Уикипедиэ
kbdwiki
https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D1%8D%D1%86%D3%80_%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8A%D1%8B%D1%89%D1%85%D1%8C%D1%8D
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Медиа
Служебная
Тепсэлъэхьыгъуэ
ЦӀыхухэт
ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ
Уикипедиэ
Уикипедиэм и тепсэлъыхьыгъуэ
Файл
Файл тепсэлъэхьыгъуэ
MediaWiki
MediaWiki тепсэлъэхьыгъуэ
Шаблон
Шаблон тепсэлъэхьыгъуэ
ДэӀэпыкъуэгъуэ
ДэӀэпыкъуэгъуэ тепсэлъэхьыгъуэ
Категориэ
Категориэ тепсэлъэхьыгъуэ
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Дагъыстэн
0
331
49046
46985
2026-10-13T00:09:33Z
InternetArchiveBot
8299
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
49046
wikitext
text/x-wiki
{{Subject of Russia
| KbdPrefix = Республикэ
| KbdNm = Дагъыстэн
| FSFlag = Flag of Dagestan.svg
| Flag size =
| FSCoA = Coat of Arms of Dagestan.svg
| CoA size =
| FlagLnk = Дагъыстэным и нып
| CoALnk = Дагъыстэным и дэмыгъэ
| FSMapName = Dagestan
| FSCtrWhat = Къалэнэхъышъхьэр
| FSCtrNm = [[Мэхьэчкъалэ]]
| AreaRnk = 52
| TotArea = 50 270
| WaterPrcnt = 0,4
| PopRnk = 22
| PopQty = 2 737 313
| PopCtDate = 2010
| PopDens = 53,9
| GDP = 211,3
| GDPCtDate = 2008
| GDP(PPP) = 78,3
| GDPRnk = 42
| PolStatLnk =
| PolStatNm =
| FedDistrNm =
| EcRegNm =
| CadNo = 05, 105
| OfLangs = аварыбзэ, агулыбзэ, азэрбиджаныбзэ, даргиныбзэ, къумукъубзэ, лакыбзэ, лезгиныбзэ, нэгъуэйбзэ, урысыбзэ, рутулыбзэ, табасараныбзэ, татыбзэ, цахурыбзэ, мычгышыбзэ
| HeadTtl = Президент
| HeadNm = [[Магомедсалам Магомедов]]
| ViceTtl = Ӏэнаташъхьэм и тхьэмадэр
| ViceNm = [[Магомед Абдулаев]]
| LegislTtl = ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэм и тхьэмадэр
| LegislNm = [[Магомед-Султан Магомедов]]
| FSAnthem = Дагъыстэным и къэрал уэрэд
| MSKS = 0
| Commons = Dagestan
}}
[[Файл:Dagestan.svg|thumb|200px|right]]
'''Дагъыстэн Республикэ''' ({{lang-av|Дагъистаналъул Республика}}, {{lang-dar|Дагъистанес Республика}}, {{lang-kum|Дагъыстан Республикасы}}, {{lang-lez|Дагъустандин Республика}}, {{lang-lbe|Дагъусттаннал Республика}}, {{lang-az|Dağıstan Respublikası, Дағыстан Республикасы}}, {{Lang-rut|Дагъустан Республика}}, {{Lang-ru|Республика Дагестан}}, {{lang-tab|Дагъустан Республика}}) — [[Урысей|Урысей Федерациэм]] хэт республикэ. Къалэ нэхъышъхьэр [[Мэхьэчкъалэ]]
== Хэкумэтх ==
{{Main|Дагъыстэным и хэкумэтх}}
[[Файл:Dagestan topographic map-ru.svg|thumb|left|180px|Дагъыстэным и шӀыпӀэтхыпхъэр]]
Дагъыстэныр [[Ишъхъэрэ Къаукъаз]]ым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — [[Къэлмыкъ Республикэ|Къэлмыкъым]], къуэхьэпӀэмкӀэ — [[Ставропол Къэрал|Ставропол]] шӀыпӀэмрэ [[Мычгыш къэрал|Мышгычеймрэ]], ипшъэмкӀэ — [[Курджы]]мрэ, [[Азэрбиджан]]ымрэ, къуэкӀыпӀэм — [[Каспий хы]]м и Ӏуфэм Ӏохьэ.
Къэралым ежэх псы нэхъ инхэр — [[Тэрч]], [[Сулак]], [[Самур]]. Дэгъыстэным и ишъхъэрээ лъэныкъуэр псыкӀэ мыбэгъуауэ щыт. Къушъхьэхэм ежэх псыхэр инхэ, шӀымахуэкӀи щтыхэкъым. Къэрал псом псыуэ 1800 хуэдиз йожэх, псыхъуреуэ 100 хуэдиз.
ШӀыпӀэр — ишъхъэрэмкӀэ губгъу щыт, ипшъэмкӀэ — къушъхьу. Ӏуашъхьэ нэхъ лъагэр — [[Базардузу]].
Хьэйуар къэралыкумрэ ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ — курыт-континенталу щыт, [[Каспий хы|Каспиим]] и Ӏуфэм — субтропик.
Курыт температурэр губгъуэ лъэныкъуэхэм шӀычылэм зэрыхъур +1°С щыкӀэдзауэ 3°С нэс, къушъхьэхэм 5°С—11°С. Уэуэ къехыр 200—300, 600—800 мм зэрыхъумкӀэ.
== Тхыдэр ==
{{Main|Дагъыстэным и тхыдэ}}
Дагъыстэным и тхыдэр — тхыдэ лъэпкъ 30-м фӀэкӀ, къэралым дэсхэм.
Ди лъэхъэнэм и пэм, иджырей Дагъыстэным и ипшъэ лъэныкъуэр [[Къаукъаз Албэней]]м хэтт.
[[Лъэхъэнэ Курытхэр|Лъэхъэнэ курытхэм]] и пэхэм, VI—XI лъэхъэнэхэм Дагъыстэным и шӀыпӀэм къэрал [[Сарир]] зэфӀоувэ, и къалэнэхъышъхьу хъур [[Хунзах]]. VII лъэхъэнэхэм мыслымэн диныр йохьэ шӀыпӀэм, диныр шӀыпӀэм щызэфӀэувэр XV лъэхъэнэм. Дагъыстэным и ишъхъэрэ лъэныкъуэр [[Хазархэр|хазархэм]] яӀыгъ.
XII лъэхъэнэм [[Сарир]]ыр хокӀуадэ. 1239—1240 гъэхэм [[монгол дзэр|монголхэр]] Дагъыстэным йохьэхэ.
XVI лъэхъэнэм Урысей къэралым зекӀуэ зытӀущ ешъыр Дагъыстэныр иубыдыным шъхьэкӀэ, ауэ и къэру къихькъым.
1722—1723 гъэхэм [[Петыр I]] [[Къажэр зекӀуэ]] ишъа яуж [[Каспий хы|Каспиим]] и Ӏуфэр зэрщыту Урысейм хохьэ, ауэ дунем ехыжьа яуж, шӀыпӀэр зэрщыту Урысейм фӀокӀуэд.
1813 гъэм Гулистан тхылъымкӀэ [[Къажэр]] къэралым пэубыдыгъу иӀэуэ хъуар къуэкӀыпӀэ КъаукъазымкӀэ къегъанэ. 1820 гъэм Урысейм хохьэ Дагъыстэным дэс пщыхэм я шӀыпӀэхэр, ауэ, 1829 гъэм щыкӀэдзауэ 1859 гъэм нэгъунэ [[Къаукъаз зауэ]] йокӀуэкӀ.
1860 гъэм щыкӀэдзауэ 1917 гъэм нэгъунэ [[Урысей империэ]]м Дагъыстэн област джоуэ хэта.
Советхэм я ӀэнатӀэр техьа яуж, Къаукъазым [[Дагъыстэн РССА]] къыхокӀ (СФСРУ-м хэту).
[[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|РССЗ-р]] зэхэкӀа яуж, 1991 гъэм, Дагъыстэныр [[Урысей|Урысей Федерациэм]] къыхэна. Советхэм яуж зэманыгъуэм къэлъытыгъуэ хьэлъэ ират къэралым дежь, политикэмрэ зэхэтыкӀэмрэ тэрэзыгъуэ имыӀу.
== Джылэр ==
{{Main|Дагъыстэным и джылэр}}
Урысстатым къызэриӀохумкӀэ, 2009 гъэм Дагъыстэным джылу дэсар 2 711 679. Дагъыстэныр япэрей республику щыт Урысейм лъэкъ дэсхэм я бжыгъэкӀэ.
Лъэпкъхэр:
{| class="wikitable" style="margin:auto"
! Лъэпкъыр ||Бжыгъэр [[2002]] гъэмкӀэ, <br /> Мин цӀыху<ref>[https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ Урысейпсом и джылэбжыгъэ 2002 гъэм]</ref>.
| rowspan="20" | [[Файл:Dagestan etniciteit.png|250px|thumb|Дагъыстэн шӀыпӀэм и джылэ зэхэсыкӀэр:
1-зэхэпхъауэ щытыр, 2-авархэр, 3-даргинхэр, 4-лезгинхэр, 5-лакхэр, 6-табасаранхэр, 7-агулхэр, 8-рутулхэр, 9-цахурхэр, 10-къумукъухэр, 11-нэгъуэйхэр, 12-азэрбиджанхэр, 13-урысхэр]]
|-
| [[Авархэр]]|| 758,4 (29,4 %)
|-
|[[Даргинхэр]]|| 425,5 (16,5 %)
|-
|[[Къумукъухэр]]|| 365,8 (14,2 %)
|-
|[[Лезгинхэр]]|| 336,7 (13,1 %)
|-
|[[Лакхэр]]|| 139,7 (5,4 %)
|-
|[[Урысхэр]]|| 120,9 (4,7 %)
|-
|[[Азэрбиджанхэр]]|| 111,7 (4,3 %)
|-
|[[Табасаранхэр]]|| 110,2 (4,3 %)
|-
|[[Мычгышхэр]]|| 87,9 (3,4 %)
|-
|[[Нэгъуейхэр]]|| 36,2 (1,4 %)
|-
|[[Рутулхэр]]|| 24,3 (0,9 %)
|-
|[[Агулхэр]]|| 23,3 (0,9 %)
|-
|[[Цахурхэр]]|| 8,2
|-
|[[Ермэлы]]|| 5,7
|-
|[[Къазанхэр]]|| 4,7
|-
|[[Украинхэр]]|| 2,9
|-
|[[Джуртхэр]]|| 1,5
|-
|[[Къушъхьэ джуртхэр]]|| 1,1
|-
| colspan="3" | <small><center>гъэлъэгъуа лъэпкъхэр зи бжыгъэр миным фӀэкӀхэра</center></small>
|}
== АдминистрациэмкӀэ и гуэчыгъуэр ==
{{Main|Дагъыстэным и гуэшыгъуэр администрациэкӀэ}}
АдминистрациэкӀэ Дагъыстэныр куей 42-кӀэ мэгуэчыр.
== Экономикэр ==
{{Main|Дагъыстэным и экономикэр}}
Нэхъыбу джылэр зыпылъхэр хадэрэ, былым зехуэнымрэ. Лэжьыгъэ нэхъ индыдэр хэкум — Дагдизел фабрикэ, дзэм щымыхъукӀэ джылэми шъхьэкӀэ Ӏэмэпсымэ къыдигъэкӀыу.
== Сурэтылъэ ==
<center>
<gallery>
Dagestan 1.jpg|
House of the Administration of Kasumkent.jpg|
Kundi iyul 2007.jpg|
Khkem village in Dagestan - Russia.jpg|
Panorama of the village Zrikh in Dagestan, RF.jpg|
Reka Aktash.jpg|
Юртауховские горы.jpg|
</gallery>
</center>
== Гулъытыгъуэхэр ==
{{Reflist}}
== ТехьэпӀэхэр ==
{{Commons|Category:Dagestan}}
* [https://web.archive.org/web/20151103023120/http://president.e-dag.ru/ Дагъыстэн Республикэм и президентым и сайт] {{Ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20110512012439/http://www.e-dag.ru/ Дангъыстэн Республикэм и ӀэнатӀашъхьэм и сайт] {{Ref-ru}}
{{Къаукъаз}}
{{Subdivisions of Russia}}
[[Категориэ:Дагъыстэн]]
hkq4q9bzcjp6lqir78lb586vwr3h2us