Wikipedia
kabwiki
https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Uslig
Mmeslay
Amseqdac
Amyannan umsqedac
Wikipedia
Amyannan n Wikipedia
Tugna
Amyannan n tugna
MediaWiki
Amyannan n MediaWiki
Talɣa
Amyannan n talɣa
Tallat
Amyannan n tallat
Taggayt
Amyannan n taggayt
Awwur
Amyannan uwwur
Asenfaṛ
Amyannan usenfaṛ
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Sujet
Tanzeggit
0
2206
117710
117702
2026-10-19T11:28:18Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117710
wikitext
text/x-wiki
'''Tanzeggit''' d tigezmi tameqrant ger igzumen n [[tusnakt]] d win i izerwen [[tawella|tiwellatin]] neɣ Udmawen deg [[Tallunt|tallunin]] s myal [[tasekta]], deg tsekta Tis kraḍ (3) nezmar ad nemmeslay ɣef [[tenzeggit tuklidt]]. Ass-a ur nezmir ad d nesbin tilisa yellan ger tenzeggit akk d [[Asebrurez|wesebrurez]] neɣ d [[aljiber|uljiber]], acku ur nezmir ad nemmeslay ɣef [[Tanzeggit taljibirt|tenzeggit taljibirt]] ma yella ur d-neddim ara kra din kra da.
Tanzeggit diɣen d tafurk n tusnakt i izerrwen talɣiwin, tallunin, imeccaqen, tiɣmar d wassaɣen gar tneqqiḍin d yiḥricen n talɣiwin. Tesɛa azal deg usket n wakal d lebni, maca tuɣal daɣen d taɣult tamatut n tusnakt i yezmer ad tzerrew tallunin ur nezmir ara ad nwali s wallen, neɣ tallunin i yesɛan ugar n kraḍ n tsektiwin.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-16 11-19-35.png|centré|553x553px]]
== 1. Amezruy n tenzeggit ==
Awal agraɣlan géométrie yekka-d seg yigrigiyen i d-yemmalen asket n wakal. Isketen d yisiḍen inzeggane ttwasqedcen deg Maṣer, Mezupuṭamya d tɣermiwin nniḍen uqbel tanzeggit n Yigrigiyen. Ur ilaq ara ad nerṛ tanzeggit meṛṛa d asnulfu n yiwen ugdud kan.
{| class="wikitable"
|+
!Tallit
!Amhaz agenjdan
|-
|Taglest
|Asket n wakal, lebni, asiḍen n teɣzi, n wanrar d ubleɣ.
|-
|Tasut tis 3 uqbel
tallit-nneɣ
|Aklid deg Iskandariya yesdukkel tizrawin deg "Iferdisen".
|-
|Tallit talemmast
|Tigawt n yimusnawen deg tmura n Tineslemt, Lehend d Cinwa: asektiɣmer(trigonométrie), asali d
tsenallunt.
|-
|Tasut tis 17
|Descartes d Fermat qqnen talɣiwin ɣer imsidag d tegdiwin.
|-
|Tasut tis 19
|Lobachevsky d Bolyai snernan tanzeggit taknudemt; Gauss d Riemann snernan tazrawt n
tiknit d tallunin.
|-
|1872 d mbeɛd
|Klein yeskan azal n yibeddilen d yigrawen; Hilbert yessegzi lsas s yinagrawen n yigejdan.
|-
|Tasut tis 20–21
|Tanzeggit taljibṛant, taneẓlayt, tukrist, asiḍen s uselkim d uẓeṭṭa n twuriwin gar tfurka.
|}
"'''Iferdisen'''" n Aklid yesseqdac isbaduten d yigejdan iwakken ad yebnu isekkuden. Abrid-a yesɛa tazrirt tameqqrant deg tusnakt. Maca tanzeggit tamirant ur teqqim ara deg yigejdan n Aklid: tazrawt n umṣadaɣ tewwi-d timusniwin ɣef tallunin nniḍen. Tanzeggit tamirant tettawi ula d tallunin yellan deg tfizikt, isefka, tigniwin d yisiḍen. Amezruy-is d anerni n yisental d terrayin, mačči d asemselsi n yiwet n tanzeggit s tayeḍ kan.
== 2. Isbaduten, igejdan d usfukel ==
Asbadu yessegza tamiḍrant s wawalen yettwasnen. Agejdi d tafyirt i neqqbel deg yiwen unagraw war asfukel deg unagraw-nni. Asekkud(tiẓri) d ayen ara d-nsuffeɣ seg yigejdan d yisekkuden yettwasfuklen yakan.
Deg umedya n Aklid, yezmer ad yettwabnu yiɣil n teɣda gar snat n tneqqiḍin, ad yettwasɣezef yiɣil, ad tettwabnu twinest s wammas d waqqar yettwabedren. Yella daɣen agejdi ɣef tɣmar timaɣudin d wayen yeqqnen ɣer umṣadaɣ.
=== Amedya n useɣẓen ===
Deg uɣawas n Aklid, i teneqqiṭ '''P''' i ur nelli ara ɣef taɣda '''d''', tella yiwet kan n teɣda iɛeddan seg '''P''' ur nettmagar ara '''d'''. Talɣa-a n yigejdi n umṣadaɣ tettwassen s yisem n '''Playfair'''; d talɣa tagdazalt i yigejdi wis semmus n Aklid deg lsas n tanzeggit tamagnut.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-18 09-56-11.png|centré]]
<small>Tugna 2. Tiɣmert d wassaɣ n umṣadaɣ. Tigniwin ttɛawanent deg tɣuri n yisekkuden; isfukal ilaq ad d-begnen ayɣer iiṣeḥḥa wassaɣ.</small>
Deg tugna, tineqqiḍin ttbanent sɛant tehri, izirigen sɛan tuzert, imeccaqen zemren ur ttwaḥerzen ara s tiseddi. Deg tusnakt, taneqqiṭ ur tesɛi ara tehri. Ihi ma tugna teskan-d belli sin n yimeccaqen d igdazalen, ayen-a ur d-yettawi ara asfukel.
== 3. Taneqqiṭ, taɣda d tallunt ==
Taneqqiṭ d amḍiq war tehri; taɣda tettwasɣezef deg sin yinumak war tilisa; iɣil n teɣda yesɛa sin n yixfawen; tazinaɣda tesɛa yiwen n yixef, tettwasɣezef deg yiwen unamek. Aɣawas d tajumma ilweɣ i deg yezmer ad yili wudlif s sin n yimsidag.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-19 12-18-47.png|centré|611x611px]]
<small>Tugna 3. Tisektiwin 0, 1, 2 d 3. Aɣawas n tugna d amur ifuken kan; aɣawas n tusnakt ur yesɛi ara tilisa.</small>
Tasekta n tallunt tettawi amḍan n yimsidag ilelliyen i ilaqen iwakken ad nesbadu amḍiq. Deg taɣda, yiwen x ikfa; deg uɣawas, nesra (x,y); deg tallunt s kraḍ n tsektiwin, nesra (x,y,z). Tasekta ur tɛelliq ara ɣef wamek ara d-nsuneɣ talɣa: amaḍal s tajumma kan yesɛa snat n tsektiwin, ɣas ma yettwaseknen deg tallunt s kraḍ.
ℝⁿ = {(x₁, x₂, …, xₙ) : xᵢ d imḍanen ilawen}
Tallunin s n > 3 ttwasqedcent deg tusnakt d yisefka. Ma yal amedya n yisefka yesɛa 10 n yisfernen ilelliyen, yezmer ad yettwagenses s tneqqiṭ deg ℝ¹⁰. Ayen-a ur d-yemmal ara belli nezmer ad t-nwali s wallen; imsidag d yilugan fkan-d allalen n tazrawt.
==Imuren imeqranen n tenzeggit ==
* [[Tanzeggit tuklidit]]
* [[Tanzeggit artuklidit]]
* [[Tanzeggit tummit]]
* [[Tanzeggit tigriwt]]
* [[Tanzeggit taljibirt]]
* [[Tanzeggit tanebrurzant]]
* [[Aljiber imzireg]]
== Amezruy n tenzeggit ==
[[Taggayt:Tusnakt]]
palsjsnlzxuo4it8kdjh7b2xteb7qfw
New York
0
5351
117709
117703
2026-10-19T10:22:43Z
Mastiman Anumidi
17235
Aḍris amaynut
117709
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox city}}
'''New York''' d nettat ay d tamdint tameqqrant akk deg [[Iwunak Yedduklen|Yiwunak Yeddukklen]]. Tezga-d deg ugafa-agmuḍan n tmurt, ɣef [[Agaraw Aṭlasi|Ugaraw Aṭlasi]]. Zedɣen-tt 8.336.697 n yimezdaɣen (19.006.798 s yegmamen ay d-yezzin fell-as). Tamdint-a tezga-d deg [[New York (Awanak)|uwanak n New York]].
Tamdint-a tettwassen s yixxamen-is ɣezzifen, s tnezzut, s tdamsa tameqqrant, s tẓuri, s tesdawiyin, s tmusni d umezruy-is amesbaɣur.
New York mačči d tamdint n tnezzut kan. D amkan anda mlalen yigduden seg waṭas n tmura, s tutlayin yemgaraden, s yidles yemgaraden d wallalen yemgaraden n tudert.
Ɣas akken tamdint-a tettwassen am yiwet n tɣerma tameqqrant n umaḍal amiran, amezruy-is yezga yeqqen ɣer yigduden inaṣliyen n Marikan n Ugafa...
Tamsalt i ilaq ad nseɣti deg tazwara: igduden inaṣliyen n New York d '''Lenape''', seg yigduden inasliyen n Marikan n Ugafa. Amezruy n temdint yemmal-d amek i tettwabna ɣef wakal-nsen, syin akin amek i tuɣal d yiwet seg temdinin tigejdanin n umaḍal.
== Tarakalt d ugama n New York ==
New York tezga deg umkan yesɛan azal ameqqran deg trakalt n Marikan. Tella gar yisaffen d yilellen, ayen i tt-yerran d tamdint n yinig d tnezzut seg zik.
Deg tama-s n umalu yella ''Asif Hudson'', deg tama-s n usamar yella ''East River'', i d aferdis n waman meẓẓiyen yeqqnen ɣer yilel. Deg unẓul, tella tagnit tameqqrant n waman i yettwassnen s yisem n ''New York Harbor'', anda i d-keččmen yiseflinen.
Tarakalt-a tettak-as kraḍ n lfaydat:
* Yezmer ad yili deg-s unermis n tnezzut gar Marikan, Turuft d tmura nniḍen.
* Isaffen d yilellen ttaken-d iberdan n usiweḍ n yiferdisen d medden.
* Igelluyen n wakal d yigziren ttawin-d aṭas n temnaḍin i lebni n temdint.
Maca amkan-a yesɛa ula d uguren: iḥemmalen n waman, ahuzzu n yilel, leɣla n wakal d uguren n lebni deg temnaḍin i d-yettwarran zdat n waman.
=== Tiɣiwanin tisudisin ===
New York tebḍa ɣef semmus n tiɣiwanin timeqqranin (boroughs).
==== '''Manhattan''' ====
[[Tugna:West side of Manhattan from Hudson Commons (95103p).jpg|centré|cadre|Manhattan.]]
D ul n tdamsa n temdint, anda ''llan Wall Street, Times Square, Central Park'' d waṭas n yixxamen ɣezzifen. D tamnaḍt yettwassnen aṭas deg umaḍal.
==== '''Brooklyn''' ====
[[Tugna:Dumbo Neighborhood in Brooklyn, NYC.jpg|centré|cadre|Brooklyn]]
D tamnaḍt yesɛan agdud meqqren, tuddar tiqdimin, taẓuri, izerfan idelsanen d yimḍiqen imeqqranen n tudert n temdint.
==== '''Queens''' ====
[[Tugna:Flushing Queens from roof of Starlight Hotel.jpg|centré|cadre|Queens]]
Tettwassen s tmeslayin d yidles yemgaraden. Deg-s llan yimḍiqen n yinig, timnaḍin n tnezzut d waṭas n tdukliwin n yimezdaɣ.
==== '''The Bronx''' ====
[[Tugna:Yankee Stadium 001.JPG|centré|vignette|650x650px|Bronx.]]
D yiwet seg temnaḍin ideg d-yennulfa uɣanib aẓawan n hip-hop. Deg-s daɣen azrib ameqqran ɣer Bronx Zoo d Yankee Stadium.
==== '''Staten Island''' ====
[[Tugna:Freshkills Park in Staten Island, New York.jpg|centré|vignette|650x650px|Staten Island.]]
D tamnaḍt i yesɛan aṭas n yigran imenza, izerfan izegzawen d tuddar ur neččur ara d imezdaɣ am Manhattan.
== 3. Amezruy uqbel ad d-awḍen Yirupiyen ==
Uqbel ad d-awḍen Yirupiyen, akal n New York yella d aḥric seg wakal amenzu n ''Lenape'', i d-yettwasemman ''Lenapehoking''.
Igduden-a zedɣen deg temnaḍt-a i waṭas n yiseggasen s waṭas uqbel asnulfu n temdint tamirant.
Lenape sɛan tudert i d-yettwaznen ɣef ugama. Ttidiren s:
* Ugmar n yiɣersiwen.
* Uṣeggem n tiferkiwin d wakal n tfellaḥt.
* Uṣeyyeḍ n yiselman deg yisaffen.
* Tnezzut d wussawel gar tuddar d yigrawen yemgaraden.
Tudert-nsen tella teqqen ɣer tmettiwin n twaculin, taddart, tiɣawsiwin n ugama d tmenna n yimezwura.
Deg trakalt-nsen, '''Manhattan''' tettwassen s yisem yeqqnen ɣer '''Manahatta'''. Isem-a d yiwen seg yisemawen iqburen i d-yeggran deg temdint tamirant.
Aselmed n umezruy n New York ilaq ad yebdu s ''Lenape'', acku ur tebdi ara tudert d tademsa n temnaḍt-a deg 1624.
== 4. Tallit n Hulanda — New Amsterdam (1624–1664) ==
Deg useggas 1609, '''amnadi Henry Hudson''', i ixeddmen i tdukla n tnezzut tahulandit, yewweḍ ɣer temnaḍt n New York.
Hudson yella yettnadi abrid amaynut n tnezzut ɣer Asya, maca yeẓra azal n temnaḍt-a, ladɣa isaffen-is d waman i tt-id-yezgan.
Deg 1624, Ihulandiyen bdan ad d-sbedden imezdaɣ-nsen deg temnaḍt. Deg yiseggasen i d-iteddun, '''New Amsterdam''' tuɣal d tamdint tameẓẓyant n tnezzut ɣef yiri n Manhattan.
Deg 1653, tettwaɛqal s wudem unṣib am temdint.
New Amsterdam ur tettwasebded ara deg wakal ur nesɛi ara imezdaɣ, maca deg wakal i zedɣen yakan yigduden inasliyen Lenape. Yella d aḥric n tɣawsa tameqqrant n ikuluniyen Irupiyen,i yekksen kra n wakal i yigduden inasliyen Lenape, yerna i d-yessawḍen anagraw n '''useqdec n yimdanen i lfayda n wiyaḍ''' d tnezzut n waklan. ».
Tamdint tettnerni s:
* Tnezzut n yigelman n yiɣersiwen.
* Usiweḍ n yiferdisen ɣer Turuft.
* Lebni n yixxamen d lebni tqenṭyar n waman.
* Tnezzut gar tigdudin yemgaraden.
Deg tallit-a, tamdint tella d amkan n waṭas n tutlayin d yisɣanen. Llant temettiyin tihulandiyin, talmaniyin, tafransisin, tagliziyin, tiyahudiyin d yimezdaɣ iberkanen. tilelli n usɣan(n tedyanit) ur tettunefk ara i meṛṛa s yiwen wudem, yerna taklit d uɛzel n kra n yigrawen n yimezdaɣ d ayen yellan deg temdint.
== 5. Tallit n Lingliziyen (1664–1783) ==
Deg 1664, Lingliziyen ṭṭfen New Amsterdam. Beddlen-as isem, semman-as New York, ilmend n ''James'', ''Duke of York''.
Deg tallit-a, tamdint tettnerni s waṭas, tuɣal d yiwet seg temdinin tigejdanin n tmura i yellan ddaw udabu n [[Legliz|Leglizi]] deg Marikan n Ugafa.
Tanezzut tettnerni, llan imezdaɣ imaynuten, ttemḍafaren-d yimseftiyen n tnezzut. Maca tadamsa n temdint tella tesɛa ula d aḥric i ibedden ɣef umahil n waklan.
Deg ṭṭrad n timunent n Marikan, New York teqqim ddaw n udabu aserdasi n Lingliziyen seg 1776 armi 1783.
Mi ifukk ṭṭrad, tamdint tebda tallit tamaynut, tuɣal d yiwet seg temdinin i yesɛan azal ameqqran deg usbeddi n uwanek amarikani.
== 6. New York deg tazwara n Uwanek Amarikani ==
Seg 1789 armi 1790, New York tella d tamdint tagejdant n Marikan (tamanaɣt tafidiralit).
Deg-s i yeṭṭef George Washington tanbaḍt-is tamezwarut am umenzu n tmurt deg 1789.
Ayen i d-yerr New York d tamdint tameqqrant n tnezzut deg lqern wis 19 mačči d tadamsa kan, maca d amkan-is:
* Asif n Hudson i d-yettɛawanen asirag ɣer daxel n tmurt.
* Asiweḍ n yiferdisen gar taddart d tmeddurt.
* Abrid n ''Erie Canal'', i d-yeldin deg 1825.
* Tanezzut n Marikan s usiweḍ n waman.
''Erie Canal'' yessuddes assaɣ n tnezzut gar New York d temnaḍin n wadda n Ilel Erie, ayen i yesnernan azal n temdint deg tedamsa n Marikan.
== 7. New York deg lqern wis 19 — tamdint n yinigen ==
[[Tugna:New-York-Fifth-Avenue 1900.jpg|centré|vignette|450x450px|aNew York deg 1900.]]
Deg lqern wis 19, New York tuɣal d yiwet seg temdinin i d-yettawin aṭas n yinigen seg Turuft. Imdanen n waṭas n tmura kecmen ɣer New York i wakken ad afen amahil, tilelli n usɣan neɣ tudert yelhan ugar.
Gar yinigen-a llan:
* '''Irlandiyen''' i d-iffɣen seg tazɣent n laẓ deg tmurt-nsen.
* '''Iṭalyanen''' i d-yusan seg waṭas n temnaḍin n [[Ṭṭelyan|Ṭelyan]].
* '''Ilmaniyen''' d yinigen n Turuft Talemmast.
* '''Iyahudiyen''' i d-iffɣen seg Turuft n Usamar, ladɣa seg ussan n miḥyaf.
Deg 1892, tigzirt n Ellis Island tebda ad tesɛu tawuri tameqqrant deg usqerdec n yinigen i d-yekcemen ɣer Marikan.
New York tuɣal d tamdint n tutlayin yemgaraden, n yiɣaniben n tudert yemgaraden, d tnezzut i yettnernin.
Maca amhaz-a ur yelli ara war uguren. Imezdaɣ aṭas zedɣen deg yixxamen imecṭaḥ, gar-asen tella Maca aṭas n yimezdaɣ ttidiren deg tegnatin iweɛren: lehlakat, laẓ d tegnatin n umahil iwaɛren d uɛeddi ɣef yizerfan n yixeddamen.
=== Asbeddi n New York tamirant deg 1898 ===
Deg 1 Yennayer 1898, tiɣiwanin i d-yettwasemman ass-a '''Manhattan''', '''Brooklyn''', '''Queens''', '''Bronx''' d '''Staten Island''' dduklent deg yiwet n temdint tameqqrant.
Aneḍru-a yerr-a New York d yiwet seg temdinin timeqqranin n Marikan, s tmurt d ugdud meqqren aṭas.
== 8. Lqern wis 20 — tallit n lebni d tẓuri ==
[[Tugna:Fifth Avenue and 25th Street, New York 1900.png|vignette|New York deg 1900.]]
Deg tazwara n lqern wis 20, New York tebda ad tettbeddil s wudem ur nelli ara yakan.
Timdinin nniḍen n Marikan sɛant daɣen lebni ɣezzifen, maca New York tuɣal d yiwet seg temdinin i d-yettbanen s waṭas s yixxamen-is ɣezzifen, imahilen n tnezzut, tesdawiyin d tẓuri.
Deg 1904, aẓeṭṭa n umitru ddaw n wakal (subway) yeldi deg temdint. Anagraw-a yessizmir i waṭas n yimezdaɣ ad ddun gar temnaḍin yemgaraden.
=== Ixxamen ɣezzifen d lebni amaynut ===
[[Tugna:Chrysler Building NYC-20090519-RM-094845.jpg|vignette|D yiwen seg yixxamen yettwassnen s uɣanib n lebni Art déco.]]
[[Tugna:Empire State Building (aerial view).jpg|vignette|519x519px|Yettwabna deg tallit n tazɣent tadamsant tameqqrant, yuɣal d azamul n New York.]]
Deg 1929, tazɣent tadamsant tameqqrant tebda seld aɣelluy n tggazt n ''Wall Street''. New York tuɣal d yiwet seg temdinin i yettwaḥuzzen s waṭas s twaɣit-a n tdamsa.
Maca seg yiseggasen n 1930 armi d taggara n ṭṭrad wis sin n umaḍal, tamdint tettnerni s lebni n yixxamen, iberdan d useggem n yizerfan n umahil.
== 9. New York d yidles amaḍlan ==
New York tesɛa azal ameqqran deg yidles n umaḍal.
'''Aẓawan''': Harlem yuɣal d amḍiq yesɛan azal ameqqran deg umezruy n jazz. Deg Bronx, deg yiseggasen n 1970, d-yennulfa hip-hop, i d-yuɣalen d yiwen seg yiɣaniben n uẓawan yettwassnen aṭas.
'''Amezgun''': Broadway d amkan yettwassnen s waṭas deg umaḍal s yimezguyen, ineccaden d tneḍruyin n tẓuri.
'''Taẓuri d tsekla''': New York tesɛa timkerḍiwin, tiẓuriwin, tizeɣwa n sinima, isensayen n tẓuri d waṭas n yimukan n uselmed.
'''Tisdawiyin''': Columbia University d New York University d snat seg tesdawiyin yettwassnen n temdint, i yesɛan tawuri deg unadi ussnan d uselmed.
== 10. New York deg tallit tamirant ==
Deg 11 Ctember 2001, New York teḥuza-tt twaɣit tameqqrant n tremaɣt, mi i d-yeɣli ''World Trade Center'' seld ineḍruyen n usekcem n isafagen yrttwaxḍfen deg yixxamen-a.
Ayen i d-yeḍran yesseḥzen tamdint d Marikan meṛṛa, yerna ibeddel kra n tsertiyin n tɣellist d tnezzut deg umaḍal.
Deg tallit i d-iteddun, tamdint tebna tikkelt nniḍen kra n yimḍiqen i yettwaḥuzzen, gar-asen '''One World Trade Center''', i d-yuɣalen d azamul n usnerni amaynut n temdint.
Deg 2020, tazɣent n COVID-19 teḥuza New York s waṭas. Tamdint tesɛa aṭas n uguren deg tɣellist tazayezt, tadamsa d tudert n yal ass.
Ass-a, New York tezga gar temdinin tigejdanin n tdamsa tamaḍlant. Maca tesɛa daɣen uguren imeqqranen n tnezduɣt, asnerni n wazal n wakal d yixxamen, lḥif, leɣla n tudert d umgired adamsan gar yimezdaɣ.
=== 11. Imḍiqen yettwassnen deg New York ===
=== Asebdad n tlelli(Statue of Liberty) ===
[[Tugna:Statue of Liberty Paris 2007-05-29.jpg|vignette|Asebdad n tlelli.]]
Azamul n tilelli, yettwasebded deg 1886. D asefk i d-tefka Fransa i Marikan, yuɣal d azamul n tlelli d yinigen i d-yettasen ɣer tmurt.
Asebdad-a yesɣawes-it '''Frédéric Auguste Bartholdi''', ma d taɣessa-is tagensant tettwasɣawes s tallelt n '''Gustave Eiffel'''. Yesɛa azal n 93 n yimitren n tattayt seg lqaɛ n lsas-is armi d afella n taftilt.
Asebdad yeskanay-d tameṭṭut yettwaḥesben d azamul n tlelli. Teṭṭef taftilt deg ufus-is ayeffus, ma deg ufus-is azelmaḍ teṭṭef tawliḥt i ɣef yettwaru wass n timunent n Marikan, 4 Yulyu 1776. Ɣef uqerru-s tella tɛeṣṣabt s sa n yiɣallen n tafat, i d-yeskanayen tilelli i yettawin tafat ɣer umaḍal. Ɣer yiḍarren-is llan izḍawan yettwarẓan, i d-yeskanayen tilelli seg taklit d uḥebbes.
Deg umezruy-is, Asebdad n tlelli yuɣal d azamul n timunent, yizerfan n umdan d usirem. I waṭas n yinigen i d-yewwḍen ɣer New York s yiseflinen, ladɣa deg taggara n lqern wis 19 d tazwara n lqern wis 20, asebdad-a yella d yiwen seg yizumal imezwura i ttwalin mi ara d-kecmen ɣer Marikan.
=== Central Park ===
[[Tugna:2024-11-19-Central Park-0669.jpg|vignette|367x367px|Afrag n Central Park.]]
Central Park d afrag agdudan ameqqran yezgan deg ul n Manhattan, deg temdint n New York. D yiwen seg yifragen yettwassnen aṭas deg umaḍal, acku yemmal-d amek i yezmer ugama ad yili deg tlemmast n temdint tameqqrant i yeččuren s yixxamen ɣezzifen, izenqan d yimezdaɣ. Deg-s llan yisekla, igran izegzawen, igelmimen n waman d yimukan n usgunfu, iberdan n teddin, tiqneṭyar, imukan n wurar d yisalayen n tẓuri.. Yezga gar yixxamen ɣezzifen n temdint. Afrag-a yesɛa tafesna n azal n 341 n hektaren (3,41 km²), s teɣzi n qrib 4 km.
Central Park yesɛa tawuri tagejdant deg tudert n yimezdaɣ n New York. Yettak-asen amkan i teddin s uḍar, tazzla, turart d usgunfu, yerna d amḍiq anda i zemren ad walin isekla, iɣersiwen d igelmimen deg tlemmast n temdint.
Afrag yesɛa daɣen azal deg tdelsa. Deg-s ttwaxedmen tceqqufin n umezgun, tmeɣriwin n uẓawan d waṭas n tneḍruyin tiguddanin. Aṭas n yifilmen d tsuddiwin n tilifizyun ttwasḍefren deg Central Park, ayen i t-yerran d yiwen seg yimukan yettwassnen deg sinima n Marikan.
Deg tefsut, isekla bdan ad d-ttfeǧǧiǧen; deg unebdu, igran izegzawen ččuren s yimdanen; deg umwan, iferrawen n yisekla ttbeddilen initen-nsen ɣer uwraɣ, azeggaɣ d uqehwi; ma deg tegrest, afrag yezmer ad yettwakcem s udfel.
==Isunen n weɣrem n New York==
Llan semmus (5) n yisunen deg New York, s tenglizt qqaren-as ''Boroughs''. [[File:5 Boroughs Labels New York City Map.png|thumb|5 Isunen n weɣrem n New York sɣur Julius Schorzman : 1- Manhattan, 2-Queens, 3-Brooklyn, 4-The Bronx, 5- Staten Island]]
*[[Manhattan]] : agwans n temdint, tella af tegzirt n Manhattan. Llant deg-s [[Wall Street]], [[Tasdawit n New York]], [[Tasdawit n Columbia]], asutel n Yiwunak Yeddukklen (ONU/NU). Ɣur-es imezdaɣen 1 546 856 deg-s.
*[[The Bronx]] : ay d asun agellil akk deg weɣrem n New York akwd tdersiwin (minorités) tiberkanin d tispanikin maca tuɣal-d cwiṭ n teɣlist seg 20 iseggassen i yezrin. Ay d dduḥ n uẓawan Hip-Hop, deg-s illa [[Asarir Yankees Stadium]]. Ɣur-es 1 354 068 imezdaɣen deg-s.
*[[Queens]] : Ɣur-es 2 237 815 imezdaɣen deg-s. Yeḍra [[US Open]] dinna yal uggur n ctember, deg-s llan imafagen n JFK d La Guardia. Illa d agemim n tmezduɣt d tmugri (industry).
*[[Brooklyn]] : Agemim n tmezduɣt n New-Yorkers. Ɣur-es 2 488 194 imezdaɣen deg-s
*[[Staten Island]] : Ɣur-es imezdaɣen 491 730 deg-s. Daɣem d agemim n tmezduɣt n New-Yorkers, yuggug si Manhattan.
[[Category:New York]][[Category:Timdinin]][[Category:Iwunak Yeddukklen]]
7f85yj21qsk7cr7ss9xrgh9xx08p0hn
Qusṭantin Amezwaru
0
25611
117706
117699
2026-10-18T18:39:19Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117706
wikitext
text/x-wiki
'''Qusṭantin Amezwaru''', i yettwassnen daɣen s yisem n '''Qusṭantin Ameqqran''' (''Constantinus Magnus s tlatinit''), d yiwen seg
{{Infobox biography|item=Q8413|image=[[File:0 Gaius Flavius Valerius Constantinus, Palatino.jpg|thumb|Asebdad n Qusṭantin Amezwaru|300px]]|caption=Qusṭantin Amezwaru.}}
yimenkaden irumanen i yesɛan azal ameqqran deg umezruy n umaḍal aqdim.
Yella d amenkad n Tgelda Tarumanit seg useggas 306 armi d 337, maca ur yuɣal d amenkad awḥid n tgelda meṛṛa alamma d aseggas 324.
Deg 31 n yiseggasen n udabu-is, Qusṭantin yessaweḍ ad ibeddel aṭas n tɣawsiwin deg tsertit, deg tedbelt, deg tsertit taserdasit, deg tdamsa, ladɣa deg wassaɣ gar uwanek arumani d tmeslayt tamasiḥit.
Gar wayen i t-yeskanayen deg umezruy:
- Yerbeḥ ṭṭradat imeqqranen mgal imenkaden i t-yettnaɣen ɣef udabu.
- Yerr-a tamurt tarumanit meṛṛa ddaw yiwen n umenkad deg 324.
- Yesnerna tasertit n tsureft d uḥraz n tilelli n ddin i yimasḥiyen.
- Yefka afus n tallelt i tmeslayt tamasiḥit, armi tuɣal d yiwet n tɣessa timeqqranin n tmetti tarumanit.
- Yebna tamezdeɣt tamanekdat tamaynut deg Qusṭanṭiniya, ɣef wakal n temdint taqdimt n Byzantion.
- Yesdukkel amussu n uselḥu n tmeslayt tamasiḥit deg ugraw n Nikiya, deg 325.
- Yesnerna yiwet n tsertit tamaynut n tedrimt, taserdast d tedbelt.
S wakka, Qusṭantin ur yelli ara kan d amenkad i yerbeḥ ṭṭradat. Yella daɣen d yiwen n yimdanen i d-yeslulfen tallit tamaynut deg umezruy n Tgelda Tarumanit, tin ara yessiwḍen sya ɣer temsalt tarumanit n usamar, i yettwassnen deg umezruy am Tgelda Tabizantin.
== 1. Talalit d temẓi n Qusṭantin ==
=== 1.1. Talalit-is ===
Qusṭantin ilul, ilmend n tɣbula i d-yewḍen ɣur-neɣ, ɣef useggas 272 neɣ deg kra n yiseggasen i t-id-yezwaren, deg temdint n ''Naissus'', i d-yeqqimen ass-a d Nič deg [[Ṣerbya]].
Isem-is arumani yella d ''Flavius Valerius Constantinus''.
Baba-s d [[Qusṭantin Klurus]] (Constantius Chlorus), yiwen n yimeqqranen iserdasiyen irumanen i yuɣalen d imenkaden.
Yemma-s d [[Helena (yemma-s n Qusṭantin Amezwaru)|Helena]], tameṭṭut i yuɣalen sya ɣer zdat d yiwet n tuqdisin timeqqranin n umezruy amasiḥi.
Ur nessin ara s tidet meṛṛa ma [[Helena (yemma-s n Qusṭantin Amezwaru)|Helena]] d tameṭṭut tamezwarut n Qusṭantin Klurus s uzref, neɣ d tameṭṭut i yesɛa yid-s assaɣ uqbel zwaǧ-is ameskaran. Tameṭṭut-a ur tesɛi ara tazmert n tsertit deg tazwara, maca mmi-s mi yuɣal d amenkad, ad as-yefk azal ameqqran.
=== 1.2. Axxam-is d tugna n tmetti n wakud-nni ===
Deg tazwara n tasut tis IV, Tgelda Tarumanit d tamurt tameqqrant i yeṭṭfen aḥric ameqqran n Tuṛuft, Tafriqt n ugafa d Asya n umalu.
Deg tallit-a, aṭas n yimenkaden ur d-ttilalen ara deg temdint n Ruma. Llan-d seg temnaḍin n Danub, Illyricum d Balkans, anda taserdast tesɛa azal ameqqran deg usefru n udabu.
Qusṭantin yella seg tɣiwant-a n tsertit taserdasit. Ihi, talalit-is deg Naissus ur telli ara d ayen iweɛren ad nefhem, imi taserdast tarumanit tuɣal d yiwen n yigejdan n tɣessa n tgelda.
=== 1.3. Tamẓi deg yixxamen n yimenkaden ===
Qusṭantin yessaweḍ ad ikker deg tɣiwant n yimenkaden. Yedder deg yixxamen n udabu deg usamar n tgelda, anda yella Dyuklisyan d amenkad.
Yelmed amek tettwaselḥu tgelda, amek tettwasebdad taserdast, akked wamek tteddun wassaɣen gar yimenkaden.
Yexdem daɣen deg teserdast, yedda deg kra n yikabar iserdasiyen, yessen tamsalt n usefrek n yimukan d uselḥu n yimrigen.
Tudert-is deg tallit-a tefka-yas tirmit i as-yettunefken kan i kra n yimeqqranen irumanen.
== 2. Tagnit n Tgelda Tarumanit uqbel ad d-yili Qusṭantin ==
=== 2.1. Tazɣent n tasut tis III ===
Deg tasut tis III, Tgelda Tarumanit tɛedda ɣef yiwet n tallit iweɛren aṭas.
Llan aṭas n yimenkaden i d-ttilin s tallelt n teserdast, maca ur ttɣimin ara deg udabu aṭas n wakud.
Ṭṭradat n daxel, tazɣent n tedrimt, asenqes n uselḥu n temnaḍin, akked ṭṭradat ɣef tilisa rnan-d ccwal i tgelda.
Seg 235 armi d 284, aṭas n yimenkaden uɣalen-d ɣer udabu, kra seg-sen ttwaneɣan neɣ ttwakksen deg wakud ameẓẓyan.
=== 2.2. Aɣelluy n tetrarkiya ===
Dyuklisyan, mi yuɣal d amenkad deg 284, yeɛreḍ ad yefru ugur-a.
Yesbed tasertit n tetrarkiya, anda tgelda tettwasefru s ukuẓ n yimeqqranen: sin n yimenkaden imeqqranen (Augusti) d sin n yimenkaden imawlan n lɛehd (Caesares).
Iswi n tetrarkiya yella d:
- Asefru n tgelda s wudem iqriben ɣer temnaḍin-is.
- Aḥraz n tilisa seg iɣerfan ibarbaren.
- Asenqes n ṭṭradat n udabu gar yimeqqranen.
- Aḍman n usemḍfer n udabu war ṭṭradat.
Maca tarrayt-a ur tessawaḍ ara ad teḥrez talwit i lebda.
Mi Dyuklisyan d Maximian ǧǧan adabu deg 305, tamukrist(ugur) n wamek ara d-yilin yimenkaden imaynuten tebda tettban-d.
Qusṭantin ad yuɣal d yiwen n yimdanen i yesɛan azal ameqqran deg uɣelluy n tetrarkiya.
=== 3. Abrid n Qusṭantin ɣer udabu (305–306) ===
Deg 305, baba-s [[Qusṭantin Klurus]] yuɣal d amenkad ameqqran n umalu n tgelda.
Qusṭantin, i yellan deg usamar, yuɣal ɣer baba-s, yedda yid-s deg yigrawen iserdasiyen n Britanya.
Deg 25 Yulyu 306, Qusṭantin Klurus yemmut deg temdint n Eboracum, i d-yuɣalen ass-a d York deg Ngliz.
Deffir tmettant-is, iserdasen-is ssutren ad yili mmi-s Qusṭantin d amenkad.
Deffir tmettant n baba-s, iserdasen-is sbedden Qusṭantin d amenkad deg 306, maca Galerius, amenkad ameqqran n usamar, ur iqbil ara ad t-yessisem d Augustus s tazwara. Yefka-yas kan azwel n Caesar.
Tamsalt-a tessekcem Qusṭantin deg yiwet n tɣawsa tameqqrant: anadi ɣef adabu arumani s tallelt n teserdast.
Deg yiseggasen i d-iteddun, Qusṭantin isnerna adabu-is deg Galiya, Britanya d kra n temnaḍin n Uṛupa n umalu.
Yesbed daɣen assaɣen n tsertit s yimenkaden nniḍen.
Deg 307, yezweǧ Fausta, yell-is n umenkad aqdim Maximian. Zwaǧ-a yella daɣen d yiwet n tarrayt n usdukkel n yiɛeggalen n udabu.
== 4. Ṭṭradat n Qusṭantin akked Maxentius (312) ==
=== 4.1. Anwa i yellan d ''Maxentius''? ===
''Maxentius'' d mmi-s n ''Maximian'', yiwen n yimenkaden iqburen n tetrarkiya. Yuɣal d amenkad deg Ruma deg 306, yerna yeṭṭef kra n temnaḍin n ṭṭelyan d Tafriqt Tarumanit. Qusṭantin d ''Maxentius'' uɣalen d imnaɣen ɣef udabu n umalu. Deg 312, Qusṭantin yefren ad yessekcem taserdast-is ɣer ṭṭelyan iwakken ad yernu Maxentius.
=== 4.2. Akabar n Itelya ===
Qusṭantin yessufeɣ taserdast-is seg ''Galiya'', yezger idurar n ''Alpes'', yerna kra n isedasen n yigen n ''Maxentius'' deg temdinin n usamar n ṭṭelyan. Yerbeḥ deg ''Turin'', ''Verona'' d yimukan nniḍen, syin yuɣal ɣer [[Roma|Ruma]].
Maxentius yefren ad yessuffeɣ taserdast-is seg Ruma iwakken ad yemmager Qusṭantin.
=== 4.3. Ṭṭrad n Teqenṭert n Milvius ===
[[Tugna:Ponte Milvio-side view-antmoose.jpg|centré|vignette|450x450px|Tiqenṭart n Milvius, anda i d-yeḍra amennuɣ gar Qusṭantin d Maxentius.]]
Deg 28 Kṭuber 312, sin n yimeqqranen mmagren ɣef teqenṭert n Milvius (Pons Milvius), deg ugafa n Ruma. Tarrayt n Qusṭantin, akked udabu-s ɣef yigen, teǧǧa-t ad yerbeḥ ṭṭrad. Deg trewla-ines ɣer Ruma, Maxentius yeɣli deg wasif n Tiber, yemmut deg waman.
Tameɣra n Qusṭantin tebna ɣef rbeḥ-a, imi seg wass-nni yuɣal d amenkad yesɛan adabu ɣef umalu n Tgelda Tarumanit.
Ṭṭrad-a ad yesɛu daɣen azal ameqqran deg umezruy n tmeslayt tamasiḥit.
== 5. Tirgit n Qusṭantin d uqerrub-is ɣer usɣan(ddin) amasiḥi ==
=== 5.1. D acu i d-yellan uqbel ṭṭrad? ===
Imezrayen n tallit taqdimt ḥkan-d belli Qusṭantin yeẓra azamul deg yigenni neɣ yurga tirgit uqbel ṭṭrad n Milvius.
Maca iɣbula ur msefhamen ara ɣef wamek i yeḍra. '''''Lactantius''''', ameskar amasiḥi n tasut tis IV, yura belli Qusṭantin yettwawelleh deg targit iwakken ad yerr azamul amasiḥi ɣef yiwen seg yizamulen n teserdast-is.
Eusebius n Qaysariya, i yuran Vita Constantini, yefka-d taḥkayt nniḍen, anda Qusṭantin yeẓra, ilmend n wayen i d-yenna, azamul n ufus amasiḥi(amidag) deg yigenni. Deg yiɣbula n tmasiḥit, taḥkayt-a tettwaqqen ɣer wawal alatini:
'''In hoc signo vinces — «S uzamul-a ara terbeḥeḍ.»'''
Maca ur nezmir ara ad nini s tidet belli ayen i d-yettwaḥkan deg yiɣbula-a yeḍra akken i t-id-uran. Imezrayen imiranen kkaten-d deg taḥkayat-a imi tella deg-sent tmuɣli n ddin, tazerfa n udabu-s d usnulfu n tugna n umenkad.
Amgired gar ''Lactantius'' d ''Eusebius'', akked wakud anda ttwarun iɣbula-nsen, yettaǧǧa tamsalt-a d tin ɣef mazal yettili unadi n umezruy.
=== 5.2. Qusṭantin d amasiḥi neɣ d afagan? ===
Tamsalt-a ur tefru ara s yiwet n tririt tafessast.
Qusṭantin yella deg tmetti tarumanit anda llan aṭas n yisɣanen d leɛwayed n wafagan. Deg tazwara n udabu-is, yella yesskanay-d assaɣen d ddin n yiṭij, ladɣa d Sol Invictus. Maca seg 312 d asawen, aselḥu-s yesɛa ugar n wassaɣen d tmeslayt [[tamasiḥit]].
Yebda yettak-as tallelt, yettqabal imrabḍen-is, yerna yebna tallelt-is tasertant ɣef tɣessa-s. Ihi, nezmer ad nini belli Qusṭantin yuɣal yettak afus i ddin amasiḥi, maca '''ur nezmir ara ad nẓer s tidet''' melmi i tbeddel tikti-s n ddin, neɣ amek i tella taflest-is tagensant.
Tamsalt n ddin-is tban-d daɣen deg wayen i yeḍran ɣer taggara n tudert-is, imi ur yettwaɣḍes ara deg waman n lebni amasiḥi (baptême) alamma d aseggas 337, deg wakud i yella yettwaḍen.
== 6. Asaḍuf n Milan (313): abeddel ameqqran deg umezruy n ddin ==
Deg useggas 313, Qusṭantin yemlal d ''Licinius'', amenkad n usamar n Tgelda Tarumanit, deg temdint n Milan. Sin n yimenkaden msefhamen ɣef yiwet n tsertit tamaynut i yeɛnan tilelli n ddin deg tgelda. Tizrawin n umezruy semman-as '''Asaḍuf n Milan''' (Edictum Mediolanense).
=== 6.1. D acu i d-yella deg talwit-a? ===
Iswi-is yella d aḥraz n tilelli n ddin i yimdanen n Tgelda Tarumanit. Imasḥiyen, i yellan d wid i yettwaḥebsen neɣ yettwaneɣan deg kra n talliyin yezrin, uɣalen sɛan azref ad ɛebden ddin-nsen war aḥebbes seg tmenkda.
Adabu yessuter daɣen ad ttwaldin kra n yixxamen n usɣan [[Tamasiḥit|amasiḥi]] akked wayen i as-yettwakkesen deg tallit n uqehher. Maca ilaq ad nefhem yiwet n tɣawsa:
Asaḍuf n Milan ur yerr ara ddin amasiḥi d ddin unṣib n Tmenkda Tarumanit. Tefka tilelli n ddin, ur teḥbis ara meṛṛa leɛwayed n wafagan, ur tessekcem ara akk imdanen deg usɣan amasiḥi. Ddɣa, deg tallit n Qusṭantin, isɣanen iqburen mazal llan deg tmetti tarumanit.
=== 6.2. Amgired gar Qusṭantin d Dyuklisyan ===
Deg 303, deg wakud n [[Dyuklisyan]], tella yiwet n tsertit taẓayant mgal yimasḥiyen. Kra n tklizin ttwamdlent, idlisen n ddin ttwaseṛɣen, yerna aṭas n yimasḥiyen ɛeddan ɣef lmeḥna. Deg tallit n Qusṭantin, tamsalt-a tbeddel.
Anekcum n ddin amasiḥi deg tsertit n uwanek yella d yiwen n yiberdan imeqqranen n ubeddel n tmetti tarumanit.
Maca anamek n ubeddel-a ur d-yemmal ara belli Tmenkda Tarumanit tuɣal d tamasiḥit deg yiwen wass. Abeddel yella s leɛqel, yerna yedda deg waṭas n tasutin.
== 7. Ṭṭradat d Licinius d usdukkel n Tgelda Tarumanit (316–324) ==
Deffir talwit n Milan, Qusṭantin d ''Licinius'' llan d sin n yimenkaden imeqqranen. Qusṭantin yeṭṭef amalu n tgelda, Licinius yeṭṭef aḥric ameqqran n usamar. Assaɣen-nsen llan d wid iweɛren, ɣas akken Licinius yezweǧ Kunsṭantiya, ultma-s n Qusṭantin.
=== 7.1. Ṭṭrad n Cibalae ===
Deg 316, neɣ 314 ilmend n kra n yiɣbula, ṭṭrad amezwaru ameqqran gar-asen yeḍra deg ''Cibalae'', deg temnaḍt n Karwasya n wass-a.
Qusṭantin yerbeḥ ṭṭrad-a. Deffir-s, ṭṭrad nniḍen yeḍra ɣef temnaḍt n ''Mardia''.
Sin n yimenkaden msefhamen ɣef talwit, maca assaɣen-nsen warǧǧin llan rakden.
=== 7.2. Ṭṭrad aneggaru deg 324 ===
Deg 324, Qusṭantin yessufeɣ agraw aserdasi ameqqran mgal Licinius.
Ṭṭradat imeqqranen ḍran deg:
- ''Adrianopolis'', deg [[Tturk|Tturkya]] n wass-a.
- ''Hellespont'', deg yilel gar Uṛupa d Asya.
- ''Chrysopolis'', i d-yeqqimen ass-a deg tama tasya n Istanbul.
Qusṭantin yerbeḥ Licinius deg Kṭuber 324. Licinius yeqbel ad yefk adabu, maca deg useggas 325 yettwanɣa s unamek n uḥraz n udabu n Qusṭantin. Sya ɣer zdat, Qusṭantin yuɣal d amenkad awḥid n Tmenkda Tarumanit meṛṛa. Ayen ur nessawaḍ ara ad yeg Dyuklisyan s tetrarkiya, Qusṭantin yessaweḍ ad t-yeg s ṭṭradat d wassaɣen n udabu.
== 8. Asbeddi n Qusṭanṭiniya: tamdint tamaynut n tgelda ==
[[Tugna:Theodosian Walls in Constantinople 2.jpg|centré|vignette|450x450px|Iɣraben iqburen n Qusṭanṭiniya.]]
=== 8.1. Ayɣer Qusṭantin yefren Byzantion? ===
Deffir rbeḥ-is ɣef Licinius, Qusṭantin yebɣa ad yesbed yiwet n temdint tamanaɣt i udabu-is. Yefren temdint taqdimt n Byzantion, i yellan deg uḍiq agensu gar ilel Aberkan d ilel n Marmara. Tamnaḍt-a tesɛa azal ameqqran deg umezruy, deg ttjara d tsertit taserdasit.
''Byzantion'' teṭṭef amkan gar Uṛupa d Asya. Tella ɣef teqenṭert n yiberdan n ttjara i d-yettasen seg usamar ɣer umalu. Aman n Bosphorus, akked ufran n umkan-is, teǧǧa-tt d yiwet n temdint yezmer ad ttwaḥrez s shala ugar n waṭas n temdinin.
=== 8.2. Asbeddi n Qusṭanṭiniya ===
Deg 11 Mayyu 330, Qusṭantin yessekcem tamdint tamaynut deg wudmawen n udabu.
Yefka-yas azal n yiwet n temdint tanamkant n tgelda.
Tamdint-a tettwasemma Constantinopolis, anamek-is «Tamdint n Qusṭantin».
Tettwafren daɣen s yisem n Ruma Tamaynut (Nova Roma).
Maca ilaq ad nẓer belli Qusṭantin ur yebni ara tamdint-a seg ulac. Yessnerna tamezdeɣt n Byzantion, isbedd deg-s iberdan imeqqranen, tigejda n tedbelt, imukan n tɣuri, isayesen, temsirin d yixxamen n udabu.
=== 8.3. Tamsalt n Qusṭanṭiniya deg umezruy ===
Tamdint-a tuɣal sya ɣer zdat d yiwet n temdinin timeqqranin n umaḍal. Deffir tmettant n Qusṭantin, ad teqqim d amkan agejdan n udabu arumani deg usamar. Deg 395, mi tbeddel tɣessa n udabu gar umalu d usamar, Qusṭanṭiniya tuɣal d tamezdeɣt n udabu n tgelda tarumanit n usamar. Deffir aɣelluy n udabu arumani deg umalu deg 476, tamdint-a teqqim d amkan agejdan n tgelda i d-yettkemmilen amezruy arumani.
Deg umezruy amiran, tgelda-a tettwasemma aṭas Tgelda Tabizantin. Maca imezdaɣ-is ur semman ara i yiman-nsen «Bizantiyen» deg unamek amiran. Ttwalin iman-nsen d Irumanen, yerna ssawalen i tgelda-nsen tagelda tarumanit.
== 9. Agraw n Nikiya (325) d ubeddel n tmeslayt tamasiḥit ==
[[Tugna:Nicea.jpg|centré|vignette|450x450px|Agraw n Nikiya.]]
Deg useggas 325, Qusṭantin yessuter ad yemlil ugraw ameqqran n yimrabḍen imasiḥiyen deg temdint n Nikiya, i d-yeqqimen ass-a d ''İznik'' deg [[Tturk|Turkya]].
Agraw-a yettwassnen s yisem n Agraw Amezwaru n Nikiya.
=== 9.1. D acu i d-ugur i yellan? ===
Deg tallit-a, tella temgarda tameqqrant gar yimasḥiyen ɣef tɣawsa n tɣessa n Yasuɛ Lmasiḥ d wassaɣ-is d Rebbi. [[Aryus]] yella d yiwen n yimrabḍen(argaz n ddin neɣ n usɣan) n temdint n Aleksandriya.
Yella yettwali belli Mmi-s n Rebbi ur yelli ara d aqdim am Baba-s, imi tella tallit anda ur yelli ara. Imrabḍen nniḍen ur qbilen ara tikti-a. Llan ttwalin belli Mmi-s d aqdim am Baba-s, yerna d yiwen n ugama n tɣellist tarrabanit. Tamsalt-a tessekcem imasiḥiyen deg yiwen n ccwal ameqqran.
=== 9.2. D acu i yexdem Qusṭantin? ===
Qusṭantin, i yebɣan ad yesɛu talwit deg tmeslayt tamasiḥit, yessuter ad yemlil ugraw n yimrabḍen.
Ur yelli ara d amrabḍ, ur yelli ara d ameqqran n tussna n ddin, maca yella d amenkad i yesɛan tazmert ad yesdukkel imdanen deg yiwen n ugraw.
Agraw n Nikiya yefka azal i tikti n ''homoousios'', i d-yemmalen belli Mmi-s d Baba-s sɛan yiwet n tɣessa n ugama n yillu(agama n ṛebbi). Agraw yefren daɣen kra n yilugan i yesɛan assaɣ d ddin, d uselḥu n tmeslayt s tmuɣli tamasiḥit.
=== 9.3. Azal n ugraw-a ===
Agraw n Nikiya yesɛa azal ameqqran deg umezruy amasiḥi, imi d yiwen seg yigrawen imeqqranen imezwura i yebnan tikti tamasiḥit n tmeslayin d tmuɣliwin timeqqranin n usɣan-agi. Maca ur yelli ara d taggara n ccwal. Amgired gar yimasḥiyen ɣef tamsalt n Aryus akked taluft n [[Tadunatit|yidunatiden]] tekkemmel deg yiseggasen i d-iteddun, ɣas akken Qusṭantin yeɛreḍ ad yefru.
Ilaq daɣen ad nẓer belli agraw-a ur d-yessnulfa ara ddin amasiḥi. Ddin-a yella uqbel Qusṭantin s waṭas n tasutin. Agraw yeɛreḍ ad yefru amgired gar yimasḥiyen ɣef kra n tɣawsiwin n lmendad n ddin.
== 10. Tasertit n Qusṭantin deg Tafriqt n Ugafa ==
Aḥric-a yesɛa azal ameqqran i umezruy n yimaziɣen, imi Tafriqt n Ugafa tella d yiwet seg temnaḍin timeqqranin n Tgelda Tarumanit.
=== 10.1. Tafriqt deg tallit n Qusṭantin ===
Deg tazwara n tasut tis IV, Tafriqt n Ugafa tella d tamnaḍt i yesɛan azal ameqqran deg tdamsa, deg tsertit d ddin.
Gar temdinin-is timeqqranin:
- '''Qerṭaj''' (Carthago), tamdint tameqqrant n Tafriqt Tarumanit.
- '''Sirta'''(Kirtan), i yettwasemman sya ɣer zdat Constantine.
- '''Hippo Regius''', i d-yeqqimen ass-a deg temnaḍt n Ɛennaba.
- '''Kwikul'''(Cuicul), i d-yuɣalen ass-a d Ǧmila.
- '''Tamugadi''', i d-yuɣalen ass-a d Timgad.
- '''Tivest'''(Theveste), i d-yeqqimen ass-a d Tebessa.
Amezruy n temnaḍin-a yella d amezruy n tdukli d umgired gar tmetti tarumanit, timettiyin timaziɣin tiqburin, ddin amasiḥi d leɛwayed n wafagan.
=== 10.2. Qusṭantin d temdint n Kirtan(Sirta) ===
Tamdint n Sirta tella d yiwet seg temdinin timeqqranin n Numidya. Deg tallit n Qusṭantin, tamdint-a tettwaseggem deffir kra n yimenɣiyen iserdasiyen i d-yeḍran. Yettwassnen belli deg 313, Sirta tuɣal tettwasemma Qunṭantin, s yisem n umenkad Qusṭantin.
Tamdint-a teqqim tesɛa isem-is armi d tallit tamirant: Qusṭanṭina. Abeddel n yisem-a yeskanay-d azal i yesɛa Qusṭantin deg tsertit n Numidya n tallit-nni.
=== 10.3. Tazɣent n Dunatus deg Tafriqt ===
Deg tallit-a tella yiwen n umgirred ameqqran gar yimasḥiyen n Tafriqt. Deg taggara n tallit n uqehher n [[Dyuklisyan]], kra n yimrabḍen ttwaccahden belli fkan idlisen n ddin i udabu arumani. Deffir uqehher, tella taluft-a: ma yezmer umrabḍ i yellan deg ugur-a ad yuɣal ɣer tmasiḥit s wudem n wargaz n ddin, neɣ ilaq ad yettwakks seg umkan-is? Tamsalt-a teǧǧa imasiḥiyen n Tafriqt ad bḍun ɣef sin n yiberdan.
Yiwen n uḥric yella yedda d ''Caecilianus'', amrabḍ n Qerṭaj.
Aḥric nniḍen yella yedda d ''Majorinus'', syin d [[Dunatus Maɣnus|Dunatus]], i d-yuɣalen d yiwen n yimeqqranen n umussu-a. Amussu-a yettwassnen deg umezruy s yisem [[Tadunatit]](Donatisme).
=== 10.4. Anekcum n Qusṭantin deg taluft-a ===
Qusṭantin yeɛreḍ ad yefru amgirred-a. Deg 313, yessuter ad yemlil ugraw n yimrabḍen deg Ruma. Agraw-a yefka afus i ''Caecilianus'', maca imdukkal n Dunatus ur qbilen ara taɣtas-is. Deg 314, Qusṭantin yessuter agraw nniḍen deg Arles, deg Galiya. Agraw-a yesbedd daɣen taɣtas i d-yefka ugraw n Ruma.
Maca amgirred ur yefru ara. Deg 316, Qusṭantin yessekcem adabu-is iwakken ad iḥbes imdukkal n Dounatus. Kra n yixxamen n ddin ttwakksen, kra n yimrabḍen ttwassenɣen seg temnaḍin-nsen. Tasertit-a ur tessawaḍ ara ad teḥbes uamussu-a. Deg 321, Qusṭantin yessers aḥric ameqqran n tsertit n uḥebbes, maca Tadunatit ikemmel ad yettnerni deg Tafriqt. Imezrayen n ddin sneqdacen tazɣent-a am yiwet n tɣawsa tameqqrant deg umezruy n usɣan amasiḥi n Tafriqt ugafa.
=== 10.5. Tadunatit d yimaziɣen ===
Tella yiwet n tamsalt i ilaq ad d-nessuter deg umezruy-a: assaɣ gar Tadunatit d yimaziɣen. Deg kra n temnaḍin n Numidya, Tadunatit tesɛa imdukkal aṭas, ladɣa deg temnaḍin n berra n temdinin timeqqranin. Maca ur nezmir ara ad nini belli Tadunatit tella d ddin n yimaziɣen kan, neɣ belli tella deg-s tagrawla n yimaziɣen mgal Ruma. Yella deg-s umgirred n ddin, assaɣen n udabu, timsal n leḥkem n yimrabḍen, akked kra n yimgirrden n tmetti. Imezrayen ttwalin belli assaɣ gar Tadunatit, timettiyin timaziɣin d tsertit tarumanit yella d tin iweɛren ad yettwafhem s yiwet n tekti kan. Aḥric ameqqran n umezruy-a ad ikemmel deg tasut tis IV d tis V, ladɣa deg tallit n [[Agerram Augustin (Saint Augustin)|Uɣustin n Hippo]].
== 11. Tadamsa d tedrimt deg tallit n Qusṭantin ==
=== 11.1. Asnerni n tedrimt n wureɣ ===
[[Tugna:Constantinus I. - Münzkabinett, Berlin - 5548253.jpg|centré|vignette|350x350px|Tadrimt tarumanit deg tallit n Qusṭantin Amezwaru.]]
Yiwen seg leqdicat imeqqranen n Qusṭantin yella deg tsertit n tedrimt. Yesnerna aseqdec n yiwet n tedrimt n wureɣ i yettwasemman '''solidus'''. Solidus ytella d tadrimt n wureɣ i yesɛan azal yettwasbadun, d ayen i yessnernan taɣellist n tedrimt deg kra n yiḥricen n tdamsa.
S usemḍfer n yiseggasen, solidus tuɣal d yiwet n yidrimen imeqqranen n tgelda tarumanit, yerna ikemmel useqdec-is deg tallit tabizantin. Maca tasertit-a ur tefru ara meṛṛa uguren n tdamsa. Timetti tarumanit mazal teɛna-tt tazɣent n tedrimt n lfeḍḍa d yidrimen imeẓẓyanen, ladɣa gar yimezdaɣen ur nesɛi ara aṭas n wayla.
=== 11.2. Timdinin d yixeddamen n tdamsa ===
Qusṭantin yeḥrez, yerna yesnerna, kra n tɣessiwin n tedamsa i d-yellan seg tallit n [[Dyuklisyan]]. Taddart n yifellaḥen, amkan n yimeẓẓyanen deg temdinin, akked ilugan n lexlaṣ n tebzar d wamek i ttwaxllaṣent ilmend n umhaz-nsent .
Adabu yella yebɣa ad yesɛu idrimen i useḥrez n teserdast, labni n temdinin d leqdicat n tedbelt. Maca kra n yisutar n tebzar sɛan aẓayer aẓayan ɣef temnaḍin n lexla(beṛṛa n temdinin).
=== 12. Taserdast n Qusṭantin ===
Qusṭantin yella d amenkad i yellan yesɛa tirmit tameqqrant deg teserdast(igen). Yessnerna tɣessa taserdasit i d-yebna Dyuklisyan.
Deg tallit-is, taserdast tarumanit tella tesɛa sin n yiḥricen imeqqranen:
'''Iserdasen n tlisa''', i yellan ttwaḥrazen deg temnaḍin n berra n tgelda, akked iserdasen n daxel, i yezmer umenkad ad yessekcem ɣer kra n yigrawen d temdinin s zreb. Tarrayt-a teǧǧa-t ad yesɛu tazmert ad yessufeɣ tiserdasin ɣer yimukan i yeḥwaǧen tallelt.
=== 12.1. Iɛessasen n umenkad ===
Qusṭantin yesbed daɣen tɣessa n yiɛessasen iserdasiyen i yettwassnen s yisem n '''Scholae Palatinae'''.
Tigrawin-a uɣalent d yiwet n tɣessa taserdasit i yettwaḥsaben d taɣawsa n umenkad. S wakka, Qusṭantin yessefk daɣen aɣelluy n tɣessa taqdimt n iɛessasen n ''Tredsa Praetorian'', i yellan tesɛa azal ameqqran deg tsertit n Ruma. Tredsa-a tella tesɛa aṭas n wassaɣen d yimenkaden iqburen, yerna deg talliyin yezrin tesɛa afus deg usbeddi neɣ deg usseɣli n yimenkaden. Qusṭantin yebɣa ad as-yekkes tazmert-a.
=== 12.2. Tilisa n tmnekda ===
Deg tallit n Qusṭantin, Tgelda Tarumanit teqqim tettnaɣ ɣef kra n tlisa-s. Deg ugafa n Uṛupa, llan ṭṭradat mgal iɣerfanen iǧermaniyen, ladɣa ama deg temnaḍin n Rhin ama deg temnaḍin n Danub. Deg usamar, yella ccwal d Tgelda Tasanit n Fars. Qusṭantin yella yettsewjed tirnit taserdasit mgal Fars uqbel tamettant-is, maca ur yessaweḍ ara ad yessufeɣ amenuɣ-a.
== 13. Ilugan d tsertit n tmetti ==
Qusṭantin yessufeɣ-d aṭas n yilugan i yeɛnan tudert n yimdanen deg tgelda.
Leqdicat-is deg taɣult-a sɛan sin n wudmawen: kra ttawin-d abeddel ɣer wayen yelhan, maca kra n yilugan nniḍen ttwaḥsaben d iqesḥanen aṭas.
=== 13.1. Tamsalt n waklan ===
Deg tallit-is, Qusṭantin yessekcem kra n ubeddel deg yilugan i yeɛnan aklan. Yesseɣti kra n yisutar i yeɛnan tmetti, maca ur yekkes ara tamsalt n yimaklan. Tamsalt n waklan teqqim d yiwet n tɣessiwin n tmetti tarumanit.
=== 13.2. Izrefen n twaculin ===
Qusṭantin yessekcem ilugan imaynuten i yeɛnan zwaǧ, tameṭṭut, iḥricen n twacult, akked wayla n yimdanen.
Deg 320, yekkes kra n yiɣilifen n uzref i yellan ɣef wid ur nezwiǧ ara, ilmend n yilugan iqburen n [[Ugustus|Uɣustus]]. Maca ilugan-is nniḍen deg tamsalt n zwaǧ d yizerfan n twaculin qqimen d wid iweɛren. Tazrawt n tmezrayt ''Judith Evans Grubb''s teskanay-d belli ur ilaq ara ad neḥseb yal abeddel n uzref deg tallit-a d aḥric n tsertit tamasiḥit, imi aṭas n yilugan sdukklen leɛwayed tiqburin n Ruma d tɣessiwin timaynuten n tmetti.
=== 13.3. Ilugan iqesḥanen ===
Deg kra n temsal n uzref, Qusṭantin yesnerna tazmert n uɛaqeb. Kra n tilufa, ladɣa tin i yeɛnan zwaǧ d yizerfan n tmetti, sɛant aɛaqeb aqesḥan. Tamsalt-a teskanay-d belli Qusṭantin ur yelli ara d amenkad i yessuturen kan talwit d tilelli.
Yella daɣen d amenkad i yesɛan tasertit taẓayant n uḥraz n udabu d tɣessiwin n tmetti.
== 14. Qusṭantin d tsertit n wafagan ==
Deg tallit n Qusṭantin, leɛwayed n ufagan mazal llan deg Tmenkda Tarumanit. Deg temdinin timeqqranin, llan mazal ttaɛbaden irebbiten irumanen, tigejda n wafagan, d tfaskiwin iqburen. Qusṭantin yefka afus n tallelt i ddin amasiḥi, maca ur yesseɣli ara deg yiwen wakud meṛṛa tiɣessiwin n wafagan.
Deg kra n temnaḍin, leɛwayed iqburen kemmlent deg tmetti.
Deg Qusṭanṭiniya, tugna n temdint tamaynut tella tesdukkel azamul n udabu arumani aqdim d yizamulen imasiḥiyen.
=== 14.1. Ass n yiṭij ===
Deg 321, Qusṭantin yessufeɣ alugen i yesɛan assaɣ d wass n yiṭij (dies Solis), i yellan d ass n ustaɛfu deg kra n yimukan n tedbelt d tenzut(ttjara).
''Ass-a'' n yiṭij yuɣal sya ɣer zdat d yiwen n wussan imeqqranen n ddin amasiḥi.
Maca ilaq ad nẓer belli tarrayt n useqdec n wass n yiṭij deg tmetti tarumanit tella-d uqbel Qusṭantin, yerna tamgarda n leɛwayed gar ufagan d ddin amasiḥi ur tefru ara deg yiwen wass.
=== 14.2. Melmi i yuɣal ddin amasiḥi d ddin n wanek? ===
Tella kra n tɣawsa i yettwasefhamen s tuccḍa deg waṭas n yidrisen. Qusṭantin ur yessebdad ara ddin amasiḥi d ddin anasay awḥid n Tmenkda Tarumanit. Deg 380, deg tallit n umenkad Theodosius Amezwaru, s yiwen n usaḍuf ameqqran ad yerr ddin amasiḥi n tsertit n Nikiya d ddin i yettwaqeblen seg udabu.
Ihi, ayen i yebda Qusṭantin deg 313 ad ikemmel deg yiseggasen d tasutin i d-iteddun.
== 15. Qusṭantin d twacult-is ==
[[Tugna:Colossus of Constantine I 03.jpg|vignette|Asebdad n Qusṭantin i d-yettwaɛwden.]]
Qusṭantin yella yesɛa assaɣen imeqqranen d twacult-is, maca tudert-is tagensant tella deg-s daɣen twaɣiyin.
=== 15.1. Helena, yemma-s ===
[[Helena (yemma-s n Qusṭantin Amezwaru)|Helena]] tesɛa azal ameqqran deg tudert n Qusṭantin. Deg tallit n udabu n mmi-s, tewwi azwel n Augusta, i d-yemmalen amkan ameqqran deg twacult n umenkad.
Helena tettwassnen deg umezruy amasiḥi s yinig-is ɣer tmura n usamar, anda tella tesɛa afus deg lebni n yixxamen n ddin. Tella tettwaḥsab d yiwet n tudsa tameqqrant n umezruy n tmeslayt tamasiḥit.
=== 15.2. Fausta ===
Fausta d yell-is n Maximian, tella d tameṭṭut n Qusṭantin seg 307. Tesɛa yid-s kra n warraw, gar-asen Qusṭantin II, Constantius II d Constans. Maca deg 326, Fausta temmut deg tɣawsa i mazal ur nettwassen ara s tidet meṛṛa. Kra n yiɣbula qqarent belli tettwanɣa s lamer n Qusṭantin.
=== 15.3. Tamettant n Crispus ===
Crispus yella d mmi-s ameqqran n Qusṭantin, seg wassaɣ-is d '''Minervina'''. Yella yesɛa azal deg teserdast d tsertit. Deg 324, yella yesɛa afus deg rbeḥ n teserdast(igen) tarumanit deg ṭṭrad n Hellespont. Maca deg 326, Crispus yettwanɣa. Ur nessin ara s tidet d acu i d-ssebba n tmettant-is.
Kra n yiɣbula n tallit taqdimt ssawalen ɣef temsalt n wassaɣ gar Crispus d Fausta, maca imezrayen imiranen ur zmiren ara ad sbeddun belli taḥkayt-a d tidet.
Tamettant n '''Crispus''' d tin n '''Fausta''' ttwaḥsabent d yiwet seg temsal tiudrigin i mazal ur nefru ara deg umezruy n Qusṭantin.
Tamsalt-a teskanay-d daɣen belli tudert n umenkad-a ur telli ara d tin n talwit kan, imi adabu arumani yella deg-s leḥkem, tissas d usuter n tezmert s kra n tɣawsiwin i d-yessawḍen armi d tamettant n yiɛeggalen n twacult.
== 16. Tamettant n Qusṭantin (337) ==
Deg useggas 337, Qusṭantin yella d amenkad aqdim yesɛan azal ameqqran deg tmenkda. Yella yettsewjed irni aserdasi mgal Fars, maca yebda yettaḍan.
Deg taggara n tudert-is, Qusṭantin yeqbel ad yettwaɣḍes deg waman n lebni amasiḥi.
Yettwaɣḍes s ufus n ''Eusebius n Nicomedia'', argaz n usɣan i yellan yesɛa assaɣen d tmuɣli n [[Aryus]]. Deg 22 Mayyu 337, Qusṭantin yemmut deg temnaḍt n Nicomedia, deg [[Tturk|Turkya]] n wass-a. Yella yesɛa ɣef 65 n yiseggasen, ma yella talalit-is deg 272.
Tafekka-s tettwawi ɣer Qusṭanṭiniya, anda yettwamḍel deg umkan n teglizt tamasiḥit, i yettwassnen s yisem n ''Church of the Holy Apostles''. Deffir tmettant-is, arraw-is bḍan adabu, maca tamsalt n usemḍfer n udabu ur tefru ara war ccwal.
Gar arraw-is i d-yuɣalen d imenkaden:
- Qusṭantin II.
- Constantius II.
- Constans.
Deg yiseggasen i d-iteddun, yella umgired ameqqran gar-asen, yerna kra n yiɛeggalen n twacult n Qusṭantin ttwaneɣan deg tɣawsa n usemḍfer n udabu.
== 17. Azal n Qusṭantin deg umezruy ==
Qusṭantin Amezwaru yella d yiwen n yimenkaden i yesɛan azal ameqqran deg umezruy n Tmenkda Tarumanit.
Maca ismawen n «Amezwaru» d «Ameqqran» ur ilaq ara ad aɣ-ǧǧen ad nerr tudert-is d taḥkayt n yiwen n urgaz yelhan kan.
Amezruy-is yesɛa sin n wudmawen imeqqranen.
=== 17.1. Aḥric n leqdicat-is imeqqranen ===
Qusṭantin yessaweḍ ad yerr tamurt tarumanit ddaw yiwen n udabu, deffir aṭas n yiseggasen n ccwal. Yesnerna tasertit n tedrimt, yerna yessnerna tɣessiwin n teserdast d tedbelt. Yebna Qusṭanṭiniya, i d-yuɣalen d yiwet seg temdinin timeqqranin n umaḍal.
Yefka afus i ddin amasiḥi, yerna yessekcem imrabḍen-is deg tsertit n wanek. Yesdukkel agraw n Nikiya, i yesɛan azal deg usbeddi n tɣessiwin d tmuɣliwin n ddin amasiḥi.
=== 17.2. Aḥric n wayen iweɛren deg udabu-is ===
Qusṭantin yella d amenkad i yerbḥen ṭṭradat n daxel s tazmert n teserdast. Yessekcem tasertit n uḥebbes d uɛaqeb mgal kra n yimdanen d kra n tmuɣliwin tamasiḥiyin, ladɣa deg temsalt n Donatus.
Kra n yilugan-is llan d iqesḥanen aṭas.
Tamettant n Crispus d Fausta teskanay-d belli tella yiwet n tama tukrift deg twacult-is d udabu-is. Ihi, ad t-id-nḥaseb d amenkad ameqqran deg wazal n leqdicat-is, maca ur ilaq ara ad t-nerr d amdan ur nesɛi ara tuccḍiwin.
=== 18. Amezruy n Qusṭantin deg umaḍal amiran ===
Deffir 17 n tsutin, isem n Qusṭantin mazal yesɛa azal deg waṭas n tmura. Deg tmuɣliwin timasiḥiyin n usamar, Qusṭantin yettwaḥsab d yiwen n wurgaz i yesɛan azal ameqqran deg umezruy n ddin.
Deg tmeslayt tamasiḥit n umalu, azal-is yella daɣen d ameqqran, maca tarrayt n usdukkel-is d tɣessiwin n ddin ur telli ara am tin n tmeslayin n usamar.
Deg umezruy n Tgelda Tarumanit, Qusṭantin d yiwen seg yimenkaden i yerran tmenkda seg tɣessa taqdimt n Ruma ɣer tɣessa tamaynut i yellan tettnerni deg usamar. Deg Tafriqt n Ugafa, isem-is mazal yettwaf deg temdint n Qusṭanṭina, i yellan uqbel d Cirta.
Qusṭantin yella daɣen d yiwen n yimdanen i yesɛan azal deg umezruy n tmuɣli tamasiḥit n Tafriqt, ladɣa deg tamsalt n [[Tadunatit|Tdunatit]].
6qdiqqhegqanqxft2r7iirvfokhlnnt
117707
117706
2026-10-18T18:43:25Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tuccḍiwin
117707
wikitext
text/x-wiki
'''Qusṭantin Amezwaru''', i yettwassnen daɣen s yisem n '''Qusṭantin Ameqqran''' (''Constantinus Magnus s tlatinit''), d yiwen seg
{{Infobox biography|item=Q8413|image=[[File:0 Gaius Flavius Valerius Constantinus, Palatino.jpg|thumb|Asebdad n Qusṭantin Amezwaru|300px]]|caption=Qusṭantin Amezwaru.}}
yimenkaden irumanen i yesɛan azal ameqqran deg umezruy n umaḍal aqdim.
Yella d amenkad n Tmenkda Tarumanit seg useggas 306 armi d 337, maca ur yuɣal d amenkad awḥid n tgelda meṛṛa alamma d aseggas 324.
Deg 31 n yiseggasen n udabu-is, Qusṭantin yessaweḍ ad ibeddel aṭas n tɣawsiwin deg tsertit, deg tedbelt, deg tsertit taserdasit, deg tdamsa, ladɣa deg wassaɣ gar uwanek arumani d tmeslayt tamasiḥit.
Gar wayen i t-yeskanayen deg umezruy:
- Yerbeḥ ṭṭradat imeqqranen mgal imenkaden i t-yettnaɣen ɣef udabu.
- Yerr-a tamurt tarumanit meṛṛa ddaw yiwen n umenkad deg 324.
- Yesnerna tasertit n tsureft d uḥraz n tilelli n ddin i yimasḥiyen.
- Yefka afus n tallelt i tmeslayt tamasiḥit, armi tuɣal d yiwet n tɣessa timeqqranin n tmetti tarumanit.
- Yebna tamezdeɣt tamanekdat tamaynut deg Qusṭanṭiniya, ɣef wakal n temdint taqdimt n Byzantion.
- Yesdukkel amussu n uselḥu n tmeslayt tamasiḥit deg ugraw n Nikiya, deg 325.
- Yesnerna yiwet n tsertit tamaynut n tedrimt, taserdast d tedbelt.
S wakka, Qusṭantin ur yelli ara kan d amenkad i yerbeḥ ṭṭradat. Yella daɣen d yiwen n yimdanen i d-yeslulfen tallit tamaynut deg umezruy n Tgelda Tarumanit, tin ara yessiwḍen sya ɣer temsalt tarumanit n usamar, i yettwassnen deg umezruy am Tgelda Tabizantin.
== 1. Talalit d temẓi n Qusṭantin ==
=== 1.1. Talalit-is ===
Qusṭantin ilul, ilmend n tɣbula i d-yewḍen ɣur-neɣ, ɣef useggas 272 neɣ deg kra n yiseggasen i t-id-yezwaren, deg temdint n ''Naissus'', i d-yeqqimen ass-a d Nič deg [[Ṣerbya]].
Isem-is arumani yella d ''Flavius Valerius Constantinus''.
Baba-s d [[Qusṭantin Klurus]] (Constantius Chlorus), yiwen n yimeqqranen iserdasiyen irumanen i yuɣalen d imenkaden.
Yemma-s d [[Helena (yemma-s n Qusṭantin Amezwaru)|Helena]], tameṭṭut i yuɣalen sya ɣer zdat d yiwet n tuqdisin timeqqranin n umezruy amasiḥi.
Ur nessin ara s tidet meṛṛa ma [[Helena (yemma-s n Qusṭantin Amezwaru)|Helena]] d tameṭṭut tamezwarut n Qusṭantin Klurus s uzref, neɣ d tameṭṭut i yesɛa yid-s assaɣ uqbel zwaǧ-is ameskaran. Tameṭṭut-a ur tesɛi ara tazmert n tsertit deg tazwara, maca mmi-s mi yuɣal d amenkad, ad as-yefk azal ameqqran.
=== 1.2. Axxam-is d tugna n tmetti n wakud-nni ===
Deg tazwara n tasut tis IV, Tgelda Tarumanit d tamurt tameqqrant i yeṭṭfen aḥric ameqqran n Tuṛuft, Tafriqt n ugafa d Asya n umalu.
Deg tallit-a, aṭas n yimenkaden ur d-ttilalen ara deg temdint n Ruma. Llan-d seg temnaḍin n Danub, Illyricum d Balkans, anda taserdast tesɛa azal ameqqran deg usefru n udabu.
Qusṭantin yella seg tɣiwant-a n tsertit taserdasit. Ihi, talalit-is deg Naissus ur telli ara d ayen iweɛren ad nefhem, imi taserdast tarumanit tuɣal d yiwen n yigejdan n tɣessa n tgelda.
=== 1.3. Tamẓi deg yixxamen n yimenkaden ===
Qusṭantin yessaweḍ ad ikker deg tɣiwant n yimenkaden. Yedder deg yixxamen n udabu deg usamar n tgelda, anda yella Dyuklisyan d amenkad.
Yelmed amek tettwaselḥu tgelda, amek tettwasebdad taserdast, akked wamek tteddun wassaɣen gar yimenkaden.
Yexdem daɣen deg teserdast, yedda deg kra n yikabar iserdasiyen, yessen tamsalt n usefrek n yimukan d uselḥu n yimrigen.
Tudert-is deg tallit-a tefka-yas tirmit i as-yettunefken kan i kra n yimeqqranen irumanen.
== 2. Tagnit n Tgelda Tarumanit uqbel ad d-yili Qusṭantin ==
=== 2.1. Tazɣent n tasut tis III ===
Deg tasut tis III, Tgelda Tarumanit tɛedda ɣef yiwet n tallit iweɛren aṭas.
Llan aṭas n yimenkaden i d-ttilin s tallelt n teserdast, maca ur ttɣimin ara deg udabu aṭas n wakud.
Ṭṭradat n daxel, tazɣent n tedrimt, asenqes n uselḥu n temnaḍin, akked ṭṭradat ɣef tilisa rnan-d ccwal i tgelda.
Seg 235 armi d 284, aṭas n yimenkaden uɣalen-d ɣer udabu, kra seg-sen ttwaneɣan neɣ ttwakksen deg wakud ameẓẓyan.
=== 2.2. Aɣelluy n tetrarkiya ===
Dyuklisyan, mi yuɣal d amenkad deg 284, yeɛreḍ ad yefru ugur-a.
Yesbed tasertit n tetrarkiya, anda tgelda tettwasefru s ukuẓ n yimeqqranen: sin n yimenkaden imeqqranen (Augusti) d sin n yimenkaden imawlan n lɛehd (Caesares).
Iswi n tetrarkiya yella d:
- Asefru n tgelda s wudem iqriben ɣer temnaḍin-is.
- Aḥraz n tilisa seg iɣerfan ibarbaren.
- Asenqes n ṭṭradat n udabu gar yimeqqranen.
- Aḍman n usemḍfer n udabu war ṭṭradat.
Maca tarrayt-a ur tessawaḍ ara ad teḥrez talwit i lebda.
Mi Dyuklisyan d Maximian ǧǧan adabu deg 305, tamukrist(ugur) n wamek ara d-yilin yimenkaden imaynuten tebda tettban-d.
Qusṭantin ad yuɣal d yiwen n yimdanen i yesɛan azal ameqqran deg uɣelluy n tetrarkiya.
=== 3. Abrid n Qusṭantin ɣer udabu (305–306) ===
Deg 305, baba-s [[Qusṭantin Klurus]] yuɣal d amenkad ameqqran n umalu n tgelda.
Qusṭantin, i yellan deg usamar, yuɣal ɣer baba-s, yedda yid-s deg yigrawen iserdasiyen n Britanya.
Deg 25 Yulyu 306, Qusṭantin Klurus yemmut deg temdint n Eboracum, i d-yuɣalen ass-a d York deg Ngliz.
Deffir tmettant-is, iserdasen-is ssutren ad yili mmi-s Qusṭantin d amenkad.
Deffir tmettant n baba-s, iserdasen-is sbedden Qusṭantin d amenkad deg 306, maca Galerius, amenkad ameqqran n usamar, ur iqbil ara ad t-yessisem d Augustus s tazwara. Yefka-yas kan azwel n Caesar.
Tamsalt-a tessekcem Qusṭantin deg yiwet n tɣawsa tameqqrant: anadi ɣef adabu arumani s tallelt n teserdast.
Deg yiseggasen i d-iteddun, Qusṭantin isnerna adabu-is deg Galiya, Britanya d kra n temnaḍin n Uṛupa n umalu.
Yesbed daɣen assaɣen n tsertit s yimenkaden nniḍen.
Deg 307, yezweǧ Fausta, yell-is n umenkad aqdim Maximian. Zwaǧ-a yella daɣen d yiwet n tarrayt n usdukkel n yiɛeggalen n udabu.
== 4. Ṭṭradat n Qusṭantin akked Maxentius (312) ==
=== 4.1. Anwa i yellan d ''Maxentius''? ===
''Maxentius'' d mmi-s n ''Maximian'', yiwen n yimenkaden iqburen n tetrarkiya. Yuɣal d amenkad deg Ruma deg 306, yerna yeṭṭef kra n temnaḍin n ṭṭelyan d Tafriqt Tarumanit. Qusṭantin d ''Maxentius'' uɣalen d imnaɣen ɣef udabu n umalu. Deg 312, Qusṭantin yefren ad yessekcem taserdast-is ɣer ṭṭelyan iwakken ad yernu Maxentius.
=== 4.2. Akabar n Itelya ===
Qusṭantin yessufeɣ taserdast-is seg ''Galiya'', yezger idurar n ''Alpes'', yerna kra n isedasen n yigen n ''Maxentius'' deg temdinin n usamar n ṭṭelyan. Yerbeḥ deg ''Turin'', ''Verona'' d yimukan nniḍen, syin yuɣal ɣer [[Roma|Ruma]].
Maxentius yefren ad yessuffeɣ taserdast-is seg Ruma iwakken ad yemmager Qusṭantin.
=== 4.3. Ṭṭrad n Teqenṭert n Milvius ===
[[Tugna:Ponte Milvio-side view-antmoose.jpg|centré|vignette|450x450px|Tiqenṭart n Milvius, anda i d-yeḍra amennuɣ gar Qusṭantin d Maxentius.]]
Deg 28 Kṭuber 312, sin n yimeqqranen mmagren ɣef teqenṭert n Milvius (Pons Milvius), deg ugafa n Ruma. Tarrayt n Qusṭantin, akked udabu-s ɣef yigen, teǧǧa-t ad yerbeḥ ṭṭrad. Deg trewla-ines ɣer Ruma, Maxentius yeɣli deg wasif n Tiber, yemmut deg waman.
Tameɣra n Qusṭantin tebna ɣef rbeḥ-a, imi seg wass-nni yuɣal d amenkad yesɛan adabu ɣef umalu n Tgelda Tarumanit.
Ṭṭrad-a ad yesɛu daɣen azal ameqqran deg umezruy n tmeslayt tamasiḥit.
== 5. Tirgit n Qusṭantin d uqerrub-is ɣer usɣan(ddin) amasiḥi ==
=== 5.1. D acu i d-yellan uqbel ṭṭrad? ===
Imezrayen n tallit taqdimt ḥkan-d belli Qusṭantin yeẓra azamul deg yigenni neɣ yurga tirgit uqbel ṭṭrad n Milvius.
Maca iɣbula ur msefhamen ara ɣef wamek i yeḍra. '''''Lactantius''''', ameskar amasiḥi n tasut tis IV, yura belli Qusṭantin yettwawelleh deg targit iwakken ad yerr azamul amasiḥi ɣef yiwen seg yizamulen n teserdast-is.
Eusebius n Qaysariya, i yuran Vita Constantini, yefka-d taḥkayt nniḍen, anda Qusṭantin yeẓra, ilmend n wayen i d-yenna, azamul n ufus amasiḥi(amidag) deg yigenni. Deg yiɣbula n tmasiḥit, taḥkayt-a tettwaqqen ɣer wawal alatini:
'''In hoc signo vinces — «S uzamul-a ara terbeḥeḍ.»'''
Maca ur nezmir ara ad nini s tidet belli ayen i d-yettwaḥkan deg yiɣbula-a yeḍra akken i t-id-uran. Imezrayen imiranen kkaten-d deg taḥkayat-a imi tella deg-sent tmuɣli n ddin, tazerfa n udabu-s d usnulfu n tugna n umenkad.
Amgired gar ''Lactantius'' d ''Eusebius'', akked wakud anda ttwarun iɣbula-nsen, yettaǧǧa tamsalt-a d tin ɣef mazal yettili unadi n umezruy.
=== 5.2. Qusṭantin d amasiḥi neɣ d afagan? ===
Tamsalt-a ur tefru ara s yiwet n tririt tafessast.
Qusṭantin yella deg tmetti tarumanit anda llan aṭas n yisɣanen d leɛwayed n wafagan. Deg tazwara n udabu-is, yella yesskanay-d assaɣen d ddin n yiṭij, ladɣa d Sol Invictus. Maca seg 312 d asawen, aselḥu-s yesɛa ugar n wassaɣen d tmeslayt [[tamasiḥit]].
Yebda yettak-as tallelt, yettqabal imrabḍen-is, yerna yebna tallelt-is tasertant ɣef tɣessa-s. Ihi, nezmer ad nini belli Qusṭantin yuɣal yettak afus i ddin amasiḥi, maca '''ur nezmir ara ad nẓer s tidet''' melmi i tbeddel tikti-s n ddin, neɣ amek i tella taflest-is tagensant.
Tamsalt n ddin-is tban-d daɣen deg wayen i yeḍran ɣer taggara n tudert-is, imi ur yettwaɣḍes ara deg waman n lebni amasiḥi (baptême) alamma d aseggas 337, deg wakud i yella yettwaḍen.
== 6. Asaḍuf n Milan (313): abeddel ameqqran deg umezruy n ddin ==
Deg useggas 313, Qusṭantin yemlal d ''Licinius'', amenkad n usamar n Tgelda Tarumanit, deg temdint n Milan. Sin n yimenkaden msefhamen ɣef yiwet n tsertit tamaynut i yeɛnan tilelli n ddin deg tgelda. Tizrawin n umezruy semman-as '''Asaḍuf n Milan''' (Edictum Mediolanense).
=== 6.1. D acu i d-yella deg talwit-a? ===
Iswi-is yella d aḥraz n tilelli n ddin i yimdanen n Tgelda Tarumanit. Imasḥiyen, i yellan d wid i yettwaḥebsen neɣ yettwaneɣan deg kra n talliyin yezrin, uɣalen sɛan azref ad ɛebden ddin-nsen war aḥebbes seg tmenkda.
Adabu yessuter daɣen ad ttwaldin kra n yixxamen n usɣan [[Tamasiḥit|amasiḥi]] akked wayen i as-yettwakkesen deg tallit n uqehher. Maca ilaq ad nefhem yiwet n tɣawsa:
Asaḍuf n Milan ur yerr ara ddin amasiḥi d ddin unṣib n Tmenkda Tarumanit. Tefka tilelli n ddin, ur teḥbis ara meṛṛa leɛwayed n wafagan, ur tessekcem ara akk imdanen deg usɣan amasiḥi. Ddɣa, deg tallit n Qusṭantin, isɣanen iqburen mazal llan deg tmetti tarumanit.
=== 6.2. Amgired gar Qusṭantin d Dyuklisyan ===
Deg 303, deg wakud n [[Dyuklisyan]], tella yiwet n tsertit taẓayant mgal yimasḥiyen. Kra n tklizin ttwamdlent, idlisen n ddin ttwaseṛɣen, yerna aṭas n yimasḥiyen ɛeddan ɣef lmeḥna. Deg tallit n Qusṭantin, tamsalt-a tbeddel.
Anekcum n ddin amasiḥi deg tsertit n uwanek yella d yiwen n yiberdan imeqqranen n ubeddel n tmetti tarumanit.
Maca anamek n ubeddel-a ur d-yemmal ara belli Tmenkda Tarumanit tuɣal d tamasiḥit deg yiwen wass. Abeddel yella s leɛqel, yerna yedda deg waṭas n tasutin.
== 7. Ṭṭradat d Licinius d usdukkel n Tgelda Tarumanit (316–324) ==
Deffir talwit n Milan, Qusṭantin d ''Licinius'' llan d sin n yimenkaden imeqqranen. Qusṭantin yeṭṭef amalu n tgelda, Licinius yeṭṭef aḥric ameqqran n usamar. Assaɣen-nsen llan d wid iweɛren, ɣas akken Licinius yezweǧ Kunsṭantiya, ultma-s n Qusṭantin.
=== 7.1. Ṭṭrad n Cibalae ===
Deg 316, neɣ 314 ilmend n kra n yiɣbula, ṭṭrad amezwaru ameqqran gar-asen yeḍra deg ''Cibalae'', deg temnaḍt n Karwasya n wass-a.
Qusṭantin yerbeḥ ṭṭrad-a. Deffir-s, ṭṭrad nniḍen yeḍra ɣef temnaḍt n ''Mardia''.
Sin n yimenkaden msefhamen ɣef talwit, maca assaɣen-nsen warǧǧin llan rakden.
=== 7.2. Ṭṭrad aneggaru deg 324 ===
Deg 324, Qusṭantin yessufeɣ agraw aserdasi ameqqran mgal Licinius.
Ṭṭradat imeqqranen ḍran deg:
- ''Adrianopolis'', deg [[Tturk|Tturkya]] n wass-a.
- ''Hellespont'', deg yilel gar Uṛupa d Asya.
- ''Chrysopolis'', i d-yeqqimen ass-a deg tama tasya n Istanbul.
Qusṭantin yerbeḥ Licinius deg Kṭuber 324. Licinius yeqbel ad yefk adabu, maca deg useggas 325 yettwanɣa s unamek n uḥraz n udabu n Qusṭantin. Sya ɣer zdat, Qusṭantin yuɣal d amenkad awḥid n Tmenkda Tarumanit meṛṛa. Ayen ur nessawaḍ ara ad yeg Dyuklisyan s tetrarkiya, Qusṭantin yessaweḍ ad t-yeg s ṭṭradat d wassaɣen n udabu.
== 8. Asbeddi n Qusṭanṭiniya: tamdint tamaynut n tgelda ==
[[Tugna:Theodosian Walls in Constantinople 2.jpg|centré|vignette|450x450px|Iɣraben iqburen n Qusṭanṭiniya.]]
=== 8.1. Ayɣer Qusṭantin yefren Byzantion? ===
Deffir rbeḥ-is ɣef Licinius, Qusṭantin yebɣa ad yesbed yiwet n temdint tamanaɣt i udabu-is. Yefren temdint taqdimt n Byzantion, i yellan deg uḍiq agensu gar ilel Aberkan d ilel n Marmara. Tamnaḍt-a tesɛa azal ameqqran deg umezruy, deg ttjara d tsertit taserdasit.
''Byzantion'' teṭṭef amkan gar Uṛupa d Asya. Tella ɣef teqenṭert n yiberdan n ttjara i d-yettasen seg usamar ɣer umalu. Aman n Bosphorus, akked ufran n umkan-is, teǧǧa-tt d yiwet n temdint yezmer ad ttwaḥrez s shala ugar n waṭas n temdinin.
=== 8.2. Asbeddi n Qusṭanṭiniya ===
Deg 11 Mayyu 330, Qusṭantin yessekcem tamdint tamaynut deg wudmawen n udabu.
Yefka-yas azal n yiwet n temdint tanamkant n tgelda.
Tamdint-a tettwasemma Constantinopolis, anamek-is «Tamdint n Qusṭantin».
Tettwafren daɣen s yisem n Ruma Tamaynut (Nova Roma).
Maca ilaq ad nẓer belli Qusṭantin ur yebni ara tamdint-a seg ulac. Yessnerna tamezdeɣt n Byzantion, isbedd deg-s iberdan imeqqranen, tigejda n tedbelt, imukan n tɣuri, isayesen, temsirin d yixxamen n udabu.
=== 8.3. Tamsalt n Qusṭanṭiniya deg umezruy ===
Tamdint-a tuɣal sya ɣer zdat d yiwet n temdinin timeqqranin n umaḍal. Deffir tmettant n Qusṭantin, ad teqqim d amkan agejdan n udabu arumani deg usamar. Deg 395, mi tbeddel tɣessa n udabu gar umalu d usamar, Qusṭanṭiniya tuɣal d tamezdeɣt n udabu n tgelda tarumanit n usamar. Deffir aɣelluy n udabu arumani deg umalu deg 476, tamdint-a teqqim d amkan agejdan n tgelda i d-yettkemmilen amezruy arumani.
Deg umezruy amiran, tgelda-a tettwasemma aṭas Tgelda Tabizantin. Maca imezdaɣ-is ur semman ara i yiman-nsen «Bizantiyen» deg unamek amiran. Ttwalin iman-nsen d Irumanen, yerna ssawalen i tgelda-nsen tagelda tarumanit.
== 9. Agraw n Nikiya (325) d ubeddel n tmeslayt tamasiḥit ==
[[Tugna:Nicea.jpg|centré|vignette|450x450px|Agraw n Nikiya.]]
Deg useggas 325, Qusṭantin yessuter ad yemlil ugraw ameqqran n yimrabḍen imasiḥiyen deg temdint n Nikiya, i d-yeqqimen ass-a d ''İznik'' deg [[Tturk|Turkya]].
Agraw-a yettwassnen s yisem n Agraw Amezwaru n Nikiya.
=== 9.1. D acu i d-ugur i yellan? ===
Deg tallit-a, tella temgarda tameqqrant gar yimasḥiyen ɣef tɣawsa n tɣessa n Yasuɛ Lmasiḥ d wassaɣ-is d Rebbi. [[Aryus]] yella d yiwen n yimrabḍen(argaz n ddin neɣ n usɣan) n temdint n Aleksandriya.
Yella yettwali belli Mmi-s n Rebbi ur yelli ara d aqdim am Baba-s, imi tella tallit anda ur yelli ara. Imrabḍen nniḍen ur qbilen ara tikti-a. Llan ttwalin belli Mmi-s d aqdim am Baba-s, yerna d yiwen n ugama n tɣellist tarrabanit. Tamsalt-a tessekcem imasiḥiyen deg yiwen n ccwal ameqqran.
=== 9.2. D acu i yexdem Qusṭantin? ===
Qusṭantin, i yebɣan ad yesɛu talwit deg tmeslayt tamasiḥit, yessuter ad yemlil ugraw n yimrabḍen.
Ur yelli ara d amrabḍ, ur yelli ara d ameqqran n tussna n ddin, maca yella d amenkad i yesɛan tazmert ad yesdukkel imdanen deg yiwen n ugraw.
Agraw n Nikiya yefka azal i tikti n ''homoousios'', i d-yemmalen belli Mmi-s d Baba-s sɛan yiwet n tɣessa n ugama n yillu(agama n ṛebbi). Agraw yefren daɣen kra n yilugan i yesɛan assaɣ d ddin, d uselḥu n tmeslayt s tmuɣli tamasiḥit.
=== 9.3. Azal n ugraw-a ===
Agraw n Nikiya yesɛa azal ameqqran deg umezruy amasiḥi, imi d yiwen seg yigrawen imeqqranen imezwura i yebnan tikti tamasiḥit n tmeslayin d tmuɣliwin timeqqranin n usɣan-agi. Maca ur yelli ara d taggara n ccwal. Amgired gar yimasḥiyen ɣef tamsalt n Aryus akked taluft n [[Tadunatit|yidunatiden]] tekkemmel deg yiseggasen i d-iteddun, ɣas akken Qusṭantin yeɛreḍ ad yefru.
Ilaq daɣen ad nẓer belli agraw-a ur d-yessnulfa ara ddin amasiḥi. Ddin-a yella uqbel Qusṭantin s waṭas n tasutin. Agraw yeɛreḍ ad yefru amgired gar yimasḥiyen ɣef kra n tɣawsiwin n lmendad n ddin.
== 10. Tasertit n Qusṭantin deg Tafriqt n Ugafa ==
Aḥric-a yesɛa azal ameqqran i umezruy n yimaziɣen, imi Tafriqt n Ugafa tella d yiwet seg temnaḍin timeqqranin n Tgelda Tarumanit.
=== 10.1. Tafriqt deg tallit n Qusṭantin ===
Deg tazwara n tasut tis IV, Tafriqt n Ugafa tella d tamnaḍt i yesɛan azal ameqqran deg tdamsa, deg tsertit d ddin.
Gar temdinin-is timeqqranin:
- '''Qerṭaj''' (Carthago), tamdint tameqqrant n Tafriqt Tarumanit.
- '''Sirta'''(Kirtan), i yettwasemman sya ɣer zdat Constantine.
- '''Hippo Regius''', i d-yeqqimen ass-a deg temnaḍt n Ɛennaba.
- '''Kwikul'''(Cuicul), i d-yuɣalen ass-a d Ǧmila.
- '''Tamugadi''', i d-yuɣalen ass-a d Timgad.
- '''Tivest'''(Theveste), i d-yeqqimen ass-a d Tebessa.
Amezruy n temnaḍin-a yella d amezruy n tdukli d umgired gar tmetti tarumanit, timettiyin timaziɣin tiqburin, ddin amasiḥi d leɛwayed n wafagan.
=== 10.2. Qusṭantin d temdint n Kirtan(Sirta) ===
Tamdint n Sirta tella d yiwet seg temdinin timeqqranin n Numidya. Deg tallit n Qusṭantin, tamdint-a tettwaseggem deffir kra n yimenɣiyen iserdasiyen i d-yeḍran. Yettwassnen belli deg 313, Sirta tuɣal tettwasemma Qunṭantin, s yisem n umenkad Qusṭantin.
Tamdint-a teqqim tesɛa isem-is armi d tallit tamirant: Qusṭanṭina. Abeddel n yisem-a yeskanay-d azal i yesɛa Qusṭantin deg tsertit n Numidya n tallit-nni.
=== 10.3. Tazɣent n Dunatus deg Tafriqt ===
Deg tallit-a tella yiwen n umgirred ameqqran gar yimasḥiyen n Tafriqt. Deg taggara n tallit n uqehher n [[Dyuklisyan]], kra n yimrabḍen ttwaccahden belli fkan idlisen n ddin i udabu arumani. Deffir uqehher, tella taluft-a: ma yezmer umrabḍ i yellan deg ugur-a ad yuɣal ɣer tmasiḥit s wudem n wargaz n ddin, neɣ ilaq ad yettwakks seg umkan-is? Tamsalt-a teǧǧa imasiḥiyen n Tafriqt ad bḍun ɣef sin n yiberdan.
Yiwen n uḥric yella yedda d ''Caecilianus'', amrabḍ n Qerṭaj.
Aḥric nniḍen yella yedda d ''Majorinus'', syin d [[Dunatus Maɣnus|Dunatus]], i d-yuɣalen d yiwen n yimeqqranen n umussu-a. Amussu-a yettwassnen deg umezruy s yisem [[Tadunatit]](Donatisme).
=== 10.4. Anekcum n Qusṭantin deg taluft-a ===
Qusṭantin yeɛreḍ ad yefru amgirred-a. Deg 313, yessuter ad yemlil ugraw n yimrabḍen deg Ruma. Agraw-a yefka afus i ''Caecilianus'', maca imdukkal n Dunatus ur qbilen ara taɣtas-is. Deg 314, Qusṭantin yessuter agraw nniḍen deg Arles, deg Galiya. Agraw-a yesbedd daɣen taɣtas i d-yefka ugraw n Ruma.
Maca amgirred ur yefru ara. Deg 316, Qusṭantin yessekcem adabu-is iwakken ad iḥbes imdukkal n Dounatus. Kra n yixxamen n ddin ttwakksen, kra n yimrabḍen ttwassenɣen seg temnaḍin-nsen. Tasertit-a ur tessawaḍ ara ad teḥbes uamussu-a. Deg 321, Qusṭantin yessers aḥric ameqqran n tsertit n uḥebbes, maca Tadunatit ikemmel ad yettnerni deg Tafriqt. Imezrayen n ddin sneqdacen tazɣent-a am yiwet n tɣawsa tameqqrant deg umezruy n usɣan amasiḥi n Tafriqt ugafa.
=== 10.5. Tadunatit d yimaziɣen ===
Tella yiwet n tamsalt i ilaq ad d-nessuter deg umezruy-a: assaɣ gar Tadunatit d yimaziɣen. Deg kra n temnaḍin n Numidya, Tadunatit tesɛa imdukkal aṭas, ladɣa deg temnaḍin n berra n temdinin timeqqranin. Maca ur nezmir ara ad nini belli Tadunatit tella d ddin n yimaziɣen kan, neɣ belli tella deg-s tagrawla n yimaziɣen mgal Ruma. Yella deg-s umgirred n ddin, assaɣen n udabu, timsal n leḥkem n yimrabḍen, akked kra n yimgirrden n tmetti. Imezrayen ttwalin belli assaɣ gar Tadunatit, timettiyin timaziɣin d tsertit tarumanit yella d tin iweɛren ad yettwafhem s yiwet n tekti kan. Aḥric ameqqran n umezruy-a ad ikemmel deg tasut tis IV d tis V, ladɣa deg tallit n [[Agerram Augustin (Saint Augustin)|Uɣustin n Hippo]].
== 11. Tadamsa d tedrimt deg tallit n Qusṭantin ==
=== 11.1. Asnerni n tedrimt n wureɣ ===
[[Tugna:Constantinus I. - Münzkabinett, Berlin - 5548253.jpg|centré|vignette|350x350px|Tadrimt tarumanit deg tallit n Qusṭantin Amezwaru.]]
Yiwen seg leqdicat imeqqranen n Qusṭantin yella deg tsertit n tedrimt. Yesnerna aseqdec n yiwet n tedrimt n wureɣ i yettwasemman '''solidus'''. Solidus ytella d tadrimt n wureɣ i yesɛan azal yettwasbadun, d ayen i yessnernan taɣellist n tedrimt deg kra n yiḥricen n tdamsa.
S usemḍfer n yiseggasen, solidus tuɣal d yiwet n yidrimen imeqqranen n tgelda tarumanit, yerna ikemmel useqdec-is deg tallit tabizantin. Maca tasertit-a ur tefru ara meṛṛa uguren n tdamsa. Timetti tarumanit mazal teɛna-tt tazɣent n tedrimt n lfeḍḍa d yidrimen imeẓẓyanen, ladɣa gar yimezdaɣen ur nesɛi ara aṭas n wayla.
=== 11.2. Timdinin d yixeddamen n tdamsa ===
Qusṭantin yeḥrez, yerna yesnerna, kra n tɣessiwin n tedamsa i d-yellan seg tallit n [[Dyuklisyan]]. Taddart n yifellaḥen, amkan n yimeẓẓyanen deg temdinin, akked ilugan n lexlaṣ n tebzar d wamek i ttwaxllaṣent ilmend n umhaz-nsent .
Adabu yella yebɣa ad yesɛu idrimen i useḥrez n teserdast, labni n temdinin d leqdicat n tedbelt. Maca kra n yisutar n tebzar sɛan aẓayer aẓayan ɣef temnaḍin n lexla(beṛṛa n temdinin).
=== 12. Taserdast n Qusṭantin ===
Qusṭantin yella d amenkad i yellan yesɛa tirmit tameqqrant deg teserdast(igen). Yessnerna tɣessa taserdasit i d-yebna Dyuklisyan.
Deg tallit-is, taserdast tarumanit tella tesɛa sin n yiḥricen imeqqranen:
'''Iserdasen n tlisa''', i yellan ttwaḥrazen deg temnaḍin n berra n tgelda, akked iserdasen n daxel, i yezmer umenkad ad yessekcem ɣer kra n yigrawen d temdinin s zreb. Tarrayt-a teǧǧa-t ad yesɛu tazmert ad yessufeɣ tiserdasin ɣer yimukan i yeḥwaǧen tallelt.
=== 12.1. Iɛessasen n umenkad ===
Qusṭantin yesbed daɣen tɣessa n yiɛessasen iserdasiyen i yettwassnen s yisem n '''Scholae Palatinae'''.
Tigrawin-a uɣalent d yiwet n tɣessa taserdasit i yettwaḥsaben d taɣawsa n umenkad. S wakka, Qusṭantin yessefk daɣen aɣelluy n tɣessa taqdimt n iɛessasen n ''Tredsa Praetorian'', i yellan tesɛa azal ameqqran deg tsertit n Ruma. Tredsa-a tella tesɛa aṭas n wassaɣen d yimenkaden iqburen, yerna deg talliyin yezrin tesɛa afus deg usbeddi neɣ deg usseɣli n yimenkaden. Qusṭantin yebɣa ad as-yekkes tazmert-a.
=== 12.2. Tilisa n tmnekda ===
Deg tallit n Qusṭantin, Tgelda Tarumanit teqqim tettnaɣ ɣef kra n tlisa-s. Deg ugafa n Uṛupa, llan ṭṭradat mgal iɣerfanen iǧermaniyen, ladɣa ama deg temnaḍin n Rhin ama deg temnaḍin n Danub. Deg usamar, yella ccwal d Tgelda Tasanit n Fars. Qusṭantin yella yettsewjed tirnit taserdasit mgal Fars uqbel tamettant-is, maca ur yessaweḍ ara ad yessufeɣ amenuɣ-a.
== 13. Ilugan d tsertit n tmetti ==
Qusṭantin yessufeɣ-d aṭas n yilugan i yeɛnan tudert n yimdanen deg tgelda.
Leqdicat-is deg taɣult-a sɛan sin n wudmawen: kra ttawin-d abeddel ɣer wayen yelhan, maca kra n yilugan nniḍen ttwaḥsaben d iqesḥanen aṭas.
=== 13.1. Tamsalt n waklan ===
Deg tallit-is, Qusṭantin yessekcem kra n ubeddel deg yilugan i yeɛnan aklan. Yesseɣti kra n yisutar i yeɛnan tmetti, maca ur yekkes ara tamsalt n yimaklan. Tamsalt n waklan teqqim d yiwet n tɣessiwin n tmetti tarumanit.
=== 13.2. Izrefen n twaculin ===
Qusṭantin yessekcem ilugan imaynuten i yeɛnan zwaǧ, tameṭṭut, iḥricen n twacult, akked wayla n yimdanen.
Deg 320, yekkes kra n yiɣilifen n uzref i yellan ɣef wid ur nezwiǧ ara, ilmend n yilugan iqburen n [[Ugustus|Uɣustus]]. Maca ilugan-is nniḍen deg tamsalt n zwaǧ d yizerfan n twaculin qqimen d wid iweɛren. Tazrawt n tmezrayt ''Judith Evans Grubb''s teskanay-d belli ur ilaq ara ad neḥseb yal abeddel n uzref deg tallit-a d aḥric n tsertit tamasiḥit, imi aṭas n yilugan sdukklen leɛwayed tiqburin n Ruma d tɣessiwin timaynuten n tmetti.
=== 13.3. Ilugan iqesḥanen ===
Deg kra n temsal n uzref, Qusṭantin yesnerna tazmert n uɛaqeb. Kra n tilufa, ladɣa tin i yeɛnan zwaǧ d yizerfan n tmetti, sɛant aɛaqeb aqesḥan. Tamsalt-a teskanay-d belli Qusṭantin ur yelli ara d amenkad i yessuturen kan talwit d tilelli.
Yella daɣen d amenkad i yesɛan tasertit taẓayant n uḥraz n udabu d tɣessiwin n tmetti.
== 14. Qusṭantin d tsertit n wafagan ==
Deg tallit n Qusṭantin, leɛwayed n ufagan mazal llan deg Tmenkda Tarumanit. Deg temdinin timeqqranin, llan mazal ttaɛbaden irebbiten irumanen, tigejda n wafagan, d tfaskiwin iqburen. Qusṭantin yefka afus n tallelt i ddin amasiḥi, maca ur yesseɣli ara deg yiwen wakud meṛṛa tiɣessiwin n wafagan.
Deg kra n temnaḍin, leɛwayed iqburen kemmlent deg tmetti.
Deg Qusṭanṭiniya, tugna n temdint tamaynut tella tesdukkel azamul n udabu arumani aqdim d yizamulen imasiḥiyen.
=== 14.1. Ass n yiṭij ===
Deg 321, Qusṭantin yessufeɣ alugen i yesɛan assaɣ d wass n yiṭij (dies Solis), i yellan d ass n ustaɛfu deg kra n yimukan n tedbelt d tenzut(ttjara).
''Ass-a'' n yiṭij yuɣal sya ɣer zdat d yiwen n wussan imeqqranen n ddin amasiḥi.
Maca ilaq ad nẓer belli tarrayt n useqdec n wass n yiṭij deg tmetti tarumanit tella-d uqbel Qusṭantin, yerna tamgarda n leɛwayed gar ufagan d ddin amasiḥi ur tefru ara deg yiwen wass.
=== 14.2. Melmi i yuɣal ddin amasiḥi d ddin n wanek? ===
Tella kra n tɣawsa i yettwasefhamen s tuccḍa deg waṭas n yidrisen. Qusṭantin ur yessebdad ara ddin amasiḥi d ddin anasay awḥid n Tmenkda Tarumanit. Deg 380, deg tallit n umenkad Theodosius Amezwaru, s yiwen n usaḍuf ameqqran ad yerr ddin amasiḥi n tsertit n Nikiya d ddin i yettwaqeblen seg udabu.
Ihi, ayen i yebda Qusṭantin deg 313 ad ikemmel deg yiseggasen d tasutin i d-iteddun.
== 15. Qusṭantin d twacult-is ==
[[Tugna:Colossus of Constantine I 03.jpg|vignette|Asebdad n Qusṭantin i d-yettwaɛwden.]]
Qusṭantin yella yesɛa assaɣen imeqqranen d twacult-is, maca tudert-is tagensant tella deg-s daɣen twaɣiyin.
=== 15.1. Helena, yemma-s ===
[[Helena (yemma-s n Qusṭantin Amezwaru)|Helena]] tesɛa azal ameqqran deg tudert n Qusṭantin. Deg tallit n udabu n mmi-s, tewwi azwel n Augusta, i d-yemmalen amkan ameqqran deg twacult n umenkad.
Helena tettwassnen deg umezruy amasiḥi s yinig-is ɣer tmura n usamar, anda tella tesɛa afus deg lebni n yixxamen n ddin. Tella tettwaḥsab d yiwet n tudsa tameqqrant n umezruy n tmeslayt tamasiḥit.
=== 15.2. Fausta ===
Fausta d yell-is n Maximian, tella d tameṭṭut n Qusṭantin seg 307. Tesɛa yid-s kra n warraw, gar-asen Qusṭantin II, Constantius II d Constans. Maca deg 326, Fausta temmut deg tɣawsa i mazal ur nettwassen ara s tidet meṛṛa. Kra n yiɣbula qqarent belli tettwanɣa s lamer n Qusṭantin.
=== 15.3. Tamettant n Crispus ===
Crispus yella d mmi-s ameqqran n Qusṭantin, seg wassaɣ-is d '''Minervina'''. Yella yesɛa azal deg teserdast d tsertit. Deg 324, yella yesɛa afus deg rbeḥ n teserdast(igen) tarumanit deg ṭṭrad n Hellespont. Maca deg 326, Crispus yettwanɣa. Ur nessin ara s tidet d acu i d-ssebba n tmettant-is.
Kra n yiɣbula n tallit taqdimt ssawalen ɣef temsalt n wassaɣ gar Crispus d Fausta, maca imezrayen imiranen ur zmiren ara ad sbeddun belli taḥkayt-a d tidet.
Tamettant n '''Crispus''' d tin n '''Fausta''' ttwaḥsabent d yiwet seg temsal tiudrigin i mazal ur nefru ara deg umezruy n Qusṭantin.
Tamsalt-a teskanay-d daɣen belli tudert n umenkad-a ur telli ara d tin n talwit kan, imi adabu arumani yella deg-s leḥkem, tissas d usuter n tezmert s kra n tɣawsiwin i d-yessawḍen armi d tamettant n yiɛeggalen n twacult.
== 16. Tamettant n Qusṭantin (337) ==
Deg useggas 337, Qusṭantin yella d amenkad aqdim yesɛan azal ameqqran deg tmenkda. Yella yettsewjed irni aserdasi mgal Fars, maca yebda yettaḍan.
Deg taggara n tudert-is, Qusṭantin yeqbel ad yettwaɣḍes deg waman n lebni amasiḥi.
Yettwaɣḍes s ufus n ''Eusebius n Nicomedia'', argaz n usɣan i yellan yesɛa assaɣen d tmuɣli n [[Aryus]]. Deg 22 Mayyu 337, Qusṭantin yemmut deg temnaḍt n Nicomedia, deg [[Tturk|Turkya]] n wass-a. Yella yesɛa ɣef 65 n yiseggasen, ma yella talalit-is deg 272.
Tafekka-s tettwawi ɣer Qusṭanṭiniya, anda yettwamḍel deg umkan n teglizt tamasiḥit, i yettwassnen s yisem n ''Church of the Holy Apostles''. Deffir tmettant-is, arraw-is bḍan adabu, maca tamsalt n usemḍfer n udabu ur tefru ara war ccwal.
Gar arraw-is i d-yuɣalen d imenkaden:
- Qusṭantin II.
- Constantius II.
- Constans.
Deg yiseggasen i d-iteddun, yella umgired ameqqran gar-asen, yerna kra n yiɛeggalen n twacult n Qusṭantin ttwaneɣan deg tɣawsa n usemḍfer n udabu.
== 17. Azal n Qusṭantin deg umezruy ==
Qusṭantin Amezwaru yella d yiwen n yimenkaden i yesɛan azal ameqqran deg umezruy n Tmenkda Tarumanit.
Maca ismawen n «Amezwaru» d «Ameqqran» ur ilaq ara ad aɣ-ǧǧen ad nerr tudert-is d taḥkayt n yiwen n urgaz yelhan kan.
Amezruy-is yesɛa sin n wudmawen imeqqranen.
=== 17.1. Aḥric n leqdicat-is imeqqranen ===
Qusṭantin yessaweḍ ad yerr tamurt tarumanit ddaw yiwen n udabu, deffir aṭas n yiseggasen n ccwal. Yesnerna tasertit n tedrimt, yerna yessnerna tɣessiwin n teserdast d tedbelt. Yebna Qusṭanṭiniya, i d-yuɣalen d yiwet seg temdinin timeqqranin n umaḍal.
Yefka afus i ddin amasiḥi, yerna yessekcem imrabḍen-is deg tsertit n wanek. Yesdukkel agraw n Nikiya, i yesɛan azal deg usbeddi n tɣessiwin d tmuɣliwin n ddin amasiḥi.
=== 17.2. Aḥric n wayen iweɛren deg udabu-is ===
Qusṭantin yella d amenkad i yerbḥen ṭṭradat n daxel s tazmert n teserdast. Yessekcem tasertit n uḥebbes d uɛaqeb mgal kra n yimdanen d kra n tmuɣliwin tamasiḥiyin, ladɣa deg temsalt n Donatus.
Kra n yilugan-is llan d iqesḥanen aṭas.
Tamettant n Crispus d Fausta teskanay-d belli tella yiwet n tama tukrift deg twacult-is d udabu-is. Ihi, ad t-id-nḥaseb d amenkad ameqqran deg wazal n leqdicat-is, maca ur ilaq ara ad t-nerr d amdan ur nesɛi ara tuccḍiwin.
=== 18. Amezruy n Qusṭantin deg umaḍal amiran ===
Deffir 17 n tsutin, isem n Qusṭantin mazal yesɛa azal deg waṭas n tmura. Deg tmuɣliwin timasiḥiyin n usamar, Qusṭantin yettwaḥsab d yiwen n wurgaz i yesɛan azal ameqqran deg umezruy n ddin.
Deg tmeslayt tamasiḥit n umalu, azal-is yella daɣen d ameqqran, maca tarrayt n usdukkel-is d tɣessiwin n ddin ur telli ara am tin n tmeslayin n usamar.
Deg umezruy n Tgelda Tarumanit, Qusṭantin d yiwen seg yimenkaden i yerran tmenkda seg tɣessa taqdimt n Ruma ɣer tɣessa tamaynut i yellan tettnerni deg usamar. Deg Tafriqt n Ugafa, isem-is mazal yettwaf deg temdint n Qusṭanṭina, i yellan uqbel d Cirta.
Qusṭantin yella daɣen d yiwen n yimdanen i yesɛan azal deg umezruy n tmuɣli tamasiḥit n Tafriqt, ladɣa deg tamsalt n [[Tadunatit|Tdunatit]].
ltt5x0we8wc73skx5s6bp4shbzbak31
Ovid
0
25616
117708
117700
2026-10-18T23:13:06Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117708
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography|item=Q7198|image=[[File:Ovid by an anonymous sculptor.jpg|thumb|Ovid sɣur yiwen umserɣta udrig]]|caption=Ovid.}}
'''Ovid''', s yisem-is ummid '''Publius Ovidius Naso''', d yiwen seg yimedyazen irumanen imeqqranen n tallit taɣustit. Yella d amedyaz, amaru n tmucuha timiṭulujiyin, d win i yerran tayri, tuttya, tafekka, tamagit, lḥif akked unejli d isental igejdanen n tsekla-s.
Yettwassen ladɣa s udlis-is Metamorphoses (tuttyiwin), yiwen seg yedlisen i yesɛan tazrirt tameqqrant ɣef tsekla, tasugna, tasertit n tfekka d tẓuriwin n Umaḍal n Utrim.
Tudert-is tbeddel s wudem ameqqran deg useggas 8 mbaɛd talalit n Ɛisa, mi t-yessufeɣ umenkad Uɣustus seg Ruma, yerra-t ɣer Tomis, ɣef yiri n Yilel Aberkan. Dinna i yemmut, war ma yuɣal ɣer temdint i iḥemmel.
Yettwaḥsab Ovid gar kraḍ n yimedyazen irumanen i d-yettwabedren s waṭas deg tsekla talaṭinit, akked '''Virgil''' (Vergilius) d '''Horace''' (Horatius). Maca yal yiwen deg-sen yesɛa aɣanib d yisental yemgaraden.
== 2. Talalit d twacult-is ==
=== 2.1. Sulmo, tamdint n Ovid ===
[[Tugna:PanoramaSulmona.JPG|centré|vignette|550x550px|Tamdint Sulmona deg ṭṭelyan.]]
Ovid ilul ass n 20 Meɣres, deg useggas 43 send Ɛisa, di Sulmo, i d-yettwasemman ass-a Sulmona, deg temnaḍt n Abruzzo, di [[ṭṭelyan]] n wass-a.
Sulmo tella d tamdint tarumanit di tmurt n Peligni, yiwen seg yiɣerfan n ṭṭelyan alqayan i yellan uqbel asnerni n Ruma. Tamnaḍt-a tettwassen s yidurar-is, izuɣar-is d wakal-is n tfellaḥt.
Ovid yesɛa tawacult taɣerfant, d tin yesɛan idrimen. Baba-s yebɣa ad yili mmi-s d amdan n uẓayer deg tedbelt tarumanit, ladɣa deg uɣerbaz n uzref d tsnukyest n wawal.
Deg yisefra-s, Ovid yessefk-d amek i ilul deg yiwen n useggas ara d-yeglun s ubeddel ameqqran deg umezruy arumani: d aseggas n tmettant n ''Cicero'', '''amesnukyes''' d '''amsesten''' arumani ameqqran.
Deg tallit-a, Tagduda Trumanit tella tettɛeddi seg tazɣent tasertant ɣer tallit n usdukel n tezmert deg ufus n yiwen n umdan, ''Octavianus'', win ara yuɣalen d Uɣust.
=== 2.2. Tawacult-is d watmaten-is ===
Ovid yesɛa gma-s ameqqran fell-as s yiwen n useggas, i yemmuten d ameẓẓyan, mi yesɛa azal n 20 n yiseggasen. Tamettant n gma-s tella d lḥif ameqqran i twacult-is.
Yella d amezwaru? Ala, Ovid yella d amecṭuḥ deg sin n watmaten.
Yella diɣen d win i d-yettwabedren deg yisefra-s s tikkelt ɣer tayeḍ, imi yettmeslay ɣef tlalit-is, baba-s, yemma-s d tmurt-is.
Maca ilaq ad nefrez gar wayen i d-yenna Ovid s timmad-is d wayen i nezmer ad nesseɣti s yizirigen imezruyanen: aṭas n yisallen ɣef tudert-is d netta i ten-id-yefkan.
== 3. Tamẓi d uselmed-is ==
=== 3.1. Azraw deg Ruma ===
Mi yella d ameẓẓyan, Ovid iruḥ ɣer Ruma akked gma-s iwakken ad lemden tasnukyest, tira, timawit d uzref.
Ruma tella deg tallit-a d yiwet seg temdinin timeqqranin n umaḍal agrakal.
[[Tugna:Forum romanum 6k (5760x2097).jpg|centré|vignette|450x450px|Ayen i d-yeqqimen seg ufurum(anmager) n ruma taqburt.]]Deg Ruma, Ovid yella deg tneɣrit n yiselmaden yettwassnen n tsnukyest n wawal. Isallen imezruyanen bedren Arellius Fuscus akked Porcius Latro gar yiselmaden-is. Iselmad-agi llan ttselmaden amek ara d-yebnu umdan awal, amek ara yessefhem tikti-s, amek ara yessfukel tiririt-is, d wamek ara yesseqdec tafyirt s wudem yettqenɛen. Ayen akk i yelmed deg tneɣrit-a ad t-id-yaf umdan deg yisefra-s: tawsit n wawal, d ubeddel n tmuɣli, anegzum n tidet d usnulfu n yimdanen n timucuha.
=== 3.2. Tayri-s i tsekla ===
Baba-s yebɣa ad yili Ovid d amsesten n uzref neɣ d amdan n tedbelt, imi taɣulin-a ttaǧǧant amdan ad yili d ameqran deg tmetti tarumanit. Maca Ovid yella yettwajbed ɣer usefru. Deg ''Tristia'', yessefhem-d belli ula d mi yebɣa ad yaru s wudem amagnu, awalen-is ttuɣalen d isefra. D taɣawsa i d-yesskanen belli asefru yella deg tudert-is seg temẓi.
=== 3.3. Tirza-s ɣer Yunan ===
Ovid yessers imeṭṭawen-is deg kra n tmura n Yunan, anda i yella umezruy ameqqran n tfelsafit, tsekla d timiṭulujit.
Yettwabder belli yewweḍ ɣer Atina, Asia Tameẓẓyant akked Sicilia. Tirziwin-a ǧǧant-as ad yissin ugar tasekla tagrigit, ladɣa timucuha n yigelliden, irebbiten, yimeẓla d yimdanen i yettbeddilen talɣa-nsen. Timusniwin-a ad d-banent s wudem ameqqran deg Tuttya(''Metamorphoses)''.
== 4. Tudert-is deg Ruma ==
=== 4.1. Seg tedbelt ɣer tsekla ===
Mi yuɣal ɣer Ruma, Ovid yesseqdec kra n tegnatin n tedbelt tarumanit, maca ur yebɣi ara ad ikemmel deg ubrid n tsartit.
Deg umḍiq n waya, yefren tudert n umedyaz.
Tafrent-a tella d tameqrant: deg tmetti tarumanit n tallit-nni, amdan n twacult yesɛan idrimen yezmer ad yili d amasten, asenatuṛ neɣ amdan n tedbelt, maca tamedyazt ur yelli ara d abrid ameqqran ɣer tezmert tasertant.
Ovid, imi yesɛa idrimen n twacult-is, yezmer ad yefren '''asefru''' war ma yella d amezwaru deg usɛeddi n tmeddurt.
=== 4.2. Imedyazen n tallit-is ===
Deg Ruma, Ovid yessen amek i tettnerni tsekla n tallit n Uɣust.
Gar yimyura i iɛemmren tallit-is, ad d-nebder:
- '''Virgil''' (Vergilius), amaru n Aeneis, amedya n usefru abelkiman arumani.
- '''Horace''' (Horatius), amedyaz i yessawḍen s wudem afelsafi ɣef tudert.
- '''Propertius''', win i yessnernan isefra n tayri.
- '''Tibullus''', amedyaz n tayri, n tudert taḥerfit d wayen i d-yettawi lḥif.
Ovid yella gar yimeggura n yimesfrayen imeqqranen n tallit taɣustit.
Maca yebna aɣanib-is s umgired: deg umḍiq n uwehhi ɣer umezruy asertan d tgemmi tarumanit, yessexdem tayri, timucuha d usnulfu n yimdanen akken ad yesselḥu tasekla.
=== 4.3. Tameṭṭut d twacult-is ===
Ovid yessefk-d deg yisefra-s belli yezweǧ kraḍ n tikkal.
Sin seg tsulya timezwura ur ǧǧin ara aṭas n yisallen deg umezruy. Tisulya tis kraḍ tesɛa azal ameqqran deg tudert-is, ladɣa deg tallit n unejli. Yella yesɛa yiwet n yelli-s, maca kra n yisallen ɣef twacult-is mazal ur frizen ara s wudem ummid. Tameṭṭut-is taneggarut teqqim di Ruma mi yella netta deg unejli, tettɛawan-it s wayen i tezmer, yettmeslay fell-as deg yisefra-s s waṭas n lḥif d tayri.
== 5. Iqeddicat imezwura n Ovid ==
Tasekla n Ovid tezmer ad tettwabḍu ɣef kraḍ n talliyin: tallit n tayri, tallit n tmucuha d umezruy, akked tallit n unejli.
Deg tallit tamezwarut, Ovid yella d amesfru i d-yettawin ɣef tayri, tikli n yimdanen, tameṭṭut d wassaɣen gar yimdanen.
=== 5.1. Amores — Tayriwin ===
Amores d yiwen seg yedlisen-is imezwura. Deg-s, Ovid yessawel ɣef tayri, acewwiq, tismin, asirem d lḥif i d-yettawin wassaɣen n tayri. Adlis-a yella di tazwara s semmus n yiḥricen, maca talɣa i d-yeqqimen ass-a tesɛa kraḍ n yiḥricen.
Deg yisefra-a, yella yisem n ''Corinna'', tameṭṭut iɣef yettmeslay amedyaz. Maca ur nezmir ara ad nini s tidet belli Corinna tella d tameṭṭut i yessen deg tudert-is: tezmer ad tili d asebded aseklan.
Ovid yesseqdec tayri am wakken d tamennawt gar sin n yimdanen, s yisental n uzray, leḥkem, tazmert d uḥulfu.
=== 5.2. Heroides — Tibratin n tlawin tiqerruyin ===
Heroides d ammud n yisefra i d-yettwasnulfan s talɣa n tebratin.
Tibratin-a ttwarunt am wakken d tilawin n timucuha timiṭulujiyin i d-yettmeslayen ɣer yirgazen i ḥemmlent, maca i ten-yeǧǧan neɣ i yellan beɛden fell-asent.
Gar tilawin-a:
- '''Penelope''', tameṭṭut n Odysseus.
- '''Dido''', tagellidt n Qerṭaj.
- '''Ariadne''', tin i yeǧǧa Theseus.
- '''Medea''', tin yesɛan assaɣ d Jason.
- '''Phaedra''', tin i yesɛan tayri tamuḥercit.
Ayen i d-yettawin Ovid d amaynut deg yisefra-a d tarrayt n uḥulfu: ur d-yettales ara kan timucuha n yirgazen iɣef ttmeslayen yimesfrayen iqburen, maca yessefk awal i tlawin i yellan, s waṭas n tikkal, deg yiri n timucuha-a.
Deg Heroides, amdan yezmer ad iwali tamiṭulujit s tmuɣli n tin i yettwaǧǧan, tin i yettṛaǧun, neɣ tin i yettḥasaben d tin i yuccḍen.
=== 5.3. Ars Amatoria — Taẓuri n tayri ===
Ars Amatoria d adlis i yessuffeɣ Ovid ɣef tarrayin n usnulfu n wassaɣen n tayri.
Yebḍa ɣef kraḍ n yedlisen. Sin imezwura ttmeslayen ladɣa i yirgazen, ma d wis kraḍ yettwanna i tlawin.
Ovid yeskan-d deg-s amek i zemren yimdanen ad myissinen, amek ara d-yesnulfu yiwen tayri, d wamek ara yeḥrez assaɣ-is.
Maca ilaq ad neɛqel belli adlis-a d aḍris aseklan, yesɛan tahuski, aceɛlal d usqerdec. Ur ilaq ara ad nerr meṛṛa ayen i d-yenna d ilugan i yesseqdecen Yirumanen akk deg tudert-nsen.
Adlis-a yesɛa azal ameqqran deg umezruy n Ovid, imi yella gar sebba i d-yebder [[Ugustus|Uɣust]] mi yessufeɣ amedyaz-a seg Ruma.
=== 5.4. Remedia Amoris — Isɣalen n tayri ===
Deg Remedia Amoris, Ovid yessefhem amek ara yefsi umdan seg tayri i t-yesḥeznen, neɣ i t-yeǧǧan deg lḥif.
Deg umḍiq n uselmed amek ara yebnu umdan assaɣ n tayri, adlis-a yesseqdec tarrayt-nniḍen: amek ara t-yefru.
Gar tiktiwin i d-yettawi: tigawin, lxedma, iberdan n tmeslayt, d usenqes n wakud i yettɛeddi umdan di tmuɣli ɣer win i iḥemmel.
=== 5.5. Medea ===
Ovid yura diɣen yiwet n tmezgunt s uzwel Medea, i d-yettawin ɣef tameṭṭut tamiṭulujit n yisem-a.
Tamezgunt-a temmut deg umezruy: ur d-teqqim ara ɣer ass-a.
Ayen i nezmer ad nissin fell-as d wayen i d-bdan yimaru iqburen i tt-id-yebedren. Kra deg-sen ḥesben-tt d yiwet seg tmezgunin yelhan n tallit-nni.
== 6. Metamorphoses — Ibeddilen neɣ Tuttya ==
[[Tugna:Plate 11- Phaeton before Apollo (Funestas ad Phoebum fundit preces.), from Ovid's 'Metamorphoses' MET DP866545.jpg|centré|vignette|450x450px|'''Phaeton send Apollo, seg Tuttya n Ovid.''']]
Metamorphoses d adlis ameqqran n Ovid, d win i t-yesseǧǧan d amedyaz i yettwassnen deg umaḍal. Adlis-a yesɛa 15 n yiḥricen, azal n 12 000 n yifyar, d azal n 250 n timucuha timiṭulujiyin. Yebda s usnulfu n umaḍal, yekfa s umezruy n Ruma d usali n Julius Caesar ɣer waddad n uṛebbi deg timiṭulujit tasertant tarumanit.
=== 6.1. Tikti tagejdant ===
Awal metamorphosis yekka-d seg tegrigit, anamek-is d abeddel n talɣa. Deg tmucuha n Ovid, amdan yezmer ad yuɣal d aseklu, d aɣersiw, d aẓru, d itri neɣ d taɣawsa-nniḍen. Maca abeddel-a ur d-yettawi ara kan ɣef talɣa tafekkanit. Yettawi daɣen ɣef tiktiwin n tayri, tissas, aɛzel, tanezzayt, lḥif d tazmert n irebbiten.
Ovid yessawḍ-d tikti tameqqrant: ula d ayen i nettwali d amezdag yezmer ad ibeddel.
=== 6.2. Timucuha timiṭulujiyin yettwassnen ===
==== Apollo d Daphne ====
Apollo iḥemmel Daphne, maca nettat ur tebɣi ara tayri-s. Mi yella yettḍafar-itt, tesseɛreḍ ad teslek iman-is, tettbeddil ɣer useklu. Tamacahut-a tettawi daɣen ɣef tazmert, tifrat d wakken i yezmer yiwen ad yesseqdec tayri am sebba n uɛeddi ɣef wayeḍ.
==== Narcisse d Echo ====
Narcisse d ilemẓi i d-yettwaḥesben d ahuski, i yuɣalen yettḥemmil tugna-s deg waman. Yettwali iman-is, maca ur yessin ara belli d nettat i d tugna-nni. Yekfa deg lḥif, yuɣal d ajeǧǧig. Tamacahut-a tesɛa azal ameqqran deg tfelsafit n tamagit d tmuɣli n umdan ɣer yiman-is.
==== Pygmalion ====
Pygmalion d anaẓur i yesnulfan tugna n tmeṭṭut deg uẓru. Yeḥmel aṭas taẓuri-s armi yettɛaraḍ ad tili d tameṭṭut yeddren. Di tmucuha, Venus tefk-as tudert i tugna-nni. Tamacahut-a tettawi ɣef assaɣ gar tẓuri, tasugna d tayri.
==== Daedalus d Icarus ====
Daedalus yesnulfa-d afriwen seg tinciwt d tarrayt n useqqen n waksum. Mmi-s Icarus yebɣa ad yali aṭas ɣer yigenni. Mi iqreb ɣer yiṭij, yefsi waksum, ɣellin afriwen-is, yetteɣli ɣer yilel. Tamacahut-a tettawi ɣef usirem, tazmert n umdan d tilisa n wayen yezmer ad yeg.
==== Orpheus d Eurydice ====
Orpheus yebɣa ad d-yerr tameṭṭut-is seg umaḍal n yimettanen. S ccna-s yezmer ad yesseḥbes ula d irebbiten n lḥif. Maca mi d-yuɣal ɣer deffir uqbel akud i as-yettwanefken, ixṣer tameṭṭut-is i tikkelt-nniḍen. Tamacahut-a tettawi ɣef tayri d tmettant.
4q2twtqos0zqn8i4qe5j0ignxz9jmkg
Tesla (Taṛmist)
0
25623
117704
2026-10-18T13:42:55Z
Gurzil90x
14292
Amagrad amaynut
117704
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox company
| name = Tesla
| official_name = Tesla, Inc.
| type = Taṛmist tatiknulujit.
| founded = Yulyu 2013
| founder = Elon Musk
| country = Iwunak yiddukllen n temrikt.
| headquarters = Austin, Tewas.
| website = https://www.tesla.com/
| wikidata_revenue = yes
| wikidata_operating_income = yes
| wikidata_net_income = yes
| logo_file = Tesla Motors.svg
| image = [[File:Gigafactory Texas Building 1 June 2022.jpg|thumb|Luzin n Tesla Gigafactory deg Texas.]]
}}
'''Tesla, Inc.''' (deg tazwara tella tettwassen s yisem n Tesla Motors) d taṛmist(takebbanit) tamarikant tagraɣlant yeṭṭfen amkan ameqqran deg uḥric n tetiknulujit, tamguri n tkeṛṛusin n trisiti, anehhar awurman, asenqes n usxeddem n lpitrul, d usedger n teẓwert tazedgant tasmaynet. Tasɣimt-is tameqqrant (asutel amatu) tezga-d deg temdint n Austin, deg uwanak n [[Tiksas|Texas]] deg [[Iwunak Yeddukklen n Temrikt|Yiwunak Yeddukklen n Temrikt]].
Takebbanit-a tetteddu deg ubrid n uselḥu d ussegmi n tkeṛṛusin n trisiti (am '''Model S''', '''Model 3''', '''Model X''', '''Model Y''', '''Cybertruck'''), tibatritin d yinagrawen n uḥraz n teẓwert n trisiti (am Powerwall d Megapack), igalisen ifukanen, akked yinagrawen n unehhar awurman d tegzi taragmawant (IA)
hghwzjw5enk90hvu0zlrdk1y566rh0n
117705
117704
2026-10-18T13:43:52Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tuccḍiwin
117705
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox company
| name = Tesla
| official_name = Tesla, Inc.
| type = Taṛmist tatiknulujit.
| founded = Yulyu 2013
| founder = Elon Musk
| country = wunak Yeddukklen n Temrikt.
| headquarters = Austin, Tewas.
| website = https://www.tesla.com/
| wikidata_revenue = yes
| wikidata_operating_income = yes
| wikidata_net_income = yes
| logo_file = Tesla Motors.svg
| image = [[File:Gigafactory Texas Building 1 June 2022.jpg|thumb|Luzin n Tesla Gigafactory deg Texas.]]
}}
'''Tesla, Inc.''' (deg tazwara tella tettwassen s yisem n Tesla Motors) d taṛmist(takebbanit) tamarikant tagraɣlant yeṭṭfen amkan ameqqran deg uḥric n tetiknulujit, tamguri n tkeṛṛusin n trisiti, anehhar awurman, asenqes n usxeddem n lpitrul, d usedger n teẓwert tazedgant tasmaynet. Tasɣimt-is tameqqrant (asutel amatu) tezga-d deg temdint n Austin, deg uwanak n [[Tiksas|Texas]] deg [[Iwunak Yeddukklen n Temrikt|Yiwunak Yeddukklen n Temrikt]].
Takebbanit-a tetteddu deg ubrid n uselḥu d ussegmi n tkeṛṛusin n trisiti (am '''Model S''', '''Model 3''', '''Model X''', '''Model Y''', '''Cybertruck'''), tibatritin d yinagrawen n uḥraz n teẓwert n trisiti (am Powerwall d Megapack), igalisen ifukanen, akked yinagrawen n unehhar awurman d tegzi taragmawant (IA)
m2vpfnbacyicxz46u0bp0na41110ixx