Кууалэ-Лумпур

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kbd">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедиэ</sitename>
    <dbname>kbdwiki</dbname>
    <base>https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D1%8D%D1%86%D3%80_%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8A%D1%8B%D1%89%D1%85%D1%8C%D1%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ЦӀыхухэт</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедиэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедиэм и тепсэлъыхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ДэӀэпыкъуэгъуэ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ДэӀэпыкъуэгъуэ тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категориэ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категориэ тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Кууалэ-Лумпур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3328</id>
    <revision>
      <id>48977</id>
      <parentid>48037</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T07:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>3733</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Seal_of_Kuala_Lumpur_(1992-2019).svg with [[File:Coat_of_Arms_of_Kuala_Lumpur.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: Replace with latest logo).</comment>
      <origin>48977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24839" sha1="mi1mxxc1ewwzxn8lvlu0ele88ahizru" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
 |статусыр                  = Къалэ
 |адыгэцӀэр        = Кууалэ-Лумпур
 |ицӀэдыдэр   = {{lang-ms|Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur}}&lt;br /&gt;[[Джауи|джауи]]:كوالا لومڤور&lt;br /&gt;{{lang-en|Federal Territory of Kuala Lumpur}}&lt;br /&gt;{{lang-zh|吉隆坡联邦直辖区}}&lt;br /&gt;[[Тамилыбзэ|там-бз]]:கோலாலம்பூர்
 |къэрал                  = Мэлайзиэ
 |нып                    = Flag of Kuala Lumpur Malaysia.svg
 |дэмыгъэ                    = Coat of Arms of Kuala Lumpur.svg
 |дэмыгъэм и бгъуагъ            = 
 |ныпым и бгъуагъ            = 
  |lat_deg = 3 |lat_min = 9 |lat_sec = 35 
  |lon_deg = 101 |lon_min = 42 |lon_sec = 0 
  |CoordAddon             = type:city(1453978)_region:MY
  |CoordScale             = 
 |ЯндексКарта             = http://maps.yandex.ru/?text=Малайзия%2C%20Куала-Лумпур&amp;sll=101.675411%2C3.026736&amp;sspn=11.249998%2C8.47454&amp;ll=101.675411%2C3.026736&amp;spn=21.511237%2C11.269319&amp;l=map
 |сурэт                              = KL Composite2.jpg
&lt;!------------------------------------&gt;
 |къэралым и шӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр     = 350
 |хэкум и шӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр    = 
 |куейм и шӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр     = 
 |хэкур зыхуэдэр             = штат
 |хэку                  = Федерал щӀыналъэ
 |тхылъым хэкур        = 
 |куейр зыхуэдэр = 
 |куей = 
 |тхылъым куейр = 
 |лъэпкъыгъуэр зыхуэдэр = 
 |лъэпкъыгъуэ = 
 |тхылъым лъэпкъыгъуэр = 
 |къэралым и шӀыпӀэтхыпхъэр = 
 |хэкум и шӀыпӀэтхыпхъэр = 
 |куейм и шӀыпӀэтхыпхъэр =  
 |цӀэлей                            = KL, Garden City of Lights
 |щыхалъхьа махуэр                   = 1857&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%9B%D1%83%D0%BC%D0%BF%D1%83%D1%80|title=Кууалэ-Лумпур|publisher=Вокруг Света|}}&lt;/ref&gt;
 |статус щыкӀэдзауэ       = 1972 гъэм ФокӀадэм и 1-нэ
 |федерал статусыр къыщыратар  = 1974 гъэм ФокӀадэм и 1-нэ
 |тхьэмадэр зыхуэдэр        = Къалэм инахъыщхьэр (Мэрыр)|Кууалэ-Лумпур къалэм инахъыщхьэ
 |тхьэмадэ    = Nor Hisham Ahmad Dahlan
 |лъагагъэр зыхуэдэр              = лъэгагъ НУМ
 |хьэблэкум и лъагагъэр        = 21,95
 |климат                  = 
 |и инагъыр                          = 243
 |агломерацием иинагъыр = 2243,27км²
 |жылэ                               = {{хэхъуэ}} 1,790,000 
 |жылэ бжыгъэм и гъэр                = 2016
 |Ӏувагъыр                            = 6891
 |агломерациэ                        = 7780301&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://focusmalaysia.my/Assets/KL%20on%20track%20to%20megacity%20status|title=KL on track to megacity status|publisher=Focus Malaysia|accessdate=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;
 |этнохоронимыр                      = куалалумпурхэр
 |зэманыгъуэр                        = +8 [[Мэлайзием икъызэрыгуэкӀ зэман|MST]]
 |DST                                = 
 |телефоным и кодыр                  =
 |почтэ индексыр                     = 50000-60000
 |почтэ индексхэр                    = 
 |автом и кодыр                      = V, W (Таксим нэмыщӀ адрес транспорту хъуам) 
 |идентификаторыр зыхуэдэр           = 
 |цифрэмкӀэ идентификаторыр           =
 |категориэ Commons идеж             =
 |сайтыр                             = http://www.dbkl.gov.my/
 |сайтым ибзэр                      = мэлаибзэ}}

'''Кууалэ-Лумпур''', е ицӀэдыдэу Кууалэ-Лумпур Федерал ЩӀыпӀэ ({{lang-ms|Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur}}), нэхъзэреджэр кӀэщӀыу '''KL'''щ, ар къэралым [[къалащхьэ|икъэлащхьэщ]] иджыкӀыи  [[Мэлайзиэ|Мэлайзием]] икъалэнэхъиндыдэщ. Мэлайзием [[Глобал къалэ|иглобалкъалэу]] зэрыщыту абы еубыд щӀыпӀэу 243км² щӀигъурэ цӀыху милуанрэ мин щиблрэ тощӀрэ пщӀым нэгъунэ щыпсэуэ. [[Кууалэ-Лумпурышхуэ|Кууалэ-Лумпурышхуэрамэ]] (иджыри [[Кланг кӀэй|Кланг кӀэйуэ]] доцӀыху) ар къалэ агломерацэшхуэ мэхъу жылэдэсыу милуаниым нэблагъэу&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/kuala-lumpur-population|title=Kuala Lumpur Population 2019|publisher=World Population Review}}&lt;/ref&gt;. Ар нэхъ псынщӀэу хэхъуэ [[Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэ|Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азие]] къалэхэм ящыщ зыщ, экономикэмкӀи, жылэдэсымкӀи.

Кууалэ-Лумпурыр Мэлайзием ищэнхабзэ-, финанс-, иджыкӀыи экономикэкупсэщ. Абы нэмыщӀ [[Мэлайзием ипарламент|Мэлайзием ихасэмрэ]] [[Янг ди-Пертуан Агонг|ипащтыхьымрэ]] ([[Истана Негара|Лъэпкъыгъэ Уардэунэ]]) яунэщ. Зэм къалэм иӀыгъащ федерал лэжьыгъэ ӀэнатӀэмрэ хеящӀэ ӀэнатӀэмрэ яунэхэр, ауэ 1999-нэ гъэм [[Путраджае]] ягъэӀэпхъуащ ахэр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.my/MyGov/BI/Directory/Government/AboutMsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/|title=Putrajaya&amp;nbsp;– Administrative Capital of Malaysia|publisher=Government of Malaysia|accessdate=11 December 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071021194523/http://www.gov.my/MyGov/BI/Directory/Government/AboutMsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/|archivedate=21 October 2007|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;. ТӀом щыгъуэми абыхэм щыщ къудамэхэр къыздынэсым Кууалэ-Лумпур къыдэнащ.

Кууалэ-Лумпурыр Мэлайзием ифедерал щӀапӀищым язщ [[Мэлакка хытӀыгуныкъуэ| Мэлакка хытӀыгуныкъуэм]] икъуэхьэпӀэ Ӏуфэм дэт [[Селангор]] штатым икӀуэцӀым хэубыдыкӀауэ щытщ. 1990 гъэхэм щыщӀэдзауэ къалэм игъэхьэщӀащ лъэпкъ зэхуакухэу спорт, политикэ, щэнхабзэ зэхьэзэхуэхэр. Яужьре декадэхэм Кууалэ-Лумпурым хуабжьэу зиужьащ; абы изиужьыныгъэм игулъытэу, исимволу къыдэнащ къалэм дунепсом нэхълагэдыдэу тет [[Петронас Батэгъэ|Батэгъэ ЗэтӀолъхуэныкъуэхэр]].

Кууалэ-Лумпур иӀэщ гъуэгу системэ убгъуа публик транспорткӀэ узэщӀауэ, [[Сунгаи Булох-Каджан сатыр|цӀыхубэ къалэ транзит (MRT)]], [[Келанэ Джайе сатыр|Метро псынкӀэ (LRT)]], [[ЩӀэх КъешэкӀ Отобус]], [[Кууалэ-Лумпур рельсзакъуэ|Монорельс]], агломерацэм ищӀыпӀэпхыдзахэр зыпызыщӀэ гъущӀгъуэгу, [[Кууалэ-Лумпур Къэралзэхуаку КхъухьлатэтедзапӀэ|КхъухьлъатэтедзапӀэм]] кӀуэ [[КЛКъКхъу Экспресс|Экспресс]]. Кууалэ-Лумпурым дэтщ дунепсом нэхъиндыдэ тыкуэнипщӀым ящыщ щыр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cnn.com/travel/article/worlds-best-shopping-cities/index.html|title=12 best shopping cities in the world|publisher=CNN Travel|}}&lt;/ref&gt;, аращи туризмрэ щэхуэнкӀэ къалэ пашэхэм ящыщ зыщ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2017/10/Mastercard-Destination-Cities-Index-Deck.pdf|title=Mastercard Destination Cities Index 2017|publisher=MasterCard}}&lt;/ref&gt;.

Кууалэ-Лумпурыр [[Economist Intelligence Unit]]ым и [[Дунепсо псэуакӀуэ рейтинг|Дунейпсо псэуакӀуэ рейтингымкӀэ]] иубыдащ дунем и 70-нэ увыпӀэр, ауэ Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азием 2-нэу щытщ [[СингэпӀур|СингэпӀурым]] иужькӀэ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/news/2017/08/17/kl-second-most-liveable-city-southeast-asia|title=KL is second most liveable city in Southeast Asia|publisher=The Sun|accessdate=27 August 2017}}&lt;/ref&gt;. [[Economist Intelligence Unit|EIU-м]] и Къалэ Хъума ИндексымкӀэ дунем къалэнэхъхъумадыдэхэм я 60-м щиӀыгъщ 31-нэ увыпӀэр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/kl-safer-than-beijing-shanghai-but-tokyo-tops-list-of-safest-cities|title=KL safer than Beijing, Shanghai but Tokyo tops list of safest cities|publisher=The Malay Mail}}&lt;/ref&gt;. Кууалэ-Лумпурым йоджэ КъалэтелъыджэщӀиблым язкӀэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://english.astroawani.com/malaysia-news/kuala-lumpur-hailed-seven-wonders-cities-world-49968|title=Kuala Lumpur hailed as 'seven wonders cities' in the world|accessdate=27 August 2017}}&lt;/ref&gt;, абы нэмыщӀ [[Тхылъхэм яДунепсо Къэлащхьэ]] къэлэныр 2020-нэ гъэм  [[Лъэпкъ Зэгуэт Организациэ еджэныгъэм, шъэныгъэм, културэм пылъ|УНЕСКО-м]] иунафэкӀэ зырихьэнущ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.unesco.org/world-book-capital-city-2020|title=Kuala Lumpur named World Book Capital 2020|publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/unesco-names-kuala-lumpur-world-book-capital|title=Unesco names Kuala Lumpur World Book Capital|publisher=The Strait Times}}&lt;/ref&gt;.

==Тхыдэ==
{{Main|Кууалэ-Лумпурым итхыдэ}}
[[File:cmglee KL Masjid Jamek confluence.jpg|thumb|left|[[Мэжгыт Джэмек]], [[Гомбакыпс|Гомбакрэ]] (ижьымкӀэ) [[Клангыпс|Клангымрэ]] (сэмэгумкӀэ) языхэлъэдапӀэм. Къалэм ипасэре тӀысыпӀэхэр мыбдехэм дежт къыздежьатыр.]]

===ЦӀэм икъежьапӀэр===
Кууалэ-Лумпурым мэлеибзэкӀэ къикӀыр 'зыхэлъэдапӀэ утхъуа'; ''kuala'' жиӀэмэ 'пситӀ здызэхуэзэр' жиӀэу аращ, нэгъуэщӀыу [[Ӏестуарий]], ''lumpur'' жиӀэмэ 'ятӀэпс', жи&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://glosbe.com/ms/en/kuala|title=kuala in English|work= Glosbe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://books.google.com/books?id=9a02sRJKFhMC&amp;pg=PA83#v=onepage|title=Malaysia, Singapore &amp; Brunei. Ediz. Inglese|publisher=Lonely Planet Publications; 10th Revised edition|isbn=978-1-74059-708-1}}&lt;/ref&gt;. КъазэрыщыхъукӀэ ицӀэм иӀэщ иджыри зы тхыдэ ар Сунгай Лумпурым (псы утхъуа) къытехъукӀауэ; ар тхыдэм хыхьащ 1820-нэ гъэм  ''Sungei Lumpoor'' [[Клангыпс|Клангыпсым]] ипщэм нэс  [[гъуху]] къыздыщӀах жылагъуэ нэхъ лъэщу щытауэ&lt;ref name=&quot;Unnamed-20230318114348&quot;&gt;{{cite web|url=https://books.google.nl/books?id=L_hwAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|title=A History of Kuala Lumpur 1856–1939. The Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society}}&lt;/ref&gt;. Гурыщхъуэ къызыхэкӀыр, Кууалэ-Лумпурыр здэщылъ щӀыпӀэр Гомбакыпсыр Клангыпсым здыхэлъадэращи, хуэгъэфэщауэ КӀуалэ-ГомбаккӀэ еджэнхуещ, сытым щхьэкӀэ жыпӀэмэ Ӏэстуариир зызейр Гомбакыпсыращ, здыхэлъадэр псы нэхъинщ&lt;ref name=&quot;Unnamed-20230318114348&quot;/&gt;.  Абы едауи къахокӀ, Сунгай ЛымпӀурыр езыр Гомбакапсырауэ, аращи абы иӀэстуарийр Къалэм цӀэр иритауэ&lt;ref name=&quot;sutanpuasa&quot;&gt;Abdul-Razzaq Lubis, 'Sutan Puasa: The Founder of Kuala Lumpur', ''Journal of Southeast Asian Architecture'' (12), National University of Singapore, September 2013.&lt;/ref&gt;, абы нэмыщӀ, зэрыжаӀэмкӀэ, Сунгай-ЛымпӀурыр нэгъуэщӀ псыхъуэцӀыкӀуу щытщ, Гомбакыпсыр Клангым ихэлъэдапӀэм килэметритӀ хуэдизкӀэ нэхъ ипщэу, е   [[Бату БгъуэнщӀагъ|Бату БгъуэнщӀагъхэм]] ящхъэрэкӀэ щыӀэ щӀыпӀэмкӀэрагъэнщ.


Абы игущӀыӀужкӀэ мыпхуэдэ хъыбари къагъэунэху а щӀыпӀэм Pengkalan Lumpur (''ятӀэ тӀысыпӀэ'') цӀэ зырихьауэ [[Кланг (къалэ)|Клангым]] Pengkalan Batu («нывэ тӀысыпӀэ») цӀэр зэрызырихьам хуэдэу, ауэ Кууалэ-ЛумпуркӀэ зырахъуэкӀыжауэ&lt;ref&gt;name=«sutanpuasa»&lt;/ref&gt;. Иджыри зы гугъэ щыӀэщ ар кантон ''lam-pa''  псалъэу щытауэ, 'псыпцӀэ мэз' е 'мэз фа' жиӀэу къикӀыу. Ауэ абыхэм ящыхьэт иджырей щӀэныгъэм щыӀэкъым, сэмэркъэу къекӀуэкӀ фӀэкӀа&lt;ref&gt;{{book|title=The Story of Kuala Lumpur, 1857–1939|author=J.M. Gullick|publisher=Eastern Universities Press (M)}}&lt;/ref&gt;. Къалэм ицӀэр псалъэжь гуэрым къыхэкӀауи щытыгъэнщ.

===Япэре зэманым===
[[File:Yap Ah Loy.jpg|thumb|right|upright|Яп Ах Лой, Кууалэ-Лумпур иещанэ хъут Капитанщ]]
Кууалэ-Лумпур къалэри ицӀэри къыздежьар наӀуэу щыткъым. 1860-нэ гъэхэм иджыре къалэм км-16 хуэдизкӀэ ищхъэрэкӀэ [[Сылангор (псы)|Сылангорыпсым]] ипщэкӀэ хъут шахт лэжьакӀуэхэр  гъухумывэ къыщӀахыу щытащ{{sfn|Gullick|1955|pages=10–11}} , абы иужькӀэ 1860-нэ гъэхэм нэмысу [[Суматрэ (хытӀыгу)|Суматрэ]] къикӀауэ Мэндайлингхэр щылэжьащ [[Улу Кланг]] къыщӀэхыпӀэхэм [[Рэджа Асал|Рэджа Асалрэ]] [[Сутан Пуасэ|Сутан Пуасэрэ]] япашэу, аращи Суматрэхэрауэ къыщӀэкӀынщ Клангыпсым ипщэкӀэ дэтӀысхьахэтыр е-19-нэ лӀэщыгъуэм ипэхэм, нэхъапэнкӀи хъунущ&lt;ref name=&quot;sutanpuasa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gulllick 3&quot;&gt;{{cite web|url=http://myrepositori.pnm.gov.my/bitstream/123456789/4317/1/JB1869_GOKL.pdf|title=The Growth of Kuala Lumpur and the Malay Communities in Selangor Before 1880|issue=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160815212619/http://myrepositori.pnm.gov.my/bitstream/123456789/4317/1/JB1869_GOKL.pdf|archivedate=15 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abdul Samad Ahmad, ''Pesaka Selangor'', Dewan Bahasa dan Pustaka, Kuala Lumpur, (1937 edisi Jawi), 1966.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=rRCJAAAAQBAJ&amp;pg=PA18|publisher=Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd}}&lt;/ref&gt;. ИпэщӀэдзапӀэм къалэ хъун ипэ, Кууалэ-Лумпурыр хьэблэцӀыкӀуу щытащ, унэ зытӀущрэ тыкуэн зытӀурэ нэхъ дэмытыу.  [[Кланг]] тхьэмадэу Рэджа Абдуллах бин Рэджа Джэфар икъуэшыу [[ЛыкӀут]] Жэмэхьэтым ирэджам идэӀэпыкъуэгъукӀэ [[Мэлаккэ (штат)|Мэлаккэ]] хъут дэжыгхэм ахъшэр къыхидзауэ хъут шахт лэжьакӀуэхэр къищтащ мыбде шахтыщӀэхэр къызэӀуихын имурадыу&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Story of Kuala Lumpur, 1857–1939|author= J.M. Gullick|publisher=Eastern Universities Press (M)|pages=8–9|year=1983|isbn=978-967-908-028-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite we|url=http://all.talkmalaysia.com/kuala-lumpur/kuala-lumpur-history/|title=Kuala Lumpur History|publisher=All Malaysia|accessdate=15 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091018073627/http://all.talkmalaysia.com/kuala-lumpur/kuala-lumpur-history/|archivedate=18 October 2009|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;. ЛэжьакӀуэхэр техьащ а щӀыналъэм, адэкӀэ лъэсу дэкӀащ [[Ампанг]] нэс, япэре шахтыри абде дыдэм къызыӀуахащ&lt;ref&gt;Middlebrook &amp; Gullick, ''op. cit.'', 1983: 18.&lt;/ref&gt;. КхъухькӀэ гъужмылэри, зэрылажьэ Ӏэмэпсымэри, гъухумывэри къызэрепшэкӀыфынутыр Кууалэ-Лумпур нэс къудет, адэкӀэ кхъухьхэр зэрыземыкӀуэм къыхэкӀыу КӀуалэ-Лымпяурыр къэхъуащ гъуху шахтхэр щызымыгъащӀэ купсэу&lt;ref name=&quot;Unnamed_2-20230318114348&quot;&gt;Gullick|1955|page=10&lt;/ref&gt;.
[[File: Sir frank swettenham.gif|thumb|left|upright|Къалэм ихэхъуэныгъэмрэ и зиужьыныгъэ псынщӀэмрэ зифӀыгъэу ялъытэ Сэр Франк Суеттенхемщ]]
Япэ шахт лэжьакӀуэхэр [[Техьэгъуэ (уз)|техьэгъуэм]] кужду илӀыкӀами, гъухум куэд федэуэ къыхахат, иджыкӀии нэхъри лэжьыгъэм зиубгъуат. Япэреуэ [[Гъуху|гъухур]]  ягъэӀекспортащ 1859-нэ гъэм&lt;ref name=&quot;Unnamed_2-20230318114348&quot;/&gt;. А уахътэ дыдэм Сутан Пуасэ [[Ампанг]] ипэмыжыжьэу ищэнщэхуэн Ӏуэхур иригъэкӀуэкӀт&lt;ref&gt;{{cite book|title=Kuala Lumpur: An Amalgam of Tin, Rubber, and Races : a Brief Review of the City's Historical, Physical, and Psychological Development : a Report|url=https://books.google.com/books?id=J9RLAQAAMAAJ|author=Willard Anderson Hanna|publisher=American Universities Field Staff|year=1959}}&lt;/ref&gt;. Гъуху къыщӀэхыным тегушхуа къалэм нэхъри зиужьу здащӀидзар Бэзэрыжь утыкум щыщӀэдзауэ Ампангти, Пудути, Батути, Пыталингрэ Дэмэнсарэрэ нэгъунэ гъуэгухэр дэкӀыу. Гъухур къыщӀэзых гупхэр зыр зым теуэу щӀадзащ, нэхъшахтыфӀхэр къазэууну яужь итхэу&lt;ref name=&quot;kiat&quot;&gt;{{cite web|url=http://kiat.net/malaysia/KL/history.html |title=From tin town to tower city |publisher=kiat.net |accessdate=28 September 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100727225206/http://kiat.net/malaysia/KL/history.html |archivedate=27 July 2010 }}&lt;/ref&gt;. Хъут жылэм япашэхэм «Капитан Сина» титулыр къыхуагъэфэщэу щӀадзащ, япэреуэ Кууалэ-Лумпурым икапитан титулыр зырататыр [[Хиу Сью]]т, нэхъапэ дэжыгхэм ящыщ зыт&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ow0pA3HchHQC&amp;pg=PA49#v=onepage|title=The Consumption of Kuala Lumpur|author=Ziauddin Sardar|page=49|publisher=Reaktion Books|date=1 August 2000|isbn=978-1-86189-057-3}}&lt;/ref&gt;.
Кууалэ-Лумпур пасэм ищӀыхь зиӀэ, изиужьыныгъэм куэду хэзылъхьахэм ящыщщ Хьэжы Мухьэмэд ТӀэхьир, Дато Даганг (дэжыгхэм япашэ) щӀыхь зылъысар&lt;ref name=&quot;gulllick 3&quot;/&gt;, Суматрэм щыщ Минангкабау жылэр, а щӀапӀэхэм тыкуэн зыӀыгъарэ табак зыгъэкӀахэмрэ{{sfn|Gullick|2000|page=21}}, абыхэм щыщ Дато Сати, Утсман Абдулла&lt;ref&gt;Nelmawarni Bungo, Nordin Hussin; Merantau ke Kuala Lumpur: Tradisi merantau dan berdagang masyarakat Minang, 2011&lt;/ref&gt;, Хьэжы Мухьэмэд ТэӀиб, Кампунг Бару изиужьыныгъэм куэд хэзылъхьахэр&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thestar.com.my/news/community/2014/06/13/life-is-colourful-on-infamous-road-named-after-a-wealthy-tradesman-jalan-haji-taib-is-more-known/|title=Life is colourful on infamous road|publisher=The Star|accessdate=13 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.malaysiandigest.com/features/77922-malaysian-road-names-who-is-who.html|title=Malaysian Road Names: Who's Who?|accessdate=13 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630181136/http://www.malaysiandigest.com/features/77922-malaysian-road-names-who-is-who.html#|archive-date=30 June 2017|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;.

===Иджырей Кууалэ-Лумпурым икъежьапӀэ===
[[File:Panorama of Kuala Lumpur ca. 1884.jpg|thumb|upright=2|right|1884 гъэм къалэм итеплъэ. СэмэгумкӀэ - [[Мердека Утыку]]. Унэхэр зыраухуэтыр пхъэрэ чыт, Сэр Суеттенхем 1884 гъэм унэухуэгъуэ хабзэхэр къыдимыгъэкӀщыкӀэ. КъыкяэлъыкӀуэ илъэсхэм Кууалэ-Лумпурым ищытыкӀэр куэду хуабжьэу зиужьащ, зихъуэжащ.]]
Пасэрей Кууалэ-Лумпурыр куэдыу гугъу ехьащ социалрэ политик бэлыхьым теухуауэ, унэхэр, ухуагъэхэр мафӀэсым хуэтыншт, зи къабзэныгъэм, сэнитар щытыкӀэм хущыщӀэм уз куэд къыщыхъет, псыдзэм игъэшынэт. Къалэм икъежьапӀэр тохуэ Сылангорым къыщыхъуа граждан зауэм, Яп Ах Лой Капитаныр Тенгку Кудиным гъусэ хуохъу, абыхэм къезауэ гупхэр Махди пащтыхьым кӀэщӀоувэ. Раджа Асалрэ Сутан Пуасэрэ Махди пщым илъэныкъуэр къащтэри, 1872-нэ гъэм Кууалэ-Лумпурыр яубыдри мафӀэсым ирагъэхьыпэ. Яп Ах Лой Кланг зыщегъэпщкӀури, дзэщӀэ зырегъэпэщ, Пахангым къикӀа зауэлӀхэм яфӀыгъэкӀэ Кууалэ-Лумпурыр еубыд. Зауэ, тало узым икъэлыдыныгъэ, нэгъуэщӀ бэлэхьхэм яягъэкӀэ къалэм изиужьым къикӀуэтыу щӀидзащ. ЦӀыху куэд къалэм къыщӀэкӀуэсыкӀат. Къалэм идэхуэхыныгъэр 1879-нэ гъэ нэс екӀуэкӀт гъухум иуасэр дырагъэхуеиху&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.nl/books?id=QKgraWbb7yoC&amp;pg=PA746&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor|publisher=ABC CLIO}}&lt;/ref&gt;. 1881-нэ гъэм икӀэм къалэр псыдзэм мызэу ихьащ, А гъэ дыдэм ЩӀышылэм мафӀэсым зэрихьам къыкӀэлъыкӀуэу. Абы яужт къалэр мызэу мытӀэу зыблаухуэкӀащ, Яп Ах Лой иерыщыгъэм ифӀыгъэкӀэ&lt;ref&gt;{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020902150406/http://sejarahmalaysia.pnm.my/portalBI/detail.php?section=sm02&amp;spesifik_id=15&amp;ttl_id=3 |archivedate=2 September 2002 |title=Sejarah Malaysia|url=http://sejarahmalaysia.pnm.my/portalBI/detail.php?section=sm02&amp;spesifik_id=15&amp;ttl_id=3|publisher=Sejarah Malaysia|accessdate=15 December 2007}}&lt;/ref&gt;.

==ТехьэпӀэхэр==
{{reflist|30em}}</text>
      <sha1>mi1mxxc1ewwzxn8lvlu0ele88ahizru</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>