Уикипедиэ kbdwiki https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D1%8D%D1%86%D3%80_%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8A%D1%8B%D1%89%D1%85%D1%8C%D1%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Медиа Служебная Тепсэлъэхьыгъуэ ЦӀыхухэт ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ Уикипедиэ Уикипедиэм и тепсэлъыхьыгъуэ Файл Файл тепсэлъэхьыгъуэ MediaWiki MediaWiki тепсэлъэхьыгъуэ Шаблон Шаблон тепсэлъэхьыгъуэ ДэӀэпыкъуэгъуэ ДэӀэпыкъуэгъуэ тепсэлъэхьыгъуэ Категориэ Категориэ тепсэлъэхьыгъуэ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 394 48925 48703 2026-05-30T11:15:15Z Dr-Andr888 11618 /* */ 48925 wikitext text/x-wiki {{Country |АдыгэцӀэр = Урысей, Урысей Федерациэ |ИцӀэдыдэр = {{Lang-ru|Россия, Российская Федерация}} |ИцӀэм еуэ = Урысей |Нып = Flag of Russia.svg |Дэмыгъэ = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |Гоуидзэр = |Къэрал уэрэдым и цӀэр = Государственный гимн Российской Федерации |Аудио = Russian_Anthem_instrumental.ogg |ШӀыпӀэтхыпхъэм = Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg |lat_dir = N|lat_deg = 65|lat_min = 25|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 94|lon_min = 15|lon_sec = |region = RU |CoordScale = 30000000 |Бзэхэр = [[урысыбзэ]]<ref> Къэрал псом; республикэхэм УФ хэтхэм, урысыбзэм щымыхъукӀэ, езыхэм ябзэхэри тетщ.</ref> |Щыхалъхьар = [[862]] |Къалэ нэхъыщъхьэр = [[Мэзкуу]] |ӀэнатӀэ хабзэр = [[Президент-парламенту республикэ]] |Къалэ нэхъ инхэр = [[Мэзкуу]],<br />[[Бытырбыху]],<br />[[Новосибирск]],<br />[[Екатеринбург]],<br />[[Нижний Новгород]],<br />[[Дэлъэшъу]] |Тхьэмадэхэм я пӀэхэр = [[Урысей Федерациэм и Президент|Президент]]<br />[[Урысей Федерациэ Правителствэм и тхьэмадэ|Правителствэм и тхьэмадэ]] |Тхьэмадэхэр = [[Владимир Путин]]<br />[[Михаил Мишустин]] |И инагъымкӀэ и пӀэр = 1 |ШӀыпӀэр = 17 125 191<ref>https://rosreestr.ru/upload/documenty/doc_Gos-doc_2011.rar Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации в 2011 году (на 1 января 2012 года)</ref> |Псым и процентыр = 13 |Этнохоронимыр = урысейхэ; урысей; |ДжылэмкӀэ и пӀэр = 9 |Джылэр = 146 544 710 |Джылэбжыгъэм и гъэр = 2025 |Джылэм и Ӏувагъыр = 8,3 |ВКӀуП = 2,225 трлн |ВКӀуП-р гъэ щатар = 2008 |ВКӀуП-мкӀэ и пӀэр = 7 |ВКӀуП-цӀыхум техуэр = 16 239 |Валутэр = [[урысейм и рубл]] (RUB, RUR) |Доменхэр = [[.ru]], [[.su]]<ref>[[РССЗ|Совет Зэгуэтхэм]] еуэ къылъысауэ. [http://www.reuters.com/article/internetNews/idUSL1986480720070919]</ref>, [[.рф]]<ref>Кирилл хьэрыфылъэмкӀэ,2010 гъэм накъыгъэм и 12 ирагъэжьа. [http://info.nic.ru/node/3204]</ref> |Телефон кодыр = 7 |Къагъэсэбэп зэманыгъуэхэр = +2…+11<ref>Урысейм идеж къагъэсэбэп [[Декретнэ зэманыгъуэ|декретнэ зэманыгъуэр]]</ref> |Гулъытыгъуэ = <references/> }} '''Урысей''' ({{Lang-ru|Россия, Российская Федерация}}, и цӀэдыдэр псоуэ — '''Урысей Федерациэ''', кӀэщӀыу '''УФ''') — [[къэрал]], къуэкӀыпӀэ [[Еуропэ|Еуропэмрэ]] ишъхъэрэ [[Азиэ|Азиэмрэ]] хэт. И щӀыпӀэм и инагъыр 17 075 400 км² — абымкӀэ Урысейр дунейм нэхъ и къэрал нэхъ ину щыт. Джылу исыр, 2025 гъэмкӀэ — цӀыху 146 119 928 (9-нэ дунейм). == Хэкумэтхыр == Урысейр [[Еуразиэ|Еуразиэм]] хэт, континентым и 1/3 хуэдиз иубыду. ХэкумэтхымкӀэ и пӀэр — континент-курытыгъу, океан-курытыгъу къалъытэр. И гъунапӀэхэр: ищхъэрэм — [[хыпэ Челускин]] (материкым; гъунапӀэхэр [[Хы тӀыгу зэхэт Франц-Иосиф]] — [[хыпэ Флигели]], [[Рудолф и хы тӀыгу]]м), къэхьэпӀэм — Песчанэ хы тӀыгуныкъуэм и пэ ([[Калининград къэрал|Калининград къэралым]]), къуэкӀыпӀэм — [[Дежнев хыпэ]], ипшъэм — пӀэ, Къаукъаз Ӏуашъхьэшхуэхэм хэт ([[Республикэ Дагъыстэн|Дагъыстэнымрэ]] [[Азэрбиджан|Азарбиджанымрэ]] я гъунапкъэм). Дунем нэхъ и къэрал ину щыту, Урысейр къуэхьэпӀэмкӀэ къыщӀедзэри къуэкӀыпӀэмкӀэ йокӀуэкӀыр, 11 зэманыгъуэкӀэ гуэчауэ. Хым и псы иубыдхэм, км 370 Ӏуфэм къыӀукӀыу, Урысейм и хы экономическэ зонэр хэт. Урысей Федерациэм щӀымкӀэ и гъунапкъыр къэрал 16-м ядеж ирокӀуэ: [[Норвегиэ|Норвегиэм]], [[Финляндиэ|Финляндиэм]], [[Эстониэ|Эстониэм]], [[Латвиэ|Латвиэм]], [[Литва|Литвам]], [[Лэхьый|Лэхьыйм]], [[Урысыху|Урысыхум]], [[Хуэхуэлей|Хуэхуэлейм]], [[Апхъаз|Апхъазым]], [[Курджы|Курджым]], [[Ипшъэ Осетиэ|Ипшъэ Осетиэм]], [[Азэрбиджан|Азэрбиджаным]], [[Къазахъстэн|Къазахъстэным]], [[Монгол|Монголым]], [[Джылэ Республикэ Китай|Китайм]], [[Ишъхъэрэ Корей|Ишъхъэрэ Корейм]], абым пэмыкӀыу хым ирикӀуэ гъунапкъхэр, къэралитӀым — [[Япон|Японымрэ]] [[Америкэ Штат Зэгуэт|АШЗ-мрэ]]. ЩӀым ирикӀуэ гъунапкъым и кӀыхьэгъыр км 1605. == Джылэр == Росстатым къызэритымкӀэ 2010 гъэм Урысейм дэсыр зэрыхъур цӀыху 141 927 297, абымкӀэ Урысейр дунем 9-нэ пӀэр еубыд. Джылэм и нэхъыбэр (2/3) Урысейм и къуэкӀыпӀэеуропэ лъэныкъуэм щопсоухэ, адрей 1/3 Уралым и кӀыбагъым. Лъэпкъхэм я нэхъ иныр [[Урысхэ|урысхэр]] — 79,8 %. Адрей лъэпкъхэр (милыуаным зи бжыгъэ фӀэкӀ) — [[Къэзанхэ|къэзанхэр]] (3,9 %), [[Украинхэ|украинхэр]] (2 %), [[Башкирэ|башкирхэр]] (1,2 %), [[Чувашхэ|чувашхэр]] (1,1 %), [[Мышгылчэ|мышгычхэр]] (0,9 %), [[Ермэлыхэ|ермэлыхэр]] (0,8 %). Урысейр лъэпкъ бжыгъу зэхэт къэрал, щӀэм фӀэкӀыу лъэпкъу динуи зэшъхьэщыкӀху. == Къэралым и зэхэтыкӀэр == КонституциэмкӀэ, 1993 гъэм референдум ирагъэкӀуэкӀамкӀэ хэхам, Урысей Федерациэр къэрал демократ федерату щыт, и хабзэӀэнатӀэр республику щыту. === Къэралым и тхьэмадэр === Къэралым и тхьэмаду тетыр президент, илъэситхукӀэ хахыр, къэралпсом и хэхыгъуэкӀэ. Президентыр зэкӀэлъыпыту тӀо хахын пӀалъэ иӀэкъым. Урысейм и призедентхэм я тхылъ: * [[Борис Елцин]] — 1991—1999; * [[Владимир Путин]] — 2000—2008; * [[Дмитрий Медведев]] — 2008 * [[Владимир Путин]] - 2012 шӀыщӀэдзауэ - къыздынэс === ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр === ХабзэдэгъэкӀым и ӀэнатӀэ нэхъышъхьу щытыр парламент ([[Федерал хасэ]]), тӀууэ зэхэкӀу — нэхъыкӀэмрэ ([[Государственная Дума]]) нэхъыжьымрэ ([[Федерациэм и хасэ]]). Государственноэ Думэм хэтхэр къэралпсом и хэхыгъуэкӀэ зэхохьэ, Федерациэм и хасэр — урысейм и хэку къэсым тӀурытӀ тхьэмадэ къыхэгъэкӀыурэ зэхагъыхьэ. === Лэжьыгъэ ӀэнатӀэр === Лэжьыгъэ ӀэнатӀу тетыр Урысей Федерациэм и правителствэ, абы шъхьэщытыр Правителствэм и тхьэмадэ, президентым тригъэувэ УФ и Государственнэ Думэм идауэ ар. == Федерациэр зэргуэчыр == {{Main|Урысейм и федерациэ зэхэтыкӀэр}} [[Файл:Субъекты Российской Федерации 2014.png|center|upright=2|thumb|УФ-м и Федерациэ гуэчыгъуэм и шӀыпӀэтхыпхъэ]] АдминистрацэмкӀэ УФ-м и шӀыпӀэр 85 хуэку ӀэнатӀэ зэхуэдиз зиӀу гуэчауэ щыт. Хэкухэр зэрзэшъхьэщыкӀхэр: * Област (Хэку) — 46; * Республикэ (Къэрал) — 22; * Края (Къэрал) — 9; * Автоном округ — 4; * Федерал ӀэнатӀэ зиӀэ къалэ — 3; * Автоном област (Автоном хэку) — 1. == Тхыдэр == * 862 гъэм Пэсырейурыс къэрал зэфӀоувэ (Киевская Русь), къуэкӀыпӀэслауан лъэпкъхэм я нэхъыбэр зыхиубыду. Яужым пщызэрыз зэхэтыкӀэм къэрал бжыгъу мэгуэчыр. * XIII лъэхъэнэм урыс пщы къэралхэм монголхэр къатоуэри, яубыдхэр. Монгол хъанхэм я ӀэнатӀэр урыс пщыхэм ятелъ. [[1380]] гъэм, урыс пщы Дмитрий Донскойр хъан Мамайм токӀуэ Кукиков зауэм идежь. * XVI лъэхъэнэм Мэкуу къэралым и къэрур зэфӀэувэн кӀедзэ, къыбгъэдэлъ пэмыкӀ урыс къэрал бжыгъэхэр иубыду. Зы ӀэнатӀэ зиӀэ къэрал мэхъур. Иуан VI Бзаджэм щыгъуэ Урыс къэралыр бжыгъэкӀэ нэхъ ин мэхъур, Казанымрэ и Астраханымрэ иубыду. * XVII лъэхъэнэм Иуан VI Бзаджэр дунем ехыжьа яуж къэралым «зэман фӀыцӀэ» къожьэ. Урысейм Лэхьыйм и дзэр къытоуэ. [[1612]] гъэм, джылэдзэ Мининрэ Пожарскэрэ яшъхьэщыту Лэхьыйм и дзэр зэгуаудыр. [[1613]] гъэм пэштыхь кӀэуэ хахыр [[Михаил Фёдорович Романов]]. [[Романовхэ]] я лъэпкъыр Урысейм [[1917]] гъэм нэгъунэ тетхэ. * XVIII лъэхъэнэм пэштыхь Пётр I реформэшхуэхэр къырегъажьэ, Урысейм империэ треӀуэ. Ишъхъэрэ Зауэшхуэм яуж [[1700]]—[[1721]] гъэхэм Урысей империэм шӀыпӀэ иӀэхэр еубыдыжьри [[Балтикэ Хы]]м идежь дэкӀыпӀэ егъуэт. * 1812 гъэм ШӀыналъэ зауэр кӀедзэ Наполеон и Фрэнджым пэщыту, абым урысейр токӀуэ. 1861 гъэм пщылӀ Ӏыгъын пӀалъэр Ӏуах. XIX лъэхъэнэм и кӀэм лэжьыгъэр куэду зэфӀоувэр къэралым. * 1905—1907 — япэрей урыс револуциэ. * 1914 гъэм Урысей империэр Антантэм зэрхэтым шъхьэкӀэ Япэрей дунейпсо Зауэм хохьэ. 1917 гъэм мазаем Мазае револуциэ кӀедзэ, пщыхэр трагъэкӀри ӀэнатӀэ хабзу республикэ яшъыр. КӀэх провителствэм зэуэ егъэкӀуэкӀыныр зэрзэпамыудыр къаӀуэри, 1917 жэпуэгъуэм ӀэнатӀэр «инхэм» яубыд, Ленин яшъхьэщыту. 1918—1922 Урысейм джылэ зауэ йокӀуэкӀ, текӀуэхэр «инхэра». 1922 гъэм Совет Зэгуэт къэралым траӀуэ. * 1941—1945 — ШӀыналъэ зауэшхуэ, Джэрмэнымрэ дэкӀыгъухэмрэ япэщылъу. * 1991 — Совет Зэгуэтыр зэхокӀыр, Урысейри абым къыхокӀ. == Културэр == {{Section no}} == ТехьэпӀэхэр == * [http://www.kremlin.ru Урысейм и президентым и сайт]. * [https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ УФ и госдумэм и сайт]. * [http://www.gov.ru УФ-м и ъэрал лъэжьыгъэхэм я сайт]. * [http://news.rambler.ru/Russia/head/6745923/ Россия улучшила позиции в рейтинге самых нестабильных стран] {{Russia-stub}} {{Europe country}} [[Категориэ:Урысей]] g273580909ertbkife5b51c3s8mfgo4