Фрэнджей

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kbd">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедиэ</sitename>
    <dbname>kbdwiki</dbname>
    <base>https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D1%8D%D1%86%D3%80_%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8A%D1%8B%D1%89%D1%85%D1%8C%D1%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ЦӀыхухэт</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедиэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедиэм и тепсэлъыхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ДэӀэпыкъуэгъуэ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ДэӀэпыкъуэгъуэ тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категориэ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категориэ тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Фрэнджей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>406</id>
    <revision>
      <id>49002</id>
      <parentid>47377</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T15:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Богупс moved page [[Фрэндж]] to [[Фрэнджей]]</comment>
      <origin>47377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7872" sha1="5op4a0ho51iu3n4ns0b75yi942jsgi1" xml:space="preserve">{{Country
|АдыгэцӀэр                  = Фрэндж Республикэ
|ИцӀэдыдэр                  = {{lang-fr|République française}}
|ИцӀэм еуэ                  = Фрэнджым
|Нып                       = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg
|Дэмыгъэ                   = Armoiries république française.svg
|Гоуидзэр                  =
|Къэрал уэрэдым и цӀэр      = La Marseillaise
|Аудио                     = La Marseillaise.ogg
|ШӀыпӀэтхыпхъэм             = EU-France.svg
|lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 19|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 32|lon_sec = 0
 |region                   = FR
 |CoordScale               = 
|Бзэхэр                    =[[фрэнджыбзэ]]
|Щыхалъхьар                = 843 гъэм&lt;br /&gt;1958 етхуанэ республикэ
|Къалэ нэхъыщъхьэр         = [[Париж]]
|ӀэнатӀэ хабзэр             = Президент-парламентым я республикэ
|Къалэ нэхъ инхэр          = [[Париж]], [[Леон]], [[Марсел]]
|Тхьэмадэхэм я пӀэхэр       = Президент&lt;br /&gt;Премьер-министр
|Тхьэмадэхэр               = Эмманюэль Макрон&lt;br /&gt;Элизабет Борн
|И инагъымкӀэ и пӀэр        = 47
|ШӀыпӀэр                    = 674 843
|Псым и процентыр          = 0,26
|Этнохоронимыр             =
|Джылу дэсымкӀэ и пӀэр      = 20
|Джылэр                    = 65 447 374
|Джылэбжыгъэм и гъэр       = 2010
|Джылэм и Ӏувагъыр          = 115
|ВКӀуП                      = 2, 675 трлн
|ВКӀуП-р гъэ щатар          = 2010
|ВКӀуП-мкӀэ и пӀэр           = 8
|ВКӀуП-цӀыхум техуэр        = 42,747
|Валутэр                   = Еуро
|Доменхэр                  = .fr; .eu
|Телефон кодыр             = 33
|Къагъэсэбэп зэманыгъуэхэр = +1
|Гулъытыгъуэ               = 
}}
'''Фрэндж''' ({{lang-fr|France}}, {{Lang-ru|Франция}}, ицӀэдыдэр псоуэ — '''Фрэндж Республикэ''' ({{lang-fr|République française}})) — къуэхьэпӀэ [[Еуропэ|Еуропэм]] щыщ къэрал. Къалэ Ӏаташъхьар — [[Пэриж]]. Къэралым ицӀэр [[джэрмэн]] лъэпӀкъ [[франк|франкхэм]] къахокӀыр, Фрэнджым инэхъыбэ джылэ дэсыр галл-романску зэхэпхъа шъхьакӀэ, ябзэр романскэ группэм щыщ.

Джылыу дэсыр — милыуан-65,4 (2010-нэ гъэмкӀэ), абы 90 % — Фрэнджым иджылэ. Диныр — нэхъыбэр католикхэ (76 %). ХабзэкӀэ къэралыр — пэлатитӀ парламент (Сенатрэ Къэрал Хасэрэ). Къэралыр 26 хэкукӀэ гуэча.

== ШӀыпӀэр ==
Фрэнджым и нэхъыбэ шӀыпӀэр Еуропэм и къуэхьапӀэм хэлъ, гъунапкъэхэр ишъхърэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ [[Белгэ|Белгэм]], [[Луксебыргы|Луксебыргым]], [[Джэрмэн|Джэрманэм]] иде ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ - [[Джэрманэ|Джэрманэм]] [[Шыуецарэ|Шыуецарэм]] , ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ [[Монако|Монакомрэ]] [[Урым|Урымымрэ]] ипшъэ-къуэхьапӀэмкӀэ [[Эспаниэ|Эспаниэмрэ]] [[Андоррэ|Андоррэмрэ]].

[[Файл:France_ZEAT.png‎|left|thumb|''фрэндж ихэкухэр'']]

== Тхыдэр ==
486 гъэм Галл хэкур франкхэм яубыд Хлодвигыр яшъхьащыту. Апхуэду Франк къэралыр зэфӀоувэ. Хлодвигыр япэрей пщыуэ хъуа Меровинг лъэпӀкъым ящыщу. VII илъэсишъэхэм пщым икъэрур куэдын кӀедзэ, ӀанатӀэр мажордомхэм яубыд, зым абы ящыщу Карл Мартеллым 732 гъэм хьарып дзэр зэхекъутэри Еуропэм къуэхьапӀэ лъэныкъуэм ирыгъэхьахэкъым, яригъэубыдкъым. Карл Мартеллым икъуэ Папин КӀэкӀы япэре пщы мэхъу Каролинг лъэпӀкъым ящыщу.

843 гъэм Верден тхылъымкӀэ КъуэхьапӀэ-Франк къэрал мэхъу Карл-Къуй шъхьащыту. Х илъэсишъэхэм ФрэнджкӀэ еджэн кӀадзэ.

* [[1789]] — Фрэндж револуцэшхуэ
* [[1792]] — Япэре республикэ
* [[1795]] — Нидерландыр еубыд
* [[1797]] — Венециэр еубыд
* [[1798]] — 1801 - Мысырым хохьэ, еубыд
* [[1799]] — 1814 - Наполеоныр тохьа
* [[1815]] — Ватерлоо изауэ
* [[1848]] — 1852 - ЕтӀуанэ республикэ
* [[1852]] — 1870 - Наполеон III тет - ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ
* [[1870]] — 1940 - Ещанэрей республикэ
* [[1939]] — [[1945]] - ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ
* [[1946]] — 1958 - ЕпӀлӀанэ республикэ
* [[1958]] — м къыщыкӀэдзауэ етхуанэ республикэ

== Къэрал Дэмыгъэ ==
Иджырей къэрал дэмыгъэм дышъу, лавр къудамэрэ пхъэмыф къудамэрэ тету, якур джыдэкӀэ убыдауэ, а псом яшъхьам жьӀуху телъу хьарыфит &quot;FR&quot; тедзауэ.

== Ныпыр ==
Фрэндж ныпыр щыуэ зэхэлъ — шхъуантӀэ, хужь, плъыжь. Фрэнджым яхабзэр игъэлъагъу - хуитыныгъэ, цӀыху хъуар зэхуэду - зэшъхьащымыту, зэкъуэшыныгъэ.

== Хэкухэр ==
Хэку 26 гуэча: Аквитаниэ, Бретаниэ, Бургундиэ, Ил-дэ-Франс, Корсикэ, Лангедок-Руссил'он, Лимузен, Лотарингиэ, НормандиэкӀэ, Нормандиэпшъэ, Нор-Па-дэ-Кале, Оверн, Пикардиэ, Прованс-Алп, Пуату-Шаранта, Рона-Алп, Луарэ-Хэку, Франш-Контэ, Центр, Шампан-Арденнэ, Элзас, Перенеем июг. Икъэралгъунэм ипэджыжьэ хэку щыӀахэр: Гуаделупэ, Мартиникэ, Реунион, Фрэндж Гуианэ.

== Джылэр ==
Фрэнджым иджылэр 65,4 милыуан мэхъу (2010 гъэмкӀэ). 20 щыт джылу дэсымкӀэ 192 къэралу ([[Лъэпкъ Зэгуэтхэр, ЛъЗ|ЛъЗ-м]])
ЛъэпӀкъхэр. 1975 гъэм нэхъыбу дэсар фрэнджхэра, лэпӀкъ цӀыкӀухэм ящыщу элзасхэр, бретонхэр, джуртхэр, флэмандхэр, баскхэр, корсикхэр.

2005 гъэм Фрэнджым милыуани-3,6 хэку хэсу дэтӀысхьа.

== Дин ==
51 % фрэндж джылэм ящыщ католикхэ, 4 % — мыслъымэн, 1 % — джурт диным пылъ. Абы пэмыкӀыу 5 милыуан фрэнджу буддэ диным пылъ, а мылиуанитхум и 65 % дзэн-буддэ диным пылъ.

{{Europe country}}
{{France-stub}}

[[Категориэ:Къэралхэр]]
[[Категориэ:Фрэндж]]</text>
      <sha1>5op4a0ho51iu3n4ns0b75yi942jsgi1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эспаней</title>
    <ns>0</ns>
    <id>455</id>
    <revision>
      <id>48998</id>
      <parentid>47364</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T15:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Богупс moved page [[Исбухьэн]] to [[Эспаней]]</comment>
      <origin>47364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9868" sha1="p5ednucf034sndzksiyrym0p22qj7u4" xml:space="preserve">{{Country
|АдыгэцӀэр=Исбухьэн Пэштыхьей
|ИцӀэдыдэр=Reino de España
|ИцӀэм еуэ=Исбухьэным
|Нып = Flag of Spain.svg
|Дэмыгъэ=Escudo de España (mazonado).svg
|Гоуидзэр=Plus Ultra ([[Латиныбзэ|лат-бз.]] &quot;зэфӀэкӀым нэхъыбэ&quot;)
|Къэрал уэрэдым и цӀэр=Marcha Real
|Аудио=United States Navy Band - Marcha Real (Himno Nacional de España).ogg
|ШӀыпӀэтхыпхъэм=EU-Spain.svg
|lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 55|lat_sec = 36
 |lon_dir = W|lon_deg = 1|lon_min = 48|lon_sec = 6
 |region        = ES
 |CoordScale    = 
|Бзэхэр=[[Эспаныбзэ]] &lt;ref&gt;[[Араныбзэ]], [[Баскыбзэ]], [[Каталаныбзэ]], [[Галисийбзэ]] — Куейхэм я бзэхэ&lt;/ref&gt;
|Щыхалъхьар= 1469 гъэм (езым и уния)&lt;br /&gt;1515 гъэм (пэщтыхьей)
|Къалэ нэхъыщъхьэр=[[Мадрид]]
|ӀэнатӀэ хабзэр=Конституциэ Пэщтыхьей
|Къалэ нэхъ инхэр=[[Мадрид]], [[Барселона]], [[Валенсиэ]]
|Тхьэмадэхэм я пӀэхэр=&lt;nowiki&gt;[Исбухьэным и Пщы|Пщы]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br /&gt;[[Эспаниэ хасэм и Тхьэмадэ|Хасэм и Тхьэмадэ]]
|Тхьэмадэхэр=[[Филипп VI]]&lt;br /&gt;[[Мариано Рахой]]
|И инагъымкӀэ и пӀэр=50
|ШӀыпӀэр=504 782
|Псым и процентыр=1,04
|Этнохоронимыр = эспан, [[эспанхэр]]
|ДжылэмкӀэ и пӀэр=29
|Джылэр=47 007 367
|Джылэбжыгъэм и гъэр=2018
|Джылэм и Ӏувагъыр=91,92
|ВКӀуП=1,622 трлн.&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=273%2C156%2C184%2C136&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=79&amp;pr.y=1 Международный валютный фонд (апрель 2008)]&lt;/ref&gt;
|ВКӀуП-р гъэ щатар=2008
|ВКӀуП-мкӀэ и пӀэр=9 
|ВКӀуП-цӀыхум техуэр=35 557&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;
|Валутэр=[[Еуро]] (€) (EUR, кодыр 978)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[1999]] нэгъунэ&amp;nbsp;— Эспан песетат.&lt;/ref&gt;
|Доменхэр=[[.es]]&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Также [[.eu]], [[Еуропэ зэгуэт]]ым зэрхэтым щхьэ.&lt;/ref&gt;
|Телефон кодыр=34
|Къагъэсэбэп зэманыгъуэхэр= +1, гъэмахуэм +2
|Гулъытыгъуэ=&lt;references/&gt;
}}
'''Исбухьэн''' е '''Испаниэ''' ({{lang-es|España}}; ицӀэдыдэр псоуэ {{lang-es|Reino de España}} — Исбухьэн Пэштыхьей) — къэрал [[Еуропэ]]м ипшъэ-къуэхьапӀэм деж. Переней хы тӀыгуныкъуэм инэхъыбэр еубыд. Къэралым ицӀэр финикий бзэм къытокӀыр &quot;и-шпаним&quot; - &quot;тхьакӀумэкӀыхьхэм яӀуфэ&quot;. Къалэ нэхъышъхьар [[Мадрид]]

Къэралгъунэр зэрыкӀуэр:
# [[Португал]]ым Переней хы тӀыгуныкъуэм икъуэхьапӀэм;
# [[Британиэшхуэ]]м и шӀыпӀу [[Гибрэлтар]]ым Переней хы тӀыгуныкъуэм ипшъэм
# [[Мэроккэ]]м [[Африкэ]]м ишъхъэрэм ( аутэном къалу Сеутэрэ Мелилиэрэ )
# [[Фрэндж]]ымрэ [[Андоррэ]]мрэ ишъхъэрэмкӀэ
 
Исбухьэным къуэхьапӀэмрэ ипшъэ лъэныкъуэм Атлантикэ Ӏуфэм Ӏохьа, ишъхъэрэ къуэкӀыпӀэмрэ Хы Средиземнэм Ӏохьа.

== Тхыдэ ==
Иджырей цӀыхухэр Переней хы тӀыгуныкъэм щытӀысхьар 35 мин илъэскӀэ узэӀабэкӀыжьмэ. Абдэжьым куэду къыздагъуэтыр палеолитым иӀэщъагъэ бжыгъэ - нывэм тет тхыгъэхэр ( Алтэмир бгъуэнкӀагъымрэ пэмыкӀхэмрэ ). Баск лъэпӀкъыр япэдыду Еуропэм къыхьа джылэхэм къатекӀауэ гупшысыгъэ щыӀахэ Мылыр дунем текӀыжьа нэужы. 1200 илъэскӀэ ди эрэм ипэм Перенейм иӀуфэм финикийхэр къытӀысхьан кӀадзэ. БыдапӀэ Гадес яшъыр ( иджырей къалэ Кадис ). Финикийхэмрэ алыджхэмрэ ятхыдэ тхылъ Ӏэмэ
къэна а шӀыпӀэм ис лъэпӀкхэм тепсэлъыхьу, иберкӀэ псори зэджу, културэшхуэ яӀу ауэ лъэпӀкъ цӀыкӀу зэбгырыкӀахэу, зыуэ зэрмыӀыгъу. 500 - 300 илъэсишъэхэм ди эрэм ипэм келтхэр къохьари иберхэм къахотӀысхьа, яужкӀэ зы лъэпӀкъ - келтибер мэхъухэ. 300 - 200 илъэсишъэхэм ди эрэм ипэм Ромэ къэралым Ибериэр еубыдын кӀедзэ, ар щыухыр Аугуст пщыр щыщэӀам.

* 200 илъэсишъэм ди эрэм чыристэн диныр къохьа. 
* 500 илъэсишъэхэм ди эрэм Вестготхэр къохьа, яубыдри къэрал яшъыр. 
* 711-718 Исбухьэным ишӀыр зэрщыту хьарыпхэм яубыд. Омейяд лъэпӀкъыр Кордовэм къыдонэри къэралыр яӀыгъ. Чыристэн хэкухэр ( Кастилиэ, Арагон, Леон ), зэпамыуду зауэ ирагъэкӀуэкӀыт ( Реконкистэ ), хьарыпхэм яӀэнатӀэр зышъэщахыным шъхьакӀэ.
* 1492 гъ. Арэгонымрэ Кастилиэмрэ зэроубыдри хьарып-маврхэм языбыдапӀэ къэнэжьа Гранадэр къаштэжь. А гъэ дыдэми Исбухьэным икхъухьхэр Хэку КӀэхэм ирегъажьэри шӀыпӀэ бжыгъэхэр еубыд...
* 1516 - 1556 гъэхэи Исбухьэныр Ромэ Империэм иӀаташъхьу мэув, дунейм икъэрал нэхъ ин мэхъу, Католик чылисэм доӀапыкъу Реформациэ екӀуэкӀым пэщытыну.
* 1588 гъ. Исбухьэным ей Кхъухьыдзэшхуэр хокӀуадэ.
* 1607 гъ. [[Инджылыз]]ыр зауэм токӀэри инидерлэнд хэкухэр хокӀыр
* 1609 гъ. [[Еуропэ]]м иӀа ӀанатӀэр мэкӀуэд
* 1812-1826 гъэхэм [[Латин Америкэ]]м хэку иӀахэм янэхъыбэр хуит мэхъу, 1900 гъэхэм къэнэжьахэр [[Америкэ Штат Зэгуэт|АШЗ]] иэ [[Джэрмэн]]ым хохьахэ

== Куейхэр ==
Исбухьэным 50 хэку иӀа, 17 аутэном къэралхэм яхэту. Абы пэмыкӀыу къалитӀ аутэномну (ciudades autónomas) [[Африкэ]]м иӀа - Сеутарэ Мелилиэрэ.

* [[Андалусиэ]] (Andalucia)
* [[Арагон]] (Aragon)
* [[Астуриэ]] (Principado de Asturia)
* [[Балеар хы тӀыгухэр]] (Islas Baleares)
* [[Баскхэм я Къэрал]] (Pais Vasco)
* [[Валенсиэ]] (Comunidad Valencia)
* [[Галисиэ]] (Galicia)
* [[Канар хы тӀыгухэр]] (Islas Canarias)
* [[Кантабриэ]] (Cantabria)
* [[Кастиджэ-Ла Манчэ]] (Castilla-La Mancha)
* [[Кастиджэрэ Леонрэ]] (Castilla y Leon)
* [[Каталониэ]] (Cataluña)
* [[Мадрид]] (Madrid)
* [[Мурсиэ]] (Region de Murcia)
* [[Наваррэ]] (Navarra)
* [[Риохэ]] (La Rioja)
* [[Экстремадурэ]] (Extremadura)

== Къалэ нэхъ инхэмрэ джылу дэсхэмрэ ==
* [[Мадрид]] - 3 155 359
* [[Барселонэ]] - 1 593 075
* [[Валенсиэ (къалэ)|Валенсиэ]] - 796 549
* [[Севиджэ]] - 704 154
* [[Сарагосэ]] - 647 373
* [[Малагэ]] - 558 287

== Джылэр ==
[[Файл:Girls in historical Valencian costumes.jpg‎‎‎‎‎|right|thumb]]
ГъэхэмкӀэ джылу дэсым зэрзэрихъуэкӀар:
* 1900 гъ. - 18, 6 милыуан;
* 1932 гъ. - 24, 1 милыуан;
* 1959 гъ. - 29, 9 милыуан;
* 1977 гъ. - 36, 3 милыуан;
* 1996 гъ. - 39, 6 милыуан;
* 2004 гъ. - 40, 28 милыуан;
* 2006 гъ. - 45, 13 милыуан;
* 2008 гъ. - 46, 06 милыуан;
* 2009 гъ. - 46, 66 милыуан.

Къалэм дэсхэр - 76 % мэхъу. Джылэм дэсу иӀувагъыр - 79,7 чел./км².

Къэралым иӀаташъхьэ бзэр - кэстилскэ; аутэном хэкухэм кэстилскэм хуэду пэмыкӀы бзэи щыӀа ( каталон-валенсий-балеар бзэхэр Каталоным, Валенсиэм, Балеар хы тӀыгухэм, баск бзэр Баск Къэралымрэ Наваррэмрэ, галисийр Галисиэм, араныр Каталоным )

95 % диным пылъ кэтолику. ПэмыкӀы къэралхэм ису Ипшъэ Ишъхъэрэ Америкэхэмрэ ( 1, 7 милыуан ) КъуэхьапӀэ Еуропэмрэ ( 1 милыуаным фӀэкӀыу ) 2,7 милыуан эспан сымэ дэсхэ.

== ТехьэпӀэхэр ==
* [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain]
* [http://eltiempo.growiktionary.org Weather forecast for Spain]

{{Europe country}}

[[Категориэ:Эспаниэ]]


{{Spain-stub}}</text>
      <sha1>p5ednucf034sndzksiyrym0p22qj7u4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49010</id>
      <parentid>48998</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T22:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>49010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9811" sha1="9y0xbdaiawhyc46f5ot4rbwaae3zema" xml:space="preserve">{{Country
|АдыгэцӀэр=Эспан Пэштыхьей
|ИцӀэдыдэр=Reino de España
|ИцӀэм еуэ= Эспанием
|Нып = Flag of Spain.svg
|Дэмыгъэ=Escudo de España (mazonado).svg
|Гоуидзэр=Plus Ultra ([[Латиныбзэ|лат-бз.]] &quot;зэфӀэкӀым нэхъыбэ&quot;)
|Къэрал уэрэдым и цӀэр=Marcha Real
|Аудио=United States Navy Band - Marcha Real (Himno Nacional de España).ogg
|ШӀыпӀэтхыпхъэм=EU-Spain.svg
|lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 55|lat_sec = 36
 |lon_dir = W|lon_deg = 1|lon_min = 48|lon_sec = 6
 |region        = ES
 |CoordScale    = 
|Бзэхэр=[[Эспаныбзэ]] &lt;ref&gt;[[Араныбзэ]], [[Баскыбзэ]], [[Каталаныбзэ]], [[Галисийбзэ]] — Куейхэм я бзэхэ&lt;/ref&gt;
|Щыхалъхьар= 1469 гъэм (езым и уния)&lt;br /&gt;1515 гъэм (пэщтыхьей)
|Къалэ нэхъыщъхьэр=[[Мадрид]]
|ӀэнатӀэ хабзэр=Конституциэ Пэщтыхьей
|Къалэ нэхъ инхэр=[[Мадрид]], [[Барселона]], [[Валенсиэ]]
|Тхьэмадэхэм я пӀэхэр=&lt;nowiki&gt;[Исбухьэным и Пщы|Пщы]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br /&gt;[[Эспаниэ хасэм и Тхьэмадэ|Хасэм и Тхьэмадэ]]
|Тхьэмадэхэр=[[VI Филип]]&lt;br /&gt;[[Санчес Педро]]
|И инагъымкӀэ и пӀэр=50
|ШӀыпӀэр=504 782
|Псым и процентыр=1,04
|Этнохоронимыр = эспан, [[эспанхэр]]
|ДжылэмкӀэ и пӀэр=29
|Джылэр=47 007 367
|Джылэбжыгъэм и гъэр=2018
|Джылэм и Ӏувагъыр=91,92
|ВКӀуП=1,622 трлн.&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=273%2C156%2C184%2C136&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=79&amp;pr.y=1 Международный валютный фонд (апрель 2008)]&lt;/ref&gt;
|ВКӀуП-р гъэ щатар=2008
|ВКӀуП-мкӀэ и пӀэр=9 
|ВКӀуП-цӀыхум техуэр=35 557&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;
|Валутэр=[[Еуро]] (€) (EUR, кодыр 978)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[1999]] нэгъунэ&amp;nbsp;— Эспан песетат.&lt;/ref&gt;
|Доменхэр=[[.es]]&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Также [[.eu]], [[Еуропэ зэгуэт]]ым зэрхэтым щхьэ.&lt;/ref&gt;
|Телефон кодыр=34
|Къагъэсэбэп зэманыгъуэхэр= +1, гъэмахуэм +2
|Гулъытыгъуэ=&lt;references/&gt;
}}
'''Эспаней''' е '''Испаниэ''' ({{lang-es|España}}; ицӀэдыдэр псоуэ {{lang-es|Reino de España}} — Эспан Пэштыхьей) — къэрал [[Еуропэ]]м ипшъэ-къуэхьапӀэм деж. Переней хы тӀыгуныкъуэм инэхъыбэр еубыд. Къэралым ицӀэр финикий бзэм къытокӀыр &quot;и-шпаним&quot; - &quot;тхьакӀумэкӀыхьхэм яӀуфэ&quot;. Къалэ нэхъышъхьар [[Мадрид]]

Къэралгъунэр зэрыкӀуэр:
# [[Португал]]ым Переней хы тӀыгуныкъуэм икъуэхьапӀэм;
# [[Британиэшхуэ]]м и шӀыпӀу [[Гибрэлтар]]ым Переней хы тӀыгуныкъуэм ипшъэм
# [[Марокэ]]м [[Африкэ]]м ишъхъэрэм ( аутэном къалу Сеутэрэ Мелилиэрэ )
# [[Фрэндж]]ымрэ [[Андоррэ]]мрэ ишъхъэрэмкӀэ
 
Эспаныр къуэхьапӀэмрэ ипшъэ лъэныкъуэм Атлантикэ Ӏуфэм Ӏохьа, ишъхъэрэ къуэкӀыпӀэмрэ Хы Средиземнэм Ӏохьа.

== Тхыдэ ==
Иджырей цӀыхухэр Переней хы тӀыгуныкъэм щытӀысхьар 35 мин илъэскӀэ узэӀабэкӀыжьмэ. Абдэжьым куэду къыздагъуэтыр палеолитым иӀэщъагъэ бжыгъэ - нывэм тет тхыгъэхэр ( Алтэмир бгъуэнкӀагъымрэ пэмыкӀхэмрэ ). Баск лъэпӀкъыр япэдыду Еуропэм къыхьа джылэхэм къатекӀауэ гупшысыгъэ щыӀахэ Мылыр дунем текӀыжьа нэужы. 1200 илъэскӀэ ди эрэм ипэм Перенейм иӀуфэм финикийхэр къытӀысхьан кӀадзэ. БыдапӀэ Гадес яшъыр ( иджырей къалэ Кадис ). Финикийхэмрэ алыджхэмрэ ятхыдэ тхылъ Ӏэмэ
къэна а шӀыпӀэм ис лъэпӀкхэм тепсэлъыхьу, иберкӀэ псори зэджу, културэшхуэ яӀу ауэ лъэпӀкъ цӀыкӀу зэбгырыкӀахэу, зыуэ зэрмыӀыгъу. 500 - 300 илъэсишъэхэм ди эрэм ипэм келтхэр къохьари иберхэм къахотӀысхьа, яужкӀэ зы лъэпӀкъ - келтибер мэхъухэ. 300 - 200 илъэсишъэхэм ди эрэм ипэм Ромэ къэралым Ибериэр еубыдын кӀедзэ, ар щыухыр Аугуст пщыр щыщэӀам.

* 200 илъэсишъэм ди эрэм чыристэн диныр къохьа. 
* 500 илъэсишъэхэм ди эрэм Вестготхэр къохьа, яубыдри къэрал яшъыр. 
* 711-718 Эспаным ишӀыр зэрщыту хьарыпхэм яубыд. Омейяд лъэпӀкъыр Кордовэм къыдонэри къэралыр яӀыгъ. Чыристэн хэкухэр ( Кастилиэ, Арагон, Леон ), зэпамыуду зауэ ирагъэкӀуэкӀыт ( Реконкистэ ), хьарыпхэм яӀэнатӀэр зышъэщахыным шъхьакӀэ.
* 1492 гъ. Арэгонымрэ Кастилиэмрэ зэроубыдри хьарып маврхэм языбыдапӀэ къэнэжьа Гранадэр къаштэжь. А гъэ дыдэми Эспанием икхъухьхэр Хэку КӀэхэм ирегъажьэри шӀыпӀэ бжыгъэхэр еубыд...
* 1516 - 1556 гъэхэи Эспаныр Ромэ Империэм иӀаташъхьу мэув, дунейм икъэрал нэхъ ин мэхъу, Католик чылисэм доӀапыкъу Реформациэ екӀуэкӀым пэщытыну.
* 1588 гъ. Эспаным ей Кхъухьыдзэшхуэр хокӀуадэ.
* 1607 гъ. [[Инджылыз]]ыр зауэм токӀэри инидерлэнд хэкухэр хокӀыр
* 1609 гъ. [[Еуропэ]]м иӀа ӀанатӀэр мэкӀуэд
* 1812-1826 гъэхэм [[Латин Америкэ]]м хэку иӀахэм янэхъыбэр хуит мэхъу, 1900 гъэхэм къэнэжьахэр [[Америкэ Штат Зэгуэт|АШЗ]] иэ [[Джэрмэн]]ым хохьахэ

== Куейхэр ==
Эспаным 50 хэку иӀа, 17 аутэном къэралхэм яхэту. Абы пэмыкӀыу къалитӀ аутэномну (ciudades autónomas) [[Африкэ]]м иӀа - Сеутэрэ Мелилиэрэ.

* [[Андалусиэ]] (Andalucia)
* [[Арагон]] (Aragon)
* [[Астуриэ]] (Principado de Asturia)
* [[Балеар хы тӀыгухэр]] (Islas Baleares)
* [[Баскхэм я Къэрал]] (Pais Vasco)
* [[Валенсиэ]] (Comunidad Valencia)
* [[Галисиэ]] (Galicia)
* [[Канар хы тӀыгухэр]] (Islas Canarias)
* [[Кантабриэ]] (Cantabria)
* [[Кастиджэ-Ла Манчэ]] (Castilla-La Mancha)
* [[Кастиджэрэ Леонрэ]] (Castilla y Leon)
* [[Каталониэ]] (Cataluña)
* [[Мадрид]] (Madrid)
* [[Мурсиэ]] (Region de Murcia)
* [[Наваррэ]] (Navarra)
* [[Риохэ]] (La Rioja)
* [[Экстремадурэ]] (Extremadura)

== Къалэ нэхъ инхэмрэ джылу дэсхэмрэ ==
* [[Мадрид]] - 3 155 359
* [[Барселонэ]] - 1 593 075
* [[Валенсиэ (къалэ)|Валенсиэ]] - 796 549
* [[Севиджэ]] - 704 154
* [[Сарагосэ]] - 647 373
* [[Малагэ]] - 558 287

== Джылэр ==
[[Файл:Girls in historical Valencian costumes.jpg‎‎‎‎‎|right|thumb]]
ГъэхэмкӀэ джылу дэсым зэрзэрихъуэкӀар:
* 1900 гъ. - 18, 6 милыуан;
* 1932 гъ. - 24, 1 милыуан;
* 1959 гъ. - 29, 9 милыуан;
* 1977 гъ. - 36, 3 милыуан;
* 1996 гъ. - 39, 6 милыуан;
* 2004 гъ. - 40, 28 милыуан;
* 2006 гъ. - 45, 13 милыуан;
* 2008 гъ. - 46, 06 милыуан;
* 2009 гъ. - 46, 66 милыуан.

Къалэм дэсхэр - 76 % мэхъу. Джылэм дэсу иӀувагъыр - 79,7 чел./км².

Къэралым иӀаташъхьэ бзэр - кэстилскэ; аутэном хэкухэм кэстилскэм хуэду пэмыкӀы бзэи щыӀа ( каталон-валенсий-балеар бзэхэр Каталоным, Валенсиэм, Балеар хы тӀыгухэм, баск бзэр Баск Къэралымрэ Наваррэмрэ, галисийр Галисиэм, араныр Каталоным )

95 % диным пылъ кэтолику. ПэмыкӀы къэралхэм ису Ипшъэ Ишъхъэрэ Америкэхэмрэ ( 1, 7 милыуан ) КъуэхьапӀэ Еуропэмрэ ( 1 милыуаным фӀэкӀыу ) 2,7 милыуан эспан сымэ дэсхэ.

== ТехьэпӀэхэр ==
* [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain]
* [http://eltiempo.growiktionary.org Weather forecast for Spain]

{{Europe country}}

[[Категориэ:Эспаниэ]]


{{Spain-stub}}</text>
      <sha1>9y0xbdaiawhyc46f5ot4rbwaae3zema</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тепсэлъэхьыгъуэ:Фрэнджей</title>
    <ns>1</ns>
    <id>916</id>
    <revision>
      <id>49004</id>
      <parentid>6802</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T15:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Богупс moved page [[Тепсэлъэхьыгъуэ:Фрэндж]] to [[Тепсэлъэхьыгъуэ:Фрэнджей]]</comment>
      <origin>6802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18" sha1="4fms7y76fe1nynmv42736mxotn529su" xml:space="preserve">{{Useful Article}}</text>
      <sha1>4fms7y76fe1nynmv42736mxotn529su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тепсэлъэхьыгъуэ:Эспаней</title>
    <ns>1</ns>
    <id>935</id>
    <revision>
      <id>49000</id>
      <parentid>45861</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T15:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Богупс moved page [[Тепсэлъэхьыгъуэ:Исбухьэн]] to [[Тепсэлъэхьыгъуэ:Эспаней]]</comment>
      <origin>6841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18" sha1="4fms7y76fe1nynmv42736mxotn529su" xml:space="preserve">{{Useful Article}}</text>
      <sha1>4fms7y76fe1nynmv42736mxotn529su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исбухьэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8419</id>
    <redirect title="Эспаней" />
    <revision>
      <id>48999</id>
      <timestamp>2026-08-22T15:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Богупс moved page [[Исбухьэн]] to [[Эспаней]]</comment>
      <origin>48999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="ofavhlfhdgwymua3fr8ybgbgmxb4092" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Эспаней]]</text>
      <sha1>ofavhlfhdgwymua3fr8ybgbgmxb4092</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тепсэлъэхьыгъуэ:Исбухьэн</title>
    <ns>1</ns>
    <id>8420</id>
    <redirect title="Тепсэлъэхьыгъуэ:Эспаней" />
    <revision>
      <id>49001</id>
      <timestamp>2026-08-22T15:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Богупс moved page [[Тепсэлъэхьыгъуэ:Исбухьэн]] to [[Тепсэлъэхьыгъуэ:Эспаней]]</comment>
      <origin>49001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="1dule4k5jdfsrb2p907jq9l9b8fsp0t" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Тепсэлъэхьыгъуэ:Эспаней]]</text>
      <sha1>1dule4k5jdfsrb2p907jq9l9b8fsp0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрэндж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8421</id>
    <redirect title="Фрэнджей" />
    <revision>
      <id>49003</id>
      <timestamp>2026-08-22T15:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Богупс moved page [[Фрэндж]] to [[Фрэнджей]]</comment>
      <origin>49003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="52yw7jlx7nxgn73d8en1rsbxuuopd1f" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Фрэнджей]]</text>
      <sha1>52yw7jlx7nxgn73d8en1rsbxuuopd1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тепсэлъэхьыгъуэ:Фрэндж</title>
    <ns>1</ns>
    <id>8422</id>
    <redirect title="Тепсэлъэхьыгъуэ:Фрэнджей" />
    <revision>
      <id>49005</id>
      <timestamp>2026-08-22T15:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Богупс moved page [[Тепсэлъэхьыгъуэ:Фрэндж]] to [[Тепсэлъэхьыгъуэ:Фрэнджей]]</comment>
      <origin>49005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="5fvvdbgnyou823slfq5t5q3q578ao18" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Тепсэлъэхьыгъуэ:Фрэнджей]]</text>
      <sha1>5fvvdbgnyou823slfq5t5q3q578ao18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баскыбзэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8423</id>
    <revision>
      <id>49006</id>
      <timestamp>2026-08-22T15:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Infobox Language | фэр                    =  | цӀэр                   =  | сурэт                  = Idioma vasco.png | псалъэкӀэтхэ            =  | зэрзэджэр              = Euskara | къэралхэр              = [[Эспаней]], [[Фрэнджей]]      | хэкухэр                =  | ирипсалъэхэм я бжыгъэр = мин. 750 000 | рейтингыр              =  | категориэ              = Еур...&quot;</comment>
      <origin>49006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5053" sha1="rpenmq34omzdiwsqpkn5p43rej42y04" xml:space="preserve">{{Infobox Language
| фэр                    = 
| цӀэр                   = 
| сурэт                  = Idioma vasco.png
| псалъэкӀэтхэ            = 
| зэрзэджэр              = Euskara
| къэралхэр              = [[Эспаней]], [[Фрэнджей]]     
| хэкухэр                = 
| ирипсалъэхэм я бжыгъэр = мин. 750 000
| рейтингыр              = 
| категориэ              = Еуразиэм и бзэхэр
| классификациэ          = 
[[Бзэ щхьэхухэр]]
| тхыбзэр зэрщыт         = [[Латин тхыбзэ|Латин]]
| Ӏэташъхьэбзэ           = [[Эспаней]] ([[Баскхэм я Къэрал]], [[Наваррэ]])
| регулировэт зыщӀ организациэр = [[Эускалцаиндиа|Euskaltzaindia]] 
| КъэралСтандарт 7.75–97 = бак 085 
| ISO1                   = eu
| ISO2                   = baq (B); eus (T)
| ISO3                   = eus
}}
'''Баскбзэ''' (абз. ''euskara'', исп. ''euskera'' / ''vasco'', фр. ''basque'') — [[Еeропэ]]м щыӀэ [[бзэщхьэху]] (изолат) щыт бзэщ, [[индоеуропей бзэ унагъуэ]]м хэмытхэм ящыщу. Ар [[Пиреней хытӀыгуныкъуэ]]м и ищхъэрэ лъэныкъуэмрэ ([[Эспаней]]рэ) [[Фрэнджей]]рэ и ипщэ-къухьэпӀэмрэ щыпсэу [[Баскхэр|баскхэм]] я бзэщ.

Дуней псом БаскбзэкӀэ псалъэу цӀыху 750 000-м нэс щыӀэщ (абы щыщу нэхъыбэр [[Эспаней]]м исщ). Абы нэмыщӀ цӀыху 400 000-м нэблагъэм бзэр зэращӀэр дэӀэпыкъуэгъуу (пасивнэу) къагъэщхьэпэ.

== Тхыдэ ==
Баскбзэр Еуропэм иджыпсту щыӀэ бзэхэм ящыщу нэхъ жьы дыдэхэм ящыщщ. Рим цӀыхухэр къэсын ипэу Еуропэм щыӀа бзэхэм щыщу иджыри къынэсауэ мы бзэ закъуэращ. Латинбзэмрэ адрей [[романыбзэхэр|роман бзэхэмрэ]] ([[эспаныбзэ|испаныбзэм]], [[фрэнджыбзэ|французбзэм]]) мы бзэм зэран ин хуэхъуами, ар къэнащ.

XX лӀэщӀыгъуэм и кӀэуххэм щыщӀэдзауэ бзэр гъэпсыжын дахэ ирагъэжьэну хуежьэжащ. 1968 гъэм Баск бзэм и Академиэм ([[Эускалцаиндиа|Euskaltzaindia]]) зэдащта литературэ бзэ стандарт — '''Euskera Batua''' (зэгуэхьа баскбзэ).

== Географиэ хъуреягърэ статусырэ ==
* **[[Эспаней|Эспаниэм]]:** [[Баскхэм я Къэрал|Баскхэм я Хэку]] (País Vasco) автономнэ жылагъуэм щи официал бзэщ испаныбзэм дэщӀыгъуу. [[Наваррэ]] щӀыналъэм и ищхъэрэ лъэныкъуэм дэшэса закъуэу официал статусыр иӀэщ.
* **[[Фрэнджей|Фрэнджым]]:** [[КъухьэпӀэ Пиреней департамент]]ым щыпсэу баскхэм къагъэщхьэпэми, [[Фрэнджеим и конституцие|Фрэнджым и конституциэм]] тету официал статус иӀэкъым.

== Бзэм и структурирэ грамматикэрэ ==
Баскбзэр индоевропей бзэ унагъуэм щыщкъым, абы къыхэкӀкӀэ и грамматикэр дэни щымыӀэу зэщхьэщытщ:
* **[[Аглутинатив бзэхэр|Аглутинатив бзэщ]]:** псалъэхэм кӀэух заулэ кӀэрыщӀэу пыувэурэ мыхьэнэщӀэхэр къэув.
* **[[Эргатив бзэхэр|Эргатив бзэщ]]:** субъектхэр глаголым и лӀэужьыгъуэм (переходнэрэ непереходнэрэ) елъытауэ падеж зэмылӀэужьыгъуэкӀэ къэгъэлъэгъуащ.
* **Падеж 16-рэ иӀэщ.**

== Диалектхэр ==
Баскбзэм ирипсалъэ шъолырхэм елъытауэ диалект нэхъыщхьэ заулэу зэщхьэщокӀхэр:
* КъухьэпӀэ (Бискай) диалект
* Курыт (Гипускоа) диалект
* Наваррэ диалект
* Наваррэ-Лабурдан диалект
* Сулетин диалект

Мы диалектхэм ящхьэщитщ литературэ бзэ стандарт зэдащтар — ''Euskera Batua''.

== ТехьэпӀэхэр ==
* [[Баскхэр]]
* [[Эспаней]]
* [[Фрэнджей]]
* [[Европэм и бзэхэр]]

[[Категориэ:Европэм и бзэхэр]]
[[Категориэ:Эспаниэм и бзэхэр]]</text>
      <sha1>rpenmq34omzdiwsqpkn5p43rej42y04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Ea-Nasir</title>
    <ns>3</ns>
    <id>8424</id>
    <revision>
      <id>49007</id>
      <timestamp>2026-08-22T20:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* Исбухьан -&gt; Эспаней */ new section</comment>
      <origin>49007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="415" sha1="nbg969uob3gpq7ytatx4ulx0ql5n7kz" xml:space="preserve">== Исбухьан -&gt; Эспаней  ==

It is not desired to use arabisms or other kind of linguistic calls, rather is more useful and authentic to take original toponyms sourced from original name and make it sound circassian. [[ЦӀыхухэт:Богупс|Богупс]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Богупс|тепсэлъыхьыныгъэ]]) 23:43, 22 ШыщхьэӀу 2026 (MSK)</text>
      <sha1>nbg969uob3gpq7ytatx4ulx0ql5n7kz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49008</id>
      <parentid>49007</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T20:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Angell Eyes</username>
        <id>10169</id>
      </contributor>
      <comment>/* Исбухьан -&gt; Эспаней */ Жэуап</comment>
      <origin>49008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1069" sha1="t6arp0th48bbeptyk5wabcftk2oefkm" xml:space="preserve">== Исбухьан -&gt; Эспаней  ==

It is not desired to use arabisms or other kind of linguistic calls, rather is more useful and authentic to take original toponyms sourced from original name and make it sound circassian. [[ЦӀыхухэт:Богупс|Богупс]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Богупс|тепсэлъыхьыныгъэ]]) 23:43, 22 ШыщхьэӀу 2026 (MSK)

:I don't speak Arabic. I have no idea if this is &quot;Arabism&quot; or a &quot;other kind of şinguistic call&quot;. All I know is that I saw it on many places as the Circassian word for spain, then added it. 
:Wish we were this careful with Russianisms as well... Adyghe language newspapers in Russia use &quot;Aравие&quot; for Arabia... when it's Хьэрыпый or Арапый. And sadly the people would not understand these words or refuse to believe they're real if they're not Russian. [[ЦӀыхухэт:Angell Eyes|Angell Eyes]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Angell Eyes|тепсэлъыхьыныгъэ]]) 23:56, 22 ШыщхьэӀу 2026 (MSK)</text>
      <sha1>t6arp0th48bbeptyk5wabcftk2oefkm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49009</id>
      <parentid>49008</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T20:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Angell Eyes</username>
        <id>10169</id>
      </contributor>
      <origin>49009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1068" sha1="lnf629eiihrj2snblageidnqptdeeou" xml:space="preserve">== Исбухьан -&gt; Эспаней  ==

It is not desired to use arabisms or other kind of linguistic calls, rather is more useful and authentic to take original toponyms sourced from original name and make it sound circassian. [[ЦӀыхухэт:Богупс|Богупс]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Богупс|тепсэлъыхьыныгъэ]]) 23:43, 22 ШыщхьэӀу 2026 (MSK)

:I don't speak Arabic. I have no idea if this is &quot;Arabism&quot; or a &quot;other kind of linguistic call&quot;. All I know is that I saw it on many places as the Circassian word for spain, then added it. 
:Wish we were this careful with Russianisms as well... Adyghe language newspapers in Russia use &quot;Aравие&quot; for Arabia... when it's Хьэрыпый or Арапый. And sadly the people would not understand these words or refuse to believe they're real if they're not Russian. [[ЦӀыхухэт:Angell Eyes|Angell Eyes]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Angell Eyes|тепсэлъыхьыныгъэ]]) 23:56, 22 ШыщхьэӀу 2026 (MSK)</text>
      <sha1>lnf629eiihrj2snblageidnqptdeeou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наваррэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8425</id>
    <revision>
      <id>49011</id>
      <timestamp>2026-08-22T23:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Administrative unit  |Фэр1                                     = {{Color|Эспаниэ}}  |АдыгэцӀэр                                = Наваррэ Жылагъуэ  |И цӀэдыдэр                               = {{Lang-es|Comunidad Foral de Navarra}} &lt;br /&gt;[[Баскыбзэ|бас-бзэ]] ''Nafarroako Foru Erkidegoa''  |Дэмыгъэ                                  = Coat of Arms of Navarre .svg  |Нып                                      = F...&quot;</comment>
      <origin>49011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12573" sha1="8dvojalv6kxkjqaj7gwnjvc0mccli4e" xml:space="preserve">{{Administrative unit
 |Фэр1                                     = {{Color|Эспаниэ}}
 |АдыгэцӀэр                                = Наваррэ Жылагъуэ
 |И цӀэдыдэр                               = {{Lang-es|Comunidad Foral de Navarra}} &lt;br /&gt;[[Баскыбзэ|бас-бзэ]] ''Nafarroako Foru Erkidegoa''
 |Дэмыгъэ                                  = Coat of Arms of Navarre .svg
 |Нып                                      = Flag Of Navarre.svg
 |Дэмыгъэм и бгъуагъыр                     = 
 |Ныпым и бгъуагъыр                        = 
 |ШӀыпӀэтхыпхъэ                            = Localización de Navarra.svg
 |ШӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр                 =
 |Администрациэ гуэшыгъуэм и шӀыпӀэтхыпхъэ = 
  |ШӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр аг             =
 |Къэрал                                   = [[Эспаней]]
 |Къэрал уэрэд                             = 
 |Статус                                   = [[Аутоном лъэпкъыгъуэ|Аутоном лъэпкъыгъуэ]]
 |Зыхэхьэр                                 = 
 |Хиубыдэр                                 = 
 |Къалэнэхъышъхьэ                          = [[Памплонэ|Памплонэ/Ирун]] 
 |Къалэшхуэр                               = 
 |Къалэшхуэхэр                             = 
 |Махуэ                                    = 
 |Тхьэмадэ                                 = [[Чевите Марие]]
  |Тхьэмадэм и цӀэр                        = Президент
 |Тхьэмадэ2                                = 
  |Тхьэмадэм и цӀэр2                       =  
 |ВКӀуП                                    = 
  |ВКӀуП-м и гъэр                          = 
  |ВКӀуП-м и пӀэр                          = 
  |ВКӀуП зы цӀыхум къытехуэр               = 
  |ВКӀуП зы цӀыхум къытехуэмкӀэ и пӀэр     = 
 |Бзэр                                     = [[Эспаныбзэ]], [[Баскыбзэ]]
 |Бзэхэр                                   = 
 |Джылэр                                   = 647 554
  |Джылэбжыгъэм и гъэр                     = 2018
  |Джылэпсом и процентыр                   = 
  |БжыгъэмкӀэ и пӀэр                       = 15
  |Ӏувагъыр                                = 62,32
  |ӀувагъымкӀэ и пӀэр                      = 13
  |Лъэпкъ дэсхэр                           = [[Эспанхэр]], [[Баскхэр]]
  |Динхэр                                  = [[Католик|католикхэ]]
 |Инагъыр                                  = 10 391
  |ИнагъымкӀэ и процент                    = 
  |ИнагъымкӀэ и пӀэр                       = 11
 |ЛъэгапӀэ нэхъ иныр                       =  2,504
 |ЛъэгапӀэ курыт                           = 
 |Лъахъшагъуэр                             = 
 |БгъуагъымкӀэ                             = 
 |КӀыхьэгъымкӀэ                            = 
 |Зэманыгъуэ                               = 
 |Аббревиатурэр                            = 
 |ISO                                      = ES-NC
 |FIPS                                     = 
 |Телефон кодыр                            = 
 |Почтэ индексхэр                          = 
 |Интернет-доменыр                         = 
 |Автохэм я номер кодхэр                   = 
 |Сайтыр                                   = http://www.navarra.es/
 |Категориэр Commons дежь                  = 
 |Гулъытыгъуэ                              = 
}}
'''Наваррэ''' (и цӀэр псоуэ: '''Наваррэ Аутоном Жылагъуэ'''; [[Эспаныбзэ|эсп.]] ''Comunidad Foral de Navarra'', [[Баскыбзэ|баск.]] ''Nafarroako Foru Erkidegoa'') — [[Эспаней|Эспанием]] и ищхъэрэ лъэныкъуэм щыӀэ аутоном жылагъуэу икӀи провинциэу щытщ. Ар [[Пиринейхэр|Пиреней бгыхэм]] и къухьэпӀэ лъэныкъуэм дэлъщ, [[Эспаней|Эспание]]м и [[Баскхэм я Къэрал]], [[Риоха]], [[Арагон]] щӀыналъэхэмрэ [[Фрэнджей|Франциэм]] и [[Ищхъэрэ Аквитаниэ регион]]ымрэ язэхуакум дэтщ. 

Къалащхьэр — [[Памплонэ]]щ ([[баскыбзэ|баскбзэкӀэ]]: ''Iruña'').

== ЦӀэр къызхэкӀыр ==
«Navarra» (Наваррэ) жыхуэпӀэ псалъэр япэ дыдэу IX лӀэщӀыгъуэм Франкхэм я ӀуэрыӀуатэм къыхощ. Мы цӀэм теухуауэ щӀэныгъэлӀхэм Ӏуэхугъуэ нэхъыщхьитӀ яӀэщ:
* БаскбзэкӀэ ''naba'' («къуэ», «губгъуэ») + ''herri'' («цӀыхухэр», «щӀыналъэ») жыхуэпӀэм къытекӀауэ;
* Е баскбзэкӀэ ''nabar'' («гъуэбжафэ», «шъо зэмылӀэужьыгъуэ») жыхуэпӀэм къыхэкӀауэ, бгы закъуэмыт ищхъэрэ щӀыналъэхэм елъытауэ ипщэ губгъуэхэр къагъэлъэгъуэн щхьэж.

== Тхыдэр ==

=== Антиг курыт лӀэщӀыгъуэхэмрэ ===
Рим Империэм и лъэхъэнэм абы ипэурэ, мы щӀыналъэм щыпсэут баскон лъэпкъхэр (баскхэм я абыщӀэхэр). Рим цӀыхухэм мы щӀыналъэр зэраубыдами, ищхъэрэ бгылъэ лъэныкъуэхэм щыпсэу басконхэм я гъащӀэкӀэр нэхъ шъхьэхуиту къэнащ.

824 гъэм [[Ронсевал губгъуэ зауэр|Ронсевал губгъуэ зауэм]] яуж, баскхэм я Ӏэтащхьэ [[Аристэ Инъиго|Иньиго Аристэ]] (Íñigo Arista) [[Памплонэ]] и пащтыхьу хахащ. Мыбы къыщыщӀэдзауэ къэхъуащ [[Памплонэ Пащтыхьыгъэр]], яужым [[Наваррэ Пащтыхьыгъэ]] цӀэр зыштауэ щытар. Пащтыхь [[III Санчо|Санчо III]] и лъэхъэнэм (1004–1035) Наваррэ Пащтыхьыгъэм [[Пириней хытӀыгуныкъуэ]]м и ищхъэрэ чристэн щӀыналъэ нэхъыбэр иубыдырт.

=== Эспанием зэрыхэхьар ===
1512 гъэм [[Кастилиэ]]м и пащтыхь [[Католик Фердинанд|Фердинанд Католикым]] и дзэхэр Наваррэ ирахьэри, пащтыхьыгъэм и ипщэ лъэныкъуэр яубыдащ. 1515 гъэм ипщэ Наваррэ [[Кастилиэ Пщыгъуэ]]м хэхьащ, ауэ и «фуэрос» (хэха аутоном унафэхэр) къахуэнащ. 

[[Ищхъэрэ Наваррэ]] (Пиреней бгыхэм ищхъэрэкӀэ щыӀэр) шъхьэхуиту къэнауэ щытащ, яужым, Наваррэ и пащтыхь [[III Генрих|Генрих III-р]] [[Фрэнджей|Фрэнджым]] и пащтыхь [[IV Генрих|Генрих IV-у]] щытехьам, Франциэм хэхьэжащ.

=== XIX–XX лӀэщӀыгъуэхэр ===
XIX лӀэщӀыгъуэм щыӀа [[Карлист зауэ]]хэм яуж, 1841 гъэм Наваррэ и аутоном пащтыхьыгъэ статусыр фӀэхуащ, Эспанием и зы провинциэу хъуащ. Ауэ и [[тыхь]] административ аутоном лъэныкъуэ гуэрхэр къахуэнащ.

[[Эспан жылагъуэ зауэ|Эспанием жылагъуэ зауэ]] (1936–1939) щыканым, Наваррэм и нэхъыбэм генерал [[Франко Франсиско|Франко]] и лъэныкъуэр къаштауэ щытащ. Абы къыхэкӀкӀэ Франко и диктатурэм и зэманым Наваррэ и аутоном унафэ гуэрхэр хъумауэ щытащ.

1978 гъэм [[Эспанием и Конституциэ]] щӀэр щыдащтам, 1982 гъэм Наваррэ официал аутоном статус щӀэр къыратыжащ (''Comunidad Foral de Navarra'').

== Географиэмрэ климатымрэ ==

Наваррэ Эспанием и ищхъэрэ лъэныкъуэм дэлъщ, и инагъыр 10 391 км² мэхъу. 

ЩӀыналъэм лъэныкъуэщӀ зэмылӀэужьыгъуэ иӀэщ:
* '''Ищхъэрэ лъэныкъуэ ([[Пиринейхэр]]):''' бгылъэщ, удзыфэ куэд иӀэщ, [[Атлантик океан]]ым и климатыр лъэщу щыӀэщ. Мыбы деж дэсщ [[баскбзэ]]кӀэ псалъэ цӀыху нэхъыбэр.
* '''Курыт лъэныкъуэ (Zona Media):''' бгы закъуэмытхэмрэ губгъуэхэмрэ зэгуэтщ, шыгъэ лъэныкъуэхэм хуэкӀуэу.
* '''Ипщэ лъэныкъуэ (La Ribera):''' [[Эбро]] псыхъуэм дэлъ губгъуэ псыгъуэщ, климатыр нэхъ гъущэщ икӀи хуабэщ.

=== ГъунапӀкъэхэр ===
* ИщхъэрэмкӀэ: [[Фрэнджей]] ([[КъухьэпӀэ Аквитаниэ департамент|КъухьэпӀэ Аквитаниэ]])
* КъухьэпӀэмкӀэ: [[Баскхэм я Къэрал]]
* Ипщэ-къухьэпӀэмкӀэ: [[Ла Риоха]]
* КъуэкӀыпӀэмкӀэ: [[Арагон]]

== Демографиемрэ бзэхэмрэ ==

2024 гъэм и цӀыхубэ бжыгъэмкӀэ Наваррэ дэсщ цӀыху ''678 333''-рэ. Абы щыщу нэхъыбэр къалащхьэ [[Памплонэ]]рэ и хъуреягърэ дэсщ.

=== Бзэхэр ===
* [[Эспаныбзэ]]: Аутоном щӀыналъэ псом официал статусыр иӀэщ, цӀыху дэс псом ирипсалъэу.
* [[Баскбзэ]]: Наваррэ и ищхъэрэ лъэныкъуэм ([[Баскхэр|баскхэм]] я дэсыпӀэм) официал статус иӀэщ испаныбзэм дэщӀыгъуу. ЩӀыналъэм тету баскыбзэм зонищ иӀэщ: Баск бзэ зонэ (ищхъэрэм), Зонэ зэхэт (курытым), Баскбзэдэмыт зонэ (ипщэм).

== Экономикэр ==
Наваррэ Эспанием и нэхъ бей ыкӀи экономикэ лъэщ иӀэ щӀыналъэхэм ящыщщ. 
* [[Индустриэ]]: маршинэфабрикэ (Volkswagen фабрикэр Памплонэ дэтщ), фармацевтикэ, шхыныгъуэ лэжьыгъуэхэр.
* '''Зыгъэзэхуэжыныгъэ энергетику:''' Наваррэ дуней псом щыцӀэрыӀуэщ жьыщхьэлхэр (жьы электростанцие) энергетикэмкӀэ.
* '''Мэкъумэш:''' соэ, [[санэ]], хадэхэкӀхэр.

== ЩӀэнхабзэ ==

Наваррэ и нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэ бэрэскэуэ гуфӀэгъуэр [[Сан Фермин]] (San Fermín) фестивалыращ, жылэшхуэ [[Памплонэ]] къалэм июлым и 6–14 махуэхэм щекӀуэкӀыр. Мы фестивалым и нэхъ цӀэрыӀуэ лъэныкъуэр [[Энциерро]] (Encierro) жыхуэпӀэ бынхэм къалэ уэрамхэм цӀыхухэм яужь итыу зэрычэжырщ. Мы махуэр дуней псом иригъэцӀэрыӀуащ тхакӀуэшхуэ [[Хеменгуэй Эрнест|Эрнест Хемингуэй]] и «[[Фиеста]]» (The Sun Also Rises) романымкӀэ.

== ТехьэпӀэхэр ==
* [https://www.navarra.es/ Наваррэ Аутоном Жылагъуэм и официал сайт]

[[Категориэ:Эспаней]]
[[Категориэ:Эспанием и автоном щӀыналъэхэр]]
[[Категориэ:Наваррэ]]</text>
      <sha1>8dvojalv6kxkjqaj7gwnjvc0mccli4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49012</id>
      <parentid>49011</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T23:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиэмрэ климатымрэ */</comment>
      <origin>49012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12646" sha1="b0z3bpdw78z8w9bxgjhdoxn8jclhg7t" xml:space="preserve">{{Administrative unit
 |Фэр1                                     = {{Color|Эспаниэ}}
 |АдыгэцӀэр                                = Наваррэ Жылагъуэ
 |И цӀэдыдэр                               = {{Lang-es|Comunidad Foral de Navarra}} &lt;br /&gt;[[Баскыбзэ|бас-бзэ]] ''Nafarroako Foru Erkidegoa''
 |Дэмыгъэ                                  = Coat of Arms of Navarre .svg
 |Нып                                      = Flag Of Navarre.svg
 |Дэмыгъэм и бгъуагъыр                     = 
 |Ныпым и бгъуагъыр                        = 
 |ШӀыпӀэтхыпхъэ                            = Localización de Navarra.svg
 |ШӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр                 =
 |Администрациэ гуэшыгъуэм и шӀыпӀэтхыпхъэ = 
  |ШӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр аг             =
 |Къэрал                                   = [[Эспаней]]
 |Къэрал уэрэд                             = 
 |Статус                                   = [[Аутоном лъэпкъыгъуэ|Аутоном лъэпкъыгъуэ]]
 |Зыхэхьэр                                 = 
 |Хиубыдэр                                 = 
 |Къалэнэхъышъхьэ                          = [[Памплонэ|Памплонэ/Ирун]] 
 |Къалэшхуэр                               = 
 |Къалэшхуэхэр                             = 
 |Махуэ                                    = 
 |Тхьэмадэ                                 = [[Чевите Марие]]
  |Тхьэмадэм и цӀэр                        = Президент
 |Тхьэмадэ2                                = 
  |Тхьэмадэм и цӀэр2                       =  
 |ВКӀуП                                    = 
  |ВКӀуП-м и гъэр                          = 
  |ВКӀуП-м и пӀэр                          = 
  |ВКӀуП зы цӀыхум къытехуэр               = 
  |ВКӀуП зы цӀыхум къытехуэмкӀэ и пӀэр     = 
 |Бзэр                                     = [[Эспаныбзэ]], [[Баскыбзэ]]
 |Бзэхэр                                   = 
 |Джылэр                                   = 647 554
  |Джылэбжыгъэм и гъэр                     = 2018
  |Джылэпсом и процентыр                   = 
  |БжыгъэмкӀэ и пӀэр                       = 15
  |Ӏувагъыр                                = 62,32
  |ӀувагъымкӀэ и пӀэр                      = 13
  |Лъэпкъ дэсхэр                           = [[Эспанхэр]], [[Баскхэр]]
  |Динхэр                                  = [[Католик|католикхэ]]
 |Инагъыр                                  = 10 391
  |ИнагъымкӀэ и процент                    = 
  |ИнагъымкӀэ и пӀэр                       = 11
 |ЛъэгапӀэ нэхъ иныр                       =  2,504
 |ЛъэгапӀэ курыт                           = 
 |Лъахъшагъуэр                             = 
 |БгъуагъымкӀэ                             = 
 |КӀыхьэгъымкӀэ                            = 
 |Зэманыгъуэ                               = 
 |Аббревиатурэр                            = 
 |ISO                                      = ES-NC
 |FIPS                                     = 
 |Телефон кодыр                            = 
 |Почтэ индексхэр                          = 
 |Интернет-доменыр                         = 
 |Автохэм я номер кодхэр                   = 
 |Сайтыр                                   = http://www.navarra.es/
 |Категориэр Commons дежь                  = 
 |Гулъытыгъуэ                              = 
}}
'''Наваррэ''' (и цӀэр псоуэ: '''Наваррэ Аутоном Жылагъуэ'''; [[Эспаныбзэ|эсп.]] ''Comunidad Foral de Navarra'', [[Баскыбзэ|баск.]] ''Nafarroako Foru Erkidegoa'') — [[Эспаней|Эспанием]] и ищхъэрэ лъэныкъуэм щыӀэ аутоном жылагъуэу икӀи провинциэу щытщ. Ар [[Пиринейхэр|Пиреней бгыхэм]] и къухьэпӀэ лъэныкъуэм дэлъщ, [[Эспаней|Эспание]]м и [[Баскхэм я Къэрал]], [[Риоха]], [[Арагон]] щӀыналъэхэмрэ [[Фрэнджей|Франциэм]] и [[Ищхъэрэ Аквитаниэ регион]]ымрэ язэхуакум дэтщ. 

Къалащхьэр — [[Памплонэ]]щ ([[баскыбзэ|баскбзэкӀэ]]: ''Iruña'').

== ЦӀэр къызхэкӀыр ==
«Navarra» (Наваррэ) жыхуэпӀэ псалъэр япэ дыдэу IX лӀэщӀыгъуэм Франкхэм я ӀуэрыӀуатэм къыхощ. Мы цӀэм теухуауэ щӀэныгъэлӀхэм Ӏуэхугъуэ нэхъыщхьитӀ яӀэщ:
* БаскбзэкӀэ ''naba'' («къуэ», «губгъуэ») + ''herri'' («цӀыхухэр», «щӀыналъэ») жыхуэпӀэм къытекӀауэ;
* Е баскбзэкӀэ ''nabar'' («гъуэбжафэ», «шъо зэмылӀэужьыгъуэ») жыхуэпӀэм къыхэкӀауэ, бгы закъуэмыт ищхъэрэ щӀыналъэхэм елъытауэ ипщэ губгъуэхэр къагъэлъэгъуэн щхьэж.

== Тхыдэр ==

=== Антиг курыт лӀэщӀыгъуэхэмрэ ===
Рим Империэм и лъэхъэнэм абы ипэурэ, мы щӀыналъэм щыпсэут баскон лъэпкъхэр (баскхэм я абыщӀэхэр). Рим цӀыхухэм мы щӀыналъэр зэраубыдами, ищхъэрэ бгылъэ лъэныкъуэхэм щыпсэу басконхэм я гъащӀэкӀэр нэхъ шъхьэхуиту къэнащ.

824 гъэм [[Ронсевал губгъуэ зауэр|Ронсевал губгъуэ зауэм]] яуж, баскхэм я Ӏэтащхьэ [[Аристэ Инъиго|Иньиго Аристэ]] (Íñigo Arista) [[Памплонэ]] и пащтыхьу хахащ. Мыбы къыщыщӀэдзауэ къэхъуащ [[Памплонэ Пащтыхьыгъэр]], яужым [[Наваррэ Пащтыхьыгъэ]] цӀэр зыштауэ щытар. Пащтыхь [[III Санчо|Санчо III]] и лъэхъэнэм (1004–1035) Наваррэ Пащтыхьыгъэм [[Пириней хытӀыгуныкъуэ]]м и ищхъэрэ чристэн щӀыналъэ нэхъыбэр иубыдырт.

=== Эспанием зэрыхэхьар ===
1512 гъэм [[Кастилиэ]]м и пащтыхь [[Католик Фердинанд|Фердинанд Католикым]] и дзэхэр Наваррэ ирахьэри, пащтыхьыгъэм и ипщэ лъэныкъуэр яубыдащ. 1515 гъэм ипщэ Наваррэ [[Кастилиэ Пщыгъуэ]]м хэхьащ, ауэ и «фуэрос» (хэха аутоном унафэхэр) къахуэнащ. 

[[Ищхъэрэ Наваррэ]] (Пиреней бгыхэм ищхъэрэкӀэ щыӀэр) шъхьэхуиту къэнауэ щытащ, яужым, Наваррэ и пащтыхь [[III Генрих|Генрих III-р]] [[Фрэнджей|Фрэнджым]] и пащтыхь [[IV Генрих|Генрих IV-у]] щытехьам, Франциэм хэхьэжащ.

=== XIX–XX лӀэщӀыгъуэхэр ===
XIX лӀэщӀыгъуэм щыӀа [[Карлист зауэ]]хэм яуж, 1841 гъэм Наваррэ и аутоном пащтыхьыгъэ статусыр фӀэхуащ, Эспанием и зы провинциэу хъуащ. Ауэ и [[тыхь]] административ аутоном лъэныкъуэ гуэрхэр къахуэнащ.

[[Эспан жылагъуэ зауэ|Эспанием жылагъуэ зауэ]] (1936–1939) щыканым, Наваррэм и нэхъыбэм генерал [[Франко Франсиско|Франко]] и лъэныкъуэр къаштауэ щытащ. Абы къыхэкӀкӀэ Франко и диктатурэм и зэманым Наваррэ и аутоном унафэ гуэрхэр хъумауэ щытащ.

1978 гъэм [[Эспанием и Конституциэ]] щӀэр щыдащтам, 1982 гъэм Наваррэ официал аутоном статус щӀэр къыратыжащ (''Comunidad Foral de Navarra'').

== Географиэмрэ климатымрэ ==
[[Файл:Elizondo Euskal Herria.JPG|thumb|220px|Баздан къуэ]]
Наваррэ Эспанием и ищхъэрэ лъэныкъуэм дэлъщ, и инагъыр 10 391 км² мэхъу. 

ЩӀыналъэм лъэныкъуэщӀ зэмылӀэужьыгъуэ иӀэщ:
* '''Ищхъэрэ лъэныкъуэ ([[Пиринейхэр]]):''' бгылъэщ, удзыфэ куэд иӀэщ, [[Атлантик океан]]ым и климатыр лъэщу щыӀэщ. Мыбы деж дэсщ [[баскбзэ]]кӀэ псалъэ цӀыху нэхъыбэр.
* '''Курыт лъэныкъуэ (Zona Media):''' бгы закъуэмытхэмрэ губгъуэхэмрэ зэгуэтщ, шыгъэ лъэныкъуэхэм хуэкӀуэу.
* '''Ипщэ лъэныкъуэ (La Ribera):''' [[Эбро]] псыхъуэм дэлъ губгъуэ псыгъуэщ, климатыр нэхъ гъущэщ икӀи хуабэщ.

=== ГъунапӀкъэхэр ===
* ИщхъэрэмкӀэ: [[Фрэнджей]] ([[КъухьэпӀэ Аквитаниэ департамент|КъухьэпӀэ Аквитаниэ]])
* КъухьэпӀэмкӀэ: [[Баскхэм я Къэрал]]
* Ипщэ-къухьэпӀэмкӀэ: [[Ла Риоха]]
* КъуэкӀыпӀэмкӀэ: [[Арагон]]

== Демографиемрэ бзэхэмрэ ==

2024 гъэм и цӀыхубэ бжыгъэмкӀэ Наваррэ дэсщ цӀыху ''678 333''-рэ. Абы щыщу нэхъыбэр къалащхьэ [[Памплонэ]]рэ и хъуреягърэ дэсщ.

=== Бзэхэр ===
* [[Эспаныбзэ]]: Аутоном щӀыналъэ псом официал статусыр иӀэщ, цӀыху дэс псом ирипсалъэу.
* [[Баскбзэ]]: Наваррэ и ищхъэрэ лъэныкъуэм ([[Баскхэр|баскхэм]] я дэсыпӀэм) официал статус иӀэщ испаныбзэм дэщӀыгъуу. ЩӀыналъэм тету баскыбзэм зонищ иӀэщ: Баск бзэ зонэ (ищхъэрэм), Зонэ зэхэт (курытым), Баскбзэдэмыт зонэ (ипщэм).

== Экономикэр ==
Наваррэ Эспанием и нэхъ бей ыкӀи экономикэ лъэщ иӀэ щӀыналъэхэм ящыщщ. 
* [[Индустриэ]]: маршинэфабрикэ (Volkswagen фабрикэр Памплонэ дэтщ), фармацевтикэ, шхыныгъуэ лэжьыгъуэхэр.
* '''Зыгъэзэхуэжыныгъэ энергетику:''' Наваррэ дуней псом щыцӀэрыӀуэщ жьыщхьэлхэр (жьы электростанцие) энергетикэмкӀэ.
* '''Мэкъумэш:''' соэ, [[санэ]], хадэхэкӀхэр.

== ЩӀэнхабзэ ==

Наваррэ и нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэ бэрэскэуэ гуфӀэгъуэр [[Сан Фермин]] (San Fermín) фестивалыращ, жылэшхуэ [[Памплонэ]] къалэм июлым и 6–14 махуэхэм щекӀуэкӀыр. Мы фестивалым и нэхъ цӀэрыӀуэ лъэныкъуэр [[Энциерро]] (Encierro) жыхуэпӀэ бынхэм къалэ уэрамхэм цӀыхухэм яужь итыу зэрычэжырщ. Мы махуэр дуней псом иригъэцӀэрыӀуащ тхакӀуэшхуэ [[Хеменгуэй Эрнест|Эрнест Хемингуэй]] и «[[Фиеста]]» (The Sun Also Rises) романымкӀэ.

== ТехьэпӀэхэр ==
* [https://www.navarra.es/ Наваррэ Аутоном Жылагъуэм и официал сайт]

[[Категориэ:Эспаней]]
[[Категориэ:Эспанием и автоном щӀыналъэхэр]]
[[Категориэ:Наваррэ]]</text>
      <sha1>b0z3bpdw78z8w9bxgjhdoxn8jclhg7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49013</id>
      <parentid>49012</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T23:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ЩӀэнхабзэ */</comment>
      <origin>49013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12718" sha1="sgx972to1fm4bu8bsoliqd4dyeeolxh" xml:space="preserve">{{Administrative unit
 |Фэр1                                     = {{Color|Эспаниэ}}
 |АдыгэцӀэр                                = Наваррэ Жылагъуэ
 |И цӀэдыдэр                               = {{Lang-es|Comunidad Foral de Navarra}} &lt;br /&gt;[[Баскыбзэ|бас-бзэ]] ''Nafarroako Foru Erkidegoa''
 |Дэмыгъэ                                  = Coat of Arms of Navarre .svg
 |Нып                                      = Flag Of Navarre.svg
 |Дэмыгъэм и бгъуагъыр                     = 
 |Ныпым и бгъуагъыр                        = 
 |ШӀыпӀэтхыпхъэ                            = Localización de Navarra.svg
 |ШӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр                 =
 |Администрациэ гуэшыгъуэм и шӀыпӀэтхыпхъэ = 
  |ШӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр аг             =
 |Къэрал                                   = [[Эспаней]]
 |Къэрал уэрэд                             = 
 |Статус                                   = [[Аутоном лъэпкъыгъуэ|Аутоном лъэпкъыгъуэ]]
 |Зыхэхьэр                                 = 
 |Хиубыдэр                                 = 
 |Къалэнэхъышъхьэ                          = [[Памплонэ|Памплонэ/Ирун]] 
 |Къалэшхуэр                               = 
 |Къалэшхуэхэр                             = 
 |Махуэ                                    = 
 |Тхьэмадэ                                 = [[Чевите Марие]]
  |Тхьэмадэм и цӀэр                        = Президент
 |Тхьэмадэ2                                = 
  |Тхьэмадэм и цӀэр2                       =  
 |ВКӀуП                                    = 
  |ВКӀуП-м и гъэр                          = 
  |ВКӀуП-м и пӀэр                          = 
  |ВКӀуП зы цӀыхум къытехуэр               = 
  |ВКӀуП зы цӀыхум къытехуэмкӀэ и пӀэр     = 
 |Бзэр                                     = [[Эспаныбзэ]], [[Баскыбзэ]]
 |Бзэхэр                                   = 
 |Джылэр                                   = 647 554
  |Джылэбжыгъэм и гъэр                     = 2018
  |Джылэпсом и процентыр                   = 
  |БжыгъэмкӀэ и пӀэр                       = 15
  |Ӏувагъыр                                = 62,32
  |ӀувагъымкӀэ и пӀэр                      = 13
  |Лъэпкъ дэсхэр                           = [[Эспанхэр]], [[Баскхэр]]
  |Динхэр                                  = [[Католик|католикхэ]]
 |Инагъыр                                  = 10 391
  |ИнагъымкӀэ и процент                    = 
  |ИнагъымкӀэ и пӀэр                       = 11
 |ЛъэгапӀэ нэхъ иныр                       =  2,504
 |ЛъэгапӀэ курыт                           = 
 |Лъахъшагъуэр                             = 
 |БгъуагъымкӀэ                             = 
 |КӀыхьэгъымкӀэ                            = 
 |Зэманыгъуэ                               = 
 |Аббревиатурэр                            = 
 |ISO                                      = ES-NC
 |FIPS                                     = 
 |Телефон кодыр                            = 
 |Почтэ индексхэр                          = 
 |Интернет-доменыр                         = 
 |Автохэм я номер кодхэр                   = 
 |Сайтыр                                   = http://www.navarra.es/
 |Категориэр Commons дежь                  = 
 |Гулъытыгъуэ                              = 
}}
'''Наваррэ''' (и цӀэр псоуэ: '''Наваррэ Аутоном Жылагъуэ'''; [[Эспаныбзэ|эсп.]] ''Comunidad Foral de Navarra'', [[Баскыбзэ|баск.]] ''Nafarroako Foru Erkidegoa'') — [[Эспаней|Эспанием]] и ищхъэрэ лъэныкъуэм щыӀэ аутоном жылагъуэу икӀи провинциэу щытщ. Ар [[Пиринейхэр|Пиреней бгыхэм]] и къухьэпӀэ лъэныкъуэм дэлъщ, [[Эспаней|Эспание]]м и [[Баскхэм я Къэрал]], [[Риоха]], [[Арагон]] щӀыналъэхэмрэ [[Фрэнджей|Франциэм]] и [[Ищхъэрэ Аквитаниэ регион]]ымрэ язэхуакум дэтщ. 

Къалащхьэр — [[Памплонэ]]щ ([[баскыбзэ|баскбзэкӀэ]]: ''Iruña'').

== ЦӀэр къызхэкӀыр ==
«Navarra» (Наваррэ) жыхуэпӀэ псалъэр япэ дыдэу IX лӀэщӀыгъуэм Франкхэм я ӀуэрыӀуатэм къыхощ. Мы цӀэм теухуауэ щӀэныгъэлӀхэм Ӏуэхугъуэ нэхъыщхьитӀ яӀэщ:
* БаскбзэкӀэ ''naba'' («къуэ», «губгъуэ») + ''herri'' («цӀыхухэр», «щӀыналъэ») жыхуэпӀэм къытекӀауэ;
* Е баскбзэкӀэ ''nabar'' («гъуэбжафэ», «шъо зэмылӀэужьыгъуэ») жыхуэпӀэм къыхэкӀауэ, бгы закъуэмыт ищхъэрэ щӀыналъэхэм елъытауэ ипщэ губгъуэхэр къагъэлъэгъуэн щхьэж.

== Тхыдэр ==

=== Антиг курыт лӀэщӀыгъуэхэмрэ ===
Рим Империэм и лъэхъэнэм абы ипэурэ, мы щӀыналъэм щыпсэут баскон лъэпкъхэр (баскхэм я абыщӀэхэр). Рим цӀыхухэм мы щӀыналъэр зэраубыдами, ищхъэрэ бгылъэ лъэныкъуэхэм щыпсэу басконхэм я гъащӀэкӀэр нэхъ шъхьэхуиту къэнащ.

824 гъэм [[Ронсевал губгъуэ зауэр|Ронсевал губгъуэ зауэм]] яуж, баскхэм я Ӏэтащхьэ [[Аристэ Инъиго|Иньиго Аристэ]] (Íñigo Arista) [[Памплонэ]] и пащтыхьу хахащ. Мыбы къыщыщӀэдзауэ къэхъуащ [[Памплонэ Пащтыхьыгъэр]], яужым [[Наваррэ Пащтыхьыгъэ]] цӀэр зыштауэ щытар. Пащтыхь [[III Санчо|Санчо III]] и лъэхъэнэм (1004–1035) Наваррэ Пащтыхьыгъэм [[Пириней хытӀыгуныкъуэ]]м и ищхъэрэ чристэн щӀыналъэ нэхъыбэр иубыдырт.

=== Эспанием зэрыхэхьар ===
1512 гъэм [[Кастилиэ]]м и пащтыхь [[Католик Фердинанд|Фердинанд Католикым]] и дзэхэр Наваррэ ирахьэри, пащтыхьыгъэм и ипщэ лъэныкъуэр яубыдащ. 1515 гъэм ипщэ Наваррэ [[Кастилиэ Пщыгъуэ]]м хэхьащ, ауэ и «фуэрос» (хэха аутоном унафэхэр) къахуэнащ. 

[[Ищхъэрэ Наваррэ]] (Пиреней бгыхэм ищхъэрэкӀэ щыӀэр) шъхьэхуиту къэнауэ щытащ, яужым, Наваррэ и пащтыхь [[III Генрих|Генрих III-р]] [[Фрэнджей|Фрэнджым]] и пащтыхь [[IV Генрих|Генрих IV-у]] щытехьам, Франциэм хэхьэжащ.

=== XIX–XX лӀэщӀыгъуэхэр ===
XIX лӀэщӀыгъуэм щыӀа [[Карлист зауэ]]хэм яуж, 1841 гъэм Наваррэ и аутоном пащтыхьыгъэ статусыр фӀэхуащ, Эспанием и зы провинциэу хъуащ. Ауэ и [[тыхь]] административ аутоном лъэныкъуэ гуэрхэр къахуэнащ.

[[Эспан жылагъуэ зауэ|Эспанием жылагъуэ зауэ]] (1936–1939) щыканым, Наваррэм и нэхъыбэм генерал [[Франко Франсиско|Франко]] и лъэныкъуэр къаштауэ щытащ. Абы къыхэкӀкӀэ Франко и диктатурэм и зэманым Наваррэ и аутоном унафэ гуэрхэр хъумауэ щытащ.

1978 гъэм [[Эспанием и Конституциэ]] щӀэр щыдащтам, 1982 гъэм Наваррэ официал аутоном статус щӀэр къыратыжащ (''Comunidad Foral de Navarra'').

== Географиэмрэ климатымрэ ==
[[Файл:Elizondo Euskal Herria.JPG|thumb|220px|Баздан къуэ]]
Наваррэ Эспанием и ищхъэрэ лъэныкъуэм дэлъщ, и инагъыр 10 391 км² мэхъу. 

ЩӀыналъэм лъэныкъуэщӀ зэмылӀэужьыгъуэ иӀэщ:
* '''Ищхъэрэ лъэныкъуэ ([[Пиринейхэр]]):''' бгылъэщ, удзыфэ куэд иӀэщ, [[Атлантик океан]]ым и климатыр лъэщу щыӀэщ. Мыбы деж дэсщ [[баскбзэ]]кӀэ псалъэ цӀыху нэхъыбэр.
* '''Курыт лъэныкъуэ (Zona Media):''' бгы закъуэмытхэмрэ губгъуэхэмрэ зэгуэтщ, шыгъэ лъэныкъуэхэм хуэкӀуэу.
* '''Ипщэ лъэныкъуэ (La Ribera):''' [[Эбро]] псыхъуэм дэлъ губгъуэ псыгъуэщ, климатыр нэхъ гъущэщ икӀи хуабэщ.

=== ГъунапӀкъэхэр ===
* ИщхъэрэмкӀэ: [[Фрэнджей]] ([[КъухьэпӀэ Аквитаниэ департамент|КъухьэпӀэ Аквитаниэ]])
* КъухьэпӀэмкӀэ: [[Баскхэм я Къэрал]]
* Ипщэ-къухьэпӀэмкӀэ: [[Ла Риоха]]
* КъуэкӀыпӀэмкӀэ: [[Арагон]]

== Демографиемрэ бзэхэмрэ ==

2024 гъэм и цӀыхубэ бжыгъэмкӀэ Наваррэ дэсщ цӀыху ''678 333''-рэ. Абы щыщу нэхъыбэр къалащхьэ [[Памплонэ]]рэ и хъуреягърэ дэсщ.

=== Бзэхэр ===
* [[Эспаныбзэ]]: Аутоном щӀыналъэ псом официал статусыр иӀэщ, цӀыху дэс псом ирипсалъэу.
* [[Баскбзэ]]: Наваррэ и ищхъэрэ лъэныкъуэм ([[Баскхэр|баскхэм]] я дэсыпӀэм) официал статус иӀэщ испаныбзэм дэщӀыгъуу. ЩӀыналъэм тету баскыбзэм зонищ иӀэщ: Баск бзэ зонэ (ищхъэрэм), Зонэ зэхэт (курытым), Баскбзэдэмыт зонэ (ипщэм).

== Экономикэр ==
Наваррэ Эспанием и нэхъ бей ыкӀи экономикэ лъэщ иӀэ щӀыналъэхэм ящыщщ. 
* [[Индустриэ]]: маршинэфабрикэ (Volkswagen фабрикэр Памплонэ дэтщ), фармацевтикэ, шхыныгъуэ лэжьыгъуэхэр.
* '''Зыгъэзэхуэжыныгъэ энергетику:''' Наваррэ дуней псом щыцӀэрыӀуэщ жьыщхьэлхэр (жьы электростанцие) энергетикэмкӀэ.
* '''Мэкъумэш:''' соэ, [[санэ]], хадэхэкӀхэр.

== ЩӀэнхабзэ ==
[[Файл:Chupinazo8.jpg|thumb|220px|Сан Фермин джэгур]]
Наваррэ и нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэ бэрэскэуэ гуфӀэгъуэр [[Сан Фермин]] (San Fermín) фестивалыращ, жылэшхуэ [[Памплонэ]] къалэм июлым и 6–14 махуэхэм щекӀуэкӀыр. Мы фестивалым и нэхъ цӀэрыӀуэ лъэныкъуэр [[Энциерро]] (Encierro) жыхуэпӀэ бынхэм къалэ уэрамхэм цӀыхухэм яужь итыу зэрычэжырщ. Мы махуэр дуней псом иригъэцӀэрыӀуащ тхакӀуэшхуэ [[Хеменгуэй Эрнест|Эрнест Хемингуэй]] и «[[Фиеста]]» (The Sun Also Rises) романымкӀэ.

== ТехьэпӀэхэр ==
* [https://www.navarra.es/ Наваррэ Аутоном Жылагъуэм и официал сайт]

[[Категориэ:Эспаней]]
[[Категориэ:Эспанием и автоном щӀыналъэхэр]]
[[Категориэ:Наваррэ]]</text>
      <sha1>sgx972to1fm4bu8bsoliqd4dyeeolxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49014</id>
      <parentid>49013</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T03:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45838-13</username>
        <id>11746</id>
      </contributor>
      <origin>49014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12716" sha1="cy0c2glioqx0akqj6awat6lqrjz5i2v" xml:space="preserve">{{Administrative unit
 |Фэр1                                     = {{Color|Эспаниэ}}
 |АдыгэцӀэр                                = Наваррэ Жылагъуэ
 |И цӀэдыдэр                               = {{Lang-es|Comunidad Foral de Navarra}} &lt;br /&gt;[[Баскыбзэ|бас-бзэ]] ''Nafarroako Foru Erkidegoa''
 |Дэмыгъэ                                  = Coat of Arms of Navarre .svg
 |Нып                                      = Flag Of Navarre.svg
 |Дэмыгъэм и бгъуагъыр                     = 
 |Ныпым и бгъуагъыр                        = 
 |ШӀыпӀэтхыпхъэ                            = Localización de Navarra.svg
 |ШӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр                 =
 |Администрациэ гуэшыгъуэм и шӀыпӀэтхыпхъэ = 
  |ШӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр аг             =
 |Къэрал                                   = [[Эспаней]]
 |Къэрал уэрэд                             = 
 |Статус                                   = [[Аутоном лъэпкъыгъуэ|Аутоном лъэпкъыгъуэ]]
 |Зыхэхьэр                                 = 
 |Хиубыдэр                                 = 
 |Къалэнэхъышъхьэ                          = [[Памплонэ|Памплонэ/Ирун]] 
 |Къалэшхуэр                               = 
 |Къалэшхуэхэр                             = 
 |Махуэ                                    = 
 |Тхьэмадэ                                 = [[Чевите Марие]]
  |Тхьэмадэм и цӀэр                        = Президент
 |Тхьэмадэ2                                = 
  |Тхьэмадэм и цӀэр2                       =  
 |ВКӀуП                                    = 
  |ВКӀуП-м и гъэр                          = 
  |ВКӀуП-м и пӀэр                          = 
  |ВКӀуП зы цӀыхум къытехуэр               = 
  |ВКӀуП зы цӀыхум къытехуэмкӀэ и пӀэр     = 
 |Бзэр                                     = [[Эспаныбзэ]], [[Баскыбзэ]]
 |Бзэхэр                                   = 
 |Джылэр                                   = 647 554
  |Джылэбжыгъэм и гъэр                     = 2018
  |Джылэпсом и процентыр                   = 
  |БжыгъэмкӀэ и пӀэр                       = 15
  |Ӏувагъыр                                = 62,32
  |ӀувагъымкӀэ и пӀэр                      = 13
  |Лъэпкъ дэсхэр                           = [[Эспанхэр]], [[Баскхэр]]
  |Динхэр                                  = [[Католик|католикхэ]]
 |Инагъыр                                  = 10 391
  |ИнагъымкӀэ и процент                    = 
  |ИнагъымкӀэ и пӀэр                       = 11
 |ЛъэгапӀэ нэхъ иныр                       =  2,504
 |ЛъэгапӀэ курыт                           = 
 |Лъахъшагъуэр                             = 
 |БгъуагъымкӀэ                             = 
 |КӀыхьэгъымкӀэ                            = 
 |Зэманыгъуэ                               = 
 |Аббревиатурэр                            = 
 |ISO                                      = ES-NC
 |FIPS                                     = 
 |Телефон кодыр                            = 
 |Почтэ индексхэр                          = 
 |Интернет-доменыр                         = 
 |Автохэм я номер кодхэр                   = 
 |Сайтыр                                   = http://www.navarra.es/
 |Категориэр Commons дежь                  = 
 |Гулъытыгъуэ                              = 
}}
'''Наваррэ''' (и цӀэр псоуэ: ''Наваррэ Аутоном Жылагъуэ''; [[Эспаныбзэ|эсп.]] ''Comunidad Foral de Navarra'', [[Баскыбзэ|баск.]] ''Nafarroako Foru Erkidegoa'') — [[Эспаней|Эспанием]] и ищхъэрэ лъэныкъуэм щыӀэ аутоном жылагъуэу икӀи провинциэу щытщ. Ар [[Пиринейхэр|Пиреней бгыхэм]] и къухьэпӀэ лъэныкъуэм дэлъщ, [[Эспаней|Эспание]]м и [[Баскхэм я Къэрал]], [[Риоха]], [[Арагон]] щӀыналъэхэмрэ [[Фрэнджей|Франциэм]] и [[Ищхъэрэ Аквитаниэ регион]]ымрэ язэхуакум дэтщ. 

Къалащхьэр — [[Памплонэ]]щ ([[баскыбзэ|баскбзэкӀэ]]: ''Iruña'').

== ЦӀэр къызхэкӀыр ==
«Navarra» (Наваррэ) жыхуэпӀэ псалъэр япэ дыдэу IX лӀэщӀыгъуэм Франкхэм я ӀуэрыӀуатэм къыхощ. Мы цӀэм теухуауэ щӀэныгъэлӀхэм Ӏуэхугъуэ нэхъыщхьитӀ яӀэщ:
* БаскбзэкӀэ ''naba'' («къуэ», «губгъуэ») + ''herri'' («цӀыхухэр», «щӀыналъэ») жыхуэпӀэм къытекӀауэ;
* Е баскбзэкӀэ ''nabar'' («гъуэбжафэ», «шъо зэмылӀэужьыгъуэ») жыхуэпӀэм къыхэкӀауэ, бгы закъуэмыт ищхъэрэ щӀыналъэхэм елъытауэ ипщэ губгъуэхэр къагъэлъэгъуэн щхьэж.

== Тхыдэр ==

=== Антиг курыт лӀэщӀыгъуэхэмрэ ===
Рим Империэм и лъэхъэнэм абы ипэурэ, мы щӀыналъэм щыпсэут баскон лъэпкъхэр (баскхэм я абыщӀэхэр). Рим цӀыхухэм мы щӀыналъэр зэраубыдами, ищхъэрэ бгылъэ лъэныкъуэхэм щыпсэу басконхэм я гъащӀэкӀэр нэхъ шъхьэхуиту къэнащ.

824 гъэм [[Ронсевал губгъуэ зауэр|Ронсевал губгъуэ зауэм]] яуж, баскхэм я Ӏэтащхьэ [[Аристэ Инъиго|Иньиго Аристэ]] (Íñigo Arista) [[Памплонэ]] и пащтыхьу хахащ. Мыбы къыщыщӀэдзауэ къэхъуащ [[Памплонэ Пащтыхьыгъэр]], яужым [[Наваррэ Пащтыхьыгъэ]] цӀэр зыштауэ щытар. Пащтыхь [[III Санчо|Санчо III]] и лъэхъэнэм (1004–1035) Наваррэ Пащтыхьыгъэм [[Пириней хытӀыгуныкъуэ]]м и ищхъэрэ чристэн щӀыналъэ нэхъыбэр иубыдырт.

=== Эспанием зэрыхэхьар ===
1512 гъэм [[Кастилиэ]]м и пащтыхь [[Католик Фердинанд|Фердинанд Католикым]] и дзэхэр Наваррэ ирахьэри, пащтыхьыгъэм и ипщэ лъэныкъуэр яубыдащ. 1515 гъэм ипщэ Наваррэ [[Кастилиэ Пщыгъуэ]]м хэхьащ, ауэ и «фуэрос» (хэха аутоном унафэхэр) къахуэнащ. 

[[Ищхъэрэ Наваррэ]] (Пиреней бгыхэм ищхъэрэкӀэ щыӀэр) шъхьэхуиту къэнауэ щытащ, яужым, Наваррэ и пащтыхь [[III Генрих|Генрих III-р]] [[Фрэнджей|Фрэнджым]] и пащтыхь [[IV Генрих|Генрих IV-у]] щытехьам, Франциэм хэхьэжащ.

=== XIX–XX лӀэщӀыгъуэхэр ===
XIX лӀэщӀыгъуэм щыӀа [[Карлист зауэ]]хэм яуж, 1841 гъэм Наваррэ и аутоном пащтыхьыгъэ статусыр фӀэхуащ, Эспанием и зы провинциэу хъуащ. Ауэ и [[тыхь]] административ аутоном лъэныкъуэ гуэрхэр къахуэнащ.

[[Эспан жылагъуэ зауэ|Эспанием жылагъуэ зауэ]] (1936–1939) щыканым, Наваррэм и нэхъыбэм генерал [[Франко Франсиско|Франко]] и лъэныкъуэр къаштауэ щытащ. Абы къыхэкӀкӀэ Франко и диктатурэм и зэманым Наваррэ и аутоном унафэ гуэрхэр хъумауэ щытащ.

1978 гъэм [[Эспанием и Конституциэ]] щӀэр щыдащтам, 1982 гъэм Наваррэ официал аутоном статус щӀэр къыратыжащ (''Comunidad Foral de Navarra'').

== Географиэмрэ климатымрэ ==
[[Файл:Elizondo Euskal Herria.JPG|thumb|220px|Баздан къуэ]]
Наваррэ Эспанием и ищхъэрэ лъэныкъуэм дэлъщ, и инагъыр 10 391 км² мэхъу. 

ЩӀыналъэм лъэныкъуэщӀ зэмылӀэужьыгъуэ иӀэщ:
* '''Ищхъэрэ лъэныкъуэ ([[Пиринейхэр]]):''' бгылъэщ, удзыфэ куэд иӀэщ, [[Атлантик океан]]ым и климатыр лъэщу щыӀэщ. Мыбы деж дэсщ [[баскбзэ]]кӀэ псалъэ цӀыху нэхъыбэр.
* '''Курыт лъэныкъуэ (Zona Media):''' бгы закъуэмытхэмрэ губгъуэхэмрэ зэгуэтщ, шыгъэ лъэныкъуэхэм хуэкӀуэу.
* '''Ипщэ лъэныкъуэ (La Ribera):''' [[Эбро]] псыхъуэм дэлъ губгъуэ псыгъуэщ, климатыр нэхъ гъущэщ икӀи хуабэщ.

=== ГъунапӀкъэхэр ===
* ИщхъэрэмкӀэ: [[Фрэнджей]] ([[КъухьэпӀэ Аквитаниэ департамент|КъухьэпӀэ Аквитаниэ]])
* КъухьэпӀэмкӀэ: [[Баскхэм я Къэрал]]
* Ипщэ-къухьэпӀэмкӀэ: [[Ла Риоха]]
* КъуэкӀыпӀэмкӀэ: [[Арагон]]

== Демографиемрэ бзэхэмрэ ==

2024 гъэм и цӀыхубэ бжыгъэмкӀэ Наваррэ дэсщ цӀыху ''678 333''-рэ. Абы щыщу нэхъыбэр къалащхьэ [[Памплонэ]]рэ и хъуреягърэ дэсщ.

=== Бзэхэр ===
* [[Эспаныбзэ]]: Аутоном щӀыналъэ псом официал статусыр иӀэщ, цӀыху дэс псом ирипсалъэу.
* [[Баскбзэ]]: Наваррэ и ищхъэрэ лъэныкъуэм ([[Баскхэр|баскхэм]] я дэсыпӀэм) официал статус иӀэщ испаныбзэм дэщӀыгъуу. ЩӀыналъэм тету баскыбзэм зонищ иӀэщ: Баск бзэ зонэ (ищхъэрэм), Зонэ зэхэт (курытым), Баскбзэдэмыт зонэ (ипщэм).

== Экономикэр ==
Наваррэ Эспанием и нэхъ бей ыкӀи экономикэ лъэщ иӀэ щӀыналъэхэм ящыщщ. 
* [[Индустриэ]]: маршинэфабрикэ (Volkswagen фабрикэр Памплонэ дэтщ), фармацевтикэ, шхыныгъуэ лэжьыгъуэхэр.
* '''Зыгъэзэхуэжыныгъэ энергетику:''' Наваррэ дуней псом щыцӀэрыӀуэщ жьыщхьэлхэр (жьы электростанцие) энергетикэмкӀэ.
* '''Мэкъумэш:''' соэ, [[санэ]], хадэхэкӀхэр.

== ЩӀэнхабзэ ==
[[Файл:Chupinazo8.jpg|thumb|220px|Сан Фермин джэгур]]
Наваррэ и нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэ бэрэскэуэ гуфӀэгъуэр [[Сан Фермин]] (San Fermín) фестивалыращ, жылэшхуэ [[Памплонэ]] къалэм июлым и 6–14 махуэхэм щекӀуэкӀыр. Мы фестивалым и нэхъ цӀэрыӀуэ лъэныкъуэр [[Энциерро]] (Encierro) жыхуэпӀэ бынхэм къалэ уэрамхэм цӀыхухэм яужь итыу зэрычэжырщ. Мы махуэр дуней псом иригъэцӀэрыӀуащ тхакӀуэшхуэ [[Хеменгуэй Эрнест|Эрнест Хемингуэй]] и «[[Фиеста]]» (The Sun Also Rises) романымкӀэ.

== ТехьэпӀэхэр ==
* [https://www.navarra.es/ Наваррэ Аутоном Жылагъуэм и официал сайт]

[[Категориэ:Эспаней]]
[[Категориэ:Эспанием и автоном щӀыналъэхэр]]
[[Категориэ:Наваррэ]]</text>
      <sha1>cy0c2glioqx0akqj6awat6lqrjz5i2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>49015</id>
      <parentid>49014</parentid>
      <timestamp>2026-08-23T03:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45838-13</username>
        <id>11746</id>
      </contributor>
      <comment>/* Антиг курыт лӀэщӀыгъуэхэмрэ */</comment>
      <origin>49015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12702" sha1="a0qxivlh63ni85fqidzov38m4p31pw1" xml:space="preserve">{{Administrative unit
 |Фэр1                                     = {{Color|Эспаниэ}}
 |АдыгэцӀэр                                = Наваррэ Жылагъуэ
 |И цӀэдыдэр                               = {{Lang-es|Comunidad Foral de Navarra}} &lt;br /&gt;[[Баскыбзэ|бас-бзэ]] ''Nafarroako Foru Erkidegoa''
 |Дэмыгъэ                                  = Coat of Arms of Navarre .svg
 |Нып                                      = Flag Of Navarre.svg
 |Дэмыгъэм и бгъуагъыр                     = 
 |Ныпым и бгъуагъыр                        = 
 |ШӀыпӀэтхыпхъэ                            = Localización de Navarra.svg
 |ШӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр                 =
 |Администрациэ гуэшыгъуэм и шӀыпӀэтхыпхъэ = 
  |ШӀыпӀэтхыпхъэм и инагъыр аг             =
 |Къэрал                                   = [[Эспаней]]
 |Къэрал уэрэд                             = 
 |Статус                                   = [[Аутоном лъэпкъыгъуэ|Аутоном лъэпкъыгъуэ]]
 |Зыхэхьэр                                 = 
 |Хиубыдэр                                 = 
 |Къалэнэхъышъхьэ                          = [[Памплонэ|Памплонэ/Ирун]] 
 |Къалэшхуэр                               = 
 |Къалэшхуэхэр                             = 
 |Махуэ                                    = 
 |Тхьэмадэ                                 = [[Чевите Марие]]
  |Тхьэмадэм и цӀэр                        = Президент
 |Тхьэмадэ2                                = 
  |Тхьэмадэм и цӀэр2                       =  
 |ВКӀуП                                    = 
  |ВКӀуП-м и гъэр                          = 
  |ВКӀуП-м и пӀэр                          = 
  |ВКӀуП зы цӀыхум къытехуэр               = 
  |ВКӀуП зы цӀыхум къытехуэмкӀэ и пӀэр     = 
 |Бзэр                                     = [[Эспаныбзэ]], [[Баскыбзэ]]
 |Бзэхэр                                   = 
 |Джылэр                                   = 647 554
  |Джылэбжыгъэм и гъэр                     = 2018
  |Джылэпсом и процентыр                   = 
  |БжыгъэмкӀэ и пӀэр                       = 15
  |Ӏувагъыр                                = 62,32
  |ӀувагъымкӀэ и пӀэр                      = 13
  |Лъэпкъ дэсхэр                           = [[Эспанхэр]], [[Баскхэр]]
  |Динхэр                                  = [[Католик|католикхэ]]
 |Инагъыр                                  = 10 391
  |ИнагъымкӀэ и процент                    = 
  |ИнагъымкӀэ и пӀэр                       = 11
 |ЛъэгапӀэ нэхъ иныр                       =  2,504
 |ЛъэгапӀэ курыт                           = 
 |Лъахъшагъуэр                             = 
 |БгъуагъымкӀэ                             = 
 |КӀыхьэгъымкӀэ                            = 
 |Зэманыгъуэ                               = 
 |Аббревиатурэр                            = 
 |ISO                                      = ES-NC
 |FIPS                                     = 
 |Телефон кодыр                            = 
 |Почтэ индексхэр                          = 
 |Интернет-доменыр                         = 
 |Автохэм я номер кодхэр                   = 
 |Сайтыр                                   = http://www.navarra.es/
 |Категориэр Commons дежь                  = 
 |Гулъытыгъуэ                              = 
}}
'''Наваррэ''' (и цӀэр псоуэ: ''Наваррэ Аутоном Жылагъуэ''; [[Эспаныбзэ|эсп.]] ''Comunidad Foral de Navarra'', [[Баскыбзэ|баск.]] ''Nafarroako Foru Erkidegoa'') — [[Эспаней|Эспанием]] и ищхъэрэ лъэныкъуэм щыӀэ аутоном жылагъуэу икӀи провинциэу щытщ. Ар [[Пиринейхэр|Пиреней бгыхэм]] и къухьэпӀэ лъэныкъуэм дэлъщ, [[Эспаней|Эспание]]м и [[Баскхэм я Къэрал]], [[Риоха]], [[Арагон]] щӀыналъэхэмрэ [[Фрэнджей|Франциэм]] и [[Ищхъэрэ Аквитаниэ регион]]ымрэ язэхуакум дэтщ. 

Къалащхьэр — [[Памплонэ]]щ ([[баскыбзэ|баскбзэкӀэ]]: ''Iruña'').

== ЦӀэр къызхэкӀыр ==
«Navarra» (Наваррэ) жыхуэпӀэ псалъэр япэ дыдэу IX лӀэщӀыгъуэм Франкхэм я ӀуэрыӀуатэм къыхощ. Мы цӀэм теухуауэ щӀэныгъэлӀхэм Ӏуэхугъуэ нэхъыщхьитӀ яӀэщ:
* БаскбзэкӀэ ''naba'' («къуэ», «губгъуэ») + ''herri'' («цӀыхухэр», «щӀыналъэ») жыхуэпӀэм къытекӀауэ;
* Е баскбзэкӀэ ''nabar'' («гъуэбжафэ», «шъо зэмылӀэужьыгъуэ») жыхуэпӀэм къыхэкӀауэ, бгы закъуэмыт ищхъэрэ щӀыналъэхэм елъытауэ ипщэ губгъуэхэр къагъэлъэгъуэн щхьэж.

== Тхыдэр ==

=== Антиг курыт лӀэщӀыгъуэхэмрэ ===
Рим Империэм и лъэхъэнэм абы ипэурэ, мы щӀыналъэм щыпсэут баскон лъэпкъхэр (баскхэм я абыщӀэхэр). Рим цӀыхухэм мы щӀыналъэр зэраубыдами, ищхъэрэ бгылъэ лъэныкъуэхэм щыпсэу басконхэм я гъащӀэкӀэр нэхъ шъхьэхуиту къэнащ.

824 гъэм [[Ронсесвалиес зауэр|Ронсесвалиес зауэм]] яуж, баскхэм я Ӏэтащхьэ [[Аристэ Инъиго|Иньиго Аристэ]] (Íñigo Arista) [[Памплонэ]] и пащтыхьу хахащ. Мыбы къыщыщӀэдзауэ къэхъуащ [[Памплонэ Пащтыхьыгъэр]], яужым [[Наваррэ Пащтыхьыгъэ]] цӀэр зыштауэ щытар. Пащтыхь [[III Санчо|Санчо III]] и лъэхъэнэм (1004–1035) Наваррэ Пащтыхьыгъэм [[Пириней хытӀыгуныкъуэ]]м и ищхъэрэ чристэн щӀыналъэ нэхъыбэр иубыдырт.

=== Эспанием зэрыхэхьар ===
1512 гъэм [[Кастилиэ]]м и пащтыхь [[Католик Фердинанд|Фердинанд Католикым]] и дзэхэр Наваррэ ирахьэри, пащтыхьыгъэм и ипщэ лъэныкъуэр яубыдащ. 1515 гъэм ипщэ Наваррэ [[Кастилиэ Пщыгъуэ]]м хэхьащ, ауэ и «фуэрос» (хэха аутоном унафэхэр) къахуэнащ. 

[[Ищхъэрэ Наваррэ]] (Пиреней бгыхэм ищхъэрэкӀэ щыӀэр) шъхьэхуиту къэнауэ щытащ, яужым, Наваррэ и пащтыхь [[III Генрих|Генрих III-р]] [[Фрэнджей|Фрэнджым]] и пащтыхь [[IV Генрих|Генрих IV-у]] щытехьам, Франциэм хэхьэжащ.

=== XIX–XX лӀэщӀыгъуэхэр ===
XIX лӀэщӀыгъуэм щыӀа [[Карлист зауэ]]хэм яуж, 1841 гъэм Наваррэ и аутоном пащтыхьыгъэ статусыр фӀэхуащ, Эспанием и зы провинциэу хъуащ. Ауэ и [[тыхь]] административ аутоном лъэныкъуэ гуэрхэр къахуэнащ.

[[Эспан жылагъуэ зауэ|Эспанием жылагъуэ зауэ]] (1936–1939) щыканым, Наваррэм и нэхъыбэм генерал [[Франко Франсиско|Франко]] и лъэныкъуэр къаштауэ щытащ. Абы къыхэкӀкӀэ Франко и диктатурэм и зэманым Наваррэ и аутоном унафэ гуэрхэр хъумауэ щытащ.

1978 гъэм [[Эспанием и Конституциэ]] щӀэр щыдащтам, 1982 гъэм Наваррэ официал аутоном статус щӀэр къыратыжащ (''Comunidad Foral de Navarra'').

== Географиэмрэ климатымрэ ==
[[Файл:Elizondo Euskal Herria.JPG|thumb|220px|Баздан къуэ]]
Наваррэ Эспанием и ищхъэрэ лъэныкъуэм дэлъщ, и инагъыр 10 391 км² мэхъу. 

ЩӀыналъэм лъэныкъуэщӀ зэмылӀэужьыгъуэ иӀэщ:
* '''Ищхъэрэ лъэныкъуэ ([[Пиринейхэр]]):''' бгылъэщ, удзыфэ куэд иӀэщ, [[Атлантик океан]]ым и климатыр лъэщу щыӀэщ. Мыбы деж дэсщ [[баскбзэ]]кӀэ псалъэ цӀыху нэхъыбэр.
* '''Курыт лъэныкъуэ (Zona Media):''' бгы закъуэмытхэмрэ губгъуэхэмрэ зэгуэтщ, шыгъэ лъэныкъуэхэм хуэкӀуэу.
* '''Ипщэ лъэныкъуэ (La Ribera):''' [[Эбро]] псыхъуэм дэлъ губгъуэ псыгъуэщ, климатыр нэхъ гъущэщ икӀи хуабэщ.

=== ГъунапӀкъэхэр ===
* ИщхъэрэмкӀэ: [[Фрэнджей]] ([[КъухьэпӀэ Аквитаниэ департамент|КъухьэпӀэ Аквитаниэ]])
* КъухьэпӀэмкӀэ: [[Баскхэм я Къэрал]]
* Ипщэ-къухьэпӀэмкӀэ: [[Ла Риоха]]
* КъуэкӀыпӀэмкӀэ: [[Арагон]]

== Демографиемрэ бзэхэмрэ ==

2024 гъэм и цӀыхубэ бжыгъэмкӀэ Наваррэ дэсщ цӀыху ''678 333''-рэ. Абы щыщу нэхъыбэр къалащхьэ [[Памплонэ]]рэ и хъуреягърэ дэсщ.

=== Бзэхэр ===
* [[Эспаныбзэ]]: Аутоном щӀыналъэ псом официал статусыр иӀэщ, цӀыху дэс псом ирипсалъэу.
* [[Баскбзэ]]: Наваррэ и ищхъэрэ лъэныкъуэм ([[Баскхэр|баскхэм]] я дэсыпӀэм) официал статус иӀэщ испаныбзэм дэщӀыгъуу. ЩӀыналъэм тету баскыбзэм зонищ иӀэщ: Баск бзэ зонэ (ищхъэрэм), Зонэ зэхэт (курытым), Баскбзэдэмыт зонэ (ипщэм).

== Экономикэр ==
Наваррэ Эспанием и нэхъ бей ыкӀи экономикэ лъэщ иӀэ щӀыналъэхэм ящыщщ. 
* [[Индустриэ]]: маршинэфабрикэ (Volkswagen фабрикэр Памплонэ дэтщ), фармацевтикэ, шхыныгъуэ лэжьыгъуэхэр.
* '''Зыгъэзэхуэжыныгъэ энергетику:''' Наваррэ дуней псом щыцӀэрыӀуэщ жьыщхьэлхэр (жьы электростанцие) энергетикэмкӀэ.
* '''Мэкъумэш:''' соэ, [[санэ]], хадэхэкӀхэр.

== ЩӀэнхабзэ ==
[[Файл:Chupinazo8.jpg|thumb|220px|Сан Фермин джэгур]]
Наваррэ и нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэ бэрэскэуэ гуфӀэгъуэр [[Сан Фермин]] (San Fermín) фестивалыращ, жылэшхуэ [[Памплонэ]] къалэм июлым и 6–14 махуэхэм щекӀуэкӀыр. Мы фестивалым и нэхъ цӀэрыӀуэ лъэныкъуэр [[Энциерро]] (Encierro) жыхуэпӀэ бынхэм къалэ уэрамхэм цӀыхухэм яужь итыу зэрычэжырщ. Мы махуэр дуней псом иригъэцӀэрыӀуащ тхакӀуэшхуэ [[Хеменгуэй Эрнест|Эрнест Хемингуэй]] и «[[Фиеста]]» (The Sun Also Rises) романымкӀэ.

== ТехьэпӀэхэр ==
* [https://www.navarra.es/ Наваррэ Аутоном Жылагъуэм и официал сайт]

[[Категориэ:Эспаней]]
[[Категориэ:Эспанием и автоном щӀыналъэхэр]]
[[Категориэ:Наваррэ]]</text>
      <sha1>a0qxivlh63ni85fqidzov38m4p31pw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ронсесвалиес зауэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8426</id>
    <revision>
      <id>49016</id>
      <timestamp>2026-08-23T04:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Богупс</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Created page with &quot;{{Infobox military conflict | Зауэ зэпэубыдыгъэ =  | Зыщыщыр           =  | Сурэт             = Gustave Doré - Roland à Roncevaux.jpg  | Псалъэ кӀэтхар    = Ролдан Росесвалиесым. 1877 гъэм Дорэ Густав итхар | ЩекӀуэкӀар        = 778 гъэм шыщхьэӀум и 15 | ЗдекӀуэкӀар       = Пиринейхэм и Ронсесвал къуэм | КъызхэкӀар...&quot;</comment>
      <origin>49016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6372" sha1="8vcqoqvutvhzw8ef1vip4ysu4uh3zxt" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| Зауэ зэпэубыдыгъэ = 
| Зыщыщыр           = 
| Сурэт             = Gustave Doré - Roland à Roncevaux.jpg 
| Псалъэ кӀэтхар    = Ролдан Росесвалиесым. 1877 гъэм Дорэ Густав итхар
| ЩекӀуэкӀар        = 778 гъэм шыщхьэӀум и 15
| ЗдекӀуэкӀар       = Пиринейхэм и Ронсесвал къуэм
| КъызхэкӀар        = 
| Зэриухар          = Баскхэр фрэнджхэм ятекӀуахэ 
| Лъэныкъуэ1        = Фрэндж къэралыгъуэ 
| Лъэныкъуэ2        = Баскхэр
| Дзэзэшэ1          = Карылышхуэ Ролдан
| Дзэзэшэ2          = Гъэунэхуакъым
| Къэрухэр1         = 20,000 (фрэндж ӀуэрыӀуатэмкӀэ)   
| Къэрухэр2         = Гъэунэхуакъым
| ХэкӀуэдар1        = уардэ зытӀущ  
| ХэкӀуэдар2        = Гъэунэхуакъым
| техьэпӀэхэр       = 
}}
'''Ронсеваль зауэ''' ([[Эспаныбзэ|эсп.]] ''Batalla de Roncesvalles'', [[Фрэнджыбзэ|фр.]] ''Bataille de Roncevaux'') — [[778 гъэ]]м шыщхьэӏyм и 15-м [[Пиринейхэр|Пириней]] бгыхэм деж, Ронсесвал бгыкъуэм щыӀа зауэшхуэщ. Франкхэм я пащтыхь [[Карлшхуэ]] [[Сарагосэ]] къалэм иужь ита яуж [[Эспаней|Эспанием]] къыщыхэкӀыжым, и дзэм и кӀэух лъэныкъуэу (реэргард) кӀэлъытэр бгылъэ [[баскхэр|баскхэм]] зэтракъутащ.

Мы зауэм лӀа франк дзэпщ [[Ролдан|Ролан]] и цӀэр курыт лӀэщӀыгъуэ шууэркъ литературэм и символу хъуащ, абы теухуауэ щӀагъэуващ дуней псом щыцӀэрыӀуэ «Ролан теухуа уэрэд» (''Chanson de Roland'') эпосыр.

== Зауэм ипэ къэхъуахэр ==
778 гъэм Франкхэм я пащтыхь [[Карлшхуэ]]м [[Пиреней хытӀыгуныкъуэ]]м и ищхъэрэм лъэщагъ иӀэным щхьэж зекӏуэ иригъэжьащ. Абы и гугъэт мусулман Мусэ Ӏэбу Таип ([[Сарагосэ]] и унафэщӀ) и дэӀэпыкъуэгъукӀэ [[Кордобэ]] эмиратым и ӀэнатӀэр гъэщхъэщхъын.

Ауэ Франкхэм я дзэр Сарагосэ кӀуа яуж, къалэм и дэхьэпӀэхэр яубыдащ, мусулманхэм я Ӏуэху бгъэдыхьэкӀэр зэхъуэкӀауэ къыщӀэкӀащ. Франкхэм къалэр яубыдыфыщтэкъым, аращ [[Карлшхуэ]] и дзэр къэзыгъэзэжын хуей хъуар.

Къэзыгъэзэж зауэлӀхэм [[Памплонэ]] къалэм и блынхэр зэтракъутащ, а къалэр баскхэм ящыщми, Франкхэм яужкӀэ теуэнхэнкӀэ хъунщ жаӀэри. Мы Ӏуэхугъуэм баскхэм губжьышхуэ къахуихьащ.

== Зауэр зэрекӀуэкӀар ==
Шыщхьэӏyм и 15-м франкхэм я дзэшхуэр Пиреней бгыхэм и бгыкъуэ псыгъуэхэм ирикӏуэхэт. Карлшхуэр дзэм и пэшӀэдзэм хэту бгыхэм къыщӀэкӀауэ щытти, и кӀэух лъэныкъуэм къэнащ [[Ролан]] (Бретан маркэм и граф), пащтыхьым и пэштыхь ӀэщӀагъэлӀхэмрэ дзэпщхэмрэ.

Баск бгылъэ зауэлӀхэм бгы лъагаӀуэхэр яубыдауэ щытт, Франкхэм я зауэ Ӏэщэ хьэлъэхэмрэ хьэпшыпхэмрэ бгыкъуэ кӀуэцӀым щызэтриубыдам, баскхэм бгыщхьэм къыщыщӀэдзауэ мывэшхуэхэмрэ бжэхэмрэ къырагъэджэращ, яужкӀэ бгым къехэхэри кӀэлъытэм теуащ.

Франкхэм я Ӏэщэ хьэлъэхэмрэ бгы псыгъуэмрэ я зэуэкӀэ шэнхэр къадэмыӀэпыкъуу, баскхэм я шэсыкӀэ псынщӀэмрэ щӀыпӀэр зэращӀэмрэ къагъэсэбэпащ. Франкхэм я кӀэух лъэныкъуэм дэта цӀыху псори ([[Ролан]], [[Анселм]], [[Эгихард]] сымэ хэту) зэтраукӀащ, я хьэпшып псори яубыдащ. Баск зауэлӀхэр бгыхэм жьыуэ хэкӀодежащ, Франкхэм я дзэшхуэм яуж иувэну амал имыӀэу.

== КӀэуххэмрэ мыхьэнэмрэ ==
* '''[[Геополитикэ]]мкӀэ''': Мы зауэм яуж [[Карлшхуэ]]м и зекӏуэ дэхуэхащ, ауэ иужкӀэ абы къыдигъэщӀащ «Эспан Маркэ» (Marca Hispánica) — [[Арагон пщыгъуэ|Арагонрэ]] Каталониэмрэ [[Фрэнджей|Франциэм]] щхьэщыт щӀыналъэу.
* '''Баскхэм папщӀэ:''' Мы текӀуэныгъэм баскхэм я аутономиерэ я шхьэхуитыныгъэмрэ лъэщ ищӀащ, яужым (824 гъэм) [[Памплонэ Пащтыхьей|Памплонэ Пащтыхьыгъэр]] къэхъуным япэ лъэбакъуэу хъуащ.
* '''Щӏэнхабзэмкӏэ:''' Зауэм теухуауэ XI лӀэщӀыгъуэм щӀагъэуващ Фрэнджеим и псалъэпӀэ ӏyэрыӏyатэ нэхъ ин дыдэу щыт '''«[[Ролан теухуа уэрэд]]»''' (''La Chanson de Roland''). Абы щыӀэ зауэр чристэнхэмрэ мусулманхэмрэ я зэпеуэу гъэпсащ, Ролан и лӀыгъэр дуней псом иригъэцӀэрыӀуащ.

== ТехьэпӀэхэр ==
* [[Категориэ:Эспанием и тхыдэ]]
* [[Категориэ:Франциэм и тхыдэ]]
* [[Категориэ:Курыт лӀэщӀыгъуэхэм я зауэхэр]]
* [[Категориэ:Наваррэ]]</text>
      <sha1>8vcqoqvutvhzw8ef1vip4ysu4uh3zxt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>