Wikipedia kgwiki https://kg.wikipedia.org/wiki/Muk%C3%A2nda_ya_ngudi MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Media Special Disolo Kisadi Disolo kisadi Wikipedia Disolo Wikipedia Fisye Disolo fisye MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Lusadisu Disolo lusadisu Kalasi Disolo kalasi TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 6063 53118 45834 2026-09-26T00:13:56Z InternetArchiveBot 8876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 53118 wikitext text/x-wiki Le turc est la langue officielle de la République de Turquie et est également la langue commune du peuple turc. Le [https://web.archive.org/web/20230722170724/https://translater.app/ turc] est une langue turque parlée par les Turcs, et au fil du temps, il a développé différentes dialectes et accents dans diverses régions, commençant en Asie centrale. Par conséquent, le turc présente une grande diversité de dialectes et d'accents, comme on peut le voir sur . Le turc est une langue écrite en alphabet latin et a commencé à être écrit avec l'alphabet turc accepté par l'Institut de la Langue Turque en 1928. Cette réforme de l'écriture avait pour objectif de rendre le turc plus répandu et compréhensible. Du point de vue de la structure grammaticale, le turc est généralement une langue agglutinante avec une structure de phrase SOV (sujet-verbe-objet). Il se distingue également par des caractéristiques grammaticales telles que la chute des voyelles, la dérivation des voyelles et la contraction des voyelles. Le turc est une langue importante utilisée dans de nombreux domaines tels que la littérature, la science, l'art, le commerce et la communication. De plus, il est préservé et développé par l'Institut de la Langue Turque et soutenu par des études linguistiques. Le turc peut être traduit dans de nombreuses langues à travers le monde, en fonction des besoins et des objectifs. Voici une liste de langues couramment utilisées pour traduire le turc : [https://web.archive.org/web/20230722170724/https://translater.app/ En anglais] : Les textes turcs sont souvent traduits en anglais pour la communication internationale et la recherche scientifique. [https://german-english.translater.app En allemand] : La traduction du turc en allemand est particulièrement importante pour le commerce, les études académiques et les textes culturels. [https://french-english.translater.app En français] : Le français est utilisé pour la traduction de textes culturels et artistiques en particulier. [https://spanish-english.translater.app En espagnol] : La traduction du turc en espagnol est importante pour la communication et le commerce avec les régions hispanophones. [https://russian-english.translater.app En russe] : La traduction du turc en russe joue un rôle dans les relations diplomatiques et commerciales entre les pays turcophones et russophones. [https://web.archive.org/web/20230819064027/http://arabic-english.translater.app/ En arabe] : Les textes turcs importants pour le monde islamique peuvent être traduits en arabe. [https://web.archive.org/web/20230828170727/http://chinese-english.translater.app/ En chinois] : La traduction du turc en chinois est utilisée dans les relations économiques et les échanges culturels entre la Turquie et la Chine. En japonais : En particulier, les textes techniques et scientifiques en turc peuvent être traduits en japonais. En italien : La traduction du turc en italien peut être nécessaire pour la communication et les échanges culturels avec les régions italophones. En coréen : La traduction du turc en coréen peut être importante pour les relations entre la Turquie et la Corée. La traduction du turc dans ces langues, ainsi que dans de nombreuses autres langues, est utilisée dans divers domaines tels que la communication mondiale, les échanges culturels et le commerce. jncdwmdtx4qq1arnhahdniut6sko3xe 0 7756 53117 53114 2026-09-26T00:07:33Z InternetArchiveBot 8876 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 53117 wikitext text/x-wiki [[image: Kisangani Ville.png|thumb|left]] [[image: Vi lle.jpg|thumb|right]] '''Kisangani''' (na ntete ''Stanleyville'' to Stanleystad tuka 1883 tii na 1966) kele mbanza mosi na [[Repubilika ya Kôngo]] ya Dimokalasi na Afelika ya Kati. Bonso mbanza-mfumu ya provense ya [[Tshopo]] na ndambu ya node-esti ya insi, ntalu ya bantu ya bwala na yo kele 1 546 690 na mvu 2025<ref>''en : [https://worldpopulationreview.com/cities/dr-congo/kisangani, Kisangani Population 2025], World Population Review, 2025-11-21, consulté le 2025-11-24</ref>. Kisangani kele na kati ya mfinda ya Bassin ya Congo —na kisika yina nzadi Lindi ti Tshopo ke kutana ti nzadi Congo (yo ke luta na balweka yonso zole ata yo kele ve ti bapont) —Kisangani kele kisika yina dibungu ya zole ya nene ya République Démocratique du Congo kele na kati ya insi, yina ke vukisaka mbanza ti ba fonds na nzila ya hinterland na yo ya national. Ntalu ya kinsukami kelanda na kukuma mingi mpenza; rapore mosi ya ONU-Habitat ya mvu 2014 monisaka nde PIB ya konso muntu (yina bo me yidika sambu na ngolo ya kusumba bima) kele badolare 282 ya Amerika<ref>''fr : [https://unhabitat.org/ville-de-kisangani-etude-de-profil-regional-du-secteur-urbain-french, République démocratique du Congo : Profil Urbain de Kisangani {{!}} UN-Habitat], , unhabitat.org, consulté le 2022-04-29</ref>, mosi na kati ya tatu ya ntalu ya insi sambu na mvula yina mosi —bo ke tuba nde yo vandaka badolare 849,8 USD na kutadila Banque Mondiale<ref>''fr : [https://donnees.banquemondiale.org/indicateur/NY.GDP.PCAP.PP.CD?end=2020&locations=CD&most_recent_value_desc=false&start=2000&view=chart, PIB par habitant, ($ PPA internationaux courants) - Congo, Dem. Rep. {{!}} Data], , donnees.banquemondiale.org, consulté le 2022-04-29</ref>. Na mvu 2000, mbanza yina bebaka mingi na Mvita ya Bilumbu Sambanu, mpi bo bulaka babombe kiteso ya 7 000 tii na 10 000<ref>''fr : [https://blogs.mediapart.fr/freddy-mulongo/blog/050619/rdc-19-ans-de-la-guerre-de-6-jours-kisangani-par-deux-armees-doccupation, RDC: 19 ans de la guerre de 6 jours à Kisangani par deux armées d'o...], Mediapart, 5 juin 2019, consulté le 2021-12-09</ref>. Banda mvita me mana, na kati ya mvu 2000 ti 2022, ntalu ya bantu ya mbanza Kisangani me kuma mingi mbala 2,3, katuka na bantu 586 000 tii na bantu 1 366 000<ref>''en : [https://populationstat.com/democratic-republic-of-the-congo/kisangani, Kisangani, Democratic Republic of the Congo Population (2022) - Population Stat], populationstat.com, consulté le 2022-04-29</ref>. Kansi, mutindu centrale hydroélectrique ya Tshopo fwaka na 2021 —yina salaka nde bantu kuvanda ve ti kura bangonda iya mpi yo basisaka makasi na kati ya kitini ya bantu —ke monisa mutindu mbanza ke landa kunwana sambu na kusadisa bantu na kuzwa bisalu ya mfunu<ref>''fr : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20210905-rdc-la-ville-de-kisangani-plong%C3%A9e-dans-le-noir-depuis-des-semaines, RDC : la ville de Kisangani plongée dans le noir depuis des semaines], RFI, 2021-09-05, consulté le 2022-04-29</ref>. [[image:Mairie Kisangani.jpg|alt=Mairie de la ville de Kisangani|vignette|center| Nzo ya luyalu ya mbanza Kisangani]] == Lusansu == === Nsungi ya luyalu ya kinkoloni === Luyantiku ya mbanza yayi me katuka na ntangu ya kutunga kisika ya basoda na 1877 na muntu ya Angleterre yina vandaka kusosa bisika ya nkaka, Henry Morton Stanley, na kisanga mosi na nzadi Congo, pene-pene ya kisika yina beto kele bubu yayi<ref>''fr : [https://www.universalis.fr/encyclopedie/kisangani/, KISANGANI], Encyclopædia Universalis, consulté le 28 avril 2022</ref>. Muna ngonde a Desemba ya mvu wa 1883, "Station de Falls" yasikidiswa; na nima yo kumaka “Maza ya Stanley” mpi na nima Stanleyville<ref name="z2">''en : [https://www.britannica.com/place/Kisangani, The Editors of Encyclopaedia Britannica, Kisangani], Encyclopedia Britannica, 30 septembre 2016, consulté le 28 avril 2022</ref>. Henry Morton Stanley pesaka kisalu na enzeniere mosi ya Écosse, Adrien Binnie, na kusala bangwisana ya mumbongo ti bantu ya bwala yina mpi na kumonisa État-Libre du Congo —zina ya kimfumu ya bantu mosi-mosi yina Ntotila Léopold II ya bantu ya Belgique vandaka kutuba nde yandi kele na yo. Ntangu fioti na nima, bantu ya ke tekaka bampika yina katukaka na Zanzibar —yina bantu ya Eropa ya ntangu yina vandaka kubinga mbala mingi na kifu nde "Baarabe" (ata bo vandaka kibeni bantu ya Bantu ya Swahili yina me kumaka Bamizilma) —kumaka na Stanley Falls. Bangwisana na kati ya mimonisi ya Etat-Libre ya Congo ti bateki yai ya bampika ya "Arabe" bebaka, mpi bo yambulaka station yina na nima ya bitumba na mvu 1887. Na mvu 1888, luyalu ya Kongo (CFS) me vutula kimfumu na yandi na kutulaka Tippo Tip, muntu ya nene ya ke tekaka bampika ya Zanzibar, na kimfumu ya luyalu (''Wali'') ya kizunga ya Stanley Falls. Banda 1890 tii na 1893, Rachid bin Mohammed, mwana ya mpangi ya Tippo Tip, vandaka na kiyeka yai. E fulu kia nsaka za Stanley Falls kiasikidiswa kwa makesa ma Haneuse (1888-1889) ye kuna kwalanda kwa Tobbak (1889-1893). Etat Libre ya Congo nungaka mbanza yina na ntangu ya mvita yina bo nwanaka ti ba Arabe-Swahili (mingi-mingi kampanye ya Stanley Falls) na ngonda ya sambanu na mvu 1892. === Banda kimpwanza === Na mvu 1961, Antoine Gizenga twadisaka luyalu mosi ya vandaka kuzola kukabwana ti luyalu yina vandaka na mbanza Stanleyville, yina vandaka kutelamina luyalu ya mbanza Kinshasa. Na mvu 1964, mbanza yayi me bakama na basoda ya "Simba", yina me baka bantu na kimpika mpe me fwa ba nganga-Nzambi kumi ya ba missionnaire ya Dibundu ya ba Nganga-Nzambi ya Ntima ya Santu ya Saint-Quentin (ba nganga-Nzambi kumi na tanu ya dibundu mosi me fwa na Wamba). Stanleyville me bakama diaka na ntangu ya operation Dragon rouge, yina me twadisama na régiment 1er paracommando ya basoda ya Belgique, na nima ya kukonda kununga ya kumeka ya kusolula yina ministre ya mambu ya banzenza ya Belgique Paul-Henri Spaak salaka<ref name=emizet/>. Muna mvu wa 1966, mbanza Stanleyville yavewa nkumbu vo Kisangani.<ref name=emizet>''en : [Francois Emizet, Kisangani, Historical Dictionary of the Democratic Republic of the Congo, Rowman & Littlefield], éditeur USA, 2016, p.279</ref>. Na ngonda ya tatu ya mvu 1997, na ntangu ya mvita ya ntete ya Kongo, mbanza yayi vuandaka kisika ya kununga ya AFDL (Alliance des Forces Démocratiques pour la Libération du Congo) yina vuandaka pesa maboko na Kabila—yina vuandaka pesa maboko na Rwanda—na basoda ya Zaïre yina vuandaka pesa maboko na Mobutu. Na mvu 1999, Kisangani vandaka kisika ya ntete ya kusoba masasi na kati ya Uganda ti Rwanda (episode mosi ya me zabana na zina ya "Mvita ya Bilumbu Tatu," banda na kilumbu ya 15 tii na kilumbu ya 17 ya ngonda ya nana 1999), na nima ya kukabwana ya kimvuka ya bantu yina ke nwanisaka luyalu na kimvuka ya fasangani yina kele na Kisangama (RCD) na kimvuka zole ya fasangani. E vita yayi yakala mpe ye fulu yavaikisanga diamante ina lukufi ye mbanza. Kuvukisa nitu mingi na ngolo, kufwa bantu, ti mambu ya mbi ya bitumba kusalamaka kuna na kati ya mvu 1996 ti 2003 na basoda ya ba mfumu ya basoda ya RCD yina vandaka kukolama, ntete-ntete mfumu ya basoda Nkunda Batware<ref>''fr : [http://www.ammafricaworld.com/histoire-de-la-ville-de-kisangani-decouvert-par-stanley-en-1883, Histoire de la ville de Kisangani découvert par Stanley en 1883], ammafricaworld.com, consulté le 08 mars 2017</ref>. === Mvita ya Bilumbu Sambanu === Na suka ya Yuni 5, 2000, bitumba mosi ya minduki ya ngolo kubasikaka na kati ya basoda ya Rwanda ti ya Ouganda. Mvita yai ya kusalaka bilumbu sambanu​—banda na Yuni 5 tii na Yuni 11, 2000​—zolaka kufwa bantu kuluta 1 000<ref>''fr-FR : [https://www.jeuneafrique.com/445984/politique/guerre-de-six-jours-a-kisangani-17-ans-apres-jeunes-nont-rien-oublie/, Guerre de six jours à Kisangani : 17 ans après, les jeunes n’ont rien oublié… – Jeune Afrique], JeuneAfrique.com, consulté le 2023-05-05</ref>. Mbanza yayi, kele na node-este ya République Démocratique du Congo, vandaka kisika ya bitumba ya ngolo na kati ya basoda ya Rwanda ti ya Ouganda, yina vandaka kunwana sambu na kuyala kimvwama ya kizunga yina<ref>''fr-FR : [https://afrique.lalibre.be/51143/rdc-il-y-a-20-ans-le-rwanda-et-louganda-menaient-la-guerre-des-six-jours-a-kisangani/, RDC: il y a 20 ans, le Rwanda et l’Ouganda menaient la « guerre des six jours » à Kisangani], La Libre Afrique, 2020-06-05, consulté le 2023-11-24</ref>. Chançard Bolukola, ntuadisi ya kisalu ya Fonds spécial pour la réparation et l’indemnité pour les victimes des activités armées de l’Ouganda na RDC, me zabisa nde konso muntu yina me kufwa ta baka mbongo kiteso ya 2 000 $ sambu na kufuta yandi<ref>''fr : [https://www.radiookapi.net/2024/10/24/actualite/politique/kisangani-felix-tshisekedi-remet-le-cheque-de-25-millions-usd-leglise, Kisangani : Félix Tshisekedi remet le chèque de 2,5 millions USD à l’église catholique, victime de la guerre de 6 jours], Radio Okapi, 2024-10-24, consulté le 2024-11-02</ref>. Kaka na ntangu yayi, mfumu ya insi —Mfumu ya insi —me pesa mbongo ya badolare 2 500 000 na mfumu ya dibundu ya nsadisa ya dioseze ya Kisangani sambu na bantu yina me kufwa na mvita yina beto me tubila. === Na mvu 2015, Kisangani me kuma mbanza-mfumu ya kizunga ya Tshopo === Na nsuka ya ngonda ya zole ya mvula 2015, kubasika ya "nsiku ya kubongisa diaka teritware" me tula Kisangani bonso ntu mbanza ya kizunga ya mpa ya Tshopo, yina me salama na kizunga ya ntama ya zina yina. Yau kele na bizunga nsambwadi ya Bafwasende, Banalia, Basoko, Isangi, Opala, Ubundu, mpe Yahuma, mpe mbanza Kisangani, yina kele kimfumu ya yau<ref>''fr : [https://www.unicef.org/drcongo/media/6856/file/COD-2021-NMODA-TSHOPO.pdf, Unicef, RDC: pauvrété prevention de l'enfant en republique democratique du congo], unicef.org, 2021, consulté le 21 Mars 2026</ref>. == Nzyunga == === Ntoto === Mbanza yayi kele na nsi ya masa ya masa ya Boyoma, na kati kati ya nzadi Kôngo mpe nzadi Tshopo, na kati ya mfinda ya mvula ya Bassin ya Kôngo. Nsuka ya masa ya Boyoma ke monisa kisika yina nzadi Lualaba ke soba zina na yo na nzadi Kongo. Mbanza-mfumu, Kinshasa, yina kele na sudi-westi, kele na kitamina ya bakilometre 1 724 na nzadi —nzietelo ya bangunga 86 sambu na maswa yina ke kwenda na zulu ya Nzadi Congo na vitesi ya bakilometre 20 na ngunga mosi<ref>''fr : [https://www.rtbf.be/info/economie/detail_rdc-un-ancien-bateau-reprend-du-service-sur-la-ligne-kinshasa-kisangani?id=8902981, Un ancien bateau reprend du service sur la ligne Kinshasa-Kisangani, RTBF? ], 9 février 2015</ref>. Mbanza yayi kele na dibungu ya zole ya nene ya kati ya insi na manima ya ntu mbanza, [[Kinsasa]]<ref name="z2" />. Kisangani yandi mosi me kabuana na ba communes sambanu, nionso kele na simu ya diboko ya kibakala ya nzadi Kôngo katula kaka Lubunga, ina lenda kuma kaka na maswa. === Tiya === Kisangani ke vandaka ti tiya mingi ve mpi yo ke vandaka ti kikalulu ya kisika yina tiya ke vandaka mingi. Nsungi ya tiya ke yantikaka na Yanuari tii na Marsi, ntangu tiya ke lutaka 30°C. Ngonda ya Yuli tii na Novembri kele nsungi ya kuluta madidi, mpi tiya ke vandaka na nsi ya 22°C. === Mvula ya ke nokaka === Sambu na kumonisa kuswaswana na bangonda —na kisika ya kutadila kaka ntalu ya mvula yina kebwaka na bangonda —beto lenda tala mutindu mvula kebwaka na nsungi mosi ya bilumbu 31 yina kelandanaka mpi yina kele na kati-kati ya konso kilumbu ya mvula. Kisangani ke monaka bansoba ya ngolo na nsungi ya mvula na konso ngonda. Mvula ke nokaka na Kisangani ke swaswanaka na mvula ya mvimba. Kuvukisa ya mvula ya kuluta mingi ke salamaka na nsungi ya bilumbu 31 yina kele na kati-kati ya kilumbu ya 25 ya ngonda kumi, na mwayene ya kuvukisa ya mvimba ya ba milimetre 167. Kuvukisa ya mvula ya kuluta fioti ke salamaka pene-pene ya kilumbu ya 16 ya ngonda ya ntete, na mwayene ya kuvukisa ya mvimba ya ba milimetre 54. === Nsemo ya ntangu === Nda ya kilumbu na Kisangani ke swaswanaka ve mingi na mvula ya mvimba, yo ke bikalaka na minuta 9 ya kidimbu ya bangunga 12. Na 2019, kilumbu ya kuluta nkufi vandaka Desembri 22, ti bangunga 12 ti minuta 6 ya nsemo ya mwini; kilumbu ya kuluta nda vandaka Yuni 21, mpi yo vandaka ti bangunga 12 ti minuta 9 ya ntangu. Ntangu ke basikaka ntete na 05:59 na Novembri 2, mpi ntangu ke basikaka na nima ya minuta 31, na 06:30 na Februari 12. Ntangu ke dindaka ntete na 18:05 na Novembri 3, mpi ntangu ke dindaka na nima ya minuta 31, na 18:31 na Februari. === Madidi === Nivo ya kiese ya madidi ya mbanza ke katukaka na kisika yina malulu ke vandaka, sambu yo ke sadisaka na kuzaba kana mutoki ke basikaka na mpusu ya nitu, ebuna yo ke kumisaka nitu madidi. Bapoint ya malulu ya nsi ke monanaka bonso kisika ya kuyuma, kansi bisika ya malulu ya zulu ke monanaka madidi mingi. Na kuswaswana ti tiya, yina kesobaka mbala mingi na kati ya mwini ti mpimpa, bisika yina malulu kevandaka kesobaka malembe-malembe. Yo yina, ata tiya lenda kulumuka na mpimpa, kilumbu yina madidi ke vandaka mingi ke landaka mbala mingi mpimpa ya madidi mingi. Niveau ya humidité yina ba ke monaka na mbanza Kisangani —yina ba ke tesaka na percentage ya ntangu yina humidité ke tadisamaka bonso muggy, ke niokula, to ya mawa —ke sobaka ve mingi na mvula ya mvimba, ke bikalaka kaka mutindu mosi na kati ya 3% na 97%. == Luyalu == [[image:Kisangani Ville.png|thumb|120px|center|Armories de la ville de Kisangani.]] Mutindu ntu mbanza ya kizunga — na bantu 377 107 me sonikisaka ba nkumbu samu na kupona na mvula 2018 — yau kele na kifulu ya mbanza yina kele na ba communes sambanu ya mbanza, tanu na kati na yau kele na bantu ke pona na nsi ya 80 000<ref>''fr : [https://www.ceni.cd/assets/bundles/documents/cadre-legal/cadre-legal_1531157427.pdf, Répartition des sièges pour les élections, CENI], p.36, 2018</ref>: * [[Kabondo]], (66.995 votant, 7 conseillers municipaux) * [[Kisangani (commune)|Kisangani]], (44.206 votant, 7 conseillers municipaux) * [[Lubunga]], (53.686 électeurs, 7 conseillers municipaux) * [[Makiso]], (82.507 ya bavote, 9 ya ba conseillers municipals) * [[Mangobo]], (68.508 votant, 7 conseillers municipaux) * [[Tshopo]], (bantu 61 205 ke pona, ba mfumu ya mbanza 7) Mbanza Kisangani ke twadisama na mfumu ya mbanza ke sadisamaka na kilandi ya mfumu ya mbanza. Yau me kabuana na ba communes sambanu, konso commune ke twadisama na mfumu ya mbanza (''bourgmestre'') mpe kilandi ya mfumu ya mbanza. Ba communes sambanu ya Kisangani kele : [[Kisangani]], [[Kabondo]], [[Lubunga]], [[Tshopo]], [[Mangobo]], [[Makiso]]. Na zulu ya ba commune yayi sambanu, mbanza yayi kele na kimvuka mosi ya pene-pene ya mbanza na zina ya Lubuya-Bera. Kisangani ke sala mpe kisika ya ba biro mingi ya luyalu (ba divisions, ba directeurs, etc.) yina ke pesaka rapore na luyalu ya kati. == Politiki == Banda mvula 2006, Kimvuka ya Bantu samu na kutunga diaka mpe luyalu ya kimfumu mpe Muvema ya bantu samu na kutunga diaka (bimvuka ya bantu mingi) bakaka kiyeka ya mbanza mpe ya [[Tshopo]], na [[Médard Autsai]] mpe Masikib assemblée, Osumaka bonso mfumu ya mbanza. Na ntangu ya luyalu ya nsiku ya 2011–2016, mbanza yayi vuandaka na kifulu ya kintuadisi ya kintuadi ya yinsi na ba ntumwa ya luyalu Awenze Makiaba, Apaka Tombila, Basango Makedju, Simene wa Simene, mpe Daruwezi Mokombe. == Kinkulu == Alliance Franco-Congolaise kele na biblioteke mpe kisika mosi kaka ya bisalu ya mbanza (na nganda ya kisika ya Ngoma, yina kele pene-pene ya Athénae Royal ya Belgique ya ntama). Studios Kabako, yina Faustin Linyekula muntu salaka, ke sadisaka bantu yina ke salaka bifwanisu ya bwala na bo banda na mvu 2006—yo ke tadilaka mambu yonso banda na kulonga bo tii na kusala bifwanisu mpi kukabula yo—na mambu yonso ya ke tadila makinu, teyatre, miziki mpi bafilme. Kisangani kele mbanza yina ke basisaka ba artiste yina me zabana mingi na République Démocratique du Congo (RDC) ya mvimba, na kati na bau bantu ya me zabanaka mingi bonso Koffi Olomide ti Abeti Masikini, mpi bantu ya mayele ya mpa bonso Alesh—muntu yina nungaka lufutu ya kuzaba mambu ya RFI na mvu 2021—mpi Zickry Caoroward the artiste yina nungaka sambu na album, ''Troto'' na ngonda ya kumi na mosi 2021<ref>''fr-XL : [https://acp.cd/culture/tshopo-lartiste-boyomais-zickry-lubenga-cassiodoro-sacre-disk-troto-pour-le-mois-de-novembre-2021/, Tshopo : L’artiste Boyomais Zickry Lubenga Cassiodoro sacré disk Troto pour le mois de novembre 2021], acp.cd, consulté le 2022-06-28</ref>. == Dibundu == Mbanza ya Kisangani kele ti mabundu mingi, yo ke pesaka bantu yina ke zingaka kuna bisika ya mutindu na mutindu ya lusambu —tanga mpi mabundu ya Katolika, ya Protesta, mpi ya Bamizilma, mpi mabundu ya ke vutulaka bantu na luzingu. [[image:Kisangani cathédrale Notre Dame du Très Saint Rosaire.jpg|vignette|right|150 px|La Cathédrale de Notre Dame du Rosaire ya Kisantu ya Kisangani]] Lusambu ya Katolika na Kisangani ke salama na Cathédrale ya Notre Dame du Saint Rosaire, kisika ya Archidiocèse ya Kisangani. Lusambu ya Protesta na Kisangani kele ti mabundu mingi: * Dibundu ya Mpa ya Bantumwa; * Dibundu ya Kimbanguiste (dibundu mosi ya me katuka na Afrika); * Kimvuka ya Ba-Baptiste ya Kongo (kitini ya Kimvuka ya Ba-Baptiste ya Ntoto ya Mvimba); * Bambangi ya Yehowa; * Mabundu ya Nzambi; * Province ya Dibundu ya Anglicane ya Kongo (ndambu ya Kimvuka ya Anglicane); * Kimvuka ya Presbytérienne na Kongo (kitini ya Kimvuka ya Mabundu ya Nsi-Ntoto ya Mvimba)<ref>''fr : [J. Gordon Melton, Martin Baumann, Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices], ABC-CLIO, USA, 2010, p. 777</ref>. * L'Église Cité de Refuge; * Eglise FEPACO Nzambe Malaùu * Lukwikilu ya bamizilma ke salamaka mpi na ba mosquée. == Nkita == Kisangani kele na kisika yina nzadi Lindi ti Tshopo ke kutana ti nzadi Kongo ke sala nde mbanza yai kuvanda kisika ya nene ya nzietelo ya nzadi na kati ya esti ti westi ya insi. Kisika yayi ya nzila ke sadisa mbanza na kusala kisalu ya nene na mambu ya mbongo samu na République Démocratique du Congo. Bisalu ya mumbongo na Kisangani ke salamaka na bantu ya Nande ya Kivu ya Nordi, yina kele kimvuka ya bamvwama ya mbanza. Ntalu ya mbongo ya bwala me simbama ntete na bisalu na kati ya secteur primaire. [[image:Fishing community in the Kisangani falls.jpg|vignette|305x305px|Pêcheurs [[Enya (peuple)|wagenia]] dans les [[chutes Boyoma]] de Kisangani.]] Mbanza yayi kele pene-pene ya bisika ya bo ke basisaka matadi ya diama yina kompani ya Bakwanga ke salaka ntete-ntete. Lulendo sambu na bamine yai vandaka mosi na kati ya bikuma yina kusalaka nde Mvita ya Bilumbu Sambanu (na Kisangani) kusalama na mvu 2000, yina kufwaka bantu kuluta 4 000. Muntu ya Congo yina ke salaka bafilme, Dieudonné Hamadi, muntu ya bwala Kisangani, ke monisa mambu ya kukonda lunungu yina mvita yai sambu na bamine me nata na filme na yandi ya 2020 *En route pour le milliard*. Kutesana na kati ya bamine kele ngolo, yau kenataka na kukulumusa ntalu ya bisalu mpe mubulu kebasikaka mbala na mbala. Kitini ya nene ya bantu ketulaka ntima na kisalu ya bilanga sambu na kuzinga. Kuloba mbisi kele kisalu yankaka ya nene ya mbongo na Kisangani. Na nsi ya masa ya Boyoma Falls, kimvuka ya Wagenia ke sadilaka mayele mosi ya bo ke tubaka nde yo kele "ya kuswaswana na ntoto ya mvimba"<ref name="e3">''fr-FR : [https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/republique-democratique-du-congo/fleuve-congo-les-wagenia-ces-pecheurs-intrepides_5108215.html, Fleuve Congo : les Wagenia, ces pêcheurs intrépides], Franceinfo, 2022-04-28, consulté le=2022-04-29</ref>. Yina kelombaka kutula mitambu ya nene ya bo mesala na maboko na masa na nsungi ya bangunga mingi. Mitambu ke vandaka na zulu ya bima ya mabaya, mpi kusadila yo ke lombaka kuzaba kusala mambu nswalu mpi ngolo ya nitu—yo yina bo ke bingaka balobi-mbisi yina nde “balobi-mbisi ya ke salaka mambu ya kuyituka”<ref name="e3" />. Mbanza Kisangani kele na ba kompani mingi ya leta ti ya bantu mosi-mosi. Ba kompani ya leta kele: * Kimvuka ya Kura ya Insi (SNEL), 2019. * REGIDESO (kisika ya kuyobisa masa), * Kimvuka ya nzila ya tre ya insi ya Kongo (SNCC), 2019. * Izine ya savon ya SORGERIE (ke salaka ve) Ba kompani ya bantu mosi-mosi kele: * E kompani dia BRALIMA divanganga malavu ye malavu ma nkolwa, diavanga malavu ye malavu ma nkolwa, . * Société Textile ya Kisangani (SOTEXKI), sambu na kusala bilele ya kuniema (''pagnes''), . * Beltexco, kompani mosi ya mumbongo ya nene, . * Kongo Futur: commerce général<ref>''fr-FR : [Tshopo – CAID, https://caid.cd/?page_id=5304], consulté le 2023-05-05</ref>, * Kisika ya PALOS == Mavimpi == Lupitalu ya Kisangani kukangukaka na mvu 2010. == Ntalu ya bantu == Kuyela ya bantu ya mbanza Kisangani<ref>''en : [https://populationstat.com/democratic-republic-of-the-congo/kisangani, Population Stat, Évolution démographique de l'aire urbaine de Kisangani], Population Stat, consulté le 29 avril 2022</ref> : * 1950 ntalu ya bantu 38 000 * 1960 ntalu ya bantu 134 000 * 1970 ntalu ya bantu 235 000 * 1980 ntalu ya bantu 291 000 * 1990 ntalu ya bantu 400 000 * 2000 ntalu ya bantu 586 000 * 2005 ntalu ya bantu 709 000 * 2010 ntalu ya bantu 859 000 * 2015 ntalu ya bantu 1 040 000 * 2020 ntalu ya bantu 1 261 000 * 2021 ntalu ya bantu 1 312 000 * 2022 ntalu ya bantu 1 366 000 == Ba ntalu ya mfunu == * [[Koffi Olomide]] (na 1956), muyimbi ya Kongo; * [[Georges Alula]] (me butuka na mvu 1957), muntu ya kinkita mpi ya politiki ya Kongo; * [[Jean Bamanisa Saïdi]], mfumu ya kinkita mpe muntu ya politiki ya Kongo; * [[Dieudonné Hamadi]] (me butuka na mvu 1984), muntu ya Kongo yina ke salaka bafilme mpi ke sonikaka mikanda; * [[Pierre Kelekele Lituka]] (1942–2011), muntu ya ke nwanaka bitumba; * [[Abeti Masikini]] (1954–1994), muyimbi-bankunga mpi muntu ya ke sadisaka bantu; * [[Louis-Marie Walle Lufungula]] (butukaka na mvu 1964), guvernere ya ntama; * [[Dorothée Gizenga]] (1961–2022), muntu ya politiki ya Kongo; * José ya Mikanda ya Menga (1974–2021<ref>''fr : [https://www.radiookapi.net/2021/02/09/actualite/societe/rdc-deces-de-jose-menga-ancien-journaliste-de-radio-okapi, RDC : décès de José Menga, ancien journaliste de Radio Okapi], Radio Okapi, 2021-02-08, consulté le 2024-09-17</ref>), Kijournaliste, nsoniki, poete, muntu ya ke taninaka banswa ya bantu, muntu ya ke tadilaka mambu ya politiki * [[Paulin Lendongolia Lebabonga]] (kilumbu 29 ngonda ya sambanu 2024), mvangi ya ngogo "Tshopo Mosala." Yandi ponamaka na voti ya mbala mosi, yandi bakaka bavoti yonso 19 na kati ya bavoti 19; * [[Faustin Linyekula|Faustin Linyekula Ngoy]] (butukaka na mvu 1974): muntu ya ke kinaka mpi ya ke salaka miziki; * [[Marc-Antoin Vumilia Muhindo|Marc-Antoin Vumilia]] (me butuka na mvu 1972): nsoniki, nsoniki ya nsaka, nsoniki ya bapoemi. [[Mateus Kanga Londimo]] (Mateus Kanga me ponama mfumu ya biro ya ntangu yonso ya lukutakanu ya kizunga ya Tshopo na kilumbu ya Samedi, kilumbu 23 ngonda ya tatu ya mvu 2024); == Malongi == Malongi ya ntete, ya zole, mpe ya bisalu ya maboko ke salamaka na banzo-nkanda mingi, ya leta mpe ya bantu mosi mosi. Kuna kele ti banzo-nkanda ya ntete kuluta 393 mpi banzo-nkanda ya nene 267<ref>''fr : [http://www.congo-autrement.com/page/les-villes-de-la-rd-congo/presentation-de-la-ville-de-kisangani.html, Congo Autrement], Présentation de la ville de Kisangani (nouvelle province de la Tshopo)]</ref>. == Malongi ya luyantiku == Malongi ya ntete, ya zole, mpe ya bisalu ya maboko ke pesamaka ntete na banzo-nkanda ya mutindu na mutindu ya leta mpe ya bantu mosi mosi, na kati na yau: * Koleji Maele * Nzo-nkanda ya nene ya Universite * Licée Anuarite * Nzo-nkanda ya mpasi Le Berceau * Nzo-Nkanda ya Tobongisa * Kimvuka ya Bantu * Nzo-nkanda ya nene ya Sacré-Cœur * Nzo-nkanda ya mpasi ya Père Mando * Institut Saint-Joseph * Nzo-nkanda ya mpasi ya Viens & Vois * Nzo-nkanda ya mpasi Sophia * Nzo-nkanda ya mpasi Wina * Nzo-nkanda ya mpasi Mukandona * Inzo-nkanda ya nene * Nzo-Nkanda ya Inza ya Mvimba ya Kivuvu == Malongi ya nene == Malongi ya zulu ke salamaka na banzo-nkanda ya leta mutindu mosi na mwa banzo-nkanda ya bantu mosi mosi na nsi ya kiyeka ya ministère ya insi yina ke talaka mambu ya malongi ya zulu ti ya iniversite: Malongi ya bisalu ke pesamaka ntete-ntete na Institut national de formation professionnelle (INPP). Malongi ya zulu ke salamaka na banzo-nkanda ya leta mutindu mosi na mwa banzo-nkanda ya bantu mosi mosi na nsi ya kiyeka ya ministère ya insi yina ke talaka mambu ya malongi ya zulu ti ya iniversite: * Nzo-Nkanda ya Kisangani; * Nzo-Nkanda ya Nene ya Tekiniki ya Kimunganga ya Kisangani; * Nzo-Nkanda ya Nene ya Kinkita ya Kisangani; * Nzo-nkanda ya nene ya kutunga ti bisalu ya bantu yonso ya Kisangani; * Nzo-nkanda ya nene ya Agronomie ya Yangambi; * Nzo-nkanda ya nene ya Kisangani; * Nzo-Nkanda ya Nene ya Informatique mpi ya Luyalu ya Kisangani; * Nzo-Nkanda ya Nene ya Cepromad; * Iniversite ya ofele ya Kisangani; * Sikola ya nene ya Mariste ya Kongo; * Nzo-Nkanda ya Nene ya Teknolozi ya Kisangani; * Sikola ya nene ya Katolika ya Kongo ; * Nzo-Nkanda ya nene ya Likunde; * Nzo-Nkanda ya Katolika ya Kisangani; * Nzo-nkanda ya nene ya teknolozi ya kimunganga ya Kisangani (ISTM) * Nzo-nkanda ya nene ya Kisangani. [[image:Bâtiment Administratif de l'ISC-Kisangani.jpg|left|vignette|150 px]] == Kutambula == === Transport ya zulu === Mbanza yayi kele na ba aeroport zole. E fulu kiankulu, Aeroporto Kisangani-Sisisini, kina kuna weste ya mbanza, owau kiasikidiswa kwa ndeki za makesa. Ya zole kele Aéroport International ya Kisangani Bangoka, yina kele na kiteso ya bakilometre makumi zole na esti ya mbanza; yo ke twadisaka kisalu ya nene ya ba avio, mingi-mingi bisalu ya ba elikoptere ti ya ba avio ya kukangama sambu na Mission ya Organisation des Nations Unies na République Démocratique du Congo. * Nzila ya ba avio ya Congo * CAA (Société ya Aviation ya Afrika) === Transport ya train === Mbanza kele kisika ya luyantiku ya nzila ya train yina ke vukisa Kisangani ti Ubundu. Nzila ya train ya mbanza yayi kele na simu ya diboko ya kibakala ya Nzadi Kôngo. Nzila ya ba nzila ya train ke twadisama na kimvuka ya insi ya kimi ya nseke ya kongo (SNCC). === Transport ya nzadi === [[image:Commuters river Kisangani.jpg|vignette|324x324px|Mobilité des communateurs sur la rivière Congo, rive droite de Kisangani, 2007]] Masuwa kele nzila mosi kaka ya nzietolo yina ke vukisaka bitini zole ya mbanza yina me kabuana na nzadi Kôngo. Na yina, ba ferry, '''baleinières''' (ba maswa ya nene ya ke tambulaka na motere), mpe ba dugouts ke sadilamaka samu na kutambula na nzadi Congo mutindu mosi na nzadi Tshopo mpe Lindi. * bamasuwa * bwatu ya bo me bumba === Transport ya nzila === Nzila ya nene 8 (Lagos–Mombasa) ke lutaka na Kisangani. Banzila ya kutambula ya bantu yonso —tanga mpi bamoto, ba taksi, mpi ba taksi ya velo yina mezabanaka na zina ya '''toleka''' —kesadisaka na kusala nzyetelo na kati ya mbanza.[[image:Place_(rond-point)_du_canon_Kisangani.jpg|vignette|Rond-point Canon, Kisangani|right|345x345px]] == Nsangu == Mbanza ya Kisangani kele na ba radio kiteso ya kumi (sambanu na kati na yau kele mpi ti nzila ya televizio) ti mwa bazulunalu ya bo ke niemaka {| class="wikitable" |- ! Nimero ya nene !! Zina ya nzila !! Radio (mbala) !! Televizio (mbala) |- | 1|| Radio télévision nationale congolaise || {{fait}} (103,0 Mgrz) || OK (..?..Mgrz) |- | 2|| Radio télévision amani || {{fait}} (100,0 FM) || OK (..?..Mgrz) |- | 3 || Radio Télévision Numérique Boyoma || {{fait}} (88,6 FM) || OK (..?..Mgrz) |- | 4 || Canal Orient || {{fait}} (89,0 FM) || OK (..?..Mgrz) |- | 5 || [[Radio Okapi]]|| {{fait}} 94,8 FM || kulunsi |- | 6 || Oped FM || {{fait}} 104,2 FM|| kulunsi |- | 7 || Radio Télé Kintwadi || {{fait}} 93.3 FM || |- | 8 || Radio Flambeau de l'orient || {{fait}} 94,3 FM|| |- | 9 || Radio Télé pour le Développement Intégral || {{fait}} (91,0 FM) || OK (..?..Mgrz) |- |10 || Nuru FM (Église cité de réfuge) (89,4 Mgrz) |89,4 FM |OK |- |11 || Radio ECC||95,5 FM|| |- |12 |Radio télévision force des médias |102,4 FM |232,5 Mgrz |- |13 | CCTV-Radio Liberté Kisangani | 105,6 Mghz |- | 12 || Radio de 3 anges 107,0 FM|| || |- | 13|| Radio communautaire Mwangaza 99,0 FM || || |- | 14 || Radio Maria 107,6 FM || || |- | 15 || Radio canal Hébron 93,0 FM || || |- | 16 ||Radio Réseau céleste du message de l'heure 98,1 FM || || |} == Nsaka == Kisangani Urbain Football Association (Entente urbaine de football de Kisangani) ilunga-lunganga nsaka za nkweso muna Kisangani. Bimvuka ya nene ya nkweso ya mbanza kele TS Malekesa, AS Nika, mpe CS Makiso. Na lweka ya bimvuka tatu yai ya nene kele kimvuka ya nkweso Dynamique, yina ke salaka mpi nsaka ya Ligue 2 ya Linafoot. Mbanza yayi kele na stade mosi me zabana na nkumbu ya Stade Lumumba. Kansi, bansaka lenda salama mpi na bisika yankaka, bonso kisika ya Athénée Royal de Kisangani na kimvuka [[Makiso]], na Terrain de la Révolution na [[Kabondo]], na Terrain de Molunge na [[Mangobo]], na [[Tshopo]], ye Terrain de Faculté de Psychologie pene-pene ya Université ya Kisangani. Katula nsaka ya nkweso, bansaka bonso basketball, volleyball, ti tennis ke salamaka na Kisangani, mpi bansaka ya kunwana bonso [[Karate]], [[Boxe]], [[Judo]], mpi bansaka mingi ya nkaka. Na lweka ya kimvuka ya nkweso ya mbanza Kisangani, kele mpi ti kimvuka ya nkweso ya provense ya Tshopo. Ligue yayi kele na bimvuka ya Ituri, Bas-Uélé, Haut-Uélé, mpe Tshopo. == Na Arts == * Nzo ya nene ya "Régina" na Kisangani —yina vandaka na kisika yina vandaka ntete kartie ya Eropa —vandaka kisika ya kusala bafilme ''Ntotila-Nkento ya Afrika'', yina basikaka na mvu 1951. Nzo yina kele kaka ya kutelama kansi ntangu yai yo me bebaka<ref>''fr : [Stephen Smith, Le fleuve Congo], passage:p.75-76, Arles, éditeur Actes Sud, sept. 2003, pages totales 108, isbn:978-2-7427-4362-9, isbn2:2-7427-4362-6</ref>. * Mukanda '''Kubaluka na Nzadi''' ya nsoniki V. S. Naipaul lenda vanda ntendula ya Kisangani, ata nsoniki ke pesa ve ata fioti zina ya mbanza yina<ref>'' fr :[Stephen Smith, Le fleuve Congo passage:p.80-81, Arles, éditeur Actes Sud, sept. 2003, pages totales 108, isbn:978-2-7427-4362-9, isbn2:2-7427-4362-6</ref>. * Filme ya 2021 "Na nzila ya miliare" (Na nzila ya miliare) ya muntu ya ke salaka bafilme yina butukaka na Kisangani, Dieudonné Hamadi, ke monisa mvita ya kimvuka ya bantu yina fwaka na mvita ya bilumbu sambanu (Kisangani) sambu na kubaka mbongo mpi kundimama na luyalu na Kisangani. == Tala mpe == === Nkanda wa nkanda === * ''Na kati Stanleyville''. [[Patrick Nothomb]], Duculot, Paris - Louvain-la-Neuve, 1993, réédition en 2011 avec 16 pages de photos, 345 p. aux éditions Masoin [https://web.archive.org/web/20220929143514/https://dynamedia.be/category/services-fr/edition-3/] * ''Stanleyville ou le Luluaba devenait Congo.'' Roger Depoorter, Didier Hatier 1992 * ''Stanleyville sous la terreur Simba.'' Frans Quinteyn, l’Harmattan, * ''Odyssée et reconquête de Stanleyville.'' Colonel e-r Vandewalle, Bruxelles, 1970, 459 pp * ''Les Compagnons de l’Ommegang.'' Colonel BEM e-r André Closset, 1995, éditions de l’Aronde. * ''111 days in Stanleyville.'' David Reed<ref>David E. Reed (1927-1990), journaliste itinérant du Reader's Digest</ref>, Harper & Row, New York, 1965, 279 pp. * Ré-édition : ''Save the Hostages.'' David Reed, Bantam 1988, 320 pp. * ''L'Année du Dragon : Congo 1964''. Eddy Hoedt & Baudouin Peeters. Novembre 2014. [https://web.archive.org/web/20220929143514/https://dynamedia.be/category/services-fr/edition-3/ Éditions Masoin]. 256 pages, 400 illustrations. Distribution "Dynamedia" - Bruxelles. Mukanda yai ya kele ti bifwanisu mingi ke nata beto ngunga na ngunga na mutindu mambu ya kuluta nene ya bantu yina bo kangaka na mvu-nkama ya 20 vandaka kusalama —yina vandaka ya kikesa mpi ya mpasi —yina salamaka na mbanza Stanleyville, na République Démocratique du Congo. Yo ketubilaka mambu yonso mpi ketadilaka mambu yina basoda kusalaka, yo kebakaka masolo mingi yina bo vukisaka na basoda mpi na bantu yina vandaka kuzinga na bansi yankaka. === Kusala bafilme === * ''Nos paras satent sur Stanleyville'' (Basoda na beto ya ke kwendaka na zulu ya zulu ke pumbukaka na zulu ya Stanleyville) – 24 Novembre 1964: RTBF série ''Ce jour-là'' (Kilumbu yina); nsangu ya ntete na 23 Augusti 2003. Ntwadisi: Michel Mees; Muntu yina salaka yo: Renaud Gilles; Muntu ya ke sonikaka bansangu: Bernard Balteau<ref>Elodie de Sélys a rencontré Étienne Davignon (chef de cabinet de Spaak en 1964), Patrick Nothomb (consul ad-intérim à Stan en 1964), Brigitte Peneff (habitante à Stanleyville, 7 ans en 1964), François de Radigues (13ème compagnie parachutistes), Joël Dedecker, Christian Duez (boulanger à Stanleyville en 1964), Élisabeth Tabu (épouse Duez), Marie-Pierre Devoir (dominicaine missionnaire à Watsa) et Frédéric François (journaliste RTB 32 ans en 1964)</ref>. * ''Stanleyville '64'' (Kukatula ya bantu ya Belgique na Novembri 1964. Serie "Bamvula ya Belgique", RTBF 25 février 1997. * ''Little Miss Nobody'' (novembre 2014). Coproduction RTBF-[https://web.archive.org/web/20220706003921/http://passerelle.be/filmographie/little-miss-nobody Films de la Passerelle]. DMukanda mosi ya Bernard Balteau sonikaka. Bamvula makumi tanu na nima ya kufwa bantu yina bo kangaka na Novembri 1964, Brigitte Peneff —yina gulukaka na mutindu ya kuyituka —me vutuka na Congo mpi na bwala na yandi (Stanleyville/Kisangani) sambu na mbala ya ntete. Lukumu na bantu ya Belgique ti ya Congo yina me fwa. Masolo ti ntwadisi ya bankolami. * ''Mansanga ya Stanleyville'' (Mansanga ya Stanleyville) – Desembri 2014: Mukanda mosi ya Donatien Aliana Alipanagana. * ''Mordene i Kongo'' (The Congo Murders) – un film Norvégien 2018. === Masolo ya ke wakana === * [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] * [[Tshopo]] === Banzila ya nganda === '''Banzila''' * [http://www.stanleyville.be/ Stanleyville-Kisangani, hier et aujourd'hui] == Notes et références == {{Références}} [[Category:Kisangani]] [[Category:Tshopo]] [[Category:Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] c0svzyhw5gp8v91gnpq1f91v5ixl8i7