Уикипедиэ kbdwiki https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D1%8D%D1%86%D3%80_%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8A%D1%8B%D1%89%D1%85%D1%8C%D1%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Служебная Тепсэлъэхьыгъуэ ЦӀыхухэт ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ Уикипедиэ Уикипедиэм и тепсэлъыхьыгъуэ Файл Файл тепсэлъэхьыгъуэ MediaWiki MediaWiki тепсэлъэхьыгъуэ Шаблон Шаблон тепсэлъэхьыгъуэ ДэӀэпыкъуэгъуэ ДэӀэпыкъуэгъуэ тепсэлъэхьыгъуэ Категориэ Категориэ тепсэлъэхьыгъуэ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8384 49032 48816 2026-09-13T00:14:24Z InternetArchiveBot 8299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49032 wikitext text/x-wiki '''Белиз''' ([[Инджылыбзэ|инджылыз]]. ''Belize'' [bɛˈliːz]) Америкэ Курытым щыӏэ къэрал. 1973 гъэм и мэкъуауэгъуэ пщӏондэ Британием и Гондурас цӏэр зэрихьэу щытащ.<ref>Государства и территории мира. Справочные сведения // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — <abbr>М.</abbr> : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С. 14. — <nowiki>ISBN 978-5-85120-295-7</nowiki> (Картография). — <nowiki>ISBN 978-5-488-02609-4</nowiki> (Оникс).</ref> Ищхъэрэкӏэ [[Мексикэ|Мексикэмрэ]] къухьэпӏэмкӏэ [[Гуатемалэ|Гватемалэмрэ]] я гъунэж. Къалащхьэр Бельмопан. Белиз и къуэкӏыпӏэ ӏуфэр Кариб тенджызым етхьэщӏ. Америкэ курытым и къэралхэм ящыщу хы Хуэмым хуэмыкӏуэу зы закъуэщ. Ар америкэ курытым и къэралитӏым язщ, хышхуэхэм ящыщ зым фӏэкӏа хэкӏыпӏэ имыӏэу: нэгъуэщӏ апхуэдэ къэралщ Сальвадорыр, хы Хуэмым фӏэкӏа хэкӏыпӏэ имыӏэу. Къэралым и инагъыр — километр зэбгъузэнатӏэ 22 966 — рэ, цӏыху бжыгъэр-цӏыху 430 131-рэ (2021 гъэм)<ref>https://web.archive.org/web/20210109132306/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belize/</ref>. == ЦIэр == Белиз фӏэщыгъэм и къежьапӏэр къахутэпакъым. Зэраӏуэтэжымкӏэ, ар be'lix майяныбзэм щыщ псалъэщ, «псы утхъуа " къикӏыу, Белиз псым и цӏэм къыхуагъэсэбэпу<ref>''Twigg, Alan.'' Understanding Belize: A Historical Guide. — Madeira Park, BC : Harbour Publishing, 2006. — <nowiki>ISBN 978-1550173253</nowiki>.</ref>. == Географие == Къэралым и щӏыналъэм и нэхъыбэр еубыд гуэл, лагун куэд зиӏэ шэдылъэ тафэ уэхым, щӏыпӏэ-щӏыпӏэкӏэрэ. Ипщэкӏэ метр 1122-м нэс зи лъагагъ Майе бгыхэм зыщаубгъу. Ар Белизым и ӏыхьэ нэхъ мащӏэ дыдэ. Къэралым и щӏыщӏагъхэр мащӏэу джа хъуа, щӏыдагъэ къыщӏэхыпӏэхэр къалъыхъуэ. Белизым и хьэуар тропическэ пассат. Ику иту мазэ температурэр градус 26-м нос, лъэхъэнэхэмкӏэ мащӏэу зихъуэжу. Ищхъэрэ-къуэкӏыпӏэ пассатым уэшх куэд къошх. Абыхэм я бжыгъэр ищхъэрэкӏэ къыщыщӏэдзауэ ипщэкӏэ илъэсым мм 1300-м къыщыщӏэдзауэ 3500-м нос. Уэшх къыщешх лъэхъэнэр накъыгъэм къыщыщӏэдзауэ бадзэуэгъуэ пщӏондэ йокӏуэкӏ, щӏышылэм къыщыщӏэдзауэ накъыгъэ пщӏондэ уэгъу лъэхъэнэр йокӏуэкӏ. [[Кариб хым|Кариб]] [[Кариб хым|хым]] къикӏ жьапщэшхуэхэм, уэшхышхуэрэ псыдзэрэ щӏыгъуу, къэралым гузэвэгъуэ хьэлъэхэр къыхуахь. Къэралым и щӏыналъэм и зэхуэдитӏым нэблагъэм тропик мэз псыӏэхэр щӏахъумэ. Белиз и ипщэ-къухьэпӏэмрэ ищхъэрэмрэ утыкушхуэхэр щаубыдащ тхьэмпэ бгъуфӏэ, кхъуакӏэпыкӏэ мэз тхьэмпэхэм. Хы ӏуфэм ӏуту мангрхэм я пабжьэм зеукъуэдий. Мэзхэр жыг лъэпкъ лъапӏэхэмкӏэ къулей, абы щыщу хозяйствэ мыхьэнэ нэхъ зиӏэр махагонхэмрэ уэздыгъеймрэ. Белиз и псэущхьэ дунейр зэмылӏэужьыгъуэ дыдэщ. Псэущхьэ дунейр Неотропическэ зоогеографие областым и Америкэ курытым хохьэ. Абы щопсэу номин пэ бгъуфӏэхэр, ягуархэр, броненосецхэр, игуанышхуэхэр, нэгъуэщӏ псэущхьэхэри. Къуалэбзу куэд дыдэ щыӏэ, попугайхэри колибри-хэри яхэту. Псы ӏуфэхэм ӏут хыпсхэр бдзэжьейкӏэ, лышх лӏэужьыгъуэхэмкӏэ, шылъэгухэмкӏэ къулей<ref>https://web.archive.org/web/20250604012120/https://constructive-voices.com/ru/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B7-%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5/</ref>. == Ссылкэхэр == s4rtmzsbcgxwuwyeeknhv91846yh4lv 0 8402 49033 48867 2026-09-13T00:31:33Z InternetArchiveBot 8299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49033 wikitext text/x-wiki '''Колумбиэ''' ([[Испаныбзэ|исп]].Colombia [koˈlombja], официальнэ фӏэщыгъэцӏэр — Колумбие Республикэ, República de Colombia [reˈpuβlika ðe koˈlombja]) — [[Ипшэ Америкэ|Америкэ Ипщэм]] и ищхъэрэ-къухьэпӏэ лъэныкъуэмкӏэ щыӏэ къэрал, [[Америкэ Курыт|Америкэ Курытым]] щыӏэ щӏыналъэхэр иӏэу. Къалащхьэр Боготэ. [[Бразилэ|Бразилиемрэ]] [[Венесуелэ|Венесуэлэмрэ]] къуэкӏыпӏэмкӏэ, ипщэкӏэ — [[Экуадор|Экуадорымрэ]] Перумрэ, къухьэпӏэмкӏэ — [[Панама|Панамэм]] я гъунэжщ. Хым [[Коста-Рика|Коста-Рикэм]], [[Никарагуэ]], [[Хондурас|Гондурасым]], [[Ямайкэ|Ямайкэм]], [[Гаити Республикэ|Гаитим]], Доминикан Республикэм я гъунэжщ. [[Кариб хы|Кариб]] [[Кариб хы|хым]] ищхъэрэкӏэ, [[Щэху Хышхуэ|Хышхуэ Щэхумкӏэ]] — къухьэпӏэмкӏэ-ятхьэщӏ. Цӏыхухэм я бжыгъэмкӏэ къэралым Америкэ Ипщэм Етӏуанэ увыпӏэр Щиӏыгъщ Бразилием и ужькӏэ, 28-р — дунейм, етӏуанэр — [[испаныбзэ]] зыщӏэ цӏыхухэм я бжыгъэмкӏэ. Къалащхьэмрэ къалэ нэхъ инымрэ Боготэ, нэгъуэщӏ къалэшхуэхэр — [[Медельин]], Кали, Барранкилье, нэгъуэщӏхэри. Иджырей Колумбием и щӏыналъэм зэгуэр щыпсэуа хэкурыс лъэпкъхэр, абыхэм я нэхъ зызыужьахэр чибчэ, кимбай, тайрон, къэралыр дуней псом щынэхъ къулей дыдэхэм ящыщ щыпсэу лъэпкъхэмрэ абыхэм къагъэсэбэп бзэхэмрэ я бжыгъэмкӏэ. Иджырей колумбие лъэпкъыр европейхэр, африканхэр, хэкурысхэр щызэхагъэзэрыхьым къэунэхуащ, колумбие Карибхэм Къуэкӏыпӏэ Гъунэгъум къикӏахэм я бжыгъэр щыкуэдщ. Колумбием и щӏыналъэм Щыӏэщ Амазонкэрэ Льянос-Оринокорэ я тропическэ мэзхэр. Колумбиер биологие зэмылӏэужьыгъуэ нэхъыбэ зиӏэ дунейм и етӏуанэ къэралщ. Мыбдеж лӏэужьыгъуэ 54 871-рэ щатха. Ауэ ар хохьэ экологием нэхъ зэран хуэхъу къэралийм. Япэу испан колонизаторхэр колумбие щӏыналъэм щихьар 1499 гъэрщ, XVI лӏэщӏыгъуэм и япэ ӏыхьэм къокӏуэ Богот къалащхьэ Зиӏэ Гранадэщӏэ вице-пащтыхьыгъуэр къызэрызэрагъэпэща къэзэуат жыджэрхэм я лъэхъэнэр. 1819 гъэм Испанием щхьэхуитыныгъэу къалъытащ, ауэ 1831 гъэм Колумбие Иным и федерацэр лъэлъэжащ. Иджырей Колумбиемрэ Панамэмрэ я щӏыналъэм Гранадэщӏэ республикэ къыщызэрагъэпэщащ (1832), итӏанэ Гранад конфедерацэ (1858), нэхъ иужьыӏуэкӏэ — Колумбием и Штат Зэгуэтхэр (1863) ящӏащ. Колумбие Республикэм и цӏэ пыухыкӏар 1886 гъэм фӏащащ, 1903 гъэм Къэралым Къикӏащ [[Панама|Панамэ]].<ref>https://www.cancilleria.gov.co/en/politica/fronteras-terrestres</ref> == Географие == Колумбиер Америкэ Ипщэм и къэралищым яз хы Щэхуми Атлантикэ хыми (нэгъуэщӏ къэралхэр Панамэмрэ Чилимрэ) хуэкӏуэу. Колумбиер къухьэпӏэмкӏэ хы Щэхукӏэ, ищхъэрэ-къухьэпӏэмкӏэ Кариб тенджызкӏэ щатхьэщӏ. Къэралым и къухьэпӏэмкӏэ ищхъэрэкӏэ къыщыщӏэдзауэ ипщэкӏэ зыщаукъуэдия Магдаленэ, Каукэ псыхэм, нэгъуэщӏ нэхъ цӏыкӏухэм зэпаупщӏа Андхэм. Къуэкӏыпӏэмкӏэ Амазонкэм и къуэпсхэм зэпаупщӏ бгыщхьэ тафэр щыӏэ. Хы ӏуфэхэм я кӏыхьагъкӏэ уэххэм зыщаубгъуа.<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%B8</ref> Колумбием и ищхъэрэ лъэныкъуэмкӏэ Щыӏэ Субэкваториальнэ уэгъу климат зиӏэ Прикариб уэхыр. Мыбы щыӏэ къэралым и кхъухь тедзапӏэ нэхъыщхьэхэмрэ хамэ къэрал туристхэр дэзыхьэх курорт нэхъыщхьэхэмрэ. Мыбдежми Щыӏэ Сьерра-Невада-де-Санта-Мартэ бгы щхьэхуэ, Кристобаль-Колон щыгур (метр 5775-рэ) уэс телъу, Ар Колумбием и бгы нэхъ лъагэ дыдэ. Къухьэпӏэ ӏуфэр Хы Хуэм уэх зэвым иубыдащ, илъэс псом уэшх куэд къешхыу, псы къиугъуэшхуэу, абы а щӏыналъэм и пляж-хэр туристхэм нэхъ мащӏэу ягу ирохь. Хы хуэм ӏуфэм ӏут лагунхэр мангр пабжьэ лъэщхэм яубыдащ. Къэралым и ипщэ лъэныкъуэмкӏэ Андхэр Зэбгъурыту шытхищу щызэбгрокӏ, Къухьэпӏэ, Курыт, Къуэкӏыпӏэ Кордильеркӏэ еджэу, ищхъэрэкӏэ километр минищым щӏигъукӏэ зыщаукъуэдийуэ. Бгы зэхуаку аузхэм къэралым и мэкъумэш щӏапӏэ нэхъыщхьэхэр щыӏэщ икӏи Колумбием щыпсэухэм я нэхъыбэр щопсэу. Ауэ вулкан ужьыхыжа, лажьэ куэдым, щӏыналъэм и сейсмичность лъагэм цӏыхухэмрэ хозяйствэмрэ зэран яхуохъу. Оринок уэхым и ипщэ лъэныкъуэм щыӏэ льянос щӏыналъэм и колумбие ӏыхьэр гъащӏэм нэхъ хуэщӏащ, ауэ тхыдэм къызэрыхэщыжымкӏэ Колумбием и щӏыналъэ нэхъ мащӏэу псэупӏэ ящӏа. Гъэмахуэ псыӏэрэ щӏымахуэ гъущэрэ зиӏэ субэкваториальнэ климат хуабэм еубзыху щӏыналъэм хьэцэпэцэ, пальмэ джэбын псыӏэхэм, псыежэххэм я кӏыхьагъкӏэ галерее мэзхэм, къамыл шэдылъэхэм зэрызыщаубгъур. Къэралым и ипщэ-къуэкӏыпӏэр яубыдащ зэпымыууэ-экваториальнэ климат псыӏэм и ӏэгъуэблагъэм ит амазонскэ сельвэм. Узыпхымыкӏыф къэкӏыгъэ ехьэжьамрэ (метр 70-м нэс зи лъагагъ жыг къатитхурэ) псэущхьэ дуней къулеймрэ зэмылӏэужьыгъуэ куэдкӏэ къахощ. Ауэ щӏыуэпс щытыкӏэ хьэлъэхэм я зэранкӏэ а щӏыналъэм щыпсэур къэралым щыпсэухэм я проценти 1 къудей. Климат Колумбием и щӏыналъэм экваториальнэ, субэкваториальнэ климат лӏэужьыгъуэхэр щытепщэщ. Мазэ температурэр ику иту уэххэм +35 °C — м нос, къуршхэм метр 2000-3000 зи лъагагъхэм-+13-м къыщыщӏэдзауэ +16 °C-м нэс. уэшхыу Къыщошх илъэсым мм 150-м къыщыщӏэдзауэ ищхъэрэ-къуэкӏыпӏэмкӏэ миллиметр 10 000-м нэс. Флорэ Тхыгъэ нэхъыщхьэр: Колумбием и Флорэ Дунейм эндемие къэкӏыгъэ лӏэужьыгъуэхэм я проценти 10-м нэблагъэр Колумбием къыщокӏ. Кариб ӏуфэм мангр мэзхэр щытепщэщ, ищхъэрэ уэххэмрэ Хы Хуэм уэхымрэ — сыт щыгъуи щхъуантӏэ къэкӏыгъэ псыӏэщ, ищхъэрэ-къуэкӏыпӏэмрэ ищхъэрэмрэ — джэбынхэр («льянос»жыхуаӏэхэр). Андхэм къэкӏыгъэхэм зыщахъуэж лъагагъым (бгырыпх лъагэм) елъытауэ: мэзхэм щӏагъэна ищӏагъ джабэ нэкӏухэр хуэм-хуэмурэ мэз гъуэтыгъуейм, къуацэ-чыцэм, удз зэмыщхьым, бгы лъагэ хъупӏэхэм хуокӏуэ. Cattleya trianae орхидеер (Трианэ Каттлей) лъэпкъ удз гъэгъауэ къалъытэ, Ceroxylon quindiuense пальмэр (Киндиой шэху пальмэр) Колумбием и лъэпкъ жыгыу къалъытэ. Псэущхьэ Тхыгъэ нэхъыщхьэр: Колумбием и Псэущхьэ Къэралым и псэущхьэри къулейщ икӏи зэмылӏэужьыгъуэ — хьэндырабгъуэхэр, пиранхэр, номинхэр, мыщэхэр, ягуархэр, кондорхэр, блэхэр, колибри.<ref>https://web.archive.org/web/20200121060210/https://www.usergioarboleda.edu.co/</ref> 3ameuia49smnq126z6jynffjys99ucz