Wikipedia kgwiki https://kg.wikipedia.org/wiki/Muk%C3%A2nda_ya_ngudi MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Special Disolo Kisadi Disolo kisadi Wikipedia Disolo Wikipedia Fisye Disolo fisye MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Lusadisu Disolo lusadisu Kalasi Disolo kalasi TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Kikwit 0 1685 52394 43827 2026-05-16T00:15:13Z InternetArchiveBot 8876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52394 wikitext text/x-wiki {{Template:Mbanza| |mbanza=Kikwit |nsi=[[Repubilika ya Kongo Demokratiki]] |kizunga=[[Kwilu (Kikwit)|Kwilu]] |ndinga=[[Kikôngo-kituba|Kikongo ya leta]] |bantu=397 737 |mvu=2012 }} [[Fisye:CD-Kikwit.png|thumb|Kikwit na mapi ya Kôngo.]] '''Kikwit''' kele mbânza-kimfumu ya [[Kwilu_(Kikwit)|kizûnga ya Kwilu]] na [[Repubilika ya Kôngo Demokratiki]]. Yau kele na simu ya [[nzâdi Kwilu]]. [[Nzila ya 1 ya yinsi]] kânga Kikwit na [[Kinsasa]] na ndâmbu ya wesete mpe na [[Tshikapa]] na ndâmbu ya esete. == Bâsi == Ntalu ya bankwa ya Kikwit me kula malu-malu katuka 1960, kimpwanza ya RKD. * 1943: 3 675 * 1950: 8 588 * 1970: 100 000 * 1984: 149 300 * 2004: 294 210 * 2012: 397 737 == Bandambu == Kikwit kele na ba[[komune]] iya mpe ba[[mfinama]] 19 <ref>Ministère du Plan, [https://web.archive.org/web/20210921002659/https://docplayer.fr/39214129-Monographie-de-la-province-du-bandundu.html Monographie de la province de Bandundu, Avril 2005]</ref> : {| class="wikitable sortable" |-style="background: #CCCCCC;" ! Komune ! Bantu<br />(2003) ! Superf.<br />(km2) ! Ntalu ya bamfinama<br>(nbre) ! Bamfinama |- | align="left"|[[Kazamba]] || align="right"| {{formatnum:112365}} || align="right"| 36 || align="center"| 4 || Fac • Inga • Lwano |- | align="left"|[[Lukemi]] || align="right"| {{formatnum:166649}}|| align="right"| 18 || align="center"| 6 || Etac • Misengi • Ndangu • Ngulunzamba • Nzundu • Wenze |- | align="left"|[[Lukolela (Kikwit)|Lukolela]] || align="right"| {{formatnum:87693}} || align="right"| 18 || align="center"| 4 || Bongisa • Lunia • Mudikwit • Yonsi |- | align="left"|[[Nzinda]] || align="right"| {{formatnum:137029}} || align="right"| 20 || align="center"| 5 || Bruxelles • Kimwanga • Lumbi • Ndeke-Zulu • Sankuru |- |- bgcolor="#f2f2f2" | align="left" | '''Kikwit''' || align="right"| {{formatnum:503536}} || align="right"| 92 || align="center"| 19 || |} [[Category:Bambanza ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] q8mhbe9buzi5touecbtzqm078a1jpug Mamadou Ndala 0 7088 52395 52122 2026-05-16T00:20:18Z InternetArchiveBot 8876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52395 wikitext text/x-wiki [[Image:Le colonel Mamadou Ndala lors d'une opération militaire contre les rebelles ougandais AFD Nalu.jpg|thumb|350px|Mamadou Mustafa Ndala (2013)]] '''Mamadou Mustafa Ndala'' butukaka na kilumbu ya 8 ya ngonda kumi na zole ya mvu 1978 na Ibambi, na Wamba Zunga ya Esti ye kufwaka na kilumbu ya zole ya ngonda ya ntete ya mvu 2014, yandi vandaka colonel ya makesa ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] (FARDC). Balongi ya balongi ya Belgique, ya Angola, ya Amerika ti ya Chine<ref>https://web.archive.org/web/20140106174246/http://afrique.kongotimes.info/rdc/armee-police/7102-rdc-kabila-fait-tuer-mamadou-ndala-rebelles-ougandais-beni-colonel-jeudi-adf-nalu.html Assassinat : « Joseph Kabila » fait tuer Mamadou Ndala à Beni, ''KongoTimes'', 2 janvier 2014, consulté le 9 février 2014</ref>, yandi vandaka mfumu ya kimvuka ya 42 ya FARDC ya ke salaka mambu nswalu. Yandi me zabana mingi sambu yandi nungaka mvita ya nene na ntwala ya bantu ya ke nwanisaka kimvuka ya 23 mars (M23), na ntangu ya mvita ya ntete ya M23, na esti ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]]. Yandi me yoka tiya tii na lufwa na kati ya jeep na yandi kumosi ti bankengidi na yandi zole na kilumbu ya zole ya ngonda ya zole ya mvu 2014, na nima ya kubumbana yina bo salaka, na kutadila luyalu ya Congo, na ba nkolami ya Uganda yina katukaka na [[ADF-Nalu]] na bakilometre kumi na [[Beni]], [[Kivu-Nord]]<ref>http://www.rfi.fr/afrique/20140102-rdc-le-colonel-mamadou-ndala-tue-une-embuscade-nord-kivu RDC: le colonel Mamadou Ndala tué dans une embuscade au Nord-Kivu, ''[[Radio France internationale]]'', 2 janvier 2014, consulté le 9 février 2014</ref>{{,}}<ref>http://radiookapi.net/actualite/2014/01/03/rdc-les-habitants-de-beni-manifestent-apres-la-mort-du-colonel-mamadou-ndala/ Beni : retour au calme après les protestations contre la mort du colonel Mamadou Ndala], ''[[Radio Okapi]]'', 3 janvier 2014, consulté le 9 février 2014</ref>. Yandi kwelaka mpi vandaka ti bana tatu<ref>http://www.jeuneafrique.com/actu/20140103T213029Z20140103T213019Z/rdc-le-corps-du-colonel-mamadou-ndala-rapatrie-a-kinshasa.html RDC : le corps du colonel Mamadou Ndala rapatrié à Kinshasa], ''[[Jeune Afrique]]'', 3 janvier 2014, consulté le 9 février 2014</ref>. Bo zikaka yandi na camp ya Kokolo na [[Kinshasa] mpi bo tulaka yandi brigadier général na nima ya lufwa na yandi<ref name="posthume">[http://radiookapi.net/actualite/2014/01/06/rdc-derniers-hommages-au-colonel-mamadou-ndala-kinshasa/ Le colonel Mamadou Ndala nommé général de brigade à titre posthume], ''[[Radio Okapi]]'', 6 janvier 2014, consulté le 9 février 2014</ref>. == Kifwanisu == === Bumwana === Toko Mamadou Ndala butukaka na provense ya ntama ya Haut-Zaire mpi yandi yelaka na dibuta mosi ya bamizilma, dibundu yina yandi landaka tii na lufwa na yandi<ref>http://www.provincenordkivu.org/priere-speciale-mosque-goma-mort-mamadou.html Une prière spéciale à la Mosquée Office de Goma pour le repos de l’âme du Colonel Mamadou Ndala Moustapha, ''Province du Nord-Kivu'', 7 janvier 2014, consulté le 9 février 2014</ref>. Yandi me sala banzo-nkanda ya ntete na Ibambi mpi yandi me landa banzo-nkanda ya zole na nzo-nkanda ya nene ya Isiro, ntu-mbanza ya provense ya [Haut-Uélé]]. Na nima yandi kotaka na nzo-nkanda ya "Petits Anges". Banduku na yandi ya bumwana ke tubaka nde yandi vandaka muntu ya mbote ya kubula nkweso. Yandi vandaka kubula mingi na Africa Sport, ekipi mosi ya bwala [[Isiro]], yina bo katulaka mwa bamvula me luta<ref name="posthume"/>. === Kisalu na kikesa ya basoda === Mamadou Ndala kotaka na makesa na kilumbu ya sambanu ya ngonda ya sambanu ya mvu 1997. Bamvula kumi na iya na nima, na kilumbu ya nsambwadi ya ngonda ya ntete ya mvu 2011, yandi bakaka kimfumu ya colonel. Yandi me baka kiyeka ya kimvuka ya 42 ya ba commando ya ba Unités de Réaction Rapide. Yandi zabanaka nswalu na bantu ya Goma na Yuli 1999<ref>https://web.archive.org/web/20140111191644/http://www.afriqueredaction.com/article-etonnant-renversement-de-situation-le-colonel-mamadou-ndala-et-les-fardc-taillent-le-m23-en-pieces-119248072.html Étonnant renversement de situation - Le Colonel Mamadou Ndala et les Fardc taillent le M23 en pièces !, ''Afrique rédaction'', 25 juillet 2013, consulté le 9 février 2014.</ref> na Augusti 2013, mpi kutwadisa bitumba mosi ya kununga<ref>http://www.7sur7.be/7s7/fr/1505/Monde/article/detail/1669870/2013/07/16/Les-combats-se-poursuivent-au-Nord-Kivu.dhtml Les combats se poursuivent au Nord-Kivu, ''[[7sur7]]'', 16 juillet 2013, consulté le 9 février 2014.</ref> na basoda ya M23 yina vandaka kuzyunga mbanza<ref>https://web.archive.org/web/20140112123312/http://afrique.kongotimes.info/rdc/echos_provinces/6041-rdc-lourdement-arme-le-m23-se-positionne-a-munigi-a-7-km-de-goma.html RDC : Lourdement armé, le M23 se positionne à Munigi, à 7 km de Goma, ''KongoTimes'', 3 juillet 2013, consulté le 9 février 2014</ref>. Kisika ya bantu yina ke taninaka ngemba<ref name="Ultimatum">http://www.rfi.fr/afrique/20130805-rdc-monusco-revient-ultimatum-goma-m23 RDC: pourquoi la Monusco revient-elle sur son ultimatum ?, ''[[Radio France internationale]]'', 5 août 2013, consulté le 9 février 2014.</ref> yo sukaka na kulembisa bantu. Na luyantiku, kununga ya Ndala vandaka kubikisa bantu na keti-keti. Makesa ya Congo vandaka na kikalulu ya kukanga bantu, bonso na ngonda ya kumi na mosi ya mvu 2012 ntangu M23 bakaka mbanza Goma<ref>http://www.rfi.fr/afrique/20121120-rdc-suivez-situation-goma-le-reste-pays-nord-kivu-kabila-fardc-m23 RDC: retour sur la journée du 20 novembre à Goma et dans le reste du pays, ''[[Radio France internationale]]'', 20 novembre 2012, consulté le 9 février 2014.</ref> bo yambulaka yo na basoda ya insi. Ngonda tatu na ntwala, na disolo mosi ti nsangu mosi ya Belgique [[Colette Braeckman]], mfumu ya basoda ya Rwanda [[James Kabarebe]] ndimisaka nde basoda ya Kongo kele nkutu ve ti makuki ya kufwa bampuku<ref>http://blog.lesoir.be/colette-braeckman/2012/08/29/cartes-sur-table-les-quatre-verites-du-general-james-kabarebe/ Cartes sur table : les quatre vérités du général James Kabarebe, ''Le carnet de Colette Braeckman'', 29 août 2012, consulté le 9 février 2014</ref>. Bena Kongo ba fukama mu nsangani a kimbeni ye nsoni. Ke balendi kwikila ko vava bamona makesa mau bekuyitula vana fulu kia vita yo songa e vimbu<ref>http://observers.france24.com/fr/content/20130717-exactions-armee-congolaise-cadavres-rebelles-fardc-goma-guerre Exactions de l’armée congolaise sur des cadavres de rebelles près de Goma], ''[[France 24]]'', 17 juillet 2013, consulté le 9 février 2014.</ref> bambeni vandaka kumonisama ntete nde bo lenda nunga bo ve. Mvita kele mpasi mpi M23 ke kutana ti kuvidisa bima mingi. Colonel Mamadou Ndala fwete kota na ntangu mosi ti ntalu ya bantu yina kele na nganzi na MONUSCO yina bikalulu na bo ya kukonda kubakisa ke basisa boma ya kusoba mambu. Mingimingi na nima ya bangogo ya nsuka ya yandi tubaka sambu na M23, na nima ya kuniata yandi<ref name="Ultimatum"/>. Des foules caillassaient les convois de la Monusco<ref>http://www.rfi.fr/afrique/20130803-rdc-manifestation-anti-monusco-goma-m23 RDC : manifestations anti-Monusco à Goma, ''[[Radio France internationale]]'', 3 août 2013, consulté le 9 février 2014</ref>. Kukota ya Colonel Ndala ti bantu ya bwala me sala nde mambu yina kuma mbote. === Masolo ya luvunu === Na kati-kati ya ngonda ya Yuli, masolo<ref>https://www.courrierinternational.com/article/2013/07/24/goma-la-guerre-sur-fond-de-rumeurs Goma : la guerre sur fond de rumeurs], ''[[Courrier international]]'', 4 juillet 2013, consulté le 9 février 2014</ref> kuzabisa kuvutuka ya colonel Mamadou Ndala na Kinshasa me basisa mavwanga ya ngolo na [[Goma]] sambu na kunwanisa kimvuka ya Nations-Unies sambu na lusadisu ya lutaninu na [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] (MONUSCO)<ref>https://web.archive.org/web/20140112130414/http://lepotentielonline.com/site2/index.php?option=com_content&view=article&id=1407:rdc-manifestations-a-goma-contre-la-passivite-de-la-monusco-face-aux-attaques-du-m23&catid=90:online-depeches&Itemid=515&lang=en RDC : manifestations à Goma contre la passivité de la Monusco face aux attaques du M23, ''[[Le Potentiel]]'', 19 juillet 2013, consulté le 9 février 2014.</ref> na Rais [[Joseph Kabila]]<ref>http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/07/19/97001-20130719FILWWW00179-rdc-manifestations-contre-kabila.php RDC : manifestations contre Kabila, ''[[Le Figaro]]'', 19 juillet 2013, consulté le 9 février 2014</ref>, bo me funda yandi nde yandi ke zola kukanga kisalu ya basoda ti ya colonel. Yau kele kikalulu ya bantu ke mengaka banda ntama na Congo: ba mfumu ya basoda yina ke kudiswaswanisaka na bitumba, bo ke vutulaka bo na Kinshasa mpi bo ke tulaka bo na lweka, bonso nde luzolo ya politiki kele sambu na kupesa mvita ntangu mingi<ref>http://www.laconscience.com/RD-Congo-Kabila-et-le-coup-du-torero.html RD Congo : Kabila et le coup du torero, ''[[La Conscience]]'', 16 septembre 2013, consulté le 9 février 2014.</ref> na kati ya Kongo na Rwanda. Nom du Général [[Mbuza Mabe]], vrai nom Nkoy Nkumu Mbanze<ref>Ouvrage|langue = Français|auteur1 = Jean-Jacques Wondo|titre = Les armées au Congo-Kinshasa – Radioscopie de la Force Publique aux FARDC|lieu = Saint-Légier (Suisse)|éditeur = Monde Nouveau/Afrique Nouvelle.|année = 2013|pages totales = 491|isbn = 978-2-8399-11-66-5|lire en ligne = |passage = </ref>, zina ya luvunu ya muntu mosi ya [[Bukavu]]<ref>http://www.laconscience.com/Le-General-Mbuza-Mabe-l-homme-de-Bukavu.html Le Général Mbuza Mabe, « l’homme de Bukavu », ''[[La Conscience]]'', 12 juillet 2004, consulté le 9 février 2014.</ref>, Mfumu yayi ya ntama ya FAZ, na ntangu yina FARDC, me zabana sambu na kugulusa mbanza [[Bukavu]] na mvu 2004<ref>« Les soldats dissidents affirment contrôler Bukavu (RDCongo) », ''[[Agence France-Presse]]'', 2 juillet 2004, consulté le 9 février 2014.</ref>. Mbanza yina vandaka me kota na basoda yina vandaka kutwadisama na Général [[Laurent Nkunda]] ti Colonel [[Jules Mutebutsi]]. Landila kikesa kiandi kuna Bukavu, Félix Mbuza Mabe wabokelwa diaka kuna Kinshasa ye wafilwa kuna fulu kia [[Kitona]]. Na mvu 2009 yandi fwaka [[Johannesburg]]<ref>[http://radiookapi.net/sans-categorie/2009/05/20/armee-le-general-budja-mabe-s%25E2%2580%2599est-eteint-a-johannesbourg/ Armée : le général Budja Mabe s’est éteint à Johannesbourg], ''[[Radio Okapi]]'', 20 mai 2009, consulté le 9 février 2014.</ref> na nima ya maladi ya nda, ziku sambu na<ref>https://web.archive.org/web/20210211033032/http://apareco-rdc.com/index.php/a-la-une/loeil-du-patriote/108-grand-deballage-kabila-mis-a-nu-dr-jean-pierre-tumba-longo-medecin-tueur-de-joseph-kabila-se-confesse.html empoisonnement.</ref>Yo yina, bantu ya Goma waka boma mingi ntangu bo yindulaka nde colonel yina ya me zabanaka mingi zolaka kukutana ti mambu ya mutindu mosi. === Le tournoi === [[File:UN Security Concil visit to Goma (10225397203).jpg|thumb|300px|vignette|Mamadou Ndala pusaka bantu ya Conseil de Sécurité ya ONU na kutala ba antenne tatu na luyantiku ya ngonda kumi ya mvu 2013. Kisika mosi pene-pene ya Goma bakamaka na M23 na FARDC ya Colonel Ndala]] Mvita ta kuma na nsuka na nsuka ya ngonda ya nana 2013 ntangu M23 ta losa ba misile na mbanza [[Goma]]<ref>https://web.archive.org/web/20140112161045/http://www.provincenordkivu.org/bombardement-a-goma-m23-et-allies.html Bombardement de la ville de Goma par le M23 et alliés, ''Province du Nord-Kivu'', 22 août 2013, consulté le 9 février 2014</ref>. Kubula misisa ya FARDC me sadisama na ngolo ya lusadisu ya MONUSCO<ref>La brigade d'intervention de la Monusco est alors composée de soldats tanzaniens et sud-africains. Les Tanzaniens sont d'autant plus motivés au combat que leur Président, [[Jakaya Kikwete]], est en conflit ouvert avec le Président rwandais, [[Paul Kagame]].</ref> ta twadisa makesa ma Mamadou Ndala mu salu kiau kianene kia minduki, nsundidi a "Antena Tatu" ku secteur ya Kibati<ref>http://radiookapi.net/actualite/2013/08/30/rdc-larmee-pris-les-trois-antennes-la-forteresse-du-m23-kibati/ RDC : l’armée a pris les « trois antennes », la forteresse du M23 à Kibati, ''[[Radio Okapi]]'', 30 août 2013, consulté le 9 février 2014.</ref>. Mvita ya Kibita me sala nde M23 kuvidisa bima mingi yina me bikisa masasi mingi<ref>http://radiookapi.net/actualite/2013/08/22/nord-kivu-reprise-des-combats-entre-fardc-m23-kibati/ Nord-Kivu: reprise des combats entre FARDC et M23 à Kibati, ''[[Radio Okapi]]'', 22 août 2013, consulté le 9 février 2014.</ref> et sombre na kati ya keti-keti Na nima ya [[Kibumba]], Kiwanja na Rutshuru-centre, makesa ya Kongo me baka camp ya Rumangabo na 28 octobre 2013<ref>http://www.bbc.co.uk/afrique/region/2013/10/131028_rdc_rumangabo.shtml RDC: l’armée prend Rumangabo], ''[[British Broadcasting Corporation|BBC]]'', 28 octobre 2013, consulté le 9 février 2014</ref>. Nsunda ya FARDC landaka tii kuna yandi bakaka diaka [[Bunagana]], kilumbu 30 ya ngonda kumi na mosi ya mvu 2013. Kolonel Mamadou Ndala vutukaka na mbanza na kununga<ref>https://archive.wikiwix.com/cache/20131031000000/http://www.voiceofcongo.net/exclusivite-lentree-triomphale-du-colonel-mammadou-ndala-a-rumangabo-avec-les-fardc L'entrée triomphale du colonel Mammadou Ndala à Rumangabo avec les FARDC], ''Voice of Congo'', octobre 2013, consulté le 9 février 2014.</ref>. Na kati ya nsungi yina, [[Martin Kobler]], mfumu ya MONUSCO me zabisa nsuka ya Muvema ya 23 Mars (M23) bonso kimvuka ya basoda<ref>http://www.rfi.fr/afrique/20131029-rdc-monusco-m23-fini-militairement-kobler-fardc-rumangabo RDC: selon la Monusco, le M23 est «quasiment fini» militairement, ''[[Radio France internationale]]'', 29 octobre 2013, consulté le 9 février 2014.</ref>. === Mukanda ya bilan === Na kilumbu ya 25 ya ngonda kumi na mosi ya mvula 2013, mvita na kati ya FARDC ti M23 ta vanda me fwa bantu kuluta 900 na kutadila ba mfumu ya insi ya Congo. mambu ya muntu tubaka; "Banda na kilumbu ya 20 ya ngonda ya tanu tii na kilumbu ya tanu ya ngonda kumi na mosi, FARDC (basoda ya luyalu) me fwa bantu 201 mpi me lwala bantu 680. Sambu na M23, bantu 721 me fwa mpi bantu 543 me kangama, na kati na bau bantu 72 ya Rwanda ti bantu 28 ya Ouganda," mutindu Général Jean-Lucien Bahuma, mfumu ya milith8 ya Kizunga ya Nordi me tuba. Bantu tatu ya ke taninaka ngemba ya mission ya ONU fwaka mpi<ref>https://www.lemonde.fr/afrique/article/2013/11/25/rdc-premier-bilan-des-combats-avec-le-m23_3519641_3212.html RDC : premier bilan des combats avec le M23, ''[[Le Monde]]'', 25 novembre 2013, consulté le 9 février 2014.</ref>. === Kisalu ya nsuka === Na kutadila lukanu ya 2098 (2013)<ref>http://www.un.org/french/documents/view_doc.asp?symbol=S/RES/2098(2013) Résolution 2098 (2013), [[Organisation des Nations unies]], 28 mars 2013, consulté le 9 janvier 2014.</ref> ya Conseil de Sécurité ya Nations Unies, kisalu ya kufwa bimvuka yonso ya minduki fwete landa. Na yina, Colonel Mamadou Ndala me tindama na node ya Region [[Kivu ya Nord]], na kizunga ya [[Beni]] kisika kimvuka ya ADF-Nalu ya mubulu, me zabana na mambu mingi ya nku na kati na yau kukanga bantu ya mpamba<ref>https://archive.wikiwix.com/cache/20140112000000/http://www.spiritains.qc.ca/111/Nord-Kivu__Massacre_a_Beni__l_ombre_des_ADF-NALU.htm?id_article=11534 Nord-Kivu: Massacre à Beni, l'ombre des ADF-NALU, ''La [[congrégation du Saint-Esprit]]'', 17 décembre 2013, consulté le 9 février 2014.</ref> (zaidi ya watu 600 kwa miaka mitatu) na mauaji<ref>http://www.lavoixdelamerique.com/content/massacre-a-beni-les-adf-nalu-pointes-du-doigt/1812427.html Massacre à Béni, en RDC... les ADF-Nalu pointés du doigt, ''[[Voice of America|La Voix de l'Amérique]]'', 17 décembre 2013, consulté le 9 février 2014.</ref>. Colonel Ndala me sila bantu na kuzomba ba nwani ata na nsi ya masa<ref>https://archive.wikiwix.com/cache/20140222000000/http://www.voiceofcongo.net/colonel-mamadou-ndala-en-colere-promet-coute-que-coute-de-mettre-fin-a-la-nouvelle-rebellion-a-lest Le colonel Mamadou Ndala en colère promet coûte que coûte de mettre fin à la nouvelle rébellion à l'est, ''Voice of Congo'', consulté le 9 février 2014.</ref>. Basoda ya Congo, na nsi ya lutwadisu na yandi, vandaka me kanga secteur yina mpi me vutula mbanza Kamango yina me bwa na maboko ya basoda ya Uganda na kilumbu ya 25 ya ngonda kumi na zole ya mvu 2013<ref>http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAWEB20131226133546/rdc-fardc-monusco-adf-crise-dans-le-kivu-rdc-qui-sont-les-assaillants-de-kamango.html RDC : qui sont les assaillants de Kamango ?, ''[[Jeune Afrique]]'', 26 décembre 2013, consulté le 9 février 2014.</ref>.Yandi vandaka kuyilama sambu na kusala attaque générale sambu na kufwa ADF-Nalu. Bo tindaka basoda. Na kilumbu zole ya ngonda ya ntete ya mvu 2014, na suka-suka, Colonel Mamadou Ndala ti bantu yina vandaka kunata yandi basikaka na otele Albertine na Beni-Boikene sambu na kukwenda na ndambu ya division ya Eringeti na kitamina ya bakilometre 54 katuka na [[Beni]] na kati ya jeep yina vandaka ti munduki ya ngolo. Pene-pene ya mbanza Ngadi (kiteso ya bakilometre 10 ti Beni), kisika yina me bwa na kisika ya kubumbana. Fusée [[RPG-7]] ke bula na ntwala ya 4x4 na yandi. Colonel Mamadou Ndala na ba garde corps na yandi tatu na kati na bau soda mosi ya nkento (zina ya Edith) me fwa na kisika yina. === Kutula ntima na bansosa === Bo tulaka ntembe nswalu kana bankolami ya Ouganda lendaka kubumbana<ref name="Desc-Wondo">https://web.archive.org/web/20210323022516/https://desc-wondo.org/exclusif-les-premieres-investigations-du-desc-sur-la-mort-du-colonel-ndala/ Exclusif : Les premières investigations de DESC sur la mort du Colonel Ndala, ''Desc-Wondo'', 4 janvier 2014, consulté le 9 février 2014</ref>. Mosi ya bankengidi ya colonel, Paul Safari<ref>lien brisé|url=https://web.archive.org/web/20140112121109/http://www.7sur7.cd/index.php/8-infos/141-temoignage-accablant-sur-l-assassinat-de-mamadou-ndala#.UtJvS_TuLX0|titre=Témoignage accablant sur l’assassinat de Mamadou Ndala|date=7 janvier 2014|consulté le=9 février 2014|éditeur=[[7sur7]].cd</ref>, yina gulukaka na kunwanisa yina, kusongaka bantu yina kunwanisaka bo nde bo lwataka bilele ya basoda ya Congo mpi bo vandaka kutuba [[Kinyarwanda]] mpi [[Lingala]]. Bantu ya ntete yina ke salaka bansosa ya basoda yina tubaka, tulaka mpi ntembe na mutindu yina bo sonikaka mambu yina leta sonikaka<ref name="Desc-Wondo"/> yina bo buyaka na nima ya kutadila kifwanisu yina<ref>https://web.archive.org/web/20210322115014/https://desc-wondo.org/ndala-complement-denquete-arret-sur-images-desc/ Ndala, complément d’enquête : Arrêt sur images, ''Desc-Wondo'', 10 janvier 2014, consulté le 9 février 2014.</ref>. Nsuka-nsuka bo fwaka colonel mosi ya me zabanaka mingi<ref>http://www.rfi.fr/afrique/20140107-mort-colonel-ndala-reglement-compte-sein-fardc Mort du colonel Ndala : un règlement de compte au sein de l'armée congolaise ?, ''[[Radio France internationale]]'', 7 janvier 2014, consulté le 9 février 2014</ref>. Bantu yina vandaka kusala bansosa vandaka kuzola basoda mingi yina katukaka na bantu ya Tutsi yina vandaka kukolama pene-pene ya Kigali mpi ya Kampala yina bo kotisaka na kimvuka ya basoda ya insi. Ntuadisi yayi me kuma ngolo na kiese yina lenda tangama na nsangu yina mfumu ya ntete ya basoda ya M23 Sultani Makenga me tinda katuka na Kampala na zulunalisti mosi ya Beni: "Hey, c'est bien jeune jeune, votre Colonel yina me katula mono na kisalu, yandi banzaka nde yandi kele ngolo kuluta beto. Wapi yandi kele bubu yayi beto fwete zaba konso réseau Rafiki"<ref>"Mort de Mamadou Ndala : la joie de l’ex-chef rebelle Sulutani Makenga", grandkasai.canalblog.com, 6 janvier 2014</ref>. Lieutenant-colonel Tito Bizuru, mfumu ya ntama ya CNDP ya Laurent Nkunda, mbuta ya M23, kumosi ti nkengidi na yandi, bo kangaka yandi<ref>http://www.jeuneafrique.com/actu/20140105T183135Z20140105T183121Z/rdc-un-officier-superieur-arrete-apres-l-assassinat-du-colonel-ndala.htmlRDC : un officier supérieur arrêté après l'assassinat du colonel Ndala, ''[[Jeune Afrique]]'', 5 janvier 2014, consulté le 9 février 2014.</ref>. Muntu ya nkaka ya bo ke yindula nde yandi kele général Moundos, yina kele pene-pene ti Joseph Kabila, bo me kanga yandi<ref>lien brisé|url=https://web.archive.org/web/20140111031305/http://www.7sur7.cd/index.php/8-infos/150-enquete-sur-l-assassinat-de-mamadou-le-general-moundos-rattrape-par-les-commandos#.Uszi6p55PX0|titre=Enquête sur l’assassinat de Mamadou : le général Moundos rattrapé par les commandos|date=7 janvier 2014|consulté le=9 février 2014|éditeur=[[7sur7]].cd</ref>, na nima bo basisaka yandi mpi bo tulaka yandi na kisika ya zole na kisalu ya Sokola yina bo nwanaka ti ADF-Nalu<ref>https://web.archive.org/web/20241106120652/http://voiceofcongo.net/rdc-le-generale-muhindo-mundos-no2-dans-sukola1 Le général Muhindo Mundos : {{n°|2}} dans "Sukola1", ''Voice of Congo'', consulté le 9 février 2014.</ref>. Mission ya Nations Unies na Congo (MONUSCO) me monisa ti yandi kele ya kuyilama na kukota na lusalusu kana ba mfumu ya insi Congo me lomba yau<ref>https://web.archive.org/web/20140112175908/http://www.lephareonline.net/mamadou-ndala-la-monusco-disposee-a-cooperer-a-lenquete/ Mamadou Ndala : la Monusco disposée à coopérer à l’enquête, ''[[Le Phare (RDC)|Le Phare]]'', 9 février 2014.</ref>. == Bapoint == Kolonel Mamadou Ndala ke monisama bonso lubutuku ya mpa ya kimfumu ya insi ya Kongo, ya me zimbana tuka lufwa ya [[Patrice Lumumba]]<ref>https://web.archive.org/web/20210411024452/https://desc-wondo.org/janvier-un-mois-noir-pour-le-congo-iseewanga-indongo-imbanda/ Janvier, un mois noir pour le Congo, ''Desc-Wondo'', 8 janvier 2014, consulté le 9 février 2014.</ref>. Yandi ke monisama bonso Lumumba ya mpa, mingi-mingi na kimvuka ya diaspora ya Kongo. == Malongi na ba referansi == {{références}} jhtaselxv7r9op2sokbhwnisxydtv8u Cathy Botema Mboyo 0 7104 52393 48361 2026-05-16T00:01:46Z InternetArchiveBot 8876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52393 wikitext text/x-wiki [[image:Cathy Botema Mboyo.jpg|thumb|300px|Sénateur '''Cathy Botema Mboyo''']] '''Cathy Botema Mboyo''', butukaka [[Mbandaka]] na Equateur, kilumbu ya ntete ya ngonda ya nsambwadi ya mvu 1982, kumaka muntu ya politiki ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] mpe na ntangu yina kumaka Sénateur supplémentaire de l'ancien Sénateur [[Guy Loando Mboyo]], ministre de l'État ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]]<ref name="www.ceni.cd">Lien web |langue=fr-FR |titre=ANNEXE I Listes définitives des candidatures à l'élection des Sénateurs |url=https://web.archive.org/web/20241121185247/https://www.ceni.cd/sites/default/files/2024-04/CENI%20RDC%20-%20Elections%20des%20Senateurs%20-%20Listes%20Definitives%20-%20TSHUAPA.pdf |site=www.ceni.cd |date=15 avril 2024 |consulté le=09 février 2025</ref>{{,}}<ref name="www.senat.cd">Lien web |langue=fr-FR |titre=Ituri : Liste des Sénatrices |url=https://www.senat.cd/vos-senateurs/les-senateurs-femmes/ |site=www.senat.cd |date=2024 |consulté le=09 février 2025</ref>{{,}}<ref name="www.election-net.com">Lien web |langue=fr-FR |titre=RDC :Parlement le sénateur Guy Loando Mboyo remplacé par Cathy Botema Mboyo |url=https://www.election-net.com/article/rdc-parlement-le-senateur-guy-loando-mboyo-remplace |site=/www.election-net.com |date=20 février 2022 |consulté le=09 février 2025</ref>. == Kifwanisu == Botema Mboyo, kele mpangi ya nkento yina kele mpangi ya ministre ya leta ya ntangu yayi. Mpe bau kele ya kizunga ya Equateur mpe ntangu yayi bau kele ya kukabwana na kinsuni [[Tshuapa]], na [[Bukungu]]<ref name="www.ceni.cd" />. == Kusala == === Kisalu ya politiki === == Nzila ya kupona == Na ngonda ya nana 2022, Cathy Botema Mboyo tubaka nde mambu ya bilumbu ke kwisa ke yidikama ve sambu na kilumbu mosi mpamba, bo ke tuba nde; na ba nzila ya sikisiki samu na kumonana ya kununga mfumu ya insi, [[Félix Tshisekedi]], me banda kampagne mosi na zina ya "inzo mosi ve ya kukonda Fatshi na kizunga na yandi", na kuvingila kilumbu ya nsuka ya kupona yina ba zabisaka na ngonda kumi na zole ya mvula 2018<ref name="fr.allafrica.com">Lien web |langue=fr-FR |titre=Congo-Kinshasa: Processus électoral /Cathy Botema - "Aucune maison sans Fatshi à Bokungu... " |url=https://fr.allafrica.com/stories/202208100998.html |site=/fr.allafrica.com |date=10 août 2022 |consulté le=09 février 2025</ref>{{,}}<ref name="www.election-net.com" /> Yandi me tula ntima na La Prosperité, yandi me tuba ye me lomba na base na yandi na kubika ve nde muntu mosi kukusa bo : "Bantu ya Kongo ti bana ya Kongo, muntu mosi ve ta kukusa bo. Ntangu me lunga sambu na kuyidika diaka kuponama ya Mfumu ya insi [[Félix Tshisekedi]], bijou na beto, dikabu yai ya ntalu ya Nzambi na DR Congo na kuponama yina ke kwisa"<ref name="fr.allafrica.com"/>{{,}}<ref name="new-messager-de-la-paix.net">Lien web |langue=fr-FR |titre=Soutien et accompagnement à Cathy Botema Loando : un engagement renouvelé pour la jeunesse et les Femmes de Mbandaka |url=https://web.archive.org/web/20250211204816/https://new-messager-de-la-paix.net/soutien-et-accompagnement-a-cathy-botema-loando-un-engagement-renouvele-pour-la-jeunesse-et-les-femmes-de-mbandaka/ |site=new-messager-de-la-paix.net |date=14 juin 2024 |consulté le=09 février 2025</ref>{{,}}<ref name="www.senat.fr">Lien web |langue=fr-FR |titre=Comptes rendus analytiques officiels du 23 octobre 2024 |url=https://www.senat.fr/cra/s20241023/s20241023_1.html. |site=www.senat.fr |date=23 octobre 2024 |consulté le=09 février 2025</ref>{{,}}<ref name="laprosperiteonline.net">Lien web |langue=fr-FR |titre=CProcessus électoral /Cathy Botema : «Aucune maison sans Fatshi à Bokungu…» |url=https://laprosperiteonline.net/processus-electoral-cathy-botema-aucune-maison-sans-fatshi-a-bokungu/?amp=1 |site=laprosperiteonline.net |date=10 août 2022 |consulté le=09 février 2025</ref> === Bantu ya nkaka === == Tala mpe == == Makala Zinazohusiana == * [[Noëlla Bachebandey Manzolo]] * [[Anne Mbunguje Marembo]] == Ba referansi == {{références}} == Banzila ya nganda == [[Category: bantu ya politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] ai7w2ux5us3h25lna2941wzngsejtj0 Renabelle Kayala Ninga 0 7107 52396 48119 2026-05-16T00:38:00Z InternetArchiveBot 8876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 52396 wikitext text/x-wiki [[image:RENABELLE KAYALA NINGA TOKOLE.jpg|thumb|300px|Sénateur Renabelle Kayala Ninga (2025)]] '''Renabelle Kayala Ninga''', butukaka le 24 avril 1987 na kinshasa na [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]], Muntu ya politiki ya Kongo, yandi kele ntangu yai Sénateur ya Kisangani banda na ngonda ya iya ya mvu 2024<ref name="www.ceni.cd">Lien web |langue=fr |titre= LISTE DEFINITIVE Tshopo BRTC : KISANGANI VILLE / CIRCONSCRIPTION : TSHOPO |url=https://web.archive.org/web/20251226224542/https://www.ceni.cd/sites/default/files/2024-04/CENI%20RDC%20-%20Elections%20des%20Senateurs%20-%20Listes%20Definitives%20-%20TSHOPO.pdf |site=www.ceni.cd |date=15 avril 2024 |consulté le=14 février 2024</ref>{{,}}<ref name="actualite.cd">Lien web |langue=fr |titre= Sénatoriale à Kinshasa : les femmes remportent deux sièges sur huit |url=https://actualite.cd/2024/04/30/senatoriale-kinshasa-les-femmes-remportent-deux-sieges-sur-huit |site=actualite.cd |date=30 avril 2024 |consulté le=14 février 2024</ref>. == Luzingu == == Formation == == Kisalu ya politiki === == Mavwanga ya kupona == Kilumbu ya iya, kilumbu ya 16 ya ngonda ya tanu ya mvu 2024, nsuka-nsuka lukanu yina kubwaka na Kinshasa na tribinale ya ke talaka mambu ya nsiku ya leta yina vandaka na mambu ya ke tadila mavwanga na yina me tala bamvutu ya bansola ya ba senateur pesaka ba nzengolo na yo na yina me tala kulomba yina kimvuka ya politiki Alliance des Forces Démocratiques du Congo mpi kimvuka ya Alliés ya MAFDC, B, tribinale ya nsiku ya leta tubaka nde yo lenda ndimama ve mpi Madame Kayala NingavTokole Renabelle . me katuka kundimama bonso Sénateur ya nsiku ya tatu ya république ya tatu<ref name="www.senat.cd">Lien web |langue=fr |titre= Liste des Sénatrices |url=https://www.senat.cd/vos-senateurs/les-senateurs-femmes/t |site=www.senat.cd |date=2024 |consulté le=14 février 2024</ref>. Na mutindu yina yandi ta monisa na mutindu ya mbote kizunga ya [[Tshopo]] na nzo ya zulu ya parlema ​​ya Congo. Na nima ya kudimonisa na kuponama ya ba senateurs ya kilumbu ya 29 ya ngonda ya iya ya mvu 2024 na liste ya Action des Alliés Acquis à la Démocratie, na acronyme AAAD, kimvuka mosi ya politiki yina mfumu na yau kele lukumu Angèle TabuMakusi, lukumu ya ntangu yayi Kayala Ninga Tokole me ponama Renashoven le vote yayi<ref name="depechesdelatshopo.com">Lien web |langue=fr |titre= Sénatoriales à la Tshopo : La cour constitutionnelle confirme l’élection de l’honorable KAYALA NINGA TOKOLE Renabelle |url=https://depechesdelatshopo.com/senatoriales-a-la-tshopo-la-cour-constitutionnelle-confirme-lelection-de-lhonorable-kayala-ninga-tokole-renabelle/ |site=depechesdelatshopo.com |date=16 mai 2024 |consulté le=14 février 2024</ref>{{,}}<ref name="lebarometre.cd">Lien web |langue=fr |titre= Agression Rwandaise : La Sénatrice Kayala Ninga Renabelle apporte son soutien au chef de l’Etat Félix Tshisekedi, aux Fardc et aux patriotes Wazalendo |url=https://lebarometre.cd/2025/02/03/agression-rwandaise-la-senatrice-kayala-ninga-renabelle-apporte-son-soutien-au-chef-de-letat-felix-tshisekedi-aux-fardc-et-aux-patriotes-wazalendo/ |site=lebarometre.cd |date=03 février 2025 |consulté le=14 février 2024</ref>{{,}}<ref name="infocongo.net">Lien web |langue=fr |titre= RDC : 84 sénateurs et 19 gouverneurs et vice-gouverneurs pour démarrer le second mandat de Félix Tshisekedi |url=https://infocongo.net/2024/05/02/rdc-84-senateurs-et-19-gouverneurs-et-vice-gouverneurs-pour-demarrer-le-second-mandat-de-felix-tshisekedi/ |site=infocongo.net |date=02 mai 2024 |consulté le=14 février 2024</ref>. ===Kimsweki === == Lukumu == == Masolo ya ke wakana == # [[Anne Mbunguje Marembo]] # [[Noëlla Bachebandey Manzolo]] # [[Cathy Botema Mboyo]] # [[Nadine Boboy Mwanela]] # [[Arlette Bahati Tito]] == Banoti na ba referansi == {{Références}} == Banzila ya nganda == [[Category: Sénateur ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category: Lubutuku na Zaire]] 5edqwgmn6so04jjxqgt0l7ckzn26faj