temnaḍin n Danub, Illyricum d Balkans, anda taserdast tesɛa azal ameqqran deg usefru n udabu. Qusṭantin yella seg tɣiwant-a n tsertit taserdasit. Ihi, talalit-is deg Naissus ur telli ara d ayen iweɛren ad nefhem, imi taserdast tarumanit tuɣal d yiwen n yigejdan n tɣessa n tgelda. === 1.3. Tamẓi deg yixxamen n yimenkaden === Qusṭantin yessaweḍ ad ikker deg tɣiwant n yimenkaden. Yedder deg yixxamen n udabu deg usamar n tgelda, anda yella Dyuklisyan d amenkad. Yelmed amek tettwaselḥu tgelda, amek tettwasebdad taserdast, akked wamek tteddun wassaɣen gar yimenkaden. Yexdem daɣen deg teserdast, yedda deg kra n yikabar iserdasiyen, yessen tamsalt n usefrek n yimukan d uselḥu n yimrigen. Tudert-is deg tallit-a tefka-yas tirmit i as-yettunefken kan i kra n yimeqqranen irumanen. == 2. Tagnit n Tgelda Tarumanit uqbel ad d-yili Qusṭantin == === 2.1. Tazɣent n tasut tis III === Deg tasut tis III, Tgelda Tarumanit tɛedda ɣef yiwet n tallit iweɛren aṭas. Llan aṭas n yimenkaden i d-ttilin s tallelt n teserdast, maca ur ttɣimin ara deg udabu aṭas n wakud. Ṭṭradat n daxel, tazɣent n tedrimt, asenqes n uselḥu n temnaḍin, akked ṭṭradat ɣef tilisa rnan-d ccwal i tgelda. Seg 235 armi d 284, aṭas n yimenkaden uɣalen-d ɣer udabu, kra seg-sen ttwaneɣan neɣ ttwakksen deg wakud ameẓẓyan. === 2.2. Aɣelluy n tetrarkiya === Dyuklisyan, mi yuɣal d amenkad deg 284, yeɛreḍ ad yefru ugur-a. Yesbed tasertit n tetrarkiya, anda tgelda tettwasefru s ukuẓ n yimeqqranen: sin n yimenkaden imeqqranen (Augusti) d sin n yimenkaden imawlan n lɛehd (Caesares). Iswi n tetrarkiya yella d: - Asefru n tgelda s wudem iqriben ɣer temnaḍin-is. - Aḥraz n tilisa seg iɣerfan ibarbaren. - Asenqes n ṭṭradat n udabu gar yimeqqranen. - Aḍman n usemḍfer n udabu war ṭṭradat. Maca tarrayt-a ur tessawaḍ ara ad teḥrez talwit i lebda. Mi Dyuklisyan d Maximian ǧǧan adabu deg 305, tamukrist(ugur) n wamek ara d-yilin yimenkaden imaynuten tebda tettban-d. Qusṭantin ad yuɣal d yiwen n yimdanen i yesɛan azal ameqqran deg uɣelluy n tetrarkiya. === 3. Abrid n Qusṭantin ɣer udabu (305–306) === Deg 305, baba-s [[Qusṭantin Klurus]] yuɣal d amenkad ameqqran n umalu n tgelda. Qusṭantin, i yellan deg usamar, yuɣal ɣer baba-s, yedda yid-s deg yigrawen iserdasiyen n Britanya. Deg 25 Yulyu 306, Qusṭantin Klurus yemmut deg temdint n Eboracum, i d-yuɣalen ass-a d York deg Ngliz. Deffir tmettant-is, iserdasen-is ssutren ad yili mmi-s Qusṭantin d amenkad. Deffir tmettant n baba-s, iserdasen-is sbedden Qusṭantin d amenkad deg 306, maca Galerius, amenkad ameqqran n usamar, ur iqbil ara ad t-yessisem d Augustus s tazwara. Yefka-yas kan azwel n Caesar. Tamsalt-a tessekcem Qusṭantin deg yiwet n tɣawsa tameqqrant: anadi ɣef adabu arumani s tallelt n teserdast. Deg yiseggasen i d-iteddun, Qusṭantin isnerna adabu-is deg Galiya, Britanya d kra n temnaḍin n Uṛupa n umalu. Yesbed daɣen assaɣen n tsertit s yimenkaden nniḍen. Deg 307, yezweǧ Fausta, yell-is n umenkad aqdim Maximian. Zwaǧ-a yella daɣen d yiwet n tarrayt n usdukkel n yiɛeggalen n udabu. == 4. Ṭṭradat n Qusṭantin akked Maxentius (312) == === 4.1. Anwa i yellan d ''Maxentius''? === ''Maxentius'' d mmi-s n ''Maximian'', yiwen n yimenkaden iqburen n tetrarkiya. Yuɣal d amenkad deg Ruma deg 306, yerna yeṭṭef kra n temnaḍin n ṭṭelyan d Tafriqt Tarumanit. Qusṭantin d ''Maxentius'' uɣalen d imnaɣen ɣef udabu n umalu. Deg 312, Qusṭantin yefren ad yessekcem taserdast-is ɣer ṭṭelyan iwakken ad yernu Maxentius. === 4.2. Akabar n Itelya === Qusṭantin yessufeɣ taserdast-is seg ''Galiya'', yezger idurar n ''Alpes'', yerna kra n isedasen n yigen n ''Maxentius'' deg temdinin n usamar n ṭṭelyan. Yerbeḥ deg ''Turin'', ''Verona'' d yimukan nniḍen, syin yuɣal ɣer [[Roma|Ruma]]. Maxentius yefren ad yessuffeɣ taserdast-is seg Ruma iwakken ad yemmager Qusṭantin. === 4.3. Ṭṭrad n Teqenṭert n Milvius === [[Tugna:Ponte Milvio-side view-antmoose.jpg|centré|vignette|450x450px|Tiqenṭart n Milvius, anda i d-yeḍra amennuɣ gar Qusṭantin d Maxentius.]] Deg 28 Kṭuber 312, sin n yimeqqranen mmagren ɣef teqenṭert n Milvius (Pons Milvius), deg ugafa n Ruma. Tarrayt n Qusṭantin, akked udabu-s ɣef yigen, teǧǧa-t ad yerbeḥ ṭṭrad. Deg trewla-ines ɣer Ruma, Maxentius yeɣli deg wasif n Tiber, yemmut deg waman. Tameɣra n Qusṭantin tebna ɣef rbeḥ-a, imi seg wass-nni yuɣal d amenkad yesɛan adabu ɣef umalu n Tgelda Tarumanit. Ṭṭrad-a ad yesɛu daɣen azal ameqqran deg umezruy n tmeslayt tamasiḥit. == 5. Tirgit n Qusṭantin d uqerrub-is ɣer usɣan(ddin) amasiḥi == === 5.1. D acu i d-yellan uqbel ṭṭrad? === Imezrayen n tallit taqdimt ḥkan-d belli Qusṭantin yeẓra azamul deg yigenni neɣ yurga tirgit uqbel ṭṭrad n Milvius. Maca iɣbula ur msefhamen ara ɣef wamek i yeḍra. '''''Lactantius''''', ameskar amasiḥi n tasut tis IV, yura belli Qusṭantin yettwawelleh deg targit iwakken ad yerr azamul amasiḥi ɣef yiwen seg yizamulen n teserdast-is. Eusebius n Qaysariya, i yuran Vita Constantini, yefka-d taḥkayt nniḍen, anda Qusṭantin yeẓra, ilmend n wayen i d-yenna, azamul n ufus amasiḥi(amidag) deg yigenni. Deg yiɣbula n tmasiḥit, taḥkayt-a tettwaqqen ɣer wawal alatini: '''In hoc signo vinces — «S uzamul-a ara terbeḥeḍ.»''' Maca ur nezmir ara ad nini s tidet belli ayen i d-yettwaḥkan deg yiɣbula-a yeḍra akken i t-id-uran. Imezrayen imiranen kkaten-d deg taḥkayat-a imi tella deg-sent tmuɣli n ddin, tazerfa n udabu-s d usnulfu n tugna n umenkad. Amgired gar ''Lactantius'' d ''Eusebius'', akked wakud anda ttwarun iɣbula-nsen, yettaǧǧa tamsalt-a d tin ɣef mazal yettili unadi n umezruy. === 5.2. Qusṭantin d amasiḥi neɣ d afagan? === Tamsalt-a ur tefru ara s yiwet n tririt tafessast. Qusṭantin yella deg tmetti tarumanit anda llan aṭas n yisɣanen d leɛwayed n wafagan. Deg tazwara n udabu-is, yella yesskanay-d assaɣen d ddin n yiṭij, ladɣa d Sol Invictus. Maca seg 312 d asawen, aselḥu-s yesɛa ugar n wassaɣen d tmeslayt [[tamasiḥit]]. Yebda yettak-as tallelt, yettqabal imrabḍen-is, yerna yebna tallelt-is tasertant ɣef tɣessa-s. Ihi, nezmer ad nini belli Qusṭantin yuɣal yettak afus i ddin amasiḥi, maca '''ur nezmir ara ad nẓer s tidet''' melmi i tbeddel tikti-s n ddin, neɣ amek i tella taflest-is tagensant. Tamsalt n ddin-is tban-d daɣen deg wayen i yeḍran ɣer taggara n tudert-is, imi ur yettwaɣḍes ara deg waman n lebni amasiḥi (baptême) alamma d aseggas 337, deg wakud i yella yettwaḍen. == 6. Asaḍuf n Milan (313): abeddel ameqqran deg umezruy n ddin == Deg useggas 313, Qusṭantin yemlal d ''Licinius'', amenkad n usamar n Tgelda Tarumanit, deg temdint n Milan. Sin n yimenkaden msefhamen ɣef yiwet n tsertit tamaynut i yeɛnan tilelli n ddin deg tgelda. Tizrawin n umezruy semman-as '''Asaḍuf n Milan''' (Edictum Mediolanense). === 6.1. D acu i d-yella deg talwit-a? === Iswi-is yella d aḥraz n tilelli n ddin i yimdanen n Tgelda Tarumanit. Imasḥiyen, i yellan d wid i yettwaḥebsen neɣ yettwaneɣan deg kra n talliyin yezrin, uɣalen sɛan azref ad ɛebden ddin-nsen war aḥebbes seg tmenkda. Adabu yessuter daɣen ad ttwaldin kra n yixxamen n usɣan [[Tamasiḥit|amasiḥi]] akked wayen i as-yettwakkesen deg tallit n uqehher. Maca ilaq ad nefhem yiwet n tɣawsa: Asaḍuf n Milan ur yerr ara ddin amasiḥi d ddin unṣib n Tmenkda Tarumanit. Tefka tilelli n ddin, ur teḥbis ara meṛṛa leɛwayed n wafagan, ur tessekcem ara akk imdanen deg usɣan amasiḥi. Ddɣa, deg tallit n Qusṭantin, isɣanen iqburen mazal llan deg tmetti tarumanit. === 6.2. Amgired gar Qusṭantin d Dyuklisyan === Deg 303, deg wakud n [[Dyuklisyan]], tella yiwet n tsertit taẓayant mgal yimasḥiyen. Kra n tklizin ttwamdlent, idlisen n ddin ttwaseṛɣen, yerna aṭas n yimasḥiyen ɛeddan ɣef lmeḥna. Deg tallit n Qusṭantin, tamsalt-a tbeddel. Anekcum n ddin amasiḥi deg tsertit n uwanek yella d yiwen n yiberdan imeqqranen n ubeddel n tmetti tarumanit. Maca anamek n ubeddel-a ur d-yemmal ara belli Tmenkda Tarumanit tuɣal d tamasiḥit deg yiwen wass. Abeddel yella s leɛqel, yerna yedda deg waṭas n tasutin. == 7. Ṭṭradat d Licinius d usdukkel n Tgelda Tarumanit (316–324) == Deffir talwit n Milan, Qusṭantin d ''Licinius'' llan d sin n yimenkaden imeqqranen. Qusṭantin yeṭṭef amalu n tgelda, Licinius yeṭṭef aḥric ameqqran n usamar. Assaɣen-nsen llan d wid iweɛren, ɣas akken Licinius yezweǧ Kunsṭantiya, ultma-s n Qusṭantin. === 7.1. Ṭṭrad n Cibalae === Deg 316, neɣ 314 ilmend n kra n yiɣbula, ṭṭrad amezwaru ameqqran gar-asen yeḍra deg ''Cibalae'', deg temnaḍt n Karwasya n wass-a. Qusṭantin yerbeḥ ṭṭrad-a. Deffir-s, ṭṭrad nniḍen yeḍra ɣef temnaḍt n ''Mardia''. Sin n yimenkaden msefhamen ɣef talwit, maca assaɣen-nsen warǧǧin llan rakden. === 7.2. Ṭṭrad aneggaru deg 324 === Deg 324, Qusṭantin yessufeɣ agraw aserdasi ameqqran mgal Licinius. Ṭṭradat imeqqranen ḍran deg: - ''Adrianopolis'', deg [[Tturk|Tturkya]] n wass-a. - ''Hellespont'', deg yilel gar Uṛupa d Asya. - ''Chrysopolis'', i d-yeqqimen ass-a deg tama tasya n Istanbul. Qusṭantin yerbeḥ Licinius deg Kṭuber 324. Licinius yeqbel ad yefk adabu, maca deg useggas 325 yettwanɣa s unamek n uḥraz n udabu n Qusṭantin. Sya ɣer zdat, Qusṭantin yuɣal d amenkad awḥid n Tmenkda Tarumanit meṛṛa. Ayen ur nessawaḍ ara ad yeg Dyuklisyan s tetrarkiya, Qusṭantin yessaweḍ ad t-yeg s ṭṭradat d wassaɣen n udabu. == 8. Asbeddi n Qusṭanṭiniya: tamdint tamaynut n tgelda == [[Tugna:Theodosian Walls in Constantinople 2.jpg|centré|vignette|450x450px|Iɣraben iqburen n Qusṭanṭiniya.]] === 8.1. Ayɣer Qusṭantin yefren Byzantion? === Deffir rbeḥ-is ɣef Licinius, Qusṭantin yebɣa ad yesbed yiwet n temdint tamanaɣt i udabu-is. Yefren temdint taqdimt n Byzantion, i yellan deg uḍiq agensu gar ilel Aberkan d ilel n Marmara. Tamnaḍt-a tesɛa azal ameqqran deg umezruy, deg ttjara d tsertit taserdasit. ''Byzantion'' teṭṭef amkan gar Uṛupa d Asya. Tella ɣef teqenṭert n yiberdan n ttjara i d-yettasen seg usamar ɣer umalu. Aman n Bosphorus, akked ufran n umkan-is, teǧǧa-tt d yiwet n temdint yezmer ad ttwaḥrez s shala ugar n waṭas n temdinin. === 8.2. Asbeddi n Qusṭanṭiniya === Deg 11 Mayyu 330, Qusṭantin yessekcem tamdint tamaynut deg wudmawen n udabu. Yefka-yas azal n yiwet n temdint tanamkant n tgelda. Tamdint-a tettwasemma Constantinopolis, anamek-is «Tamdint n Qusṭantin». Tettwafren daɣen s yisem n Ruma Tamaynut (Nova Roma). Maca ilaq ad nẓer belli Qusṭantin ur yebni ara tamdint-a seg ulac. Yessnerna tamezdeɣt n Byzantion, isbedd deg-s iberdan imeqqranen, tigejda n tedbelt, imukan n tɣuri, isayesen, temsirin d yixxamen n udabu. === 8.3. Tamsalt n Qusṭanṭiniya deg umezruy === Tamdint-a tuɣal sya ɣer zdat d yiwet n temdinin timeqqranin n umaḍal. Deffir tmettant n Qusṭantin, ad teqqim d amkan agejdan n udabu arumani deg usamar. Deg 395, mi tbeddel tɣessa n udabu gar umalu d usamar, Qusṭanṭiniya tuɣal d tamezdeɣt n udabu n tgelda tarumanit n usamar. Deffir aɣelluy n udabu arumani deg umalu deg 476, tamdint-a teqqim d amkan agejdan n tgelda i d-yettkemmilen amezruy arumani. Deg umezruy amiran, tgelda-a tettwasemma aṭas Tgelda Tabizantin. Maca imezdaɣ-is ur semman ara i yiman-nsen «Bizantiyen» deg unamek amiran. Ttwalin iman-nsen d Irumanen, yerna ssawalen i tgelda-nsen tagelda tarumanit. mwikmutdjm2md7cxl5p5n7en5jxze4a Talɣa:Infobox company 10 25614 117628 117617 2026-10-12T14:30:05Z Gurzil90x 14292 117628 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | name = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{{logo|{{{image|}}}}}} | caption = {{{logo_caption|}}} | header1 = Talɣut ɣef teṛmist | label2 = Isem unṣib | data2 = {{{official_name|}}} | label3 = Alugu | data3 = {{{logo_name|}}} | label4 = Azamul | data4 = {{{symbol|}}} | label5 = Tabzimt | data5 = {{{label|}}} | label6 = Anaw n teṛmist | data6 = {{{type|}}} | label7 = Azemz n usbeddi | data7 = {{{founded|}}} | label8 = Amesbedday | data8 = {{{founder|}}} | label9 = Tasɣimt tagejdant | data9 = {{{headquarters|}}} | label10 = Tamurt | data10 = {{{country|}}} | label11 = Taɣult n urmud | data11 = {{{industry|}}} | label12 = Ifarisen | data12 = {{{products|}}} | label13 = Imeẓla | data13 = {{{services|}}} | label14 = Imḍebbren | data14 = {{{key_people|}}} | label15 = Ixeddamen | data15 = {{{employees|}}} | label16 = Amaduf | data16 = {{{revenue|}}} | label17 = Abaɣur | data17 = {{{profit|}}} | label18 = Abaɣur amṣafi | data18 = {{{net_income|}}} | label19 = Tiṛmisin tinaddawin | data19 = {{{subsidiaries|}}} | label20 = Taɣbalut | data20 = {{{resources|}}} | label21 = Tiɣussar | data21 = {{{expenses|}}} | label22 = Asmel unṣib | data22 = {{{website|}}} }}</includeonly><noinclude> == Aseqdec == <pre> {{Infobox company | name = | logo = | logo_caption = | official_name = | logo_name = | symbol = | label = | type = | founded = | founder = | headquarters = | country = | industry = | products = | services = | key_people = | employees = | revenue = | profit = | net_income = | subsidiaries = | resources = | expenses = | website = }} </pre> </noinclude> <noinclude> <templatedata> { "description": "Talɣa n yisallen ɣef termist.", "format": "block", "params": { "name": { "label": "Isem", "description": "Isem n termist.", "type": "line", "suggested": true }, "official_name": { "label": "Isem unsib", "type": "line" }, "image": { "label": "Tugna", "description": "Tugna n termist.", "type": "content" }, "type": { "label": "Anaw n termist", "type": "line" }, "founded": { "label": "Azemz n usebddi", "type": "line" }, "founder": { "label": "Amesbedday", "type": "string" }, "headquarters": { "label": "Tasɣimt tagejdant", "type": "line" }, "country": { "label": "Tamurt", "type": "line" }, "industry": { "label": "Taɣult n urmud", "type": "line" }, "products": { "label": "Ifarisen", "type": "string" }, "website": { "label": "Asmel unsib", "type": "url" }, "logo": { "label": "Alugu", "description": "Alugu n termist.", "type": "content" }, "logo_caption": { "label": "Asegzi n ulugu", "type": "string" }, "logo_name": { "label": "Isem n ulugu", "type": "line" }, "symbol": { "label": "Azamul", "type": "line" }, "label": { "label": "Tabzimt", "type": "line" }, "services": { "label": "Imeẓla", "type": "string" }, "key_people": { "label": "Imdanen igejdanen", "type": "string" }, "employees": { "label": "Ixeddamen", "type": "line" }, "revenue": { "label": "Amaduf", "type": "line" }, "profit": { "label": "Tagenfit", "type": "line" }, "net_income": { "label": "Agmuḍ anṣafi", "type": "line" }, "subsidiaries": { "label": "Tiṛmisin tinaddawin", "type": "string" }, "resources": { "label": "Tiɣbula", "type": "string" }, "expenses": { "label": "Taɛkwamt", "type": "line" } } } </templatedata> </noinclude> 1zyehii6t7rnyxpntszhcbhkngls9jx 117629 117628 2026-10-12T15:04:35Z Gurzil90x 14292 117629 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | name = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{{logo|{{{image|}}}}}} | caption = {{{logo_caption|}}} | header1 = Talɣut ɣef teṛmist | label2 = Isem unṣib | data2 = {{{official_name|}}} | label3 = Alugu | data3 = {{{logo_name|}}} | label4 = Azamul | data4 = {{{symbol|}}} | label5 = Tabzimt | data5 = {{{label|}}} | label6 = Anaw n teṛmist | data6 = {{{type|}}} | label7 = Azemz n usbeddi | data7 = {{{founded|}}} | label8 = Amesbedday | data8 = {{{founder|}}} | label9 = Tasɣimt tagejdant | data9 = {{{headquarters|}}} | label10 = Tamurt | data10 = {{{country|}}} | label11 = Taɣult n urmud | data11 = {{{industry|}}} | label12 = Ifarisen | data12 = {{{products|}}} | label13 = Imeẓla | data13 = {{{services|}}} | label14 = Imḍebbren | data14 = {{{key_people|}}} | label15 = Ixeddamen | data15 = {{{employees|}}} | label16 = Amaduf | data16 = {{{revenue|}}} | label17 = Tagenfit | data17 = {{{profit|}}} | label18 = Tigenfit n taggara | data18 = {{{net_income|}}} | label19 = Tiṛmisin tinaddawin | data19 = {{{subsidiaries|}}} | label20 = Tiɣbula | data20 = {{{resources|}}} | label21 = Taɛkwamt | data21 = {{{expenses|}}} | label22 = Asmel unṣib | data22 = {{{website|}}} }}</includeonly><noinclude> == Aseqdec == <pre> {{Infobox company | name = | logo = | logo_caption = | official_name = | logo_name = | symbol = | label = | type = | founded = | founder = | headquarters = | country = | industry = | products = | services = | key_people = | employees = | revenue = | profit = | net_income = | subsidiaries = | resources = | expenses = | website = }} </pre> </noinclude> <noinclude> <templatedata> { "description": "Talɣa n yisallen ɣef termist.", "format": "block", "params": { "name": { "label": "Isem", "description": "Isem n termist.", "type": "line", "suggested": true }, "official_name": { "label": "Isem unsib", "type": "line" }, "image": { "label": "Tugna", "description": "Tugna n termist.", "type": "content" }, "type": { "label": "Anaw n termist", "type": "line" }, "founded": { "label": "Azemz n usebddi", "type": "line" }, "founder": { "label": "Amesbedday", "type": "string" }, "headquarters": { "label": "Tasɣimt tagejdant", "type": "line" }, "country": { "label": "Tamurt", "type": "line" }, "industry": { "label": "Taɣult n urmud", "type": "line" }, "products": { "label": "Ifarisen", "type": "string" }, "website": { "label": "Asmel unsib", "type": "url" }, "logo": { "label": "Alugu", "description": "Alugu n termist.", "type": "content" }, "logo_caption": { "label": "Asegzi n ulugu", "type": "string" }, "logo_name": { "label": "Isem n ulugu", "type": "line" }, "symbol": { "label": "Azamul", "type": "line" }, "label": { "label": "Tabzimt", "type": "line" }, "services": { "label": "Imeẓla", "type": "string" }, "key_people": { "label": "Imdanen igejdanen", "type": "string" }, "employees": { "label": "Ixeddamen", "type": "line" }, "revenue": { "label": "Amaduf", "type": "line" }, "profit": { "label": "Tagenfit", "type": "line" }, "net_income": { "label": "Tigenfit n taggara", "type": "line" }, "subsidiaries": { "label": "Tiṛmisin tinaddawin", "type": "string" }, "resources": { "label": "Tiɣbula", "type": "string" }, "expenses": { "label": "Taɛkwamt", "type": "line" } } } </templatedata> </noinclude> t3aybvhdmy4ku4oluznk72af2vn5rib Ovid 0 25616 117633 117624 2026-10-12T20:16:46Z Gurzil90x 14292 arniɣ ayen ilaqen 117633 wikitext text/x-wiki {{Infobox biography|item=Q7198|image=[[File:Ovid by an anonymous sculptor.jpg|thumb|Ovid sɣur yiwen umserɣta udrig]]|caption=Ovid.}} '''Ovid''', s yisem-is ummid '''Publius Ovidius Naso''', d yiwen seg yimedyazen irumanen imeqqranen n tallit taɣustit. Yella d amedyaz, amaru n tmucuha timiṭulujiyin, d win i yerran tayri, tuttya, tafekka, tamagit, lḥif akked unejli d isental igejdanen n tsekla-s. Yettwassen ladɣa s udlis-is Metamorphoses (tuttyiwin), yiwen seg yedlisen i yesɛan tazrirt tameqqrant ɣef tsekla, tasugna, tasertit n tfekka d tẓuriwin n Umaḍal n Utrim. Tudert-is tbeddel s wudem ameqqran deg useggas 8 mbaɛd talalit n Ɛisa, mi t-yessufeɣ umenkad Uɣustus seg Ruma, yerra-t ɣer Tomis, ɣef yiri n Yilel Aberkan. Dinna i yemmut, war ma yuɣal ɣer temdint i iḥemmel. Yettwaḥsab Ovid gar kraḍ n yimedyazen irumanen i d-yettwabedren s waṭas deg tsekla talaṭinit, akked '''Virgil''' (Vergilius) d '''Horace''' (Horatius). Maca yal yiwen deg-sen yesɛa aɣanib d yisental yemgaraden. == 2. Talalit d twacult-is == === 2.1. Sulmo, tamdint n Ovid === [[Tugna:PanoramaSulmona.JPG|centré|vignette|550x550px|Tamdint Sulmona deg ṭṭelyan.]] Ovid ilul ass n 20 Meɣres, deg useggas 43 send Ɛisa, di Sulmo, i d-yettwasemman ass-a Sulmona, deg temnaḍt n Abruzzo, di [[ṭṭelyan]] n wass-a. Sulmo tella d tamdint tarumanit di tmurt n Peligni, yiwen seg yiɣerfan n ṭṭelyan alqayan i yellan uqbel asnerni n Ruma. Tamnaḍt-a tettwassen s yidurar-is, izuɣar-is d wakal-is n tfellaḥt. Ovid yesɛa tawacult taɣerfant, d tin yesɛan idrimen. Baba-s yebɣa ad yili mmi-s d amdan n uẓayer deg tedbelt tarumanit, ladɣa deg uɣerbaz n uzref d tsnukyest n wawal. Deg yisefra-s, Ovid yessefk-d amek i ilul deg yiwen n useggas ara d-yeglun s ubeddel ameqqran deg umezruy arumani: d aseggas n tmettant n ''Cicero'', '''amesnukyes''' d '''amsesten''' arumani ameqqran. Deg tallit-a, Tagduda Trumanit tella tettɛeddi seg tazɣent tasertant ɣer tallit n usdukel n tezmert deg ufus n yiwen n umdan, ''Octavianus'', win ara yuɣalen d Uɣust. spw450ihpoea58wf4oysp0syo2n2fev