Wikipedia kiwiki https://ki.wikipedia.org/wiki/Main_Page MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Ng'atitirũ (Tauthi) 0 6449 23788 22467 2026-06-11T17:11:51Z ~2026-34266-00 10555 added info 23788 wikitext text/x-wiki [[File:The_Magnificent_Peafowl.jpg|thumb|Ng'atitirũ ĩratambũrũkagia kĩmanjathanju gĩake, akĩonania kĩro gĩake]] [[File:Female_Pefowl_001.jpg|thumb|Ng'ang'u (kana mwere wa ng'atitirũ)]] Ng'atitirũ (kana 'tauthi' kuuma [[Gĩthweri]]: 'tausi') nĩrĩo rĩĩtwa rĩa mĩthemba ĩĩrĩ ya [[nyoni]]<nowiki/>cia rũrĩrĩ rwa ''Pavo'' na ĩmwe ya rũrĩrĩ rwa ''Afropavo'' rũrĩa rwatariĩ na gatagatĩ ka mbarĩ rwa Pavonini rwa mũciĩ wa Phasianidae (ng'ang'a na ndũgũ ciao). Rũthiomi-inĩ rwa lingombe kuuma [[Democratic Republic of the Congo|Kũngũ]] metaga nyamũ ĩno "nkowe" Ndũrũme ciĩtatgwo ng'atitirũ na mĩere nĩ ng'ang'u. Ũrĩa ũrĩrũ wa kĩharĩro na kĩatĩrĩro kĩa mũthiori mĩnyĩrĩ mĩnene ya ng'atitirũ, ũhana mĩgithi nĩigana kũririmbũa [[Njũgitano]] cacu thoome-inĩ ya [[Ngoingũa (Thayathi)]]. Charles Darwin oigire atĩ ũtungataga ta igongona rĩa kũguchĩrĩria ng'ang'u, na matĩkwa maya [[Gũkenga|Ngengecwa]], thagutĩku nĩ ĩcũngĩrĩria [[Nyamű]] ĩno kwĩgatĩra ngomanio na nga. Thutha wa hakũhi, Amotz Zahavi nĩ ekũire atĩ maũndũ macio nĩ moonanagia atĩ nyamũ ndĩrĩ na wathe. Rũthiomi-inĩ rwa [[Ambaruya]] [[kiugo]]'<nowiki/>'''kakamega'''<nowiki/>' nĩ rũhũthĩre kũorota nyoni ĩnĩ (o ho ''''''kakamega'''''<nowiki/>' ĩrĩ na [[nongorio]] ĩngĩ rũthiomi-inĩ rũrũ rũrĩ; ''mĩkũnjĩre ya ndwara cia gwoko hingo ya [[Irio|ndĩa]] ya [[ngima]]'') nb7dz0fxd36ayv93ge87ssjzl36nae2 Kĩmang'a (ũrebi) 0 7051 23782 2026-06-11T15:30:54Z Sinatrasona 5365 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357435602|Alcohol intoxication]]" 23782 wikitext text/x-wiki {| class="infobox infobox-has-images-with-white-backgrounds" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#ccc; color:inherit;" |Kĩmang'a |- ! class="infobox-label" scope="row" |Marĩĩtwa mangĩ | class="infobox-data" |Kũrewo, ũrebi, kũrĩithio nĩ njohi<ref name="Gar2007">{{cite book|last1=Garfunkel|first1=Lynn C.|url=https://books.google.com/books?id=pwajBQAAQBAJ&pg=PA13|title=Pediatric Clinical Advisor E-Book: Instant Diagnosis and Treatment|last2=Kaczorowski|first2=Jeffrey|last3=Christy|first3=Cynthia|date=2007|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-07058-4|page=13}}</ref><ref name="Gup2016"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1" id="CITEREFGupta2016">Gupta, P. K. (2016). [https://books.google.com/books?id=u3mLCwAAQBAJ&pg=PA226 ''Fundamentals of Toxicology: Essential Concepts and Applications'']. Academic Press. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-12-805403-1|<bdi>978-0-12-805403-1</bdi>]]. <q>Alcohol poisoning presents in two forms, acute and chronic. However, these are most often referred to as alcohol intoxication and alcohol addiction respectively.</q></cite></ref> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Michelangelo_drunken_Noah.jpg|frameless]] |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Wokia]] wa Kĩmang'a kĩa ũnjoohi wa Nuhu, wa [[Michelangelo|Maikoranjĩrũ]](Michelangelo), mwaka wa 1509 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Thoome | class="infobox-data" |[[Mayũ (Ũgima wa mwĩrĩ)|Mayũ]], ũrigitani, ũrigitani wa [[Ini]] ,ũgima wa mwĩrĩ, [[Psychiatry|ũrigitani wa meciria]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Signs and symptoms|Mabuĩnĩkĩ]] | class="infobox-data" |'''Ũhoro mũhũthũ''': [[Ngerenwa|mĩario]] mĩtũhũkũ, ũiguano mũkunderu wa manyonyo.<ref name="Mer2018">{{cite web|title=Alcohol Toxicity and Withdrawal|url=https://www.merckmanuals.com/professional/special-subjects/recreational-drugs-and-intoxicants/alcohol-toxicity-and-withdrawal|access-date=24 May 2018|website=Merck Manuals Professional Edition}}</ref> '''Ũhoro mũritaritũ''', kũhiũha, nditi ya mataciũkia, gũtahĩka.<ref name="Mer2018" /> Ũhoro mũritũ: [[Kĩngwangwa (kĩbaba)|Kĩbaba]], thĩĩna wa kũhuhia, <ref name="Mer2018" /><br /><br /> |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Complication (medicine)|Mathĩna]] | class="infobox-data" |thĩĩna wa ini na [[mahũri]], kũhĩtũkwa kwa mahĩndĩ ma mwĩrĩ, mĩtino, gũkorwo na [[Hypoglycemia|cukari mũnini thĩiniĩ wa thakame]]<ref name="Mer2018" /><ref name="NHS2018">{{cite web|date=17 October 2017|title=Alcohol poisoning|url=https://www.nhs.uk/conditions/alcohol-poisoning/|access-date=24 May 2018|website=nhs.uk}}</ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Kĩambĩrĩria kĩa mũtugo | class="infobox-data" |Kwa ihinda rĩa ndagĩka nginya mathaa (nĩ kũringana na mũnyuĩre wa mũndũ ga) <ref name="DSM5">{{Citation|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.)|url=https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/497|pages=[https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/497 497–499]|year=2013|place=Arlington|publisher=American Psychiatric Publishing|isbn=978-0-89042-555-8}}</ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ũhoro wa kũrigĩrĩria | class="infobox-data" |Mathaa matiganite<ref name="DSM5" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Cause (medicine)|Maũndũ marĩa matũmaga]] | class="infobox-data" |Njohi<ref name="Jun2014">{{cite book|last1=Jung|first1=YC|title=Alcohol and the Nervous System|last2=Namkoong|first2=K|chapter=Alcohol|date=2014|series=Handbook of Clinical Neurology|isbn=978-0-444-62619-6|volume=125|pages=115–21|doi=10.1016/B978-0-444-62619-6.00007-0|pmid=25307571}}</ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Risk factor|Maũndũ marĩa matũmaga mũndũ agĩe na ũgwati]] | class="infobox-data" |Mĩikaranĩrie ya ndũrĩrĩ, gũteng'era, guoya, wendi wa njohi<ref name="DSM5" /><ref name="Mayo2019"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/alcohol-use-disorder/symptoms-causes/syc-20369243 "Alcohol use disorder – Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 November</span> 2019</span>.</cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Medical diagnosis|Njĩra ya gũtuĩria]] | class="infobox-data" |Kwa kũringana na maũndũ marĩa meekĩkire na [[Physical examination|gũthuthuria mwĩrĩ]]<ref name="Jun2014" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ũrigitani | class="infobox-data" |[[Supportive care|Gũteithia kũhorera]], <ref name="Jun2014" /> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ũrĩa ũkoragwo | class="infobox-data" |Nĩ ũndũ wa ndũire mũno |- ! class="infobox-label" scope="row" |Kũrĩa Andũ Makuaga | class="infobox-data" |<abbr title="circa">c.</abbr> 2,200 o mwaka (U.S.) <ref name="Kan2015">{{cite journal|last1=Kanny|first1=D|last2=Brewer|first2=RD|last3=Mesnick|first3=JB|last4=Paulozzi|first4=LJ|last5=Naimi|first5=TS|last6=Lu|first6=H|date=9 January 2015|title=Vital signs: alcohol poisoning deaths – United States, 2010–2012.|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=63|issue=53|pages=1238–42|pmc=4646044|pmid=25577989}}</ref> |} '''Kĩmang'a''', nĩ mĩtugo na matwĩka ma [[Mwĩrĩ (muoyo)|kĩmwĩrĩ]] ũrĩa ũcũngagĩrĩragio na ũnyui wa njohi mũkĩrũku. jduoneoyjiefmhewp28i2hvfxh0kc0w Kamongo 0 7052 23783 2026-06-11T15:38:50Z Sinatrasona 5365 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355426975|Lungfish]]" 23783 wikitext text/x-wiki '''Tũmongo''' nĩ mĩthemba ya [[Ciũngũyũ(thamaki)|ciũngũyũ]] iria ciĩthambagĩraga [[Maaĩ|maaĩ-inĩ]] makembu iria ĩrĩ ngumo nĩũndũ wa mũtaratara wayo mũtũgĩru wa kũhuhia nĩ amũ no cĩrice mũrindo-inĩ wa maaĩ kana nja yamo kũgerera mũtaratara wa [[mahũri]]. [[File:F_de_Castelnau-poissonsPl50.jpg|left|thumb|Kamongo ka Amerika ya Mũhuro]] 1jmajbrkdcv94leg0qyjiiz7al5xsi4 Kĩmong'o 0 7053 23784 2026-06-11T15:45:14Z Sinatrasona 5365 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1343666947|Hearse]]" 23784 wikitext text/x-wiki   '''Kĩmong'o''' nĩ [[ngari]] nene ĩrĩ na [[gĩbokeru]] gĩtuure gũkũũa kĩĩmba kĩa [[mũndũ]] gũũtwara [[mathiko]] kana macakaya. [[File:Motorcycle-Hearse.jpg|thumb|Kamong'o ka nduthi]] [[File:Cadillac_DTS_hearse_by_Superior.jpg|right|thumb|Kĩmong'o kĩa Cadillac DTS ]] 49d9nv4xze3lrj6lfu6uhfgktst0xiv Thaũĩ (Cukuru) 0 7054 23785 2026-06-11T15:54:59Z Sinatrasona 5365 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358177735|School]]" 23785 wikitext text/x-wiki [[File:First_primary_school_building_in_Nigeria_in_Badagry,_Nigeria.jpg|alt=|thumb|Yakũĩka gũkorwo thaũĩ ya mbere [[bũrũri]] wa [[Nigeria]], waakirwo mwaka wa 1845]] '''Thaũĩ''' kana '''Cukuru''', o kana '''Thukuru''' (kuuma [[Ngeretha|kĩngeretha]]'school') nĩ rũhonge rwa gĩthoomo kĩtuganaga kĩhaaro gĩa ũrutani kũrĩ arutwo rungu rwa kĩrĩra gĩa arutani kana aarimũ. [[File:Plato's_Academy_mosaic_from_Pompeii.jpg|thumb|Athomi a Plato, mũhiano wa Pompeii]] [[File:Loyola_School.jpg|thumb|Thaũĩ ya Royora(Loyola), Chennai, India - ũtongoragio nĩ Catholic Diocese ya Madras. Mishonarĩ Akristiano nĩ maahotire kũhanda cukuru ya [[Ndamĩano|kĩrĩu]] bũrũri-inĩ wa [[India|ũhĩndĩ]].&nbsp;]] 7gp0gt1yve8qxjfb2x6cjfqqhr2tkmf Kĩwano (Cucumis metuliferus) 0 7055 23786 2026-06-11T16:17:44Z Sinatrasona 5365 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358531837|Cucumis metuliferus]]" 23786 wikitext text/x-wiki '''Kĩwano ''(Cucumis metuliferus)''''', ũmenyagwo na rũthiomi rwa [[Ngeretha|Kĩngeretha]]: African horned cucumber (na ũkuhĩ nĩ horned cucumber), nĩ itunda rĩmeraga o mwaka kuuma mũtĩ wa mũwano. Itunda rĩrĩ rĩna mĩcege ĩhana [[rũhĩa]] mwene wa nja na mwene wa thĩĩ-ine ũhana rangi wa kĩnyeni kĩa [[mũtimũ]] ndondoru. ''Cucumis metuliferus'' nĩ ya kuuma mwena wa gũthini wa Africa, bũrũri wa [[Abĩrika ya Kuthini|Abirika ya Mũhuro]], [[Namibia]], [[Botswana]], [[Zambia]], [[Malawi]], [[Zimbabwe]], [[Mozambique]], na [[Angola]]. Na rũthimi rwa [[Zimbabwe|Kĩshona]] itunda rĩrĩ rĩgetwo '''gaka''' kana '''gakachika''' ih8z5mrdosrfyax5rjlpsdoy54ofvj2 23787 23786 2026-06-11T16:17:57Z Sinatrasona 5365 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358531837|Cucumis metuliferus]]" 23787 wikitext text/x-wiki '''Kĩwano ''(Cucumis metuliferus)''''', ũmenyagwo na rũthiomi rwa [[Ngeretha|Kĩngeretha]]: African horned cucumber (na ũkuhĩ nĩ horned cucumber), nĩ itunda rĩmeraga o mwaka kuuma mũtĩ wa mũwano. Itunda rĩrĩ rĩna mĩcege ĩhana [[rũhĩa]] mwene wa nja na mwene wa thĩĩ-ine ũhana rangi wa kĩnyeni kĩa [[mũtimũ]] ndondoru. ''Cucumis metuliferus'' nĩ ya kuuma mwena wa gũthini wa Africa, bũrũri wa [[Abĩrika ya Kuthini|Abirika ya Mũhuro]], [[Namibia]], [[Botswana]], [[Zambia]], [[Malawi]], [[Zimbabwe]], [[Mozambique]], na [[Angola]]. Na rũthimi rwa [[Zimbabwe|Kĩshona]] itunda rĩrĩ rĩgetwo '''gaka''' kana '''gakachika'''<gallery mode="packed"> File:Zeleno.jpg File:Owoce_Kiwano.jpg File:Kiwano.JPG File:Kiwanov.jpg </gallery> amhimhv7eohapnab2olvxhelogvlahk