Уикипедиэ kbdwiki https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D1%8D%D1%86%D3%80_%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8A%D1%8B%D1%89%D1%85%D1%8C%D1%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиа Служебная Тепсэлъэхьыгъуэ ЦӀыхухэт ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ Уикипедиэ Уикипедиэм и тепсэлъыхьыгъуэ Файл Файл тепсэлъэхьыгъуэ MediaWiki MediaWiki тепсэлъэхьыгъуэ Шаблон Шаблон тепсэлъэхьыгъуэ ДэӀэпыкъуэгъуэ ДэӀэпыкъуэгъуэ тепсэлъэхьыгъуэ Категориэ Категориэ тепсэлъэхьыгъуэ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2754 49044 45745 2026-10-03T13:30:57Z Liptink0 9831 49044 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | Зыщыщыр = Бзыикъуэ зауэ | Сурэт = Battle of Bziyiqo.gif | Псалъэ кӀэтхар = | ЩекӀуэкӀар = [[1796 гъэ]]м, мэкъуауэгъуэм и 10-м | ЗдекӀуэкӀар = [[Бзыикъуэ|Бзыйкъуэ псыхъуэм]] ит</br> губгъуэ [[Нэджыд]] | КъызхэкӀар = [[ЛъхукъуэлӀхэр|ЛъхукъуэлӀхэмрэ]] ШорэлӀыкъуэхэрэ</br> я ныкъуэкъуэгъум | Зэриухар = ШорэлӀыкъуэхэ я текӀуэныгъэ | Лъэныкъуэ1 = [[Шапсыгъэхэр]] <br /> [[Абдзэххэр]]</br> (я лъхукъуэлӀыдзэ зэгуэт) | Лъэныкъуэ2 = [[ШорэлӀыкъуэхэ]] </br>[[Бжьэдыгъу пщыгъуэ]] <br />[[Натхъуэджэхэр]] <br />[[Къэзакъхэр]] | Дзэзэшэ1 = | Дзэзэшэ2 = [[Щупакъуэ Къэлбэт|Къэлбэт]] <br />[[Хьаджэмыкъуэ Бэт Джэрий|Бэт Джэрый]]</br>[[Шорэлъыкъуэ АлисулътӀан|АлисулътӀан]]</br>[[Котларовский Тимофей]] | Къэрухэр1 = цӀ. 18 000 | Къэрухэр2 = цӀ. 4 000 | ХэкӀуэдар1 = 400 (шапсыгъ-абдзаху) | ХэкӀуэдар2 = 360 (бжьэдыгъу) <br /> 9 (къэзакъу)<ref>[http://www.sevadm.ru/2010/08/03/istoricheskaja-spravka-st..html Новодмитриевскэ станицэм и тхыдэм теухуа тхыгъэ]</ref> | техьэпӀэхэр = }} '''Бзыикъуэ зауэ''' — [[адыгэхэр|адыгэ лъэпкъым]] и тхыдэм щыщ Ӏэхьэ нэхъ гуащӀэхэм ящыщщ. [[Бзыикъуэ]] псыхъуэм 1796 гъэм, мэкъуауэгъуэм и 10-м щеӀкуэкӀа зауэ. == КъызхэкӀар == XVIII лӀэщӀыгъуэм и кӀэм дунем и хэку бжыгъэм лъхукъуэлӀ-уэркъ зэпэубыдыгъэ бжыгъэхэр къежащ. Лъэпкъ куэдхэм шэчыгъуэ ямыӀэжу заӀэтащ пщы-уэркъхэм я ӀэнатӀэгъуэ гугъыр яхуэмыхьыжу. Псалъэм папщӀэ 1789 гъэм [[Фрэндж револуцэшхуэ|Фрэндж револуцэшхуэм]] къыхэкӀащ хуитыныгъэр. А зэманыгъуэми [[Адыгэ Хэку]]м лъхукъуэлӀ-уэркъ зэныкъуэкъуэгъухэри къыхэкӀыурэ щӀадзэщ, [[лъхукъуэлӀхэр|лъхукъуэлӀхэм]] я бэмпӀэгъуэхэр яхуэмшэчыж мэхъур. Зэпэубыдыгъуэхэр къожьэр щхьэху щӀыпӀэхэм — [[Абдзэх]]ым, [[Шапсыгъ]]ым, [[Натхъуэдж]]ым, абыхэм нэхъ мышэчу къахэкӀыр [[шапсыгъхэр]]ащ. Абым емылъытауэ езы Шапсыгъым щыщ [[лъакъуэлъэшхэр]]и гугъэ зэрахьэ пщы ӀэнатӀэгъуэ яӀэну, [[Бжьэдыгъу пщыгъуэ|бжьэдыгъу]]-[[Къэбэрдей пщыгъуэ|къэбэрдей]] пщыхэм хуэдэу лъэпкъым щхьэщыувэну, абым папщӀэ лъхукъуэлӀхэм шэч имыӀэу бэлыхьыр кӀуэ пэтми нэхъыбэу тралъхьэрт. Езы лъхукъуэлӀхэми я хуитыныгъэр яфӀэмыкӀуэдыным пылъхэу [[Лъэпкъ Хасэ]]хэм я псалъэри я пӀэри яӀыгъыным пылъхэт къимыкӀуэтху. Апхуэду, зы Хасэм, лъхукъуэлӀ лъэпкъым [[хабзэ]] щӀэуэ къаштэр уэркъ-лъакъуэлъэшхэр [[хей|хейуэ]] щымытыжынэху, я ӀэнатӀэгъуэм щӀэт [[жылэ]]м и Ӏуэхугъуэ зэрамгъэзэхуэфхэу, мылъку яӀэр къытрахыжэу. Абым нэмыщӀыу лъхукъуэлӀхэр нэхъыбэу къызэщӀэзгъэста хъуар [[Шорэлъыкъуэхэ]] [[Адыгэ Хабзэ]]м ебакъуэу хьэщӀэхэр зэрахъунщӀар, ахэр зыгъэхьэщӀахэм ящыщ щӀалитӀри яукӀауэ. Абым нэхъ ямыщӀауэ, ипэмкӀи хьэулей бжыгъэ лъакъуэлъэшхэм яӀэрти лъхукъуэлӀхэм а сэхьэту заӀэта хъуа. Гупышху зэхэхьэхэу Шорелъыкъуэхэ я лъэпкъым щыщ зы унэм теуа хъуахэ, мылъкур зэрщыту ираха, зы [[унэӀут]] пщащэ ираша, [[гуащэ|унэ-гуащэм]] псалъэ лей бжыгъэ жыраӀащ, цӀыхум ящыщ гуэри бзылъхугъэм еуа. == Зауэр зэрекӀуэкӀар == === Зауэм ипэкӀэ === [[Шорелъыкъуэхэ]] ялъ ящӀэжын гугъэ ящӀауэ, я уэркъхэми нэхъыбэжу къызэщӀагъэстауэ, зэр лъэпкъу [[Шапсыгъ|Шапсыгъым]] икӀахэ. [[Бжьэдыгъу пщыгъуэ]]м щыщ [[Хъымыщ пщыгъуэ|Хъымыщым]] кӀуахэ дэӀэпыкъуэгъу лъэӀуэну, а зэманыгъуэм нэхъ лъэш пщыгъуэхэм ящыщт. Шорелъыкъуэхэ я уэркъхэр Бэт Джэрий деж кӀуахэ, псэлъэну, пщыгъуэм [[Хасэ]] зэхуишэсыным щхьэкӀэ лъаӀуэху. А лъэхъэнэм [[Хьэджэмыкъуэ Бэт Джэрий|Бэт Джэрий]] пщы цӀэрыӀуэт Бжьэдыгъу пщыгъуэм имызакъу, зэр [[Адыгэ Хэку]] къащӀэрт, и псалъэм къыбгъэдэт пщыгъуэхэми къадэӀурт. Шорелъыкъуэхэ я уэркъхэр зэрлъэӀуам хуэдэу Хьэджэмыкъуэм Хасэ зэхуишэсащ. Хъымыщхэм ящыщ [[лъакъуэлъэш]] пщӀэшхуэ зиӀэ [[Бжыхьэкъуэ Борыкъуэ]] псалъэ къиштэри жиӀащ Шорелъыкъуэхэ пщыгъуэ ӀэнатӀэгъуэм щӀэгъэхьэным япэ жылэм егъэфӀыжыным пылъын, Хьэджэмыкъуэ пщӀэшхуэ иӀэмкӀэ абым сэбэп хуэхъуну, зауэри ямыщӀу, лъыгъажэм лъэпкъхэр хагъэкӀыну лӀыхъужьыр лъэӀуащ. ЛӀыхъужьым и псалъэр шынэным къыхэкӀауэ [[уэркъ|уэркъхэм]] къалъытэри гу лъамытакъым. Уэркъ щӀэлъэгъуэ зауэм хуенэцӀхэр лӀыжьыр щӀэнкӀалъэ ящӀри къагъэнащ. [[1793 гъэ]]м хьэщӀэгъакӀуэ гуп [[Бытырбыху]] ежьа хъуащ. [[II Екатеринэ]] ӀущӀахэщ, хъыбару хуахьар гуащэшхуэр къадэӀэпыкъуну, жылэ зызӀэтауэ лъакъуэлъэшхэм ямыдэӀур я пӀэр ирагъэувэжын папщӀэ къадэӀэпыкъуну, езы адыгэхэри [[Урысей империэ|Урысейм]] и ӀэнатӀэгъум щӀэхьэн хуэдэу къагъэгугъэу. [[ХьэщӀэгъакӀуэ]] гупым пашэу хэттэр [[Шорелъыкъуэ АлисулътӀан]], [[Хьэджэмыкъуэ Бэт Джэрий|Бэт Джэрии]] дэщӀыгъуу. Гуащэшхуэр арэзыуэ къэзакъ [[МыутӀэ губгъуэ]]м исхэм унафэ яхуищӀащ адыгэхэм ядэӀэпыкъуну, цӀыху 300 [[къэзакъ]]у ядэкӀуэу зы [[топышэ фоч]]и щӀыгъуу. === Зауэ махуэр === Нэхущым бджэдыгъу-натхъуэдж дзэ зэгуэтымрэ (миниплӀ хуэдыз хъууэ) къэзакъхэмрэ зэхуэзахэ [[Бзыикъуэ]] деж иӀэ [[Нэджыд]] губгъуэм. Куэд темыкӀауэ шапсыгъ-абдзах лъхукъуэлӀыдзэри къызэрыкӀуэр къэунэхуащ. [[Хьэджэмыкъуэ Бэт Джэрий|Бэт Джэрий]] шапсыгъхэр къызэрилъагъу къэзакъхэм ялъэӀуа топышэкӀэ яхэуэну. Абым яуж шапсыгъхэм я [[шабзэ|шабзэхэмкӀэ]] шэхэр яутӀыпщащ, уэгур щӀагъэхъумауэ, фочкӀэ зэ къауэри я лъэныкъуэм дзэхэр зэхэхьа я [[сэшхуэ|сэшхуэхэр]] къырахауэ. Къэзакъхэр лъэныкъу щытахэ, зауэр екӀуэкӀыху хэмыхьэху. Шапсыгъхэр, бжыгъэкӀэ нэхъыбэ хъухэр а сэхьэту теуахэ бжьэдыгъудзэм, кууэ я кӀуэцӀым хэхьэхэу. Ар бжьэдыгъухэм я щхьэм къырагъэщхьэпа хъуащ. Гузавэу шапсыгъхэм я [[шуудзэ|шуудзэр]] зыкӀэлъагъакӀуэри, лъэсыдзэ къуэм дэсхэм яку дашахэ. ЛъэныкъуитӀымкӀи дэубыда хъуа шапсыгъхэм я шуудзэр зызэпигъэзауэ щигъэзэжьым я лъэсыдзэ яуж итам щыщ бжыгъэр хигъэкӀуэдэжащ езым. Шапсыгъхэм я [[пашэ|пашэхэр]] дзэр ягъэзэнщӀэжэным пылъхэт, ауэ мыхьэнэ къахуихьэкъым, зыри яхуэмыщӀэу. Шапсыгъхэм я лъэсыдзэм куэдрэ зиӀыгъащ, ауэ бжьэдыгъу шуудзэ къэзгъэзэжа хъуар я щӀыбымкӀэ къыдэуэри лъэсыдзэр кӀуэдащ абымкӀэ. Бжьэдыгъухэм куэдрэ заӀыгъа къимыкӀуэтхэу, ауэ зыкъом текӀауэ шапсыгъхэм я лъэныкъуэмкӀэ уэру макъ ирикӀуа, бжьэдыгъухэр зэхэпхъа хъуащ — Бэт Джэрий яукӀа. ХабзэмкӀэ пашэр хэкӀуэдамэ зауэм дзэми текӀуэныгъэ иӀэжкъым. [[Хьэджэмыкъуэ Бэт Джэрий|Бэт Джэрий]] щымыхъукӀэ а зауэм [[натхъуэджхэр|натхъуэджхэм]] я пашэ [[Щупакъуэ Къэлбэт|Къэлбэти]] хэкӀуэда. Бжьэдыгъухэм губгъуэм [[хьэдагъэ]] ин ящӀащ я пщыр [[щӀакӀуэ]] ираубгъуахэм тралъхьэри, [[жыгей]] губгъуэм итам и пщӀэм щагъэтылъащ. == Зауэр зэриухар == Зауэ нэужым уӀэгъуэ хъуа лӀыхъухэри хэкӀуэдахэри лъэныкъуэ къэс зэбгырашыжьахэщ. Шапсыгъ [[лъхукъуэлӀ|лъхукъуэлӀхэм]] я унафэкӀэ [[Шорэлъыкъуэхэ]] Шапсыгъым ягъэзэжьащ, япэрей ӀэнэтӀэгъуэ ямыӀэжу. [[Шорэлъыкъуэ АлисулътӀан]] Шапсыгъ Хэкум ирагъэхьэжьакъым, [[Псыжъ]] и ижьырабгъу ӀуфэмкӀэ [[къэзакъхэр|къэзакъхэм]] яхэтӀысхьэри хьэблэ и цӀэкӀэ хилъхьащ. Бэт Джэрий Нэджыд губгъуэм ита [[жыгей|жыгейм]] и щӀагъым щӀалъхьащ, жыгым пщым и цӀэр траӀуауэ абым яуж (куэд темыкӀауэ, [[урыс-адыгэ зауэ]]р щыщӀидзам жыгыр къэзакъхэм ирахащ). Лъэпкъым [[хабзэ]] хэлъамкӀэ жыгым пщӀэшхуэ хуащырт, [[бжьэдыгъухэр|бжьэдыгъу лъэпкъми]] яужкӀэ а щӀыпӀэм куэдрэ я пщыр ягъейжащ. Къэлбэт и гусэ лъэпкъэгъухэри дэщӀыгъуу Нэджыд губгъуэм ипэмыжыжэу щыщӀалъхьащ, [[Ӏуащхьэ]] хузэтралъхьауэ, абым къыбгъэдэту Ӏуащхьэ нэхъ ин щытым хъыбарымкӀэ шапсыгъ 800 хэкӀуэдахэр щӀэлъщ. А ӀуащхьитӀыр иджырей къалэ [[Крымск]] щыхэкӀуэда и щӀыпӀэхэм. == ЩӀэнхабзэмрэ тхыдэмрэ == Шапсыгъ лъэпкъым [[псалъэжь]] къыхэна, хъыбарыжьу «''ЛӀыхъужьхэм къагъэзэжауэ Хэкум къыщихьэжахэм зы бзылъхугъэ къапежащ — Схуэдэ хъыбар къыздэфхьа? — жиӀэу. — Уи лӀыри, уи къуищри хэкӀуэдащ. — къыжыраӀа. — ХъыбарыфӀ къыздэфхьакъэ нтӀэ? — жыӀэри аргуэру яупщӀащ. — Бэт Джэрий дыукӀа — жаӀари, жэуап ирата. Бзылъхугъэр гуфӀэу, Ӏэгу еуэн щидза къафэу. — Сыт укъыщӀэфэр? — щыжаӀам, бзылъхугъэм жиӀащ — дэ дыфӀэкӀуэдар ди фызхэм зы жэщым япшыныжьыфынущ! Бжьэдыгъухэм яфӀэкӀуэдар я фызхэм илъэс минкӀэ яхуэпшыныжьыфынукъым! — къажыриӀащ.''» * Тхылъ «Адыгэ уэрэдхэмрэ пшыналъэхэмрэ» жыхуиӀэм бжьэдыгъу псэлъэкӀэкӀэ къаӀуэтэжьа уэрэдыжь хэтщ Бзыикъуэ зауэм теухуауэ. * [[МэщбэщӀэ Исхьэкъ]] и Ӏэдакъэм къыщӀэкӀа пшысэ зауэм и цӀэджэгъу дунем къытехьа [[1988 гъэ]]м. * [[2011 гъэ]]м, [[Адыгъэ республикэм и Лъэпкъ театр|Адыгъэ республикэм и Лъэпкъ театрым]] оперэ ягъэлъэгъуа, [[Нэхей Аслъэн]] и Ӏэдакъэм къыщӀэкӀауэ. == Гулъытыгъуэ == {{Reflist}} == Тхылъхэр == * ''Н. Дубровин.'' Черкесы (Адыге). Налшыч къ. 1991 гъэ. * Народные песни и инструментальные наигрыши адыгов. == ТехьэпӀэхэр == * [https://web.archive.org/web/20160504111308/http://circas.ru/index.php?newsid=2069 Бзиюкская битва.] * [https://web.archive.org/web/20130818015907/http://adygvoice.ru/download/N20245%2001.12.2012.pdf Адыгэ макъ. Бзыикъо зау.] * [http://www.vehi.net/istoriya/potto/kavkaz/32.html ''Потто А.В.'' Кавказская война. Том I. Бзиюкская Битва (Первый поход черноморцев за Кубань).] [[Category:Шорелъыкъуэхэ]] [[Category:Шапсыгъым и тхыдэр]] [[Category:Адыгэ Хэкум и зауэхэр]] syon8k75e1n6866ipq8y5sqbwen9dfw