ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kbd">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедиэ</sitename>
    <dbname>kbdwiki</dbname>
    <base>https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D1%8D%D1%86%D3%80_%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8A%D1%8B%D1%89%D1%85%D1%8C%D1%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ЦӀыхухэт</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедиэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедиэм и тепсэлъыхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ДэӀэпыкъуэгъуэ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ДэӀэпыкъуэгъуэ тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категориэ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категориэ тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152</id>
    <revision>
      <id>48930</id>
      <parentid>48492</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T14:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>8621</id>
      </contributor>
      <comment>/* КъызхэкӀар */ overlinking</comment>
      <origin>48930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23027" sha1="motpmk8jm76wsglvqmlieoj96iajtfj" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| Зыщыщыр           = ЕтӀуанэ Дунейпсо Зауэ
| Сурэт             =
| Псалъэ кӀэтхар    = '''Сэмэгум къыщыкӀэдзауэ ижьэмкӀэ, ишъхьэм щыкӀэдзауэ еху:''' Джэрмэн солдатхэм я пэрад [[аншлус]]ым яуж; джурт-анэмэтхэр [[Концентрациэ хьэпсэхэр Ещанэрей рейхым|концентрациэ хьэпсэхэм]]; [[Сталинград зауэ]]; [[Армиэ Плъыжь|Армиэ Плыжьым]] и солдатхэм [[ТекӀуэныгъэм и Нып]]ыр я Ӏэт [[Рейхстаг]]ышъхьэм; [[Япон императорым и армиэ]] солдатхэр [[Япон-китай зауэ (1937—1945)|Китайм]]; [[атом топышэхэдзэхэр Хиросимэмрэ Нагасакирэ|атом топышэхэдзэ Нагасаким]].
| ЩекӀуэкӀар        = [[1 фокӀадэ]] [[1939]] — [[2 фокӀадэ]] [[1945]]
| ЗдекӀуэкӀар       = Дунейпсо
| КъызхэкӀар        = Версал-уашингтон системэм и хэкӀуэдэгъуэ, тоталитару фашист зэхэтыкӀэхэр ӀэнатӀэм ухьа яуж къэрал бжыгъэхэм
| Зэриухар          = Антихьитлер коалициэм и текӀуэныгъэ
| Лъэныкъуэ1        = ''[[Антихьитлер коалициэ]]'':&lt;br /&gt;{{Flagcountry|РССЗ|1923}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|АШЗ|1912}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Британиэшхуэ}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Китай республикэ}}&lt;br /&gt;&lt;hr&gt;{{Flagcountry|Фрэндж}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Лэхьый}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Белгэ}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Нидерлэндхэр}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Даниэ}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Норуегиэ}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Югослау|1918}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Алыдж|1828}}
| Лъэныкъуэ2        = ''[[&quot;Оси&quot; Къэралхэр]]'':&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Джэрмэн|1933}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Япон|1870}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Урым|1861}}&lt;br /&gt;&lt;hr&gt;{{Flagcountry|Финлэнд}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Межарей|1940}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Румыниэ}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Балгариэ}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Тайлэнд}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Слоуакиэ|1939}}&lt;br /&gt;{{Flagcountry|Хоруатиэ|1941}}
| Дзэзэшэ1          = {{Flag|РССЗ|1923}} [[Сталин Иосиф|Иосиф Сталин]]&lt;br /&gt;{{Flag|АШЗ|1912}} [[Рузвелт Франклин|Франклин Рузвелт]]†&lt;br /&gt;{{Flag|Британиэшхуэ}} [[Черчилл Уинстон|Уинстон Черчилл]]&lt;br /&gt;{{Flag|Китай республикэ}} [[Чан Кайши]]
| Дзэзэшэ2          = {{Flag|Джэрмэн|1933}} [[Адолф Хьитлер]] †&lt;br /&gt;{{Flag|Япон|1870}} [[Тодзио Хидэки]] &lt;br /&gt;{{Flag|Урым|1861}} [[Муссолини Бенито|Бенито Муссолини]]†
| Къэрухэр1         = 
| Къэрухэр2         = 
| ХэкӀуэдар1        = 
| ХэкӀуэдар2        = 
| техьэпӀэхэр       = 
}}
'''ЕтӀуанэ Дунейпсо Зауэ''' (1939 фокӀадэм и 1 — 1945 фокӀадэм и 2) — дунейм и тхыдэм нэхъ зауэ инхэмрэ нэхъ зауэ лъыгъажэхэмрэ ящыщ.

== КъызхэкӀар ==
[[Япэрей дунейпсо зауэ]]р иуха яуж къэрал зи къэру къымыхьахэмрэ [[Джэрмэ]]нри я хэту репатриациэшхуэхэр я тралъхьа. [[Джэрмэн]]ым и колониу хъуар фӀэкӀуэда и шӀыналъэми щыщ хэту, и армиэмрэ и хыдзэмрэ зэбгыригъэкӀыни хуэй хъуа. Зауэ зэхуаку зэманыгъуэм къэралхэм я зэпылъыныр [[Версал-Уашингтон системэ|Версал-Уашингтон системэкӀэ]] екӀуэкӀт. [[Лъэпкъхэм я Лигэ]] яшъа, лъэпкъэгъу организациу, кӀэуэ дунейпсо зауэ къэмыжьэным елэжьыну теухуауэ, зэпэубыдыныгъэ кӀэуэ къыкъуэкӀмэ абым теухуауэ чэнджэшыну.

[[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэр]] [[Версал-Уашингтон системэ]]м хэмыхьауэ хъуа, изолациэм зэман гуэрэмкӀэ къинауэ, къуэхьэпӀэ къэралышхуэхэм совет ӀэнатӀэр къызарамылъытэтэм шъхьэкӀэ. Советхэм зэрыгугъамкӀэ дипломат блокадэр якъутэн Джэрмэн зи къэру къимыхьам пылъын кӀидзу 1920 гъэхэм.

1920-1930 гъэхэм [[Еуропэ|КъуэкӀыпӀэ Еуропэм]] и къэрал куэдым авторитар диктатор ӀэнатӀэхэм къэралхэр яубыд. Дунейпсо экономкэ кризисым («[[Депрессиэшхуэ]]») 1929 гъэм дунем и къэрал нэхъыбэм Ӏэуэ я экономикэхэм къэуа. Зи Ӏоху нэхъ хьэлъу щытар Джэрмэныра. Джылэм и тхьэмышкӀагъэм 1933 гъэм ӀэнатӀэм егъакӀуэ [[Национал-социал лэжьакӀуэ партиэ|Национал-социал (нацист) лэжьакӀуэ партиэр]] [[Адолф Хьитлер|Хьитлер]] и тхьэмаду. Джэрмэным и демократ парламент къэрууншэр («[[Веймар республикэ]]») токӀри и пӀэр тоталитар нацистхэм я режимым ирет.

ТекӀуэныгъэ зиӀа къэрал гуэрэхэм - [[Урым]]ымрэ [[Япон]]ымрэ къэныкъуэкъу хъуахэ шӀыпӀэхэр щагуэчым [[Япэрей дунейпсо зауэ]]м яуж, адрейхэм нэхъри нэхъ макӀэ къалъысауэ къалъыту. 1922 гъэм [[Урым]]ым и ӀэнатӀэм [[Муссолини Бенито|Бенито Муссолини]] Ӏохьэ, и шӀыпӀэхэр нэхъ ин ишъын хожьэ, къэрал шъхьэхуитхэр иубыду - 1936 гъэм [[Эфиопиэ]]р еубыд, 1939 гъэм - [[Албаниэ]]р еубыд. 1931 гъэм [[Япон]]ым [[Манчыжур]]ыр еубыд, 1937 гъэм [[Китай Республикэ|Китайпсом]] йохьэ и дзэр.

[[Урым]]ымрэ [[Япон]]ымрэ я зауэныгъэ агрессиэм [[Версал-Уашингтон системэ]]р хегъэкӀуадэ. Абым идежь [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэмрэ]] [[Британиэшхуэ]]мрэ [[Фрэндж]]ымрэ [[Еуропэ]]м и къуэкӀыпӀэ къэралхэм джоуэ зэдэӀэпыкъуэныгъэ тхылъ кӀатхэн ягугъэ, ауэ дзыхь зэдахуэмышъурэ зэпэубыдыныгъэ яӀэхэмрэ зэраныгъуэ бжыгъэ къыхокӀри тхылъым къэру къыштэкъым.

[[Британиэшхуэ]]мрэ [[Фрэндж]]ымрэ я пэлитикэ «Хэгъэзыхьэныгъэм» къыхэкӀар Джэрмэным [[Аустрэ]]р аннексиэ ешъыр 1938 гъэм, [[Чехиэслоуак]]ыр зэхокӀ 1939 гъэм. Дунейпсо зауэ кӀэр йожьэ.

== Зауэр зэрекӀуэкӀар ==
[[Файл:Second world war europe animation small.gif|thumb|left|ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр Еуропэм зэрекӀуэкӀар (анимациэ)]]
1939 фокӀадэм и 1 [[Джэрмэн]]ым и дзэр [[Лэхьый]]м йохьэ. ФокӀадэм и 3 [[Британиэшхуэ]]мрэ [[Фрэндж]]ымрэ [[Лэхьый]]м тхылъкӀэ епхахэр [[Джэрмэн]]ым зауэ ират. [[Джэрмэн]]ым и дзэр [[Лэхьый]]м ем нэхъри нэхъыфӀу щытт, бжыгъэкӀи къэхъут куэдкӀэ, абым шъхьэкӀэ фокӀадэм и кум дежь [[Лэхьый]]м и нэхъыбэр аккупациэм хэтт. ФокӀадэм и 17 [[Молотов-Риббентропп пакт|Молотов-Риббентропп пактымкӀэ]] совет-Лэхьый гъунапкъым [[Армиэ Плъыжь]]ыр хокӀыр, [[Урысыху]]мрэ [[Хуэхуэлей]]мрэ я къуэхьэпӀэ лъэныкъуэр яубыду.

[[Британиэшхуэ]]мрэ [[Фрэндж]]ымрэ зауэм хэхьахэр, къуэхьэпӀэ зауэгъунапкъым зауэ хъэрзыну ирагъэкӀуэкӀтэкъым. А лъэхъэнэм траӀуар «гъэшъэгъуэн зауэ». Зауэшхуэхэр хым идежь здырагъэкӀуэкӀтэр. Зэгуэтхэм Ӏохуншу зэрщысым шъхьэкӀэ [[Джэрмэн]]ым къышъхьопэри [[Даниэ]]мрэ [[Норуегиэ]]ымрэ оккупациэ ешъыр 1940 гъэм. Зэгуэтхэм зекӀуэ яшъыр [[Норуегиэ]]ым ауэ къышъхьэпэгъуэ къыхэкӀкъым хэукъуэгъуэ бжыгъэ зэрашъым шъхьэкӀэ икӀи [[Джэрмэн]]ым и дзэр къуэхьэпӀэ зауэгъунапкъымкӀэ хэкӀын зэркӀидзэм шъхьэкӀэ.

1939 шъакӀуэгъуэм и 30 [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэм]] зауэ ират [[Финлэнд]]ым («[[Совет-финлэнд зауэ|шӀымахуэ зауэ]]»), 1940 гъэм и гъэтхапэм нэгъунэ екӀуэкӀар. Абым яуж [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэм]] идежь [[Карелиэ]]м и нъыкъуэр хокӀуэ.

1940 нэкъыгъэм и 10 джэрмэныдзэр [[Фрэндж]]ымрэ [[Бенилукс]] къэралхэмрэ ихьэн кӀэдзэ. Нэхъ ину здеуар зэгуэтхэр нэхъ къэрууншу здэщытахэм идежь - [[Арденн Ӏуашъхьэхэр|Арденн Ӏуашъхьэхэм]] ядежь. Нэкъыгъэм и 14 [[Нидерлэндхэр|Нидерлэндхэм]] капитулациэ ят, нэкъыгъэм и 26 - [[Белгэ]]м, мэкъуауэгъуэм и 22 - [[Фрэндж]]ым. Джэрмэныдзэм [[Дункерк]] идежь зэгуэтхэм я дзэр хъуреягъкӀэ ираубыдэ, я нэхъыбэм абы ипэкӀэ йокӀуэсыкӀхэри [[Британиэшхуэ|Инджылызым]] йокӀхэ.

1940 макъуэауэгъуэм [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэм]] [[Бессарабиэ]]р яубыд, япэм [[Урысей империэ]]м хэтар, 1918 гъэм [[Румын]]ым оккупациэ ишъатэр, 1940 и шышъхьэӀум [[Эстониэ]], [[Латвиэ]], [[Литоу]] джоуэ еубыдыр.

[[Джэрмэн]]ыр [[Фрэндж]]ым текӀуа яуж, и дзэр [[Британиэшхуэ|Британ хы тӀыгухэм]] егъакӀуэ, ауэ британ хыдзэмрэ уэгу-зауэдзэмрэ я пэщытыным пэмылъэшу и къэрур къыхькъым.

1941 гъэм и гъатхэм джэрмэн-урымыдзэхэм [[Алыдж]]ымрэ [[Югослав]]ымрэ оккупациэ яшъыр.

{{Main|Къэралыгъуэ зауэшхуэ}} 
[[Файл:Battle of Rostov.jpg|thumb|right|Ростов-на-Дону и урамхэм щекӀуэкӀа зауэхэр, 1941]]
1941 макъуауэгъуэм и 22 джэрмэныдзэм зауэ зэрит къымыӀоху [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэм]] я гъунапкъым пхырокӀ. [[Къаралыгъуэ зауэшхуэ]]р къыкӀедзэ. Джэрмэныдзэм пӀэмыкӀыу, къытеуэным къыгуэт къэралхэми я дзэхэр хэта - [[Урым]], [[Финлэнд]], [[Межарей]], [[Румын]], [[Слоуакэ]], [[Хоруатиэ]] джоуэ. [[Армиэ Плъыжь]]ыр икуэтыкӀын хуэй хъут, шӀыпӀэ бжыгъэхэр къыгъану - [[Латвиэ]], [[Литоу]], [[Эстониэ]], [[Хуэхуэлей]], [[Урысыху]], [[Молдавиэ]], [[Урысей Республикэ Совет Федерациэ Социал|УРСФС-рым]] и лъэныкъуэ гуэрэхэри къыгъану, ауэ зауэхэм джермэнхэр ирагъэзэшхэт. [[Бытырбыху|Ленинградыр]], [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэм]] я хыдзэпӀэ нэхъ иныр джэрмэнхэм яубыдат. 1941 гъэм и дыгъэгъазэм джэрмэныдзэр [[Мэзкуу]] и гъунэгъупс хъуахэ, [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэм]] и къалэ нэхъышъхьэм. [[Армиэ Плъыжь]]ым и пэщытыныгъэра джэрмэнхэр зыубыду [[Мэзкуу]] дэзымгъэхьэхэр, яужым пхырыкӀыгъэ зекӀуэ яшъахэмкӀэ советыдзэм и шӀыпӀэм щыщ иубыдыжьа.

1941 дыгъэгъазэм и 7 япон уэгу-зауэдзэр америкэ хыдзэ-базэ [[Перл-Харбор]]ным теуа. [[Америкэ Штат Зэгуэт|АШЗ-р]] ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм хохьэ зэгуэтхэм я лъэныкъуэм хэту. Яужым [[Антихьитлер коалициэ]] зэфӀоувэ [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэр]] [[Британиэшхуэ]]р, [[Америкэ Штат Зэгуэт|АШЗ-р]] джоуэ хэту абым.

[[Файл:Stalingrad battle for the factory.jpg|thumb|left|Сталинград зауэ]]
1942 гъэм джэрмэныдзэр ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ пхырыкӀын кӀадзэ, [[Каспий хы]]мрэ [[Къаукъаз|КъаукъазкӀыбагъымрэ]] фатэгын лъэжьыгъэ здэщыӀэ шӀыпӀэхэр иубыдын шъхьэкӀэ. Советхэм я пэщытыным и пкъыр [[Волгоград|Сталинград]] къалэм иде хэтхэт. 1942 шъакӀуэгъуэм и 19 советыдзэр контрэ пхырыкӀыгъэ ешъыр, джэрмэныдзэр къыхъурейхьауэ дзэзэшэ [[Паулус Фридрих|Паулусыр]] абым яхэту, 1943 мазаем и 2 джэрмэныдзэм капитулациэ ешъыр.

1943 шӀышъылэм и 18 советыдзэм [[Бытырбыху|Ленинград]] и блокадэр зэпеудыр.

Советхэм я пхырыкӀыгъуэ щыхъум [[Курск]] къалэм идежь пхырыкӀыгъуэ иӀэ хъуа, абым джэрмэныдзэр лъэныкъуитӀкӀэ къэуэн игугъа. Курск зауэр [[Армиэ Плъыжь]]ым и текӀуэныгъэкӀэ иуха. 1943 гъэм шъакӀуэгъуэмрэ дыгъэгъазэмрэ [[Тегеран]] идежь ([[Къэжэр]]ым) конференциэ щекӀуэкӀа [[Сталин Иосиф|Сталин]], [[Черчилл Уинстон|Черчилл]], [[Рузвелт Франклин|Франклин]] джоуэ хэту, зтеухуатэр етӀуанэ зэуэгъунапкъэ [[Еуропэ]]м шъын шъхьэкӀэ.

1944 гъэм [[Армиэ Плъыжь]]ым [[Урысыху]]мрэ [[Хуэхуэлей]]мрэ джэрмэнхэр иреху, [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэм]] я къэрал гъунапкъэм нэсауэ.

1944 мэкъуауэгъуэм и 6 америкэ-инджылыз дзэхэр [[Нормандиэ]]м зэхуэсын кӀадзэхэ, абымкӀэ етӀуанэ зауэ гъунапкъыр зэӀуаху.

1945 мазаем [[Кърым]]ым [[Ялтэ]] къалэм иде, аргуэру конференциэ щокӀуэкӀ [[Сталин Иосиф|Сталин]], [[Черчилл Уинстон|Черчилл]], [[Рузвелт Франклин|Франклин]] хэтху, зтеухуатэр - зауэ нэужым Ӏохугъэ къыхэкӀынухэмрэ [[Джэрмэн]]ыр Ӏэшэншэ шъынымрэ, [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэр]] КъуэкӀыпэ лъэныкъуэм зауэм хэхьэнымрэ [[Япон]]ым пэуву.

1945 гъэм собетыдзэхэм [[Берлин]]ыр яубыд. 1945 шышъхьэӀум и 8 тхылъ кӀитхамкӀэ [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэр]] зауэ ират [[Япон]]ым. Советыдзэ пхырыкӀхэм японхэр кӀэху ирагъэкӀхэ [[Манчыжур]] яубыдам. ШышъхьэӀу 6-мрэ 9-мрэ америкэ уэгу-зауэдзэм япон къалэ [[Хиросима]]мрэ [[Нагасаки]]мрэ атом топышэхэр иредзых. 1945 фокӀадэм и 2 япон делегациэ америкэ линкор «[[Миссури|Миссуромэ]]» макӀуэхэри капитулациэ зэрашъ тхылъ кӀатхэ.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр джэрмэн блокым и хэкӀуэдэгъуэкӀэ еухыр.

== ХэкӀуэдахэр ==
Нэхъыбу цӀыху хэкӀуэдахэр къэрал: [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэм]] (~26 млн. хэкӀуэдауэ), [[Китай Республикэ|Китай]] (~20 млн. хэкӀуэдауэ), [[Джэрмэн]] (~8,5 млн. хэкӀуэдауэ), [[Югослав]] (~6,5 млн. хэкӀуэдауэ), [[Лэхьый]] (~5,5 млн. хэкӀуэдауэ), [[Япон]] (~2,7 млн. хэкӀуэдауэ). Зауэм гъашъу ихьауэ хъуар - 62 къыщыкӀэдзауэ 78 нэгъунэ млн. мэхъур.

== Зэриухар ==
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм дунер зэрихъуэкӀа. Къэрал бжыгъэм куэд яфӀэкӀуэда. Къэралышхуэ хъуахэр яужым [[Америкэ Штат Зэгуэт|АШЗ-мрэ]] [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэмрэ]]. Колониэ империэшхуэхэр - [[Британиэшхуэ]]мрэ [[Фрэндж]]ымрэ, ахэри текӀуа шъхьэкӀэ зауэм, я къуэру куэд яфӀэкӀуэдат, ара зауэм иджыри щыкӀэдзауэ колониэ системэр зэхэзкъутар 1960 гъэхэм ядежь.

Зауэ нэужым [[Лъэпкъ Зэгуэтхэр, ЛъЗ|ЛъЗ]] и лэжьыгъэ ирагъэжьа, дунейпсом и зэпэубыдыгъуэхэр чэнджэшкӀэ зэфӀэгъэкӀыным пылъу. И тхьэмадэ зэмыхъуэкӀыу хэхьахэр [[Америкэ Штат Зэгуэт|АШЗ]], [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэр]], [[Британиэшхуэ]], [[Фрэндж]], [[Джылэ Республикэ Китай|Китай]] джоуэ.

[[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэмрэ]] къыдэшъ къэралхэр дэкӀыгъу зы лъэныкъуэкӀэ, къуэхьэпӀэ къэралхэр пэмыкӀ лъэныкъуэмкӀэ щыӀу, я зэпэубыдыгъэ щамыгъэтхэм «[[Зауэ шӀыӀэ]]р» икӀэм къыхокӀыр.

=== Къэрал гъунапкъэхэм зызэрахъуэкӀар ===
[[Файл:Map-Germany-1947.svg|thumb|right|Джэрмэным шӀыпӀэ фӀэкӀуэдахэмрэ шӀыпӀэ оккупациэм хэтахэмрэ]]
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж къэрал гъунапкъэхэм зэрахъуэкӀа хъуа. [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэм]] 1939-1940 гъэхэм яубыдауэ хъуар езым еуэ къыгъэна. Абым пэмыкӀыу [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|Совет Зэгуэтхэм]] яуэ къэнар: [[Петсамо]], япэу [[Финлэнд]]ым еуэ щытар, [[Прусиэ|КъуэкӀыпӀэ Прусиэм]] и ныкъуэ къалэ [[Кенигсберг]] хэту, [[Джэрмэн]]ым еуэ щыта, [[Сахалин|Ипшъэ Сахалинымрэ]] [[Курил хы тӀыгухэр|Курил хы тӀыгухэмрэ]] [[Япон]]ым еуэ щытахэр. [[Джэрмэн]]ым и къуэкӀыпӀэ гъунапкъэхэр зэрагъэкӀуахэр [[Одер]]ымрэ [[Нейсэ]] пхымэмкӀэ. Хэку [[Силезиэ]], [[Помераниэ]], [[Прусиэ]] ([[КъуэкӀыпӀэ Прусиэ]]м щымыхъукӀэ) джоуэ [[Лэхьый]]м еубыд.

[[Урым]]ымрэ [[Япон]]ымрэ я колониу хъуар яфӀэкӀуэда. Абым пэмыкӀыу [[Урым]]ым и шӀыпӀэ гуэрэхэр [[Югослав]]ымрэ [[Алыдж]]ымрэ яхуэкӀуа.

Япэреуэ [[Джэрмэн]]ыр къэрал зэгуэт псоуэ зэфӀагъувэн ягугъэт, ауэ «[[Зауэ шӀыӀэ]]» кӀидзам [[Джэрмэн]]ыр къэралитӀу зэхигъэкӀа: [[Демократ Джэрмэн Республикэ|Демократ Джэрмэн Республику]] зыр етӀуанэр [[Джэрмэн Федерал Республикэ|Джэрмэн Федерал Республику]] джоуэ.

== ТехьэпӀэхэр ==
{{Commons|Category:World War II}}
* [https://web.archive.org/web/20100614032012/http://www.otvoyna.ru/sobitia.htm ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм къэкӀуэкӀахэм я хронологиэ]

[[Категориэ:Тхыдэ]]</text>
      <sha1>motpmk8jm76wsglvqmlieoj96iajtfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мысыркъаз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2420</id>
    <revision>
      <id>48931</id>
      <parentid>42070</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T14:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>8621</id>
      </contributor>
      <comment>Fix</comment>
      <origin>48931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2416" sha1="a3qa2k53mvfppl83vwtj8nbhikz6orl" xml:space="preserve">{{taxobox
 | name         = Мысыркъаз
 | image file   = Egyptian-goose-rufous-morph-male.jpg
 | image descr  = 
 | regnum       = Псэушъхьэхэр
 | phylum       = [[Кордэхэр]]
 | subphylum    = [[ДжабэрыӀэхэр]]
 | classis      = [[Къуалэбзухэр]]
 | subclassis   = 
 | ordo         = [[Къаз теплъэ хэкӀыгъуэр]]
 | familia      = [[Бабыщ теплъэ лъэпкъыр]]
 | genus        = '''Мысыркъазхэр''' &lt;br /&gt;Alopochen &lt;small&gt;''Stejneger, 1885''&lt;/small&gt;
 | species      = '''Мысыркъаз'''
 | latin        = {{Btname|Alopochen aegyptiaca|&lt;br /&gt;Linnaeus, 1766}}  
 | wikispecies  = Alopochen aegyptiaca
 | commons      = Category:Alopochen aegyptiaca
 | itis         = 175214
 | ncbi         = 30382
 | range map    = 
 | range legend = 
}}
[[Файл:Alopochen aegyptiacus MHNT.ZOO.2010.11.13.2.jpg|thumb| ''Alopochen aegyptiacus'']]
'''Мысыркъаз''' ({{lang-lat|Alopochen aegyptiacus}}) — [[Бабыщ теплъэ лъэпкъыр|бабыщ теплъэ лъэпкъым]] щыщ [[лӀэужьыгъуэ]]щ.

== Теплъэр ==
Пкъыр зэкӀужщ: [[пщэ]] псыгъуэщ, [[лъакъуэ]] лъагэщ, [[дамэ|дамэбгъуэщ]], цы Ӏув дахэ тетщ. Теплъэр: [[тхыцӀэ]]р щхъуэрэ фӀыцӀэрэщ, ныбэ щӀагъыр гъуэжь-гъуэбжафэщ кусэ фӀыцӀэхэмрэ хужьхэмрэ зэпырыкӀыу. И [[дамэкӀэ къабзий пхъашэхэр]] фӀыцӀэ-лыдщ. Хуабжьу лъэрыхьщ: псынщӀэу къежыхь, дэгъуи йос икӀи [[макъ]] къигъэӀуу.

== Здэпсэухэмрэ щэнымрэ ==
Нэхъыщхьэу мы [[къазхэр|къаз]] лӀэужьыгъуэр здэпсэур [[Мысыр]]ым [[Нил]] псыхъуэмрэ [[Африкэ]]м и [[тропикхэр|тропик]] щӀыпӀэхэмрэщ. [[Абгъуэ]]р щӀыщхьэ гъущэми [[псыпцӀэ|псыпцӀащхьэми]] щещӀ, ауэ нэхъыбэрэ здэгъуалъхьэ хабзэр жыгыщхьэмрэ къыр дапкъэхэмрэщ. 

{{Ornitology-stub}}

== Тхылъхэр ==
* ''Брат Хьэсин''. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

[[Категориэ:Бабыщхэр]]</text>
      <sha1>a3qa2k53mvfppl83vwtj8nbhikz6orl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дамэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2752</id>
    <revision>
      <id>48932</id>
      <parentid>30179</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T14:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>8621</id>
      </contributor>
      <comment>/* ЗэфӀэтыкӀэр */ fix</comment>
      <origin>48932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3454" sha1="rhjgs275qsyu5ydyrkzzztxiistl0i5" xml:space="preserve">'''Дамэ''' — [[Къуалэбзухэр|къуалэбзум]] (апхуэдуи [[гъудэбадзэхэр|гъудэбадзэм]], [[шэрыпӀхэр|шэрыпӀ]] лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм, псалъэм папщӀэ [[дзыгъуэнэфхэр|дзыгъуэнэфхэм]]) я пкъым щыщ Ӏыхьэ тӀуащӀэу зэрылъатэрщ. 

== ЗэфӀэтыкӀэр ==
[[Дамэ къупщхьэхэр]] икъукӀэ быдэу зэрыӀыгъщ, лъэтэнымкӀэ мыхьэнэ ин дыдэ зиӀэ [[къабзийхэр]] егъэбыдылӀауэ. Дамэхэр адрей пкъыгъуэхэм елъытауэ нэхъ щӀэгъэхуабжьауэ зэрылажьэм къыхэкӀыу абым япха [[лыпцӀэхэр]] лъэщщ. 
[[Файл:BirdWingFeatherSketch.png|500px|thumb|center|1 — [[дамэкъабзийхэр]]; 2 — дамэкъабзий кӀэщӀхэр; 3 — [[дамэжьей]]; 4 — [[бзийхэр]]; 5 — цыкӀыхь пхъашэхэр; 6 — щабэ кӀэщӀхэр; 7 — дамащхьэцхэр; 8 — бзийжьехэр]]

== ЩӀэнхабзэм ==
[[File :Blason Saint-Michel (Aisne).svg|thumb|130px|Сэн Мишел (Фрэндж) хьэблэм и дэмыгъэ]]
Къуалэбзу дамэм цӀыхум и щӀэнхабзэм щӀагъыбзэ мыхьэнэ ин щиӀэщ. Адыгэм хъыбарыфӀ гуэрэ зэхахмэ, е Ӏуэхум щехъулӀэмэ «''дамэ къатокӀэ''», я щыӀэкӀэм зи пщэ умыкӀуэжын щытыкӀэ егъуэт, псэр нэхъ быдэ мэхъу. 

Ижьырей [[алыдж псысэжьхэр|алыдж псысэжьхэм]] я деж дамэхэм [[псэ]]р зыхэт пкъым нэгъуэщӀ теплъэ ират. Апхуэдэщ дамэ зытет тхьэхэр, уафэмрэ щӀымрэ я зэхуакум дэт тхьэм и лӀыкӀуэхэр; псысэхэм уащыхуозэ дамэ зытет псэущхьэ къэгупшысахэу [[пегас]], [[феникс]], [[сфинкс]], [[сирен]], [[гарпий]], [[грифон]] нэмыщӀхэми. 

Дамэр, дамэхэр — ижь-ижьыж лъандэрэ псынщӀагъэм я [[дамыгъэ]]щ, ди нобэми авиациэм, аутотранспортым, гущӀгъуэгум я дэмыгъэщ, я теплъэкӀэ зэрызэщхьэщыкӀыр мащӀэу. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм дамэми теплъэхэр зэмыфэгъуурэ къагъэсэбэпт зыгуэрым дэӀэпыкъуным, хуэфӀыным, нэӀэ тегъэтыным, нэфӀ щыхуэным я дэмыгъэу: фӀыцӀэр — бгъэ дамэт, пащтыхь нэфӀым и дамыгъэт; хужьыр — Тхьэм и нэфӀ къыпщихуэным ейт; дамэ дыщафэр — къаралъыгъуэ дамэгъэт. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм лъакъуэ ныпхэм/дамыгъэхэм хагъэувэ дамэ теплъэхэм емышыным, лъэрыхьагъым я дэмыгъэт.

== Тхылъхэр ==
* ''Брат Хьэсин''. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

{{Ornitology-stub}}

{{Commons|Bird wings|Сурэтхэр}}

[[Category:Къуалэбзу Ӏэплъэпкъыр]]</text>
      <sha1>rhjgs275qsyu5ydyrkzzztxiistl0i5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>48933</id>
      <parentid>48932</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T14:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>8621</id>
      </contributor>
      <comment>/* ЩӀэнхабзэм */ fix</comment>
      <origin>48933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3458" sha1="tmko3r6i3b0nb5qr9lujqlrv9r7bt2h" xml:space="preserve">'''Дамэ''' — [[Къуалэбзухэр|къуалэбзум]] (апхуэдуи [[гъудэбадзэхэр|гъудэбадзэм]], [[шэрыпӀхэр|шэрыпӀ]] лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм, псалъэм папщӀэ [[дзыгъуэнэфхэр|дзыгъуэнэфхэм]]) я пкъым щыщ Ӏыхьэ тӀуащӀэу зэрылъатэрщ. 

== ЗэфӀэтыкӀэр ==
[[Дамэ къупщхьэхэр]] икъукӀэ быдэу зэрыӀыгъщ, лъэтэнымкӀэ мыхьэнэ ин дыдэ зиӀэ [[къабзийхэр]] егъэбыдылӀауэ. Дамэхэр адрей пкъыгъуэхэм елъытауэ нэхъ щӀэгъэхуабжьауэ зэрылажьэм къыхэкӀыу абым япха [[лыпцӀэхэр]] лъэщщ. 
[[Файл:BirdWingFeatherSketch.png|500px|thumb|center|1 — [[дамэкъабзийхэр]]; 2 — дамэкъабзий кӀэщӀхэр; 3 — [[дамэжьей]]; 4 — [[бзийхэр]]; 5 — цыкӀыхь пхъашэхэр; 6 — щабэ кӀэщӀхэр; 7 — дамащхьэцхэр; 8 — бзийжьехэр]]

== ЩӀэнхабзэм ==
[[Файл :Blason Saint-Michel (Aisne).svg|thumb|130px|Сэн Мишел (Фрэндж) хьэблэм и дэмыгъэ]]
Къуалэбзу дамэм цӀыхум и щӀэнхабзэм щӀагъыбзэ мыхьэнэ ин щиӀэщ. Адыгэм хъыбарыфӀ гуэрэ зэхахмэ, е Ӏуэхум щехъулӀэмэ «''дамэ къатокӀэ''», я щыӀэкӀэм зи пщэ умыкӀуэжын щытыкӀэ егъуэт, псэр нэхъ быдэ мэхъу. 

Ижьырей [[алыдж псысэжьхэр|алыдж псысэжьхэм]] я деж дамэхэм [[псэ]]р зыхэт пкъым нэгъуэщӀ теплъэ ират. Апхуэдэщ дамэ зытет тхьэхэр, уафэмрэ щӀымрэ я зэхуакум дэт тхьэм и лӀыкӀуэхэр; псысэхэм уащыхуозэ дамэ зытет псэущхьэ къэгупшысахэу [[пегас]], [[феникс]], [[сфинкс]], [[сирен]], [[гарпий]], [[грифон]] нэмыщӀхэми. 

Дамэр, дамэхэр — ижь-ижьыж лъандэрэ псынщӀагъэм я [[дамыгъэ]]щ, ди нобэми авиациэм, аутотранспортым, гущӀгъуэгум я дэмыгъэщ, я теплъэкӀэ зэрызэщхьэщыкӀыр мащӀэу. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм дамэми теплъэхэр зэмыфэгъуурэ къагъэсэбэпт зыгуэрым дэӀэпыкъуным, хуэфӀыным, нэӀэ тегъэтыным, нэфӀ щыхуэным я дэмыгъэу: фӀыцӀэр — бгъэ дамэт, пащтыхь нэфӀым и дамыгъэт; хужьыр — Тхьэм и нэфӀ къыпщихуэным ейт; дамэ дыщафэр — къаралъыгъуэ дамэгъэт. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм лъакъуэ ныпхэм/дамыгъэхэм хагъэувэ дамэ теплъэхэм емышыным, лъэрыхьагъым я дэмыгъэт.

== Тхылъхэр ==
* ''Брат Хьэсин''. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

{{Ornitology-stub}}

{{Commons|Bird wings|Сурэтхэр}}

[[Category:Къуалэбзу Ӏэплъэпкъыр]]</text>
      <sha1>tmko3r6i3b0nb5qr9lujqlrv9r7bt2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>48934</id>
      <parentid>48933</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:10:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>8621</id>
      </contributor>
      <comment>Fix</comment>
      <origin>48934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3457" sha1="9256re9l68qqujpt7obstaqzpfi61b2" xml:space="preserve">'''Дамэ''' — [[Къуалэбзухэр|къуалэбзум]] (апхуэдуи [[гъудэбадзэхэр|гъудэбадзэм]], [[шэрыпӀхэр|шэрыпӀ]] лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм, псалъэм папщӀэ [[дзыгъуэнэфхэр|дзыгъуэнэфхэм]]) я пкъым щыщ Ӏыхьэ тӀуащӀэу зэрылъатэрщ. 

== ЗэфӀэтыкӀэр ==
[[Дамэ къупщхьэхэр]] икъукӀэ быдэу зэрыӀыгъщ, лъэтэнымкӀэ мыхьэнэ ин дыдэ зиӀэ [[къабзийхэр]] егъэбыдылӀауэ. Дамэхэр адрей пкъыгъуэхэм елъытауэ нэхъ щӀэгъэхуабжьауэ зэрылажьэм къыхэкӀыу абым япха [[лыпцӀэхэр]] лъэщщ. 
[[Файл:BirdWingFeatherSketch.png|500px|thumb|center|1 — [[дамэкъабзийхэр]]; 2 — дамэкъабзий кӀэщӀхэр; 3 — [[дамэжьей]]; 4 — [[бзийхэр]]; 5 — цыкӀыхь пхъашэхэр; 6 — щабэ кӀэщӀхэр; 7 — дамащхьэцхэр; 8 — бзийжьехэр]]

== ЩӀэнхабзэм ==
[[Файл:Blason Saint-Michel (Aisne).svg|thumb|130px|Сэн Мишел (Фрэндж) хьэблэм и дэмыгъэ]]
Къуалэбзу дамэм цӀыхум и щӀэнхабзэм щӀагъыбзэ мыхьэнэ ин щиӀэщ. Адыгэм хъыбарыфӀ гуэрэ зэхахмэ, е Ӏуэхум щехъулӀэмэ «''дамэ къатокӀэ''», я щыӀэкӀэм зи пщэ умыкӀуэжын щытыкӀэ егъуэт, псэр нэхъ быдэ мэхъу. 

Ижьырей [[алыдж псысэжьхэр|алыдж псысэжьхэм]] я деж дамэхэм [[псэ]]р зыхэт пкъым нэгъуэщӀ теплъэ ират. Апхуэдэщ дамэ зытет тхьэхэр, уафэмрэ щӀымрэ я зэхуакум дэт тхьэм и лӀыкӀуэхэр; псысэхэм уащыхуозэ дамэ зытет псэущхьэ къэгупшысахэу [[пегас]], [[феникс]], [[сфинкс]], [[сирен]], [[гарпий]], [[грифон]] нэмыщӀхэми. 

Дамэр, дамэхэр — ижь-ижьыж лъандэрэ псынщӀагъэм я [[дамыгъэ]]щ, ди нобэми авиациэм, аутотранспортым, гущӀгъуэгум я дэмыгъэщ, я теплъэкӀэ зэрызэщхьэщыкӀыр мащӀэу. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм дамэми теплъэхэр зэмыфэгъуурэ къагъэсэбэпт зыгуэрым дэӀэпыкъуным, хуэфӀыным, нэӀэ тегъэтыным, нэфӀ щыхуэным я дэмыгъэу: фӀыцӀэр — бгъэ дамэт, пащтыхь нэфӀым и дамыгъэт; хужьыр — Тхьэм и нэфӀ къыпщихуэным ейт; дамэ дыщафэр — къаралъыгъуэ дамэгъэт. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм лъакъуэ ныпхэм/дамыгъэхэм хагъэувэ дамэ теплъэхэм емышыным, лъэрыхьагъым я дэмыгъэт.

== Тхылъхэр ==
* ''Брат Хьэсин''. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

{{Ornitology-stub}}

{{Commons|Bird wings|Сурэтхэр}}

[[Category:Къуалэбзу Ӏэплъэпкъыр]]</text>
      <sha1>9256re9l68qqujpt7obstaqzpfi61b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къэрал уэрэд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3674</id>
    <revision>
      <id>48935</id>
      <parentid>48768</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T09:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>8621</id>
      </contributor>
      <comment>Fix</comment>
      <origin>48935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3255" sha1="qj4hwn4sfefn4sn8ukbqudn811ga0qj" xml:space="preserve">'''Къэрал уэрэд''' — къэралым и зы пщӀэшхуэ зиӀэ символ. Къэрал уэрэдыр и нэхъыбэм гуфӀэгъуэ макъамэщ е поэт-макъамэу зэхалъхьа уэрэдщ. Ар къагъэсэбэп, къаралым и унафэм елъытауэ пщӀэ зиӀэ сытхуэдэ мероприятиеми.  

== Тыркуем и къэрал уэрэд ==
[[Файл:İstiklâl_Marşı-2013_(version_1).ogg|Тыркуем и къэрал уэрэд — &quot;İstiklâl Marşı&quot;|thumb]]
[[Тыркуей|Тырку]] къэралыр и уэрэд ар [[Истиклал Маршы|Истиклал Маршыщ]] (хуитыныгъэ марш).&lt;ref&gt;{{Cite web|date=|title=İstiklâl Marşı|url=https://www.tccb.gov.tr/assets/dosya/istiklalmarsi_metin.pdf|access-date=|website=[[President of Turkey|Presidency of the Republic of Turkey]]|archive-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324083654/http://www.tccb.gov.tr/assets/dosya/istiklalmarsi_metin.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Марш хуитыныгъэмкӏэ гугъэмкӏэ теухуауэр. Осман Зеки Ӏюнгёр мы уэрэдым ищӏащ икӏи [[Мэхьмэд Акиф Эрсой|Мэхьмэт Акиф Эрсой]], цӏэрыӏуэ тхакӏуэ псалъэхэр итхащ. 

== Урысейм и къэрал уэрэд == 
[[Файл:Performance of Russian anthem at Victory Day Parade 2010.webm|thumb|Урысейм и къэрал уэрэдыр накъыгъэм и 9-м ТекӀуэныгъэ махуэшхуэм теухуауэ къыщрагъауэ|left|145x145px]] 

Урысейм и иджрей къэрал уэрэдр кърагъауэ Александра Александрова и макъамэмрэ Сергей Михалков зэхилъхьа уэрэд  «Россия — священная наша держава» зэгъусэу.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090204114156/http://en.rian.ru/symbols/20070607/66606928.html Урысейм и къэрал уэрэд]&lt;/ref&gt;[[Файл:ROCanthemBySunYatSen.jpg|thumb|[[Хъутей Жылэ Республикэ|Хъутейым]] и къэрал уэрэдым и псалъэхэр]]
== Тхыдэ == 
Нэхъыжь дыдэ къэрал уэрэдыр зэхалъхьауэ щтащ 1568-1572 гъэхэм [[Нидерлэндхэр|Нидерлэндхэ]] къэралым. Ауэ Еуропэм къэрал уэрэдхэр нэхъ ухуауэ зыхэлъэхьэн щыщӀадзар XIX лъэхъэнэращ. 

Иджрей зэманым дэтхэнэ къэралыми дэтхэнэ убгъуа хуитыныгъэ зиӀэ щӀыпӀэхэми я къэрал уэрэд яӀащ. 

== Сурэтылъэ == 
[[Файл:US Navy 090703-N-3271W-049 Musicians from the U.S. Navy Band Northeast Jazz ensemble perform the national anthem prior to a Boston Red Sox vs. Seattle Mariners game at Fenway Park.jpg|thumb|[[Америкэ Штат Зэгуэтхэр|АШЗ]]-м и къэрал уэрэдыр Бостон щекӀуэкӀ бейсбол джэгум щыжаӀэ]]

== Гулъытэгъуэ ==
[[Категориэ:Къэрал символхэр]]</text>
      <sha1>qj4hwn4sfefn4sn8ukbqudn811ga0qj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>